Binûn

Ra'd Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقِيلَ: إِنَّهُ ﵇ حِينَ صَالَحَ قُرَيْشًا مِنَ الْحُدَيْبِيَةِ كَتَبَ: «هَذَا مَا صَالَحَ عَلَيْهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ» فَقَالَ الْمُشْرِكُونَ: إِنْ كُنْتَ رَسُولَ اللَّهِ وَقَدْ قَاتَلْنَاكَ فَقَدْ ظَلَمْنَا. وَلَكِنِ اكْتُبْ، هَذَا مَا صَالَحَ عَلَيْهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، فَكَتَبَ كَذَلِكَ، وَلَمَّا كَتَبَ فِي الْكِتَابِ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ قَالُوا: أَمَّا الرَّحْمَنُ فَلَا

Denildi ki: O aleyhisselâm Hudeybiye'de Kureyş ile barış yaptığı zaman: «Bu, Allah'ın Resulü Muhammed'in üzerinde uzlaştığı şeydir» diye yazdırdı. Müşrikler ise: 'Eğer sen Allah'ın Resulü olsaydın ve biz de seninle savaşmış olsaydık zulmetmiş olurduk. Lakin «Bu, Abdullah'ın oğlu Muhammed'in üzerinde uzlaştığı şeydir» diye yaz' dediler; o da öyle yazdırdı. Metne: «Bismillâhirrahmânirrahîm» yazdırdığında ise: 'Rahmân'a gelince,

نَعْرِفُهُ، وَكَانُوا يَكْتُبُونَ بِاسْمِكَ اللَّهُمَّ، فَقَالَ ﵇: «اكتبوا كما تُرِيدُونَ» .

biz O'nu tanımıyoruz' dediler. Onlar «Bismikellâhümme» (Senin adınla ey Allah'ım) yazarlardı. Bunun üzerine [Peygamber] aleyhisselâm: «İstediğiniz gibi yazın» buyurdu.

وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ إِذَا حَمَلْنَاهُ عَلَى هَاتَيْنِ الرِّوَايَتَيْنِ كَانَ مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِإِطْلَاقِ هَذَا الِاسْمِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، لَا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ تَعَالَى. وَقَالَ آخَرُونَ: بَلْ كَفَرُوا بِاللَّهِ إِمَّا جَحْدًا لَهُ وَإِمَّا لِإِثْبَاتِهِمُ الشُّرَكَاءَ مَعَهُ. قَالَ الْقَاضِي: وَهَذَا الْقَوْلُ أَلْيَقُ بِالظَّاهِرِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ يَقْتَضِي أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَهُوَ المفهوم من الرحمن، وليس المفهوم من الِاسْمَ كَمَا لَوْ قَالَ قَائِلٌ: كَفَرُوا بِمُحَمَّدٍ وَكَذَّبُوا بِهِ لَكَانَ الْمَفْهُومُ هُوَ، دُونَ اسْمِهِ.

Bil ki O'nun: { وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ } “Onlar ise Rahmân'ı inkâr ediyorlar” buyruğunu bu iki rivayete hamledersek anlamı şu olur: Onlar Allah Teâlâ'yı inkâr etmiş değillerdir, sadece bu ismin Allah Teâlâ'ya verilmesini inkâr etmişlerdir. Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis onlar ya O'nu büsbütün inkâr ederek ya da O'na ortaklar isnat ederek bizzat Allah'ı inkâr etmişlerdir. el-Kâdî şöyle demiştir: Bu görüş [lafzın] zahirine daha uygundur; zira Allah Teâlâ'nın: { وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ } “Onlar ise Rahmân'ı inkâr ediyorlar” buyruğu onların Allah'ı inkâr ettiklerini gerektirir, Rahmân lafzından anlaşılan da O'dur; yoksa anlaşılan sadece isim değildir. Nitekim bir kimsenin 'Muhammed'i inkâr ettiler ve onu yalanladılar' demesi durumunda da anlaşılan şey, ismi değil bizzat kendisi olurdu.

[سورة الرعد (١٣) : آية ٣١]

[Ra'd Suresi (13), Ayet 31]

وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتى بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعاً أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِما صَنَعُوا قارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِيباً مِنْ دارِهِمْ حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعادَ (٣١)

{ وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتى بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعاً أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِما صَنَعُوا قارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِيباً مِنْ دارِهِمْ حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعادَ } “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü veya yeryüzünün parçalandığı yahut ölülerin konuşturulduğu bir Kur'an olsaydı [o yine bu Kur'an olurdu]. Hayır, bütün işler Allah'a aittir. İman edenler hâlâ bilmediler mi ki, Allah dileseydi bütün insanları doğru yola iletirdi? İnkâr edenlere gelince, Allah'ın vaadi gelinceye kadar, yaptıklarından dolayı başlarına ansızın büyük bir felaket gelmeye veya yurtlarının yakınına inmeye devam edecektir. Şüphesiz Allah vaadinden dönmez.” (31)

[فِي قَوْلِهِ تَعَالَى وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتى] اعْلَمْ أَنَّهُ

[Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتى } “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü veya yeryüzünün parçalandığı yahut ölülerin konuşturulduğu bir Kur'an olsaydı...” Buyruğu Hakkında] Bil ki

رُوِيَ أَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ قَعَدُوا فِي فِنَاءِ مَكَّةَ، فَأَتَاهُمُ الرَّسُولُ ﷺ وَعَرَضَ الْإِسْلَامَ عَلَيْهِمْ، فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُمَيَّةَ الْمَخْزُومِيُّ: سَيِّرْ لَنَا جِبَالَ مَكَّةَ حَتَّى يَنْفَسِحَ الْمَكَانُ عَلَيْنَا وَاجْعَلْ لَنَا/ فِيهَا أَنْهَارًا نَزْرَعُ فِيهَا، أَوْ أَحْيِ لَنَا بَعْضَ أَمْوَاتِنَا لِنَسْأَلَهُمْ أَحَقٌّ مَا تَقُولُ أَوْ بَاطِلٌ، فَقَدْ كَانَ عِيسَى يُحْيِي الْمَوْتَى، أَوْ سَخِّرْ لَنَا الرِّيحَ حَتَّى نَرْكَبَهَا وَنَسِيرَ فِي الْبِلَادِ فَقَدْ كَانَتِ الرِّيحُ مُسَخَّرَةً لِسُلَيْمَانَ فَلَسْتَ بِأَهْوَنَ عَلَى رَبِّكَ مِنْ سُلَيْمَانَ، فَنَزَلَ قَوْلُهُ: وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ

Rivayet edildiğine göre Mekke ehli Mekke'nin avlusunda oturmuşlardı. Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanlarına varıp onlara İslam'ı sundu. Bunun üzerine Abdullah b. Ümeyye el-Mahzûmî ona şöyle dedi: 'Mekke'nin dağlarını bizim için yürüt de yerimiz genişlesin, orada bizim için ekip biçeceğimiz nehirler var et veya ölülerimizden bazılarını dirilt ki söylediklerinin hak mı yoksa batıl mı olduğunu onlara soralım; nitekim İsa ölüleri diriltirdi. Yahut rüzgârı bizim emrimize ver ki ona binip beldelerde dolaşalım; nitekim rüzgâr Süleyman'ın emrine verilmişti; sen de Rabbin katında Süleyman'dan daha değersiz değilsin.' Bunun üzerine O'nun: { وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ } “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü bir Kur'an olsaydı...” buyruğu indi.

أَيْ مِنْ أَمَاكِنِهَا أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَيْ شُقِّقَتْ فَجُعِلَتْ أَنْهَارًا وَعُيُونًا أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتى لَكَانَ هُوَ هَذَا الْقُرْآنُ الَّذِي أَنْزَلْنَاهُ عَلَيْكَ. وَحُذِفَ جَوَابُ «لَوْ» لِكَوْنِهِ مَعْلُومًا، وقال الزجاج: المحذوف هو أنه لَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ وَكَذَا وَكَذَا لَمَا آمَنُوا بِهِ كَقَوْلِهِ: وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى [الْأَنْعَامِ: ١١١] .

Yani [dağların] yerlerinden [yürütüldüğü]; { أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ } yani yarılıp nehirler ve pınarlar haline getirildiği; { أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتى } “yahut kendisiyle ölülerin konuşturulduğu [bir Kur'an olsaydı]”, o kesinlikle sana indirdiğimiz bu Kur'an olurdu. “Lev” (eğer) edatının cevabı bilindiği için hazfedilmiştir. ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: Hazfedilen şey, eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü ve şöyle şöyle yapılan bir Kur'an olsaydı bile yine de ona iman etmeyecekleri hususudur; nitekim: { وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى } [En'âm: 111] “Eğer biz onlara melekleri indirseydik, ölüler de kendileriyle konuşsaydı...” buyurmuştur.

ثم قال تَعَالَى: بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعاً يَعْنِي إِنْ شَاءَ فَعَلَ وَإِنْ شَاءَ لَمْ يَفْعَلْ، وَلَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَتَحَكَّمَ عَلَيْهِ فِي أَفْعَالِهِ وَأَحْكَامِهِ.

Sonra Allah Teâlâ: { بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعاً } “Hayır, bütün işler Allah'a aittir” buyurmuştur. Yani O dilerse yapar, dilerse yapmaz; O'nun fiillerinde ve hükümlerinde O'na hüküm dayatmak kimsenin haddi değildir.

ثم قال تَعَالَى: أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Sonra Allah Teâlâ: { أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً } “İman edenler hâlâ bilmediler mi ki, Allah dileseydi bütün insanları doğru yola iletirdi?” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: فِي قَوْلِهِ: أَفَلَمْ يَيْأَسِ قَوْلَانِ:

Birinci Mesele: O'nun: { أَفَلَمْ يَيْأَسِ } buyruğunda iki görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَفَلَمْ يَعْلَمُوا وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَفِيهِ وَجْهَانِ:

Birinci Görüş: 'Hâlâ bilmediler mi?' [anlamındadır]. Bu takdire göre iki vecih vardır:

الوجه الْأَوَّلُ: يَيْأَسِ يَعْلَمُ فِي لُغَةِ النَّخَعِ وَهَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ مِثْلِ مُجَاهِدٍ وَالْحَسَنِ وَقَتَادَةَ.

Birinci Vecih: Yey'es (يَيْأَسِ), Neha' kabilesinin lügatinde 'bilir' demektir. Mücâhid, Hasan[-ı Basrî] ve Katâde gibi müfessirlerin çoğunun görüşü budur.

وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِقَوْلِ الشَّاعِرِ:

Buna şairin şu sözünü delil getirdiler:

أَلَمْ يَيْأَسِ الْأَقْوَامُ أَنِّي أَنَا ابْنُهُ ... وَإِنْ كُنْتَ عَنْ أَرْضِ الْعَشِيرَةِ نَائِيًا

«Kavimler bilmedi mi ki ben onun oğluyum, / Aşiretin yurdundan uzak olsam bile...»

وَأَنْشَدَ أَبُو عُبَيْدَةَ:

Ebû Ubeyde de şu beyti inşad etmiştir:

أَقُولُ لَهُمْ بِالشِّعْبِ إِذْ يَأْسِرُونَنِي ... أَلَمْ تَيْأَسُوا أَنِّي ابْنُ فَارِسِ زَهْدَمِ

«Beni esir aldıklarında dağ geçidinde onlara derim ki: / Bilmediniz mi ben Zehdem'in süvarisinin oğluyum!»

أَيْ أَلَمْ تَعْلَمُوا. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: مَا وَجَدَتِ الْعَرَبَ تَقُولُ يَئِسْتُ بِمَعْنَى عَلِمْتُ الْبَتَّةَ.

Yani 'Bilmediniz mi?' el-Kisâî ise: 'Arapların yeistü (يَئِسْتُ) lafzını kesinlikle 'bildim' anlamında kullandığını görmedim' demiştir.

وَالوجه الثَّانِي: مَا رُوِيَ أَنَّ عَلِيًّا وَابْنَ عَبَّاسٍ كَانَا يَقْرَآنِ: أَفَلَمْ يَأْسَ الَّذِينَ آمَنُوا فَقِيلَ لِابْنِ عَبَّاسٍ أَفَلَمْ

İkinci Vecih: Rivayet edildiğine göre Ali ve İbn Abbâs: { أَفَلَمْ يَأْسَ الَّذِينَ آمَنُوا } şeklinde okurlardı. İbn Abbâs'a: { أَفَلَمْ

يَيْأَسِ

يَيْأَسِ } “Hâlâ bilmediler mi? / ümit kesmediler mi?” [şeklinde değil mi?] denilince,

فَقَالَ: أَظُنُّ أَنَّ الْكَاتِبَ كَتَبَهَا وَهُوَ نَاعِسٌ إِنَّهُ كَانَ فِي الْخَطِّ يَأْسَ فَزَادَ الكاتب سنة واحدة فصار ييأس فقرىء يَيْأَسُ وَهَذَا الْقَوْلُ بَعِيدٌ جِدًّا لِأَنَّهُ يَقْتَضِي كَوْنَ الْقُرْآنِ مَحَلًّا لِلتَّحْرِيفِ وَالتَّصْحِيفِ وَذَلِكَ يُخْرِجُهُ عَنْ كَوْنِهِ حُجَّةً قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : مَا هَذَا الْقَوْلُ وَاللَّهِ إِلَّا فِرْيَةٌ بِلَا مِرْيَةٍ.

