المسألة الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى: لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ فِيهِ أَقْوَالٌ. الْأَوَّلُ: أَنَّ لِكُلِّ شَيْءٍ وَقْتًا مُقَدَّرًا فَالْآيَاتُ الَّتِي سَأَلُوهَا لَهَا وَقْتٌ مُعَيَّنٌ حَكَمَ اللَّهُ بِهِ وَكَتَبَهُ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ فَلَا يَتَغَيَّرُ عَنْ ذَلِكَ الحكم بِسَبَبِ تَحَكُّمَاتِهِمُ الْفَاسِدَةِ وَلَوْ أَنَّ اللَّهَ أَعْطَاهُمْ مَا الْتَمَسُوا لَكَانَ فِيهِ أَعْظَمُ الْفَسَادِ. الثَّانِي: أَنَّ لِكُلِّ حَادِثٍ وَقْتًا مُعَيَّنًا قَضَى اللَّهُ حُصُولَهُ فِيهِ كَالْحَيَاةِ وَالْمَوْتِ وَالْغِنَى وَالْفَقْرِ وَالسَّعَادَةِ وَالشَّقَاوَةِ، وَلَا يَتَغَيَّرُ الْبَتَّةَ عَنْ ذَلِكَ الْوَقْتِ. وَالثَّالِثُ: أَنَّ هَذَا مِنَ الْمَقْلُوبِ وَالْمَعْنَى: أَنَّ لِكُلِّ كِتَابٍ مُنَزَّلٍ مِنَ السَّمَاءِ أَجَلًا يُنْزِلُهُ فِيهِ، أَيْ لِكُلِّ كِتَابٍ وَقْتٌ يُعْمَلُ بِهِ، فَوَقْتُ الْعَمَلِ بِالتَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ قَدِ انْقَضَى وَوَقْتُ الْعَمَلِ بِالْقُرْآنِ قَدْ أَتَى وَحَضَرَ. وَالرَّابِعُ: لِكُلِّ أَجَلٍ مُعَيَّنٍ كِتَابٌ عِنْدَ الْمَلَائِكَةِ الْحَفَظَةِ فَلِلْإِنْسَانِ أَحْوَالٌ أَوَّلُهَا نُطْفَةٌ ثُمَّ عَلَقَةٌ ثُمَّ مُضْغَةٌ ثُمَّ يَصِيرُ شَابًّا ثُمَّ شَيْخًا، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي جَمِيعِ الْأَحْوَالِ مِنَ الْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ وَالسَّعَادَةِ وَالشَّقَاوَةِ وَالْحُسْنِ وَالْقُبْحِ. الْخَامِسُ: كُلُّ وَقْتٍ مُعَيَّنٍ مُشْتَمِلٌ عَلَى مَصْلَحَةٍ خَفِيَّةٍ وَمَنْفَعَةٍ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى، فَإِذَا جَاءَ ذَلِكَ الْوَقْتُ حَدَثَ ذَلِكَ الْحَادِثُ وَلَا يَجُوزُ حُدُوثُهُ فِي غَيْرِهِ.
Birinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ } “Her ecelin bir yazısı vardır” buyruğu hakkında [çeşitli] görüşler vardır. Birincisi: Her şeyin takdir edilmiş bir vakti vardır; binaenaleyh onların istedikleri mucizelerin de Allah'ın hükmettiği ve Levh-i Mahfûz'da yazdığı belirli bir vakti vardır; onların batıl dayatmaları sebebiyle bu hüküm değişmez. Şayet Allah onlara istediklerini verseydi bunda pek büyük bir fesat olurdu. İkincisi: Hayat, ölüm, zenginlik, fakirlik, saadet ve şekavet gibi meydana gelen her hadisenin, Allah'ın kendisinde vuku bulmasına hükmettiği muayyen bir vakti vardır ve kesinlikle o vakitten şaşmaz. Üçüncüsü: Bu [ifade], maklûb (lafızların yer değiştirdiği) türdendir ve anlamı şudur: Gökten indirilen her kitabın, kendisinde indirileceği bir eceli vardır; yani her kitabın kendisiyle amel edilecek bir vakti vardır. Tevrat ve İncil ile amel etme vakti geçmiş, Kur'an ile amel etme vakti ise gelip çatmıştır. Dördüncüsü: Koruyucu meleklerin (hafaza melekleri) katında her muayyen süre için bir kayıt vardır. Nitekim insanın [çeşitli] hâlleri vardır; ilki nutfe, sonra alaka, sonra mudğa, sonra genç olur, sonra da yaşlı. İman, küfür, saadet, şekavet, güzellik ve çirkinlik gibi bütün hâllerdeki durum da böyledir. Beşincisi: Her muayyen vakit, gizli bir maslahat ve ancak Allah Teâlâ'nın bileceği bir menfaat içerir. O vakit geldiğinde o hadise meydana gelir ve onun başka bir vakitte vuku bulması caiz olmaz.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ صَرِيحَةٌ فِي أَنَّ الْكُلَّ بِقَضَاءِ اللَّهِ وَبِقَدَرِهِ وَأَنَّ الْأُمُورَ مَرْهُونَةٌ بِأَوْقَاتِهَا، لِأَنَّ قَوْلَهُ: لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ مَعْنَاهُ أن تحت كل أجل حادث معين، وَيَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ التَّعْيِينُ لِأَجْلِ خَاصِّيَّةِ الْوَقْتِ فَإِنَّ ذَلِكَ مُحَالٌ، لِأَنَّ الْأَجْزَاءَ الْمَعْرُوضَةَ فِي الْأَوْقَاتِ الْمُتَعَاقِبَةِ مُتَسَاوِيَةٌ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ اخْتِصَاصُ كُلِّ وَقْتٍ بِالْحَادِثِ
Bil ki bu ayet, her şeyin Allah'ın kaza ve kaderiyle olduğuna ve işlerin vakitlerine bağlı bulunduğuna sarih bir delildir. Zira O'nun: { لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ } “Her ecelin bir yazısı vardır” buyruğunun anlamı; her ecelin altında muayyen bir hadisenin yer aldığıdır. Bu tayinin vaktin bir hususiyetinden kaynaklanması ise imkânsızdır; çünkü bu muhaldir. Zira birbirini takip eden vakitlerde varsayılan cüzler birbirine eşittir. Dolayısıyla her vaktin,
الَّذِي يَحْدُثُ فِيهِ بِفِعْلِ اللَّهِ تَعَالَى وَاخْتِيَارِهِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكُلَّ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَهُوَ نَظِيرُ
içinde meydana gelen hadiseye tahsis edilmesinin, Allah Teâlâ'nın fiili ve tercihiyle olması vacip olmuştur. Bu da her şeyin Allah Teâlâ'dan olduğuna delalet eder. Bu,
قَوْلِهِ ﵇: «جَفَّ الْقَلَمُ بِمَا هُوَ كَائِنٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ» .
Peygamber aleyhisselâm'ın: “Kıyamet