Şöyle demiştir: 'Sanırım kâtip bunu uyuklarken yazdı; yazıda [aslında] «ye'ese / يَأْسَ» (açığa çıktı/anlaşıldı) idi, kâtip tek bir diş ekleyince «yey'es / ييأس» oldu ve «yey'esü» diye okundu.' Bu görüş son derece uzaktır; çünkü Kur'an'ın tahrif ve tashife maruz kalmış olmasını gerektirir, bu da onu hüccet olmaktan çıkarır. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: 'Allah'a yemin olsun ki bu söz, şüphesiz bir iftiradan başka bir şey değildir.'

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى أَوْ يَئِسَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْ إِيمَانِ هَؤُلَاءِ لِأَنَّ اللَّهَ لَوْ شَاءَ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعًا. وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ الْعِلْمَ بِأَنَّ الشَّيْءَ لَا يَكُونُ يُوجِبُ الْيَأْسَ مِنْ كَوْنِهِ وَالْمُلَازَمَةُ تُوجِبُ حُسْنَ الْمَجَازِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ حَسُنَ إِطْلَاقُ لَفْظِ الْيَأْسِ لِإِرَادَةِ الْعِلْمِ.

İkinci Görüş: ez-Zeccâc şöyle demiştir: Anlamı şudur: Yoksa iman edenler bunların iman etmesinden ümit kestiler mi? Çünkü Allah dileseydi bütün insanları hidayete erdirirdi. Bunun açıklaması şudur: Bir şeyin olmayacağını bilmek, onun var olmasından ümit kesmeyi gerektirir; bu zorunlu bağ (mülâzemet) ise mecazın güzel olmasını sağlar. İşte bu sebeple ilim kastedilerek yeis lafzının kullanılması güzel olmuştur.

المسألة الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِقَوْلِهِ: أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً وَكَلِمَةُ «لَوْ» تُفِيدُ انْتِفَاءَ الشَّيْءِ لِانْتِفَاءِ غَيْرِهِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ تَعَالَى مَا شَاءَ هِدَايَةَ جَمِيعِ النَّاسِ، وَالْمُعْتَزِلَةُ تَارَةً يَحْمِلُونَ هَذِهِ الْمَشِيئَةَ/ عَلَى مَشِيئَةِ الْإِلْجَاءِ، وَتَارَةً يَحْمِلُونَ الْهِدَايَةَ عَلَى الْهِدَايَةِ إِلَى طَرِيقِ الْجَنَّةِ، وَفِيهِمْ مَنْ يُجْرِي الْكَلَامَ عَلَى الظَّاهِرِ، وَيَقُولُ إِنَّهُ تَعَالَى مَا شَاءَ هِدَايَةَ جَمِيعِ النَّاسِ لِأَنَّهُ مَا شَاءَ هِدَايَةَ الْأَطْفَالِ وَالْمَجَانِينِ فَلَا يَكُونُ شَائِيًا لِهِدَايَةِ جَمِيعِ النَّاسِ.

İkinci Mesele: Ashabımız O'nun: { أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً } “Allah dileseydi bütün insanları doğru yola iletirdi” buyruğunu delil getirmişlerdir. “Lev” (لَوْ) kelimesi, bir şeyin bulunmamasından ötürü diğer bir şeyin de bulunmadığını ifade eder (imtinâ‘u'ş-şey' li-imtinâ‘i gayrih). Anlam şudur: Allah Teâlâ bütün insanların hidayetini dilememiştir. Mutezile ise bazen bu meşîeti mecbur bırakma (ilcâ) meşîetine hamleder, bazen de hidayeti cennet yoluna iletme olarak yorumlar. İçlerinden sözü zahirine göre değerlendirip Allah Teâlâ'nın çocukların ve delilerin hidayetini dilemediği için bütün insanların hidayetini dilememiş olduğunu, dolayısıyla bütün insanların hidayetini dileyen olmadığını söyleyenler de vardır.

وَالْكَلَامُ فِي هَذِهِ المسألة قَدْ سَبَقَ مِرَارًا.

Bu meseledeki izahat daha önce defalarca geçmiştir.

أما قوله تَعَالَى: وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِما صَنَعُوا قارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِيباً مِنْ دارِهِمْ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِما صَنَعُوا قارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِيباً مِنْ دارِهِمْ } “İnkâr edenlere gelince, yaptıklarından dolayı başlarına ansızın büyük bir felaket gelmeye veya yurtlarının yakınına inmeye devam edecektir” buyruğuna gelince, bunda iki mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: قَوْلُهُ: الَّذِينَ كَفَرُوا فِيهِ قَوْلَانِ:

Birinci Mesele: O'nun: { الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenler” buyruğu hakkında iki görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: قِيلَ: أَرَادَ بِهِ جَمِيعَ الْكُفَّارِ لِأَنَّ الْوَقَائِعَ الشَّدِيدَةَ الَّتِي وَقَعَتْ لِبَعْضِ الْكُفَّارِ مِنَ الْقَتْلِ وَالسَّبْيِ أَوْجَبَ حُصُولَ الْغَمِّ فِي قَلْبِ الْكُلِّ، وَقِيلَ: أَرَادَ بَعْضَ الْكُفَّارِ وَهُمْ جَمَاعَةٌ مُعَيَّنُونَ وَالْأَلِفُ وَاللَّامُ فِي لَفْظِ الْكُفَّارِ لِلْمَعْهُودِ السَّابِقِ وَهُوَ ذَلِكَ الْجَمْعُ الْمُعَيَّنُ.

Birinci Görüş: Denildi ki: Bununla bütün kâfirleri kastetmiştir; çünkü kâfirlerin bir kısmının başına gelen öldürülme ve esir edilme gibi şiddetli hadiseler hepsinin kalbinde keder meydana gelmesini gerektirmiştir. Bir diğer görüşe göre ise kâfirlerin bir kısmını, yani belirli bir topluluğu kastetmiştir; kâfirler lafzındaki elif-lam (el-) ise ahd-i sâbık içindir ki o da bu belirli topluluktur.

المسألة الثَّانِيَةُ: فِي الْآيَةِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا مِنْ كُفْرِهُمْ وَسُوءِ أَعْمَالِهِمْ قَارِعَةٌ دَاهِيَةٌ تَقْرَعُهُمْ بِمَا يُحِلُّ اللَّهُ بِهِمْ فِي كُلِّ وَقْتٍ مِنْ صُنُوفِ الْبَلَايَا وَالْمَصَائِبِ فِي نُفُوسِهِمْ وَأَوْلَادِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ، أَوْ تَحُلُّ الْقَارِعَةُ قَرِيبًا مِنْهُمْ، فَيَفْزَعُونَ وَيَضْطَرِبُونَ وَيَتَطَايَرُ إِلَيْهِمْ شَرَارُهَا وَيَتَعَدَّى إِلَيْهِمْ شُرُورُهَا حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ وَهُوَ مَوْتُهُمْ أَوِ الْقِيَامَةُ.

İkinci Mesele: Ayette iki vecih vardır: Birincisi: İnkâr edenlerin küfürleri ve kötü amelleri sebebiyle, Allah'ın her vakit canlarında, evlatlarında ve mallarında başlarına indirdiği türlü türlü bela ve musibetlerle onları çarpan büyük bir felaket başlarına gelmeye devam eder veya bu felaket onların yakınına iner de dehşete kapılır, sarsılırlar; Allah'ın vaadi olan ölümleri yahut kıyamet gelinceye kadar onun kıvılcımları kendilerine sıçrar ve şerleri onlara sirayet eder.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَلَا يَزَالُ كُفَّارُ مَكَّةَ تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنَ الْعَدَاوَةِ وَالتَّكْذِيبِ قَارِعَةٌ، لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ لَا يَزَالُ يَبْعَثُ السَّرَايَا فَتُغِيرُ حَوْلَ مَكَّةَ وَتَخْتَطِفُ مِنْهُمْ وَتُصِيبُ مَوَاشِيَهُمْ، أَوْ تَحِلُّ أنت يا محمد قريبا من دارهم بِجَيْشِكَ كَمَا حَلَّ بِالْحُدَيْبِيَةِ حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ وَهُوَ فَتْحُ مَكَّةَ، وَكَانَ اللَّهُ قَدْ وَعَدَهُ ذَلِكَ.

İkinci Görüş: Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gösterdikleri düşmanlık ve yalanlama sebebiyle Mekke kâfirlerinin başına ansızın bir felaket gelmeye devam eder; zira Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem sürekli seriyyeler gönderir, onlar da Mekke çevresine akınlar düzenler, onlardan [esirler] kapar ve hayvanlarına el koyardı; yahut -sen ey Muhammed- ordunla Hudeybiye'ye indiğin gibi onların yurtlarının yakınına inersin; ta ki Allah'ın vaadi olan Mekke'nin fethi gelinceye kadar. Nitekim Allah bunu ona vaat etmişti.

ثم قال: إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعادَ وَالْغَرَضُ مِنْهُ تَقْوِيَةُ قَلْبِ الرَّسُولِ ﷺ وَإِزَالَةُ الْحُزْنِ عَنْهُ. قَالَ الْقَاضِي: وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِ قَوْلِ مَنْ يُجَوِّزُ الْخُلْفَ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى فِي مِيعَادِهِ، وَهَذِهِ الْآيَةُ وَإِنْ كَانَتْ وَارِدَةً فِي حَقِّ الْكُفَّارِ إِلَّا أَنَّ الْعِبْرَةَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ، إِذْ بِعُمُومِهِ يَتَنَاوَلُ كُلَّ وَعِيدٍ وَرَدَ فِي حَقِّ الْفُسَّاقِ.

Sonra: { إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعادَ } “Şüphesiz Allah vaadinden dönmez” buyurmuştur. Bundan maksat, Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kalbini takviye etmek ve hüznünü gidermektir. el-Kâdî şöyle demiştir: Bu, vaadi konusunda Allah Teâlâ hakkında vaadinden dönmenin caiz olduğunu söyleyen kimsenin görüşünün batıl olduğuna delalet eder. Bu ayet kâfirler hakkında inmiş olsa da muteber olan sebebin hususiliği değil lafzın umumiliğidir; zira umumiliği ile fasıklar hakkında varid olan her vaîdi (tehdidi) kapsar.

وَجَوَابُنَا: أَنَّ الْخُلْفَ غَيْرٌ، وَتَخْصِيصَ الْعُمُومِ غَيْرٌ، وَنَحْنُ لَا نَقُولُ بِالْخُلْفِ، وَلَكِنَّا نُخَصِّصُ عُمُومَاتِ الْوَعِيدِ بِالْآيَاتِ الدالة على العفو.

Bizim cevabımız şudur: Vaatten dönmek başka şeydir, umumun tahsisi (genel hükmün sınırlandırılması) başka şeydir. Biz vaatten dönmeyi kabul etmeyiz, lakin vaîd (azap tehdidi) bildiren genel lafızları affa delalet eden ayetlerle tahsis ederiz.

[سورة الرعد (١٣) : الآيات ٣٢ الى ٣٤]

[Ra'd Suresi (13), Ayetler 32-34]

وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كانَ عِقابِ (٣٢) أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِما لَا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ (٣٣) لَهُمْ عَذابٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ وَما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ (٣٤)

{ وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كانَ عِقابِ (٣٢) أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِما لَا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ (٣٣) لَهُمْ عَذابٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ وَما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ (٣٤) } “Andolsun, senden önceki peygamberlerle de alay edildi de ben o inkâr edenlere mühlet verdim, sonra da onları yakalayıverdim. Cezalandırmam nasılmış [gördüler]! (32) Herkesin kazandığını gözetleyip koruyan [Allah, bunu yapamayan gibi midir]? Onlar ise Allah'a ortaklar koştular. De ki: 'Onlara ad verin [bakalım kimdir onlar]! Yoksa O'na yeryüzünde bilmediği bir şeyi mi haber veriyorsunuz, yoksa boş bir laf mı ediyorsunuz?' Doğrusu inkâr edenlere hileleri süslü gösterildi ve doğru yoldan saptırıldılar. Allah kimi saptırırsa artık onu doğru yola iletecek yoktur. (33) Onlara dünya hayatında bir azap vardır; ahiret azabı ise elbette daha çetindir. Onları Allah'tan koruyacak kimse de yoktur. (34)”

اعْلَمْ أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا طَلَبُوا سَائِرَ الْمُعْجِزَاتِ مِنَ الرَّسُولِ ﷺ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِهْزَاءِ وَالسُّخْرِيَةِ وَكَانَ ذَلِكَ يَشُقُّ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَكَانَ يَتَأَذَّى مِنْ تِلْكَ الْكَلِمَاتِ فَاللَّهُ تَعَالَى أَنْزَلَ هَذِهِ الْآيَةَ تَسْلِيَةً لَهُ وَتَصْبِيرًا لَهُ عَلَى سَفَاهَةِ قَوْمِهِ فَقَالَ لَهُ إن أقوام سائر الأنبياء استهزؤا بِهِمْ كَمَا أَنَّ قَوْمَكَ يَسْتَهْزِئُونَ بِكَ: فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا أَيْ أَطَلْتُ لَهُمُ الْمُدَّةَ بِتَأْخِيرِ الْعُقُوبَةِ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كَانَ عِقَابِي لَهُمْ.

Bil ki o kavim diğer mucizeleri Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den alay ve eğlence yollu talep ettiğinde ve bu durum Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ağır gelip o sözlerden incindiğinde, Allah Teâlâ ona teselli vermek ve kavminin beyinsizliğine karşı sabretmesini sağlamak üzere bu ayeti indirmiş ve ona şöyle buyurmuştur: Kavminin seninle alay ettiği gibi, diğer peygamberlerin kavimleri de onlarla alay etmişlerdi. { فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا } “Ben de o inkâr edenlere mühlet verdim”; yani cezayı erteleyerek sürelerini uzattım, { ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كانَ عِقابِ } “sonra da onları yakalayıverdim. Cezalandırmam nasılmış [gördüler]!” yani onlara verdiğim cezam nasıl oldu!

وَاعْلَمْ أَنِّي سَأَنْتَقِمُ مِنْ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ كَمَا انتقمت من أولئك المتقدمين والإملاء والإمهال وَأَنْ يُتْرَكُوا مُدَّةً مِنَ الزَّمَانِ فِي خَفْضٍ وَأَمْنٍ كَالْبَهِيمَةِ يُمْلَى لَهَا فِي الْمَرْعَى، وَهَذَا وَعِيدٌ لَهُمْ وَجَوَابٌ عَنِ اقْتِرَاحِهِمُ الْآيَاتِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ على سَبِيلِ الِاسْتِهْزَاءِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَوْرَدَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا يَجْرِي مَجْرَى الْحِجَاجِ وَمَا يَكُونُ تَوْبِيخًا لَهُمْ وَتَعْجِيبًا مِنْ عُقُولِهِمْ فَقَالَ: أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ عَالِمٌ بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ مِنَ الْجُزْئِيَّاتِ وَالْكُلِّيَّاتِ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ عَالِمًا بِجَمِيعِ أَحْوَالِ النُّفُوسِ، وَقَادِرًا عَلَى تَحْصِيلِ مَطَالِبِهَا مِنْ تَحْصِيلِ الْمَنَافِعِ وَدَفْعِ الْمَضَارِّ وَمِنْ إِيصَالِ الثَّوَابِ إِلَيْهَا عَلَى كُلِّ الطَّاعَاتِ، وَإِيصَالِ الْعِقَابِ إِلَيْهَا عَلَى كُلِّ الْمَعَاصِي. وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ وَمَا ذَاكَ إِلَّا الْحَقُّ سُبْحَانَهُ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: قائِماً بِالْقِسْطِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٨] .

Bil ki o önceki [kâfirlerden] intikam aldığım gibi bu kâfirlerden de intikam alacağım. İmlâ ve imhâl; otlakta serbest bırakılan hayvan gibi, bir müddet bolluk ve emniyet içinde bırakılmaları demektir. Bu onlar için bir tehdit ve Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den alay yollu mucize talep etmelerine bir cevaptır. Sonra Allah Teâlâ müşriklere karşı delil getirme mesabesinde olan, onları azarlayan ve akıllarına şaşılacak bir durum ortaya koyarak şöyle buyurmuştur: { أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ } “Herkesin kazandığını gözetleyip koruyan [Allah, bunu yapamayan gibi midir]?” Anlamı şudur: Allah Teâlâ bütün mümkinata kâdirdir; cüz'iyat ve külliyata dair bütün bilinenleri hakkıyla bilir. Böyle olunca O, nefislerin bütün hallerini bilir; faydaları temin edip zararları savarak onların taleplerini gerçekleştirmeye, her itaate karşılık onlara sevap ulaştırmaya ve her günaha karşılık da onlara ceza ulaştırmaya kâdirdir. O'nun: { قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ } “Herkesin kazandığını gözetleyip koruyan” buyruğundan murat budur ve bu da Hak Sübhânehû'dan başkası değildir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { قائِماً بِالْقِسْطِ } [Âl-i İmrân: 18] “Adaleti ayakta tutarak” buyruğudur.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا بُدَّ لِهَذَا الْكَلَامِ مِنْ جَوَابٍ وَاخْتَلَفُوا فِيهِ عَلَى وُجُوهٍ:

Bil ki bu sözün mutlaka bir cevabı olmalıdır; bu hususta çeşitli vecihler üzere ihtilaf etmişlerdir:

الوجه الْأَوَّلُ: التَّقْدِيرُ: أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ كَمَنْ لَيْسَ بِهَذِهِ الصِّفَةِ؟ / وَهِيَ الْأَصْنَامُ الَّتِي لَا تَنْفَعُ وَلَا تَضُرُّ، وَهَذَا الْجَوَابُ مُضْمَرٌ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ وَالتَّقْدِيرُ: أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ كَشُرَكَائِهِمُ الَّتِي لَا تَضُرُّ وَلَا تَنْفَعُ، وَنَظِيرُهُ قَوْلَهُ تَعَالَى: أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ وَمَا جَاءَ جَوَابُهُ لِأَنَّهُ مُضْمَرٌ فِي قَوْلِهِ: فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ [الزُّمَرِ: ٢٢] فَكَذَا هَاهُنَا، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : يَجُوزُ أَنْ يُقَدَّرَ مَا يَقَعُ خَبَرًا لِلْمُبْتَدَأِ، أَوْ يُعْطَفَ عَلَيْهِ قَوْلُهُ:

Birinci Vecih: Takdir şöyledir: “Herkesin kazandığını gözetleyip koruyan [Allah], bu sıfatta olmayan -yani fayda ve zarar veremeyen putlar- gibi midir?” Bu cevap Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ } “Onlar ise Allah'a ortaklar koştular” buyruğunda gizlidir (muzmardır). Takdiri: “Herkesin kazandığını gözetip koruyan [Allah], zarar ve fayda vermeyen ortakları gibi midir?” şeklindedir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ } “Allah'ın, göğsünü İslam'a açtığı ve Rabbinden bir nur üzerinde olan kimse [kalbi mühürlü olan gibi midir]?” ayetidir; buradaki cevap zikredilmemiştir, çünkü O'nun: { فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ } [Zümer: 22] “Allah'ın zikrinden kalpleri katılaşmış olanların vay haline!” buyruğunda gizlidir; burada da böyledir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Mübtedaya haber olacak bir şeyin takdir edilmesi ya da O'nun:

وَجَعَلُوا وَالتَّقْدِيرُ: أَفَمَنْ هُوَ بِهَذِهِ الصِّفَةِ لَمْ يُوَحِّدُوهُ وَلَمْ يُمَجِّدُوهُ وَجَعَلُوا لَهُ شُرَكَاءَ.

{ وَجَعَلُوا } “Ve koştular” buyruğunun ona atfedilmesi caizdir; bu durumda takdir: “Bu sıfatta olan kimseyi birlemeyip O'nu yüceltmediler de O'na ortaklar mı koştular?” şeklinde olur.

الوجه الثَّانِي: وَهُوَ الَّذِي ذَكَرَهُ السَّيِّدُ صَاحِبُ «حَلِّ الْعَقْدِ» فَقَالَ: نَجْعَلُ الْوَاوَ فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلُوا وَاوَ الْحَالِ وَنُضْمِرُ لِلْمُبْتَدَأِ خَبَرًا يَكُونُ الْمُبْتَدَأُ مَعَهُ جُمْلَةً مُقَرِّرَةً لِإِمْكَانِ مَا يُقَارِنُهَا مِنَ الْحَالِ، وَالتَّقْدِيرُ: أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ مَوْجُودٌ. وَالْحَالُ أَنَّهُمْ جَعَلُوا لَهُ شُرَكَاءَ، ثُمَّ أُقِيمَ الظَّاهِرُ وَهُوَ قَوْلُهُ (لِلَّهِ) مَقَامَ الْمُضْمَرِ تَقْرِيرًا لِلْإِلَهِيَّةِ وَتَصْرِيحًا بِهَا، وَهَذَا كَمَا تَقُولُ: جَوَادٌ يُعْطِي النَّاسَ وَيُغْنِيهِمْ مَوْجُودٌ وَيَحْرِمُ مِثْلِي.

İkinci Vecih: Bu, Hallu'l-Akd sahibi Seyyid'in zikrettiği görüştür; o şöyle demiştir: O'nun: { وَجَعَلُوا } buyruğundaki vâv'ı hâl vâv'ı yaparız ve mübtedâ için öyle bir haber takdir ederiz ki, mübtedâ onunla birlikte kendisine eşlik eden hâlin imkânını pekiştiren bir cümle olur. Takdir şöyledir: “Herkesin kazandığını gözetleyip koruyan mevcut olduğu halde onlar O'na ortaklar mı koştular?” Sonra ulûhiyyeti teyit ve tasrih etmek için zamir yerine zahir isim olan (Allah) lafzı konulmuştur. Bu tıpkı şöyle demene benzer: “İnsanlara ihsanda bulunup onları zengin kılan cömert biri mevcutken, benim gibisini mahrum mu bırakıyor?”

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَرَّرَ هَذِهِ الْحُجَّةَ زَادَ فِي الْحِجَاجِ فَقَالَ: قُلْ سَمُّوهُمْ وَإِنَّمَا يُقَالُ ذَلِكَ فِي الْأَمْرِ الْمُسْتَحْقَرِ الَّذِي بَلَغَ فِي الْحَقَارَةِ إِلَى أَنْ لَا يُذْكَرَ وَلَا يُوضَعَ لَهُ اسْمٌ، فَعِنْدَ ذَلِكَ يُقَالُ: سَمِّهِ إِنْ شِئْتَ. يعني أنه

Bil ki Allah Teâlâ bu hücceti ortaya koyduktan sonra delillendirmeyi artırarak: { قُلْ سَمُّوهُمْ } “De ki: 'Onlara ad verin [bakalım kimdir onlar]!'” buyurmuştur. Bu ifade ancak zikredilmeyecek ve kendisine isim konulmayacak derecede değersiz ve önemsiz olan şeyler hakkında söylenir; işte o zaman: 'İstersen ona bir ad koy' denir. Yani o,

أَخَسُّ مِنْ أَنْ يُسَمَّى وَيُذْكَرَ، وَلَكِنَّكَ إِنْ شِئْتَ أَنْ تَضَعَ لَهُ اسْمًا فَافْعَلْ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: سَمُّوهُمْ بِالْآلِهَةِ عَلَى سَبِيلِ التَّهْدِيدِ، وَالْمَعْنَى: سَوَاءٌ سَمَّيْتُمُوهُمْ بِهَذَا الِاسْمِ أَوْ لَمْ تُسَمُّوهُمْ بِهِ، فَإِنَّهَا فِي الْحَقَارَةِ بِحَيْثُ لَا تَسْتَحِقُّ أَنْ يَلْتَفِتَ الْعَاقِلُ إِلَيْهَا، ثُمَّ زَادَ فِي الْحِجَاجِ فَقَالَ: أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِما لَا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ وَالْمُرَادُ: أَتَقْدِرُونَ عَلَى أَنْ تُخْبِرُوهُ وَتُعْلِمُوهُ بِأَمْرٍ تَعْلَمُونَهُ وَهُوَ لَا يَعْلَمُهُ، وَإِنَّمَا خَصَّ الْأَرْضَ بِنَفْيِ الشَّرِيكِ عَنْهَا، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ شَرِيكٌ الْبَتَّةَ، لِأَنَّهُمُ ادَّعَوْا أَنَّ لَهُ شُرَكَاءَ فِي الْأَرْضِ لَا فِي غَيْرِهَا أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ يَعْنِي تُمَوِّهُونَ بِإِظْهَارِ قَوْلٍ لَا حَقِيقَةَ لَهُ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: ذلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ [التَّوْبَةِ: ٣٠] ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ بَعْدَ هَذَا الْحِجَاجِ سُوءَ طَرِيقَتِهِمْ فَقَالَ عَلَى وَجْهِ التَّحْقِيرِ لِمَا هُمْ عَلَيْهِ: بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: مَعْنَى (بَلْ) هَاهُنَا كَأَنَّهُ يَقُولُ: دَعْ ذِكْرَ مَا كُنَّا فِيهِ زُيِّنَ لَهُمْ مَكْرُهُمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تعالى لما ذكر الدلائل على فساد قَوْلِهِمْ، فَكَأَنَّهُ يَقُولُ: دَعْ ذِكْرَ الدَّلِيلِ فَإِنَّهُ لَا فَائِدَةَ فِيهِ، لِأَنَّهُ زُيِّنَ لَهُمْ كُفْرُهُمْ وَمَكْرُهُمْ فَلَا يَنْتَفِعُونَ بِذِكْرِ هَذِهِ الدَّلَائِلِ. قَالَ الْقَاضِي: لَا شُبْهَةَ فِي أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا ذَكَرَ ذَلِكَ لِأَجْلِ أَنْ يَذُمَّهُمْ بِهِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ امْتَنَعَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْمُزَيِّنُ هُوَ اللَّهَ، بَلْ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ إِمَّا شَيَاطِينُ الْإِنْسِ وَإِمَّا شَيَاطِينُ الْجِنِّ.

ad verilip anılmaktan daha alçaktır; fakat sen ona bir isim koymak istersen koy. Sanki Allah Teâlâ tehdit yollu: 'Onlara ilah adını verin' buyurmuştur. Anlamı şudur: İster onlara bu adı verin ister vermeyin, onlar akıl sahibinin iltifat etmesine layık olmayacak derecede değersizdir. Sonra delillendirmeyi daha da artırarak: { أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِما لَا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ } “Yoksa O'na yeryüzünde bilmediği bir şeyi mi haber veriyorsunuz?” buyurmuştur. Kastedilen şudur: Siz O'na, kendinizin bildiği ama O'nun bilmediği bir şeyi haber verip bildirmeye güç yetirebilir misiniz? Aslında hiçbir ortak bulunmadığı halde ortaklığı nefyederken yeryüzünü tahsis etmiştir; çünkü onlar Allah'ın başka yerde değil yalnızca yeryüzünde ortakları olduğunu iddia ediyorlardı. { أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ } “Yoksa boş bir laf mı ediyorsunuz?”; yani aslı astarı olmayan bir söz ortaya atarak lafı süsleyip yanıltıyorsunuz demektir. Bu, Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ } [Tevbe: 30] “Bu, onların ağızlarıyla geveledikleri sözdür” buyruğu gibidir. Sonra Allah Teâlâ bu delillendirmenin ardından onların yolunun kötülüğünü beyan etmiş ve içinde bulundukları hali tahkir etmek üzere: { بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ } “Doğrusu inkâr edenlere hileleri süslü gösterildi” buyurmuştur. el-Vâhidî şöyle demiştir: Buradaki bel (بَلْ) edatının anlamı sanki şöyle demek gibidir: 'İçinde bulunduğumuz şeyi zikretmeyi bırak; zira onların hileleri kendilerine süslü gösterildi.' Çünkü Allah Teâlâ onların sözlerinin bâtıllığına dair delilleri zikredince sanki şöyle demektedir: 'Delili zikretmeyi bırak, çünkü bunda fayda yoktur; zira onların küfürleri ve hileleri kendilerine süslü gösterilmiştir, dolayısıyla bu delillerin zikredilmesinden istifade etmezler.' el-Kâdî şöyle demiştir: Şüphe yok ki Allah Teâlâ bunu ancak onları yermek amacıyla zikretmiştir. Durum böyle olunca, o süsleyen failin bizzat Allah olması imkânsızdır; bilakis onun ya insan şeytanları ya da cin şeytanları olması gerekir.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا التَّأْوِيلَ ضَعِيفٌ لِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَوْ كَانَ الْمُزَيِّنُ أَحَدَ شَيَاطِينِ الْجِنِّ أَوِ الْإِنْسِ/ فَالْمُزَيِّنُ فِي قَلْبِ ذَلِكَ الشَّيْطَانِ إِنْ كَانَ شَيْطَانًا آخَرَ لَزِمَ التَّسَلْسُلُ، وَإِنْ كَانَ هُوَ اللَّهَ فَقَدْ زَالَ السُّؤَالُ، وَالثَّانِي: أَنْ يُقَالَ:

Bil ki bu tevil birkaç yönden zayıftır: Birincisi: Eğer süsleyen cin veya insan şeytanlarından biri olsaydı, o şeytanın kalbindekini süsleyen şayet başka bir şeytan ise teselsül gerekir; yok eğer Allah ise o takdirde itiraz ortadan kalkmış olur. İkincisi şöyle denmesidir:

الْقُلُوبُ لَا يَقْدِرُ عَلَيْهَا إِلَّا اللَّهُ، وَالثَّالِثُ: أَنَّا قَدْ دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّ تَرْجِيحَ الدَّاعِي لَا يَحْصُلُ إِلَّا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَعِنْدَ حُصُولِهِ يَجِبُ الْفِعْلُ.

Kalplere Allah'tan başkası güç yetiremez. Üçüncüsü: Biz, sevk edici saikin (dâî) tercihinin ancak Allah Teâlâ tarafından meydana getirilebileceğini ve bu gerçekleştiğinde fiilin zorunlu olduğunu delilleriyle ortaya koymuştuk.

أما قوله: وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ فَاعْلَمْ أَنَّهُ قَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ والكسائي وَصُدُّوا بضم الصاد وفي حم وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ [النساء: ١٦٧] عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ بِمَعْنَى أَنَّ الْكُفَّارَ صَدَّهُمْ غَيْرُهُمْ، وَعِنْدَ أَهْلِ السُّنَّةِ أَنَّ اللَّهَ صَدَّهُمْ. وَلِلْمُعْتَزِلَةِ فِيهِ وَجْهَانِ: قِيلَ الشَّيْطَانُ، وَقِيلَ أَنْفُسُهُمْ وَبَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ كَمَا يُقَالُ: فُلَانٌ مُعْجِبٌ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ ثَمَّةَ غَيْرُهُ وَهُوَ قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ وَالْبَاقُونَ، وَصَدُّوا بِفَتْحِ الصَّادِ فِي السُّورَتَيْنِ يَعْنِي أَنَّ الْكُفَّارَ صَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ، أَيْ أَعْرَضُوا وَقِيلَ: صَرَفُوا غَيْرَهُمْ، وَهُوَ لَازِمٌ وَمُتَعَدٍّ، وَحُجَّةُ الْقِرَاءَةِ الْأُولَى مُشَاكَلَتُهَا لِمَا قَبْلَهَا مِنْ بِنَاءِ الْفِعْلِ لِلْمَفْعُولِ، وَحُجَّةُ الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ قَوْلُهُ: الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ [النساء: ١٦٧] .

O'nun: { وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ } “ve yoldan saptırıldılar / alıkonuldular” buyruğuna gelince; bil ki Âsım, Hamza ve el-Kisâî sad harfinin zammesiyle { وَصُدُّوا } ve Hâ-Mîm'de [yani Mü'min suresinde ve Nisa'da] meçhul sîgasıyla (mâ lem yüsemme fâiluh) okumuşlardır; yani kâfirleri başkası alıkoymuştur. Ehl-i Sünnet'e göre onları alıkoyan Allah'tır. Mutezile'nin bu hususta iki vechi vardır: Bir görüşe göre şeytan, diğer görüşe göre ise kendileri ve birbirleridir; nitekim orada başkası olmasa bile 'falan kişi kendini beğenmiş/aldatılmıştır' denir ki bu da Ebû Müslim'in görüşüdür. Geri kalanlar ise her iki surede de sad harfinin fethasıyla { وَصَدُّوا } okumuşlardır; yani kâfirler Allah'ın yolundan alıkoydular / yüz çevirdiler demektir. Bir görüşe göre de başkalarını çevirdiler; bu fiil hem lazım (geçişsiz) hem de müteaddi (geçişli) olarak kullanılır. Birinci kıraatin hücceti, öncesindeki meçhul fiil yapısıyla uyumlu olmasıdır. İkinci kıraatin hücceti ise: { الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } [Nisâ: 167] “İnkâr eden ve Allah yolundan alıkoyanlar...” buyruğudur.

ثُمَّ قَالَ: وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ اعْلَمْ أَنَّ أَصْحَابَنَا تَمَسَّكُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ مِنْ وُجُوهٍ: أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ:

Sonra: { وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ } “Allah kimi saptırırsa artık onu doğru yola iletecek yoktur” buyurmuştur. Bil ki ashabımız bu ayete birkaç yönden tutunmuşlardır: İlki O'nun:

بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ وَقَدْ بَيَّنَّا بِالدَّلِيلِ أَنَّ ذَلِكَ الْمُزَيِّنَ هُوَ اللَّهُ. وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ بِضَمِّ الصَّادِ، وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ ذَلِكَ الصَّادَّ هُوَ اللَّهُ. وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ وَهُوَ صَرِيحٌ فِي الْمَقْصُودِ وَتَصْرِيحٌ بِأَنَّ ذَلِكَ الْمُزَيِّنَ وَذَلِكَ الصَّادَّ لَيْسَ إِلَّا اللَّهَ. وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: لَهُمْ عَذابٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَقُ

{ بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ } “Doğrusu inkâr edenlere hileleri süslü gösterildi” buyruğudur; o süsleyen failin Allah olduğunu delille beyan etmiştik. İkincisi sad harfinin zammesiyle: { وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ } “ve yoldan alıkonuldular” buyruğudur; o alıkoyanın da Allah olduğunu beyan etmiştik. Üçüncüsü O'nun: { وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ } “Allah kimi saptırırsa artık onu doğru yola iletecek yoktur” buyruğudur; bu maksat konusunda açıktır ve o süsleyen ile o alıkoyanın Allah'tan başkası olmadığını açıkça belirtmektedir. Dördüncüsü Allah Teâlâ'nın: { لَهُمْ عَذابٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ } “Onlara dünya hayatında bir azap vardır; ahiret azabı ise elbette daha çetindir” buyruğudur.

أَخْبَرَ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ سَيَقَعُونَ فِي عِقَابِ الْآخِرَةِ وَإِخْبَارُ اللَّهِ مُمْتَنِعُ التَّغَيُّرِ وَإِذَا امْتَنَعَ وُقُوعُ التَّغَيُّرِ فِي هَذَا الْخَبَرِ، امْتَنَعَ صدور الإيمان منه وكل هذه الوجوه قد لَخَّصْنَاهَا فِي هَذَا الْكِتَابِ مِرَارًا، قَالَ الْقَاضِي: وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ أَيْ عَنْ ثَوَابِ الْجَنَّةِ لِكُفْرِهِ وَقَوْلُهُ: فَما لَهُ مِنْ هادٍ مُنْبِئٌ بِذَلِكَ أَنَّ الثَّوَابَ لَا يُنَالُ إِلَّا بِالطَّاعَةِ خَاصَّةً فَمَنْ زَاغَ عَنْهَا لَمْ يَجِدْ إِلَيْهَا سَبِيلًا، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِذَلِكَ مَنْ حَكَمَ بِأَنَّهُ ضَالٌّ وَسَمَّاهُ ضَالًّا، وَقِيلَ الْمُرَادُ مَنْ يُضْلِلِهُ اللَّهُ عَنِ الْإِيمَانِ بِأَنْ يَجِدَهُ كَذَلِكَ، ثم قال وَالوجه الْأَوَّلُ أَقْوَى.

Onların ahiret azabına düşeceklerini haber vermiştir; Allah'ın haberinin değişmesi ise imkânsızdır. Bu haberde değişimin meydana gelmesi imkânsız olunca, onlardan imanın sadır olması da imkânsız olur. Bütün bu vecihleri bu kitapta defalarca özetlemiştik. el-Kâdî şöyle demiştir: { وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ } yani inkârı sebebiyle Allah kimi cennetin sevabından saptırırsa; O'nun: { فَما لَهُ مِنْ هادٍ } “artık onu doğru yola iletecek yoktur” buyruğu da sevabın yalnızca itaatle elde edilebileceğini, kim itaatten saparsa ona giden yolu bulamayacağını bildirmektedir. Bir diğer görüşe göre bundan murat, Allah'ın sapkın olduğuna hükmettiği ve sapkın olarak isimlendirdiği kimsedir. Bir diğer görüşe göre de murat, Allah'ın kendisini öyle bulması suretiyle imandan saptırdığı kimsedir. Sonra şöyle demiştir: Birinci vecih daha kuvvetlidir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الوجه الْأَوَّلَ ضَعِيفٌ جِدًّا لِأَنَّ الْكَلَامَ إِنَّمَا وَقَعَ فِي شرح إيمانهم وكفرهم في الدنيا ولم يجز ذكر

Bil ki birinci vecih son derece zayıftır; zira söz ancak onların dünyadaki iman ve inkârlarının açıklanması bağlamında cereyan etmiştir ve

ذهابهم إلى الجنة ألبتة فصرف الكلام على الْمَذْكُورِ إِلَى غَيْرِ الْمَذْكُورِ بَعِيدٌ. وَأَيْضًا فَهَبْ أَنَّا نُسَاعِدُ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ كَمَا ذَكَرُوهُ، إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَخْبَرَ أَنَّهُمْ لَا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ فَقَدْ حَصَلَ الْمَقْصُودُ لِأَنَّ خِلَافَ مَعْلُومِ اللَّهِ وَمُخْبَرِهِ مُحَالٌ مُمْتَنِعُ الْوُقُوعِ.

onların cennete gitmelerinden kesinlikle söz edilmemiştir. Dolayısıyla sözü zikredilenden zikredilmeyene çevirmek uzaktır. Ayrıca farz edelim ki durumun onların zikrettiği gibi olduğunu kabul ettik; ne var ki Allah Teâlâ onların cennete girmeyeceklerini haber verince maksat hasıl olmuştur. Çünkü Allah'ın malûmunun ve haber verdiğinin aksinin gerçekleşmesi muhal ve vukuu imkânsızdır.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَخْبَرَ عَنْهُمْ بِتِلْكَ الْأُمُورِ الْمَذْكُورَةِ بَيَّنَ أَنَّهُ جَمَعَ لَهُمْ بَيْنَ عَذَابِ الدُّنْيَا، وَبَيْنَ عَذَابِ الْآخِرَةِ الَّذِي هُوَ أَشَقُّ، وَأَنَّهُ لَا دَافِعَ لَهُمْ عَنْهُ لَا فِي الدُّنْيَا وَلَا فِي الْآخِرَةِ. أَمَّا عَذَابُ الدُّنْيَا/ فَبِالْقَتْلِ، وَالْقِتَالِ، وَاللَّعْنِ، وَالذَّمِّ، وَالْإِهَانَةِ، وَهَلْ يَدْخُلُ الْمَصَائِبُ وَالْأَمْرَاضُ فِي ذَلِكَ أَمْ لَا؟ اخْتَلَفُوا فِيهِ، قَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّهَا تَدْخُلُ فِيهِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّهَا لَا تَكُونُ عِقَابًا، لِأَنَّ كُلَّ أَحَدٍ نَزَلَتْ بِهِ مُصِيبَةٌ فَإِنَّهُ مَأْمُورٌ بِالصَّبْرِ عَلَيْهَا، وَلَوْ كَانَ عِقَابًا لَمْ يَجِبْ ذَلِكَ، فَالْمُرَادُ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ مِنَ الْآيَةِ الْقَتْلُ، وَالسَّبْيُ، وَاغْتِنَامُ الْأَمْوَالِ، وَاللَّعْنُ، وَإِنَّمَا قَالَ:

Bil ki Allah Teâlâ onlar hakkında zikredilen bu hususları haber verince, kendileri için dünya azabı ile daha çetin olan ahiret azabını bir araya getirdiğini, dünyada da ahirette de bunu onlardan savacak kimse bulunmadığını beyan etmiştir. Dünya azabına gelince; bu öldürülme, savaş, lanet, kınanma ve hor görülme iledir. Musibetler ve hastalıklar buna dâhil midir, değil midir? Bu hususta ihtilaf etmişlerdir: Bazıları bunların da buna dâhil olduğunu söylemiş; bazıları ise bunların bir ceza olamayacağını, zira başına bir musibet inen herkesin ona sabretmekle emrolunduğunu, şayet bir ceza olsaydı bunun vacip olmayacağını söylemişlerdir. Bu görüşe göre ayetten murat; öldürülme, esir edilme, malların ganimet alınması ve lanetlenmedir. O sadece şöyle buyurmuştur:

وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَقُ

«Ahiret azabı ise elbette daha çetindir» [buyurmuştur].

لِأَنَّهُ أَزْيَدُ إِنْ شِئْتَ بِسَبَبِ الْقُوَّةِ وَالشِّدَّةِ، وَإِنْ شِئْتَ بِسَبَبِ كَثْرَةِ الْأَنْوَاعِ، وَإِنْ شِئْتَ بِسَبَبِ أَنَّهُ لَا يَخْتَلِطُ بِهَا شَيْءٌ مِنْ مُوجِبَاتِ الرَّاحَةِ، وَإِنْ شِئْتَ بِسَبَبِ الدَّوَامِ وَعَدَمِ الِانْقِطَاعِ، ثُمَّ بَيَّنَ بِقَوْلِهِ: وَما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ

Çünkü o; dilersen kuvvet ve şiddeti sebebiyle, dilersen türlerinin çokluğu sebebiyle, dilersen içine rahatlık sağlayacak hiçbir şey karışmaması sebebiyle, dilersen de sürekliliği ve kesintisizliği sebebiyle daha fazladır. Sonra: { وَما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ } “Onları Allah'tan [koruyacak] hiçbir koruyucu da yoktur” buyruğuyla beyan etmiştir ki:

أَيْ أَنَّ أَحَدًا لَا يَقِيهِمْ مَا نَزَلَ بِهِمْ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: أَكْثَرُ الْقُرَّاءِ وَقَفُوا عَلَى الْقَافِ مِنْ غَيْرِ إِثْبَاتِ يَاءٍ فِي قَوْلِهِ (وَاقٍ) وَكَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ وَكَذَلِكَ فِي قوله:

Yani hiç kimse, başlarına inen Allah'ın azabından onları koruyamaz. Vâhidî şöyle demiştir: Kurrânın çoğu O'nun: (وَاقٍ) buyruğunda yâ harfini sabit kılmaksızın kāf üzerinde vakıf yapmışlardır. Aynı şekilde: { وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ } “Allah kimi saptırırsa artık onu doğru yola iletecek yoktur” buyruğunda ve yine O'nun:

والٍ وَهُوَ الوجه لِأَنَّكَ تَقُولُ فِي الْوَصْلِ: هَذَا هَادٍ وَوَالٍ وَوَاقٍ، فَتَحْذِفُ الْيَاءَ لِسُكُونِهَا وَالْتِقَائِهَا مَعَ التَّنْوِينِ، فَإِذَا وَقَفْتَ انْحَذَفَ التَّنْوِينُ فِي الْوَقْفِ فِي الرَّفْعِ وَالْجَرِّ، وَالْيَاءُ كَانَتِ انْحَذَفَتْ فَيُصَادِفُ الْوَقْفُ الْحَرَكَةَ الَّتِي هِيَ كَسْرَةٌ فِي غَيْرِ فَاعِلٍ فَتَحْذِفُهَا كَمَا تَحْذِفُ سَائِرَ الْحَرَكَاتِ الَّتِي تَقِفُ عَلَيْهَا فَيَصِيرُ هَادٍ، وَوَالٍ، وَوَاقٍ. وَكَانَ ابْنُ كَثِيرٍ يَقِفُ بِالْيَاءِ فِي هَادِي وَوَالِي وَوَاقِي وَوَجْهُهُ مَا حَكَى سِيبَوَيْهِ أَنَّ بَعْضَ مَنْ يُوثَقُ بِهِ مِنَ الْعَرَبِ يَقُولُ: هذا داعي فيقفون بالياء.

(وَالٍ) buyruğunda da [böyledir]. Doğru olan da bu vecihtir. Zira sen vasl (geçiş) halinde: هَذَا هَادٍ وَوَالٍ وَوَاقٍ dersin; yâ sakin olduğu ve tenvinle karşılaştığı için yâ'yı hazfedersin. Vakıf yaptığında ise ref ve cer halinde vakıf sebebiyle tenvin hazfolur; yâ da zaten hazfedilmişti. Böylece vakıf, fâil [kalıbının aynü'l-fiilinde] olmayan kesre harekesine denk gelir ve üzerinde vakıf yaptığın diğer harekeleri hazfettiğin gibi onu da hazfedersin; böylece هَادٍ, وَالٍ ve وَاقٍ olur. İbn Kesîr ise هَادِي, وَالِي ve وَاقِي kelimelerinde yâ ile vakıf yapardı. Bunun gerekçesi Sîbeveyh'in naklettiği şu husustur: Kendisine güvenilen bazı Araplar: هذا داعي derler ve yâ ile vakıf yaparlar.

[سورة الرعد (١٣) : آية ٣٥]

[Ra'd Suresi (13), Ayet 35]

مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ أُكُلُها دائِمٌ وَظِلُّها تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا وَعُقْبَى الْكافِرِينَ النَّارُ (٣٥)

{ مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ أُكُلُها دائِمٌ وَظِلُّها تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا وَعُقْبَى الْكافِرِينَ النَّارُ } “Müttakilere vaad olunan cennetin misali [şöyledir]: Altından ırmaklar akar, yemişleri de gölgesi de süreklidir. İşte bu, sakınanların akıbetidir; inkârcıların akıbeti ise ateştir.” (35)

[فِي قَوْلُهُ تَعَالَى مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ] وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “Müttakilere vaad olunan cennetin misali [şöyledir]: Altından ırmaklar akar” buyruğu hakkında] ve bu ayette [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ عَذَابَ الْكُفَّارِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ ثَوَابِ الْمُتَّقِينَ وَفِي قَوْلِهِ: مَثَلُ الْجَنَّةِ أَقْوَالٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ سِيبَوَيْهِ: مَثَلُ الْجَنَّةِ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهُ مَحْذُوفٌ وَالتَّقْدِيرُ: فِيمَا قَصَصْنَا عَلَيْكُمْ مَثَلُ الْجَنَّةِ. وَالثَّانِي: قَالَ الزَّجَّاجُ: مَثَلُ الْجَنَّةِ جَنَّةٌ مِنْ صِفَتِهَا كَذَا وَكَذَا. وَالثَّالِثُ: مَثَلُ الْجَنَّةِ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ، كَمَا تَقُولُ صِفَةُ زَيْدٍ اسْمٌ. وَالرَّابِعُ: الْخَبَرُ هُوَ قَوْلُهُ: أُكُلُها دائِمٌ لِأَنَّهُ الْخَارِجُ عَنِ الْعَادَةِ كَأَنَّهُ قَالَ: مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ كَمَا تَعْلَمُونَ مِنْ حَالِ جَنَّاتِكُمْ إِلَّا أَنَّ هَذِهِ أُكُلُهَا دَائِمٌ.

Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ kâfirlerin dünya ve ahiretteki azabını zikredince, bunun peşinden müttakilerin mükâfatını zikretmiştir. O'nun: { مَثَلُ الْجَنَّةِ } “Cennetin misali” buyruğu hakkında [çeşitli] görüşler vardır: Birincisi: Sîbeveyh şöyle demiştir: { مَثَلُ الْجَنَّةِ } mübteda (özne) olup haberi (yüklemi) mahzuftur; takdiri de: 'Size anlattıklarımız arasında cennetin misali [şudur]' şeklindedir. İkincisi: Zeccâc şöyle demiştir: Cennetin misali, sıfatı şöyle şöyle olan bir cennettir. Üçüncüsü: { مَثَلُ الْجَنَّةِ } mübteda, haberi ise tıpkı 'Zeyd'in vasfı bir isimdir' demen gibi { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ } “altından ırmaklar akar” [cümlesidir]. Dördüncüsü: Haber, âdetin dışında olan husus olduğu için O'nun: { أُكُلُها دائِمٌ } “yemişleri süreklidir” buyruğudur. Sanki şöyle demiştir: Müttakilere vaad olunan cennetin misali -kendi bahçelerinizin durumundan bildiğiniz üzere- altından ırmaklar akar; şu kadar var ki bunun yemişleri süreklidir.

المسألة الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ الْجَنَّةَ بِصِفَاتٍ ثَلَاثٍ: أَوَّلُهَا: تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ. وَثَانِيهَا:

İkinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ cenneti üç sıfatla nitelemiştir: Birincisi: { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ } “Altından ırmaklar akar”. İkincisi:

أَنَّ أُكُلَهَا دَائِمٌ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ جَنَّاتِ الدُّنْيَا لَا يَدُومُ وَرَقُهَا وَثَمَرُهَا وَمَنَافِعُهَا. أَمَّا جَنَّاتُ الْآخِرَةِ فَثِمَارُهَا دَائِمَةٌ غَيْرُ مُنْقَطِعَةٍ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ ظِلَّهَا دَائِمٌ أَيْضًا، وَالْمُرَادُ أَنَّهُ لَيْسَ هُنَاكَ حَرٌّ وَلَا بَرْدٌ وَلَا شَمْسٌ وَلَا قَمَرٌ وَلَا ظُلْمَةٌ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يَرَوْنَ فِيها شَمْساً وَلا زَمْهَرِيراً [الْإِنْسَانِ: ١٣] ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَ الْجَنَّةَ بهذه الصفات

Yemişlerinin sürekli olmasıdır. Anlamı şudur: Dünya bahçelerinin yaprakları, meyveleri ve faydaları sürekli kalmaz. Ahiret cennetlerine gelince; onların meyveleri kesintisiz ve süreklidir. Üçüncüsü: Gölgesinin de sürekli olmasıdır; bundan murat ise orada ne bir sıcak, ne bir soğuk, ne bir güneş, ne bir ay, ne de bir karanlık bulunmasıdır. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { لَا يَرَوْنَ فِيها شَمْساً وَلا زَمْهَرِيراً } “Orada ne [yakıcı] bir güneş görürler ne de dondurucu bir soğuk” [İnsân 13] buyruğudur. Sonra Allah Teâlâ cenneti bu niteliklerle vasfedince

الثَّلَاثَةِ بَيَّنَ أَنَّ ذَلِكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا يَعْنِي عَاقِبَةُ أَهْلِ التَّقْوَى هِيَ الْجَنَّةُ، وَعَاقِبَةُ الْكَافِرِينَ النَّارُ. وَحَاصِلُ الْكَلَامِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ ثَوَابَ الْمُتَّقِينَ مَنَافِعُ خَالِصَةٌ عَنِ الشَّوَائِبِ مَوْصُوفَةٌ بِصِفَةِ الدَّوَامِ.

bu üç [sıfatla] nitelendirince, bunun takva sahiplerinin akıbeti olduğunu beyan etmiştir. Yani takva ehlinin akıbeti cennet, kâfirlerin akıbeti ise ateştir. Bu ayetten çıkan sözün özü şudur: Müttakilerin mükâfatı, şaibelerden arınmış ve süreklilik sıfatıyla nitelenmiş saf menfaatlerdir.

وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: أُكُلُها دائِمٌ فِيهِ مَسَائِلُ ثَلَاثٌ:

Bil ki O'nun: { أُكُلُها دائِمٌ } “yemişleri süreklidir” buyruğunda üç mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: أَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أُكُلَ الْجَنَّةِ لَا تَفْنَى كَمَا يُحْكَى عَنْ جَهْمٍ وَأَتْبَاعِهِ.

Birinci Mesele: Bu, Cehm ve tâbilerinden rivayet edildiği gibi cennet yemişlerinin yok olmayacağına delalet eder.

المسألة الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ حَرَكَاتِ أَهْلِ الْجَنَّةِ لَا تَنْتَهِي إِلَى سُكُونٍ دَائِمٍ، كَمَا يَقُولُهُ أَبُو الْهُذَيْلِ وَأَتْبَاعُهُ.

İkinci Mesele: Bu, Ebu'l-Hüzeyl ve tâbilerinin söylediği gibi cennet ehlinin hareketlerinin kalıcı bir sükûnetle son bulmayacağına delalet eder.

المسألة الثَّالِثَةُ: قَالَ الْقَاضِي: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْجَنَّةَ لَمْ تُخْلَقْ بَعْدُ، لِأَنَّهَا لَوْ كَانَتْ مَخْلُوقَةً لَوَجَبَ أَنْ تَفْنَى وَأَنْ يَنْقَطِعَ أُكُلُهَا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ [الرحمن: ٢٦] . وكُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ [الْقَصَصِ: ٨٨] لَكِنْ لَا يَنْقَطِعُ أُكُلُهَا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: أُكُلُها دائِمٌ فَوَجَبَ أَنْ لَا تَكُونَ الْجَنَّةُ مَخْلُوقَةً. ثم قال:

Üçüncü Mesele: Kādî şöyle demiştir: Bu ayet cennetin henüz yaratılmadığına delalet eder; çünkü şayet yaratılmış olsaydı, Allah Teâlâ'nın: { كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ } “Onun üzerindeki her şey yok olucudur” [Rahmân 26] ve { كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ } “O'nun zatından başka her şey helak olucudur” [Kasas 88] buyrukları gereğince yok olması ve yemişlerinin kesilmesi gerekirdi. Oysa Allah Teâlâ'nın: { أُكُلُها دائِمٌ } “yemişleri süreklidir” buyruğundan ötürü yemişleri kesilmez. Dolayısıyla cennetin yaratılmamış olması gerekir. Sonra şöyle demiştir:

فلا ننكر أن يحصل الآن في السموات جَنَّاتٌ كَثِيرَةٌ يَتَمَتَّعُ بِهَا الْمَلَائِكَةُ وَمَنْ يُعَدُّ حَيًّا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَالشُّهَدَاءِ وَغَيْرِهِمْ عَلَى مَا رُوِيَ فِي ذَلِكَ، إِلَّا أَنَّ الَّذِي نَذْهَبُ إِلَيْهِ أَنَّ جَنَّةَ الْخُلْدِ خَاصَّةً إِنَّمَا تُخْلَقُ بَعْدَ الْإِعَادَةِ.

Şu anda göklerde meleklerin ve bu hususta rivayet edilenler üzere peygamberler, şehitler ve diğerlerinden diri sayılanların istifade ettiği pek çok cennetin bulunmasını inkâr etmeyiz; ancak bizim benimsediğimiz görüş, özellikle ebediyet cennetinin (Cennetü'l-Huld) ancak yeniden diriltilmeden sonra yaratılacağıdır.

وَالْجَوَابُ: أَنَّ دَلِيلَهُمْ مُرَكَّبٌ مِنْ آيَتَيْنِ: أَحَدُهُمَا: قَوْلُهُ: كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ وَالْأُخْرَى قَوْلُهُ:

Cevap: Onların delili iki ayetten meydana gelmektedir: Biri O'nun: { كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ } “O'nun zatından başka her şey helak olucudur” buyruğu, diğeri ise O'nun:

أُكُلُها دائِمٌ وَظِلُّها فَإِذَا أَدْخَلْنَا التَّخْصِيصَ فِي أَحَدِ هَذَيْنِ الْعُمُومَيْنِ سَقَطَ دَلِيلُهُمْ فَنَحْنُ نُخَصِّصُ أَحَدَ هَذَيْنِ الْعُمُومَيْنِ بِالدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ الْجَنَّةَ مَخْلُوقَةٌ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ [آل عمران: ١٣٣] .

{ أُكُلُها دائِمٌ وَظِلُّها } “yemişleri de gölgesi de süreklidir” buyruğudur. Bu iki umumi ifadeden birine tahsis uyguladığımız takdirde onların delili düşer. Biz ise bu iki umumi ifadeden birini, cennetin yaratılmış olduğuna delalet eden delillerle, yani Allah Teâlâ'nın: { وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ } “ve müttakiler için hazırlanmış, genişliği gökler ve yer kadar olan cennete [koşun]” [Âl-i İmrân 133] buyruğu ile tahsis etmekteyiz.

[سورة الرعد (١٣) : آية ٣٦]

[Ra'd Suresi (13), Ayet 36]

وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَفْرَحُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمِنَ الْأَحْزابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ قُلْ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلا أُشْرِكَ بِهِ إِلَيْهِ أَدْعُوا وَإِلَيْهِ مَآبِ (٣٦)

{ وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَفْرَحُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمِنَ الْأَحْزابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ قُلْ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلا أُشْرِكَ بِهِ إِلَيْهِ أَدْعُوا وَإِلَيْهِ مَآبِ } “Kendilerine kitap verdiklerimiz, sana indirilenle sevinirler. Gruplardan bazıları da onun bir kısmını inkâr eder. De ki: 'Bana ancak Allah'a kulluk etmem ve O'na ortak koşmamam emrolundu. Ben [yalnız] O'na çağırırım ve dönüşüm de ancak O'nadır.'” (36)

اعْلَمْ أَنَّ فِي الْمُرَادِ بِالْكِتَابِ قَوْلَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ الْقُرْآنُ وَالْمُرَادُ أَنَّ أَهْلَ الْقُرْآنِ يَفْرَحُونَ بِمَا أُنْزِلَ عَلَى مُحَمَّدٍ مِنْ أَنْوَاعِ التَّوْحِيدِ وَالْعَدْلِ وَالنُّبُوَّةِ وَالْبَعْثِ وَالْأَحْكَامِ وَالْقَصَصِ وَمِنَ الْأَحْزَابِ الْجَمَاعَاتُ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَسَائِرِ الْكُفَّارِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ.

Bil ki 'el-Kitâb' ile ne kastedildiği hususunda iki görüş vardır: Birincisi: Bunun Kur'an olduğudur; murat da Kur'an ehlinin Muhammed'e indirilen tevhid, adalet, nübüvvet, ba's (yeniden diriliş), hükümler ve kıssalar türünden şeylerle sevinmeleridir. Gruplardan (ahzâb) yani Yahudiler, Hristiyanlar ve diğer kâfir fırkalarından ise onun bir kısmını inkâr edenler vardır. Bu, Hasan ve Katâde'nin görüşüdür.

فَإِنْ قِيلَ: الْأَحْزَابُ يُنْكِرُونَ كُلَّ الْقُرْآنِ.

Şayet: 'Gruplar Kur'an'ın tamamını inkâr etmektedirler' denilirse,

قُلْنَا: الْأَحْزَابُ لَا يُنْكِرُونَ كُلَّ مَا فِي الْقُرْآنِ، لِأَنَّهُ وَرَدَ فِيهِ إِثْبَاتُ اللَّهِ تَعَالَى وَإِثْبَاتُ عِلْمِهِ وَقُدْرَتِهِ وَحِكْمَتِهِ وَأَقَاصِيصِ الْأَنْبِيَاءِ، وَالْأَحْزَابُ، مَا كَانُوا يُنْكِرُونَ كُلَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ.

Biz deriz ki: Gruplar Kur'an'daki her şeyi inkâr etmemektedirler; zira onda Allah Teâlâ'nın ispatı, ilminin, kudretinin ve hikmetinin ispatı ile peygamberlerin kıssaları yer almaktadır. Gruplar ise bütün bu hususları inkâr etmiyorlardı.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْكِتَابِ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَفِي الْآيَةِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ هُمُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالرَّسُولِ ﷺ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ كَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ وَكَعْبٍ وَأَصْحَابِهِمَا وَمَنْ أَسْلَمَ مِنَ النَّصَارَى وَهُمْ ثَمَانُونَ رَجُلًا أَرْبَعُونَ بِنَجْرَانَ وَثَمَانِيَةٌ بِالْيَمَنِ وَاثْنَانِ وَثَلَاثُونَ بِأَرْضِ الْحَبَشَةِ وَفَرِحُوا بِالْقُرْآنِ، لِأَنَّهُمْ آمَنُوا بِهِ وَصَدَّقُوهُ وَالْأَحْزَابُ بَقِيَّةُ أَهْلِ الْكِتَابِ وَسَائِرُ الْمُشْرِكِينَ قَالَ الْقَاضِي: وَهَذَا الوجه أَوْلَى مِنَ الْأَوَّلِ لِأَنَّهُ لَا شُبْهَةَ فِي أَنَّ مَنْ أُوتِيَ الْقُرْآنَ فَإِنَّهُمْ يَفْرَحُونَ بِالْقُرْآنِ، أَمَّا إِذَا حَمَلْنَاهُ عَلَى هَذَا الوجه ظَهَرَتِ الْفَائِدَةُ وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْقُرْآنَ يَزْدَادُ فَرَحُهُمْ بِهِ لِمَا رَأَوْا فِيهِ مِنَ الْعُلُومِ الْكَثِيرَةِ والفوائد العظيمة،

İkinci görüş: 'el-Kitâb' ile kastedilenin Tevrat ve İncil olduğudur. Bu takdire göre ayet hakkında iki görüş vardır: Birincisi: İbn Abbâs şöyle demiştir: Kendilerine kitap verdiklerimiz, Ehl-i Kitap'tan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman eden Abdullah b. Selâm, Kâ'b ve bu ikisinin arkadaşları ile Hristiyanlardan Müslüman olanlardır; bunlar da seksen adam olup kırkı Necran'da, sekizi Yemen'de, otuz ikisi Habeş diyarındaydı. Onlar Kur'an'a sevindiler, çünkü ona inanıp onu tasdik ettiler. Gruplar (ahzâb) ise Ehl-i Kitab'ın geri kalanı ile diğer müşriklerdir. Kādî şöyle demiştir: Bu vecih birincisinden daha evladır; zira kendisine Kur'an verilenlerin Kur'an'la sevineceğinde şüphe yoktur. Oysa ayeti bu veche hamlettiğimizde [ifadenin] faydası açığa çıkar. Şöyle de denilebilir: Kendilerine Kur'an verilenler, onda gördükleri pek çok ilim ve büyük faydalardan ötürü onunla olan sevinçlerini artırırlar;

فَلِهَذَا السَّبَبِ حَكَى اللَّهُ تَعَالَى فَرَحَهُمْ بِهِ. وَالثَّانِي: وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ الْيَهُودُ أُعْطُوا التَّوْرَاةَ، وَالنَّصَارَى أُعْطُوا الْإِنْجِيلَ، يَفْرَحُونَ بِمَا أُنْزِلَ فِي هَذَا الْقُرْآنِ، لِأَنَّهُ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ وَمِنَ الْأَحْزَابِ مِنْ سَائِرِ الْكُفَّارِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ، وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ. قَالَ الْقَاضِي: وَهَذَا لَا يَصِحُّ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: يَفْرَحُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ يَعُمُّ جَمِيعَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُمْ لَا يَفْرَحُونَ بِكُلِّ مَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ فَيُقَالُ إِنَّ قَوْلُهُ: بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ لَا يُفِيدُ الْعُمُومَ بِدَلِيلِ جَوَازِ إِدْخَالِ لَفْظَتَيِ الْكُلِّ وَالْبَعْضِ عَلَيْهِ، وَلَوْ كَانَتْ كَلِمَةُ «مَا» لِلْعُمُومِ لَكَانَ إِدْخَالُ لَفْظِ الْكُلِّ عَلَيْهِ تَكْرِيرًا وَإِدْخَالُ لَفْظِ الْبَعْضِ عَلَيْهِ نَقْصًا. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ هَذَا جَمَعَ كَلَّ مَا يَحْتَاجُ الْمَرْءُ إِلَيْهِ فِي مَعْرِفَةِ الْمَبْدَأِ وَالْمَعَادِ فِي أَلْفَاظٍ قَلِيلَةٍ مِنْهُ فَقَالَ: قُلْ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلا أُشْرِكَ بِهِ إِلَيْهِ أَدْعُوا وَإِلَيْهِ مَآبِ وَهَذَا الْكَلَامُ جَامِعٌ لِكُلِّ مَا وَرَدَ التَّكْلِيفُ بِهِ، وَفِيهِ فَوَائِدُ: أَوَّلُهَا: أَنَّ كَلِمَةَ «إِنَّمَا» لِلْحَصْرِ وَمَعْنَاهُ إِنِّي مَا أُمِرْتُ إِلَّا بِعِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا تَكْلِيفَ وَلَا أَمْرَ وَلَا نَهْيَ إِلَّا بِذَلِكَ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْعِبَادَةَ غَايَةُ التَّعْظِيمِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَرْءَ مُكَلَّفٌ بِذَلِكَ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ عِبَادَةَ اللَّهِ تَعَالَى لَا تُمْكِنُ إِلَّا بَعْدَ مَعْرِفَتِهِ وَلَا سَبِيلَ إِلَى مَعْرِفَتِهِ إِلَّا بِالدَّلِيلِ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَرْءَ مُكَلَّفٌ بِالنَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ فِي مَعْرِفَةِ ذَاتِ الصَّانِعِ وَصِفَاتِهِ، وَمَا يَجِبُ وَيَجُوزُ وَيَسْتَحِيلُ عَلَيْهِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ عِبَادَةَ اللَّهِ وَاجِبَةٌ، وَهُوَ/ يُبْطِلُ قَوْلَ نُفَاةِ التَّكْلِيفِ، وَيُبْطِلُ الْقَوْلَ بِالْجَبْرِ الْمَحْضِ.

işte bu sebepten ötürü Allah Teâlâ onların Kur'an'la sevinmelerini nakletmiştir. İkincisi: { وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ } yani kendilerine Tevrat verilen Yahudiler ile kendilerine İncil verilen Hristiyanlar, yanlarındakini tasdik ettiği için bu Kur'an'da indirilenlerle sevinirler; gruplardan yani diğer kâfirlerden ise onun bir kısmını inkâr edenler vardır. Bu Mücâhid'in görüşüdür. Kādî şöyle demiştir: Bu sahih değildir; zira O'nun: { يَفْرَحُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ } buyruğu ona indirilenlerin tamamını kapsar, oysa onların ona indirilenlerin bütünüyle sevinmedikleri malûmdur. Şöyle cevap verilmesi mümkündür: O'nun: { بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ } buyruğunun üzerine 'küll' (bütün) ve 'ba'z' (bir kısım) lafızlarının dâhil edilmesinin caiz olması deliliyle umumi ifade bildirmez; şayet 'mâ' kelimesi umum bildirseydi, üzerine 'küll' lafzını dâhil etmek mükerrer, 'ba'z' lafzını dâhil etmek ise çelişik olurdu. Sonra Allah Teâlâ bunu beyan edince, insanın mebde (başlangıç) ve meâd (ahiret) bilgisinde ihtiyaç duyduğu her şeyi az sayıda lafızda toplayarak şöyle buyurmuştur: { قُلْ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلا أُشْرِكَ بِهِ إِلَيْهِ أَدْعُوا وَإِلَيْهِ مَآبِ } “De ki: 'Bana ancak Allah'a kulluk etmem ve O'na ortak koşmamam emrolundu. Ben [yalnız] O'na çağırırım ve dönüşüm de ancak O'nadır.'” Bu söz, mükellef tutulan her hususu toplayıcıdır ve bunda [bazı] faydalar vardır: Birincisi: 'İnnemâ' kelimesi hasr (sınırlandırma) içindir ve anlamı: 'Bana ancak Allah Teâlâ'ya ibadet etmem emrolundu' demektir. Bu da ancak bununla mükellefiyet, emir ve nehiy bulunduğuna delalet eder. İkincisi: İbadet, saygının zirvesidir ve bu da kişinin bununla mükellef olduğuna delalet eder. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'ya ibadet ancak O'nu tanıdıktan sonra mümkündür, O'nu tanımanın yolu ise ancak delille olur. Bu da kişinin Sânî'in (Yaratıcı'nın) zatını, sıfatlarını ve O'nun hakkında vacip, caiz ve müstahil olan hususları bilmede nazar ve istidlal ile mükellef olduğuna delalet eder. Dördüncüsü: Allah'a ibadet vaciptir; bu da teklifi inkâr edenlerin sözünü iptal ettiği gibi salt cebr görüşünü de iptal eder.

وَخَامِسُهَا: قَوْلُهُ: وَلا أُشْرِكَ بِهِ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى نَفْيِ الشُّرَكَاءِ وَالْأَنْدَادِ وَالْأَضْدَادِ بِالْكُلِّيَّةِ، وَيَدْخُلُ فِيهِ إِبْطَالُ قَوْلِ كُلِّ مَنْ أَثْبَتَ مَعْبُودًا سِوَى اللَّهِ تَعَالَى سَوَاءٌ قَالَ: إِنَّ ذَلِكَ الْمَعْبُودَ هُوَ الشَّمْسُ أَوِ الْقَمَرُ أَوِ الْكَوَاكِبُ أَوِ الْأَصْنَامُ وَالْأَوْثَانُ وَالْأَرْوَاحُ الْعُلْوِيَّةُ أَوْ يَزْدَانُ وَأَهْرِمَنُ عَلَى مَا يَقُولُهُ الْمَجُوسُ أَوِ النُّورُ وَالظُّلْمَةُ عَلَى مَا يَقُولُهُ الثَّنَوِيَّةُ. وَسَادِسُهَا: قَوْلُهُ: إِلَيْهِ أَدْعُوا وَالْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُ كَمَا وَجَبَ عَلَيْهِ الْإِتْيَانُ بِهَذِهِ الْعِبَادَاتِ فَكَذَلِكَ يَجِبُ عَلَيْهِ الدَّعْوَةُ إِلَى عُبُودِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى نُبُوَّتِهِ. وَسَابِعُهَا: قَوْلُهُ: وَإِلَيْهِ مَآبِ وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ وَالْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ فَإِذَا تَأَمَّلَ الْإِنْسَانُ فِي هَذِهِ الْأَلْفَاظِ الْقَلِيلَةِ وَوَقَفَ عَلَيْهَا عَرَفَ أَنَّهَا مُحْتَوِيَةٌ عَلَى جَمِيعِ الْمَطَالِبِ الْمُعْتَبَرَةِ فِي الدين.

Beşincisi: O'nun: { وَلا أُشْرِكَ بِهِ } “ve O'na ortak koşmamam [emrolundu]” buyruğudur. Bu da ortakları, benzerleri ve zıtları bütünüyle nefyetmeye delalet eder. Buna, Allah Teâlâ'dan başka bir mabut kabul eden herkesin sözünün iptali dâhildir; ister o mabudun güneş, ay, yıldızlar, putlar, heykeller ve yüce ruhlar olduğunu söylesin, ister Mecusilerin söylediği gibi Yezdân ve Ehrimen olduğunu, isterse Seneviyye'nin (düalistler) söylediği gibi Nûr ve Zulmet olduğunu söylesin. Altıncısı: O'nun: { إِلَيْهِ أَدْعُوا } “[Yalnız] O'na çağırırım” buyruğudur; bundan murat, üzerine bu ibadetleri yerine getirmek vacip olduğu gibi aynı şekilde Allah Teâlâ'nın kulluğuna davet etmenin de vacip olmasıdır ki bu O'nun peygamberliğine işarettir. Yedincisi: O'nun: { وَإِلَيْهِ مَآبِ } “ve dönüşüm de ancak O'nadır” buyruğudur; bu da haşr, neşr, ba's ve kıyamete işarettir. İnsan bu az sayıdaki lafızları düşünüp üzerinde durduğunda, dinde muteber olan bütün maksatları içerdiğini anlar.

[سورة الرعد (١٣) : آية ٣٧]

[Ra'd Suresi (13), Ayet 37]

وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ حُكْماً عَرَبِيًّا وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا واقٍ (٣٧)

{ وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ حُكْماً عَرَبِيًّا وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا واقٍ } “İşte böylece biz onu Arapça bir hüküm olarak indirdik. Sana gelen ilimden sonra onların heva ve heveslerine uyacak olursan, Allah'tan sana ne bir dost ne de bir koruyucu olur.” (37)

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى شَبَّهَ إِنْزَالَهُ حُكْمًا عربيا بما أنزل إلى ما تَقَدَّمَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، أَيْ كَمَا أَنْزَلْنَا الْكُتُبَ على الأنبياء بلسانهم، كذلك أنزلنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ. وَالْكِنَايَةُ فِي قَوْلِهِ: أَنْزَلْناهُ تَعُودُ إِلَى «مَا» فِي قَوْلِهِ:

Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ, onu Arapça bir hüküm olarak indirmesini, geçmiş peygamberlere indirdiği şeylere benzetmiştir; yani kitapları peygamberlere kendi lisanlarıyla indirdiğimiz gibi, sana da Kur'an'ı öylece indirdik. O'nun: { أَنْزَلْناهُ } buyruğundaki zamir, O'nun:

يَفْرَحُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ يَعْنِي الْقُرْآنَ.

{ يَفْرَحُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ } “sana indirilenle sevinirler” buyruğundaki 'mâ'ya, yani Kur'an'a dönmektedir.

المسألة الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: أَنْزَلْناهُ حُكْماً عَرَبِيًّا فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: حِكْمَةٌ عَرَبِيَّةٌ مُتَرْجَمَةٌ بِلِسَانِ الْعَرَبِ.

İkinci Mesele: O'nun: { أَنْزَلْناهُ حُكْماً عَرَبِيًّا } “biz onu Arapça bir hüküm olarak indirdik” buyruğu hakkında [farklı] vecihler vardır: Birincisi: Arap diliyle tercüme edilmiş (ifade edilmiş) Arapça bir hikmettir.

الثَّانِي: الْقُرْآنُ مُشْتَمِلٌ عَلَى جَمِيعِ أَقْسَامِ التَّكَالِيفِ، فَالحكم لَا يُمْكِنُ إِلَّا بِالْقُرْآنِ، فَلَمَّا كَانَ الْقُرْآنُ سَبَبًا لِلْحُكْمِ جُعِلَ نَفْسَ الحكم عَلَى سَبِيلِ الْمُبَالَغَةِ. الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَمَ عَلَى جَمِيعِ الْمُكَلَّفِينَ بِقَبُولِ الْقُرْآنِ وَالْعَمَلِ بِهِ فَلَمَّا حَكَمَ عَلَى الْخَلْقِ بِوُجُوبِ قَبُولِهِ جَعَلَهُ حُكْمًا.

İkincisi: Kur'an bütün mükellefiyet kısımlarını içermektedir; dolayısıyla hüküm vermek ancak Kur'an ile mümkündür. Kur'an hükmün sebebi olunca, mübalağa yoluyla bizzat hükmün kendisi kılınmıştır. Üçüncüsü: Allah Teâlâ bütün mükelleflere Kur'an'ı kabul etmelerini ve onunla amel etmelerini hükmetmiştir; yaratılmışlara onu kabul etmenin vücubiyetini hükmedince onu bir hüküm kılmıştır.

وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: حُكْماً عَرَبِيًّا نُصِبَ عَلَى الْحَالِ، وَالْمَعْنَى: أَنْزَلْنَاهُ حَالَ كَوْنِهِ حُكْمًا عَرَبِيًّا.

Bil ki O'nun: { حُكْماً عَرَبِيًّا } buyruğu hal olarak nasbedilmiştir; anlamı: 'Biz onu Arapça bir hüküm olduğu halde indirdik' demektir.

المسألة الثالثة: قالت المعتزلة: الآية دالة على حُدُوثِ الْقُرْآنِ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُ بِكَوْنِهِ مُنَزَّلًا وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِالْمُحْدَثِ. الثَّانِي: أَنَّهُ وَصَفَهُ بِكَوْنِهِ عَرَبِيًّا وَالْعَرَبِيُّ هُوَ الَّذِي حَصَلَ بِوَضْعِ الْعَرَبِ وَاصْطِلَاحِهِمْ وَمَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ مُحْدَثًا. الثَّالِثُ: أَنَّ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُ إِنَّمَا/ كَانَ حُكْمًا عَرَبِيًّا، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَهُ كَذَلِكَ وَوَصَفَهُ بِهَذِهِ الصِّفَةِ، وَكُلُّ مَا كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ مُحْدَثٌ.

Üçüncü Mesele: Mutezile şöyle demiştir: Ayet, Kur'an'ın hâdis (sonradan yaratılmış) olduğuna birkaç yönden delalet etmektedir: Birincisi: Allah Teâlâ onu indirilmiş olmakla vasfetmiştir, bu ise ancak hâdis olana yakışır. İkincisi: Onu Arapça olmakla vasfetmiştir; Arapça olan ise Arapların vaz'ı (koyması) ve ıstılahı ile meydana gelendir, böyle olan her şey de hâdistir. Üçüncüsü: Ayet, onun ancak Allah Teâlâ'nın onu öyle kılması ve bu sıfatla nitelemesi sebebiyle Arapça bir hüküm olduğuna delalet etmektedir; böyle olan her şey ise hâdistir.

وَالْجَوَابُ: أَنَّ كُلَّ هَذِهِ الْوُجُوهِ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْمُرَكَّبَ مِنَ الْحُرُوفِ وَالْأَصْوَاتِ مُحْدَثٌ وَلَا نِزَاعَ فِيهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Cevap: Bütün bu vecihler, harflerden ve seslerden mürekkep olanın hâdis olduğuna delalet etmektedir ki bunda hiçbir ihtilaf yoktur. En doğrusunu Allah bilir.

المسألة الرَّابِعَةُ: رُوِيَ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا يَدْعُونَهُ إِلَى مِلَّةِ آبَائِهِ فَتَوَعَّدَهُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى مُتَابَعَتِهِمْ فِي تِلْكَ الْمَذَاهِبِ مِثْلَ أَنْ يُصَلِّيَ إِلَى قِبْلَتِهِمْ بَعْدَ أَنْ حَوَّلَهُ اللَّهُ عَنْهَا. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْخِطَابُ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ وَالْمُرَادُ أُمَّتُهُ، وَقِيلَ: بَلِ الْغَرَضُ مِنْهُ حَثُّ الرَّسُولِ ﵇ عَلَى الْقِيَامِ بِحَقِّ الرِّسَالَةِ وَتَحْذِيرُهُ مِنْ خِلَافِهَا، وَيَتَضَمَّنُ ذَلِكَ أَيْضًا تَحْذِيرَ جَمِيعِ الْمُكَلَّفِينَ، لِأَنَّ مَنْ هُوَ أَرْفَعُ مَنْزِلَةً إِذَا حُذِّرَ هَذَا التَّحْذِيرَ فَهُمْ أَحَقُّ بِذَلِكَ وأولى.

Dördüncü Mesele: Rivayet edildiğine göre müşrikler kendisini atalarının dinine çağırıyorlardı; bunun üzerine Allah Teâlâ, Allah kendisini ondan çevirdikten sonra onların kıblesine yönelerek namaz kılması gibi konularda o mezheplerde onlara uyması hususunda kendisini tehdit etmiştir. İbn Abbâs: 'Hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'edir, fakat murat onun ümmetidir' demiştir. Bir diğer görüşe göre ise bundan maksat, Resûl aleyhisselâm'ı risaletin hakkını yerine getirmeye teşvik etmek ve bunun aksinden sakındırmaktır; bu aynı zamanda bütün mükellefleri sakındırmayı da içerir; zira makamı daha yüce olan kimse bu şekilde sakındırılıyorsa, onların buna [muhatap olması] çok daha layık ve evladır.

[سورة الرعد (١٣) : الآيات ٣٨ الى ٣٩]

[Ra'd Suresi (13), Ayetler 38-39]

وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَذُرِّيَّةً وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ (٣٨) يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ (٣٩)

{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَذُرِّيَّةً وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ (٣٨) يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ } “Andolsun, senden önce de peygamberler gönderdik ve onlara eşler ve çocuklar verdik. Allah'ın izni olmaksızın hiçbir peygamberin bir mucize getirmesi mümkün değildir. Her ecelin bir yazısı vardır. (38) Allah dilediğini siler, [dilediğini] sabit bırakır; Ana Kitap O'nun katındadır.” (39)

اعْلَمْ أَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا يَذْكُرُونَ أَنْوَاعًا مِنَ الشُّبُهَاتِ فِي إِبْطَالِ نُبُوَّتِهِ.

Bil ki o kavim, onun peygamberliğini iptal etmek (çürütmek) için çeşitli şüpheler öne sürüyorlardı.

فَالشُّبْهَةُ الْأُولَى قَوْلُهُمْ: مالِ هذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْواقِ [الْفُرْقَانِ: ٧] وَهَذِهِ الشُّبْهَةُ إِنَّمَا ذَكَرَهَا اللَّهُ تَعَالَى فِي سُورَةٍ أُخْرَى.

Birinci şüphe, onların: { مالِ هذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْواقِ } “Bu elçiye ne oluyor ki yemek yiyor, çarşılarda dolaşıyor?” [Furkān 7] sözleridir. Bu şüpheyi Allah Teâlâ başka bir surede zikretmiştir.

وَالشُّبْهَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُمْ: الرَّسُولُ الَّذِي يُرْسِلُهُ اللَّهُ إِلَى الْخَلْقِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مِنْ جِنْسِ الْمَلَائِكَةِ كَمَا حَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ فِي قَوْلِهِ: لَوْ مَا تَأْتِينا بِالْمَلائِكَةِ [الْحِجْرِ: ٧] وَقَوْلِهِ: لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ [الْأَنْعَامِ: ٨] .

İkinci şüphe: Onların, 'Allah'ın yaratılmışlara gönderdiği elçinin melekler cinsinden olması gerekir' şeklindeki sözleridir; nitekim Allah Teâlâ onların bu sözünü: { لَوْ مَا تَأْتِينا بِالْمَلائِكَةِ } “Bize melekleri getirsene!” [Hicr 7] ve { لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ } “Ona bir melek indirilseydi ya!” [En'âm 8] buyruklarında nakletmiştir.

فَأَجَابَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ هَاهُنَا بِقَوْلِهِ: وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَذُرِّيَّةً يَعْنِي أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ الَّذِينَ كَانُوا قَبْلَهُ كَانُوا مِنْ جِنْسِ الْبَشَرِ لَا مِنْ جِنْسِ الْمَلَائِكَةِ فَإِذَا جَازَ ذَلِكَ فِي حَقِّهِمْ فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَيْضًا مِثْلُهُ فِي حَقِّهِ.

Allah Teâlâ burada buna şöyle cevap vermiştir: { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَذُرِّيَّةً } “Andolsun, senden önce de peygamberler gönderdik ve onlara eşler ve çocuklar verdik.” Yani ondan önceki peygamberler melek cinsinden değil, insan cinsindendiler; bu durum onlar hakkında caiz olduğuna göre onun hakkında da benzeri niçin caiz olmasın?

الشُّبْهَةُ الثَّالِثَةُ: عَابُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِكَثْرَةِ الزَّوْجَاتِ وَقَالُوا: لَوْ كَانَ رَسُولًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لَمَا كَانَ مُشْتَغِلًا بِأَمْرِ النِّسَاءِ بَلْ كَانَ مُعْرِضًا عَنْهُنَّ مُشْتَغِلًا بِالنُّسُكِ وَالزُّهْدِ، فَأَجَابَ اللَّهُ/ تَعَالَى عَنْهُ بِقَوْلِهِ: وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَذُرِّيَّةً وَبِالْجُمْلَةِ فَهَذَا الْكَلَامُ يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ جَوَابًا عَنِ الشُّبْهَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ وَيَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ جَوَابًا عَنْ هَذِهِ الشُّبْهَةِ، فَقَدْ كَانَ لِسُلَيْمَانَ ﵇ ثَلَاثُمِائَةِ امْرَأَةٍ مَهِيرَةٍ وَسَبْعُمِائَةِ سُرِّيَّةٍ وَلِدَاوُدَ مِائَةُ امْرَأَةٍ.

Üçüncü şüphe: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i eşlerinin çokluğuyla ayıpladılar ve: 'Şayet Allah katından bir elçi olsaydı kadınlar işiyle meşgul olmaz, aksine onlardan yüz çevirip ibadet ve zühdle meşgul olurdu' dediler. Allah Teâlâ buna: { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَذُرِّيَّةً } “Andolsun, senden önce de peygamberler gönderdik ve onlara eşler ve çocuklar verdik” buyruğuyla cevap vermiştir. Özetle bu söz, önceki şüpheye cevap olmaya elverişli olduğu gibi bu şüpheye de cevap olmaya elverişlidir. Nitekim Süleyman aleyhisselâm'ın nikâhlı üç yüz hanımı ve yedi yüz cariyesi, Dâvûd'un ise yüz hanımı vardı.

وَالشُّبْهَةُ الرَّابِعَةُ: قَالُوا لَوْ كَانَ رَسُولًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لَكَانَ أَيُّ شَيْءٍ طَلَبْنَا مِنْهُ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ أَتَى بِهِ وَلَمْ يَتَوَقَّفْ وَلَمَّا لَمْ يَكُنِ الْأَمْرُ كَذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّهُ لَيْسَ بِرَسُولٍ، فَأَجَابَ اللَّهُ عَنْهُ بِقَوْلِهِ: وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَتَقْرِيرُهُ: أَنَّ الْمُعْجِزَةَ الْوَاحِدَةَ كَافِيَةٌ فِي إِزَالَةِ الْعُذْرِ وَالْعِلَّةِ، وَفِي إِظْهَارِ الْحُجَّةِ وَالْبَيِّنَةِ، فَأَمَّا الزَّائِدُ عليها

Dördüncü şüphe: Şöyle dediler: 'Eğer o Allah katından bir elçi olsaydı, kendisinden istediğimiz her mucizeyi getirir ve duraksamazdı; durum böyle olmayınca anladık ki o bir elçi değildir.' Allah buna O'nun: { وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izni olmaksızın hiçbir peygamberin bir mucize getirmesi mümkün değildir” buyruğuyla cevap vermiştir. Bunun izahı şudur: Mazereti ve illeti ortadan kaldırmada, hüccet ve apaçık delili ortaya koymada tek bir mucize yeterlidir. Bundan fazlasına gelince;

فَهُوَ مُفَوَّضٌ إِلَى مَشِيئَةِ اللَّهِ تَعَالَى إِنْ شَاءَ أَظْهَرَهَا وَإِنْ شَاءَ لَمْ يُظْهِرْهَا وَلَا اعْتِرَاضَ لِأَحَدٍ عَلَيْهِ فِي ذَلِكَ.

o, Allah Teâlâ'nın dilemesine bırakılmıştır; dilerse onu izhar eder, dilerse izhar etmez ve bu hususta hiç kimsenin O'na itiraz hakkı yoktur.

الشُّبْهَةُ الْخَامِسَةُ: أَنَّهُ ﵇ كَانَ يُخَوِّفُهُمْ بِنُزُولِ الْعَذَابِ وَظُهُورِ النُّصْرَةِ لَهُ وَلِقَوْمِهِ. ثُمَّ إِنَّ ذَلِكَ الْمَوْعُودَ كَانَ يَتَأَخَّرُ فَلَمَّا لَمْ يُشَاهِدُوا تِلْكَ الْأُمُورَ احْتَجُّوا بِهَا عَلَى الطَّعْنِ فِي نُبُوَّتِهِ، وَقَالُوا: لَوْ كَانَ نَبِيًّا صَادِقًا لَمَا ظَهَرَ كَذِبُهُ.

Beşinci şüphe: O aleyhisselâm, onları azabın inmesiyle ve kendisi ile kavmine yardımın zahir olmasıyla korkutuyordu. Sonra bu vadedilen şey gecikiyordu; onlar bu hususları [hemen] göremeyince, bunu onun peygamberliğine dil uzatmak için delil kıldılar ve: 'Şayet sadık bir peygamber olsaydı yalanı ortaya çıkmazdı' dediler.

فَأَجَابَ اللَّهُ عَنْهُ بِقَوْلِهِ: لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ يَعْنِي نُزُولَ الْعَذَابِ عَلَى الْكُفَّارِ وَظُهُورَ الْفَتْحِ وَالنَّصْرِ لِلْأَوْلِيَاءِ قَضَى اللَّهُ بِحُصُولِهَا فِي أَوْقَاتٍ مُعَيَّنَةٍ مَخْصُوصَةٍ، وَلِكُلِّ حَادِثٍ وَقْتٌ مُعَيَّنٌ ولِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ فَقَبْلَ حُضُورِ ذَلِكَ الْوَقْتِ لَا يَحْدُثُ ذَلِكَ الْحَادِثُ فَتَأَخُّرُ تِلْكَ الْمَوَاعِيدِ لَا يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ كَاذِبًا.

Allah buna O'nun: { لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ } “Her ecelin bir yazısı vardır” buyruğuyla cevap vermiştir. Yani kâfirlerin üzerine azabın inmesini, dostlar için fetih ve yardımın zuhur etmesini Allah belirli ve özel vakitlerde gerçekleşmesini takdir etmiştir. Her hadisenin muayyen bir vakti vardır ve { لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ } “her ecelin bir yazısı vardır”; binaenaleyh o vakit gelmeden önce o hadise vuku bulmaz. Dolayısıyla bu vaatlerin gecikmesi onun yalancı olduğuna delalet etmez.

الشُّبْهَةُ السَّادِسَةُ: قَالُوا: لَوْ كَانَ فِي دَعْوَى الرِّسَالَةِ مُحِقًّا لَمَا نسخ الأحكام التي نص الله تعالى عليه ثوبتها فِي الشَّرَائِعِ الْمُتَقَدِّمَةِ نَحْوَ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، لَكِنَّهُ نَسَخَهَا وَحَرَّفَهَا نَحْوَ تَحْرِيفِ الْقِبْلَةِ، وَنَسْخِ أَكْثَرِ أَحْكَامِ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ نَبِيًّا حَقًّا.

Altıncı şüphe: Şöyle dediler: 'Eğer peygamberlik davasında haklı olsaydı, Allah Teâlâ'nın Tevrat ve İncil gibi önceki şeriatlarda sabit olduğunu açıkça bildirdiği hükümleri neshetmezdi. Oysa kıblenin çevrilmesi ve Tevrat ile İncil hükümlerinin çoğunun neshedilmesi gibi onları neshetmiş ve değiştirmiştir. Dolayısıyla hak bir peygamber olmaması gerekir.'

فَأَجَابَ اللَّهُ ﷾ عَنْهُ بِقَوْلِهِ: يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ وَيُمْكِنُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ كَالْمُقَدِّمَةِ لِتَقْرِيرِ هَذَا الْجَوَابِ، وَذَلِكَ لِأَنَّا نُشَاهِدُ أَنَّهُ تَعَالَى يَخْلُقُ حَيَوَانًا عَجِيبَ الْخِلْقَةِ بَدِيعَ الْفِطْرَةِ مِنْ قَطْرَةٍ مِنَ النُّطْفَةِ ثُمَّ يُبْقِيهِ مُدَّةً مَخْصُوصَةً ثُمَّ يُمِيتُهُ وَيُفَرِّقُ أَجْزَاءَهُ وَأَبْعَاضَهُ فَلَمَّا لَمْ يَمْتَنِعْ أَنْ يُحْيِيَ أَوَّلًا، ثُمَّ يُمِيتَ ثَانِيًا فَكَيْفَ يَمْتَنِعُ أَنْ يُشَرِّعَ الحكم فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ، ثُمَّ ينسحه فِي سَائِرِ الْأَوْقَاتِ فَكَانَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ مَا ذَكَرْنَاهُ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَرَّرَ تِلْكَ الْمُقَدِّمَةَ قَالَ: يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ يُوجِدُ تَارَةً وَيُعْدِمُ أُخْرَى، وَيُحْيِي تَارَةً وَيُمِيتُ أُخْرَى، وَيُغْنِي تَارَةً وَيُفْقِرُ أُخْرَى فَكَذَلِكَ لَا يَبْعُدُ أَنْ يَشْرَعَ الحكم تَارَةً ثُمَّ يَنْسَخَهُ أُخْرَى بِحَسَبِ مَا اقْتَضَتْهُ الْمَشِيئَةُ الْإِلَهِيَّةُ عِنْدَ أَهْلِ السُّنَّةِ أَوْ بِحَسِبِ مَا اقْتَضَتْهُ/ رِعَايَةُ الْمَصَالِحِ عِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ فَهَذَا إِتْمَامُ التَّحْقِيقِ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ، ثُمَّ هَاهُنَا مَسَائِلُ:

Allah celle celâluhu buna O'nun: { يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ } “Allah dilediğini siler, [dilediğini] sabit bırakır; Ana Kitap O'nun katındadır” buyruğuyla cevap vermiştir. O'nun: { لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ } “Her ecelin bir yazısı vardır” buyruğunun bu cevabın izahı için bir mukaddime mesabesinde olması da mümkündür. Zira biz görmekteyiz ki Allah Teâlâ bir damla nutfeden yaratılışı hayret verici, fıtratı eşsiz bir canlı yaratır; sonra onu belirli bir süre yaşatır, ardından onu öldürür ve cüzlerini, parçalarını dağıtır. Önce diriltmesi sonra da öldürmesi imkânsız olmadığına göre, bir hükmü bazı vakitlerde teşri kılıp sonra diğer vakitlerde onu neshetmesi nasıl imkânsız olabilir? Dolayısıyla O'nun: { لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ } buyruğundan murat zikrettiğimiz husustur. Sonra Allah Teâlâ o mukaddimeyi pekiştirince: { يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ } “Allah dilediğini siler, [dilediğini] sabit bırakır; Ana Kitap O'nun katındadır” buyurmuştur. Anlamı şudur: O kimi zaman var eder, kimi zaman yok eder; kimi zaman yaşatır, kimi zaman öldürür; kimi zaman zengin eder, kimi zaman fakir bırakır. Aynı şekilde Ehl-i Sünnet'e göre ilahî meşietin gerektirdiğine göre veya Mutezile'ye göre maslahatların gözetilmesinin gerektirdiğine göre kimi zaman bir hüküm vaz'edip sonra onu neshetmesi de uzak değildir. Bu ayetin tefsirindeki tahkikin tamamı budur. Sonra burada [bazı] meseleler vardır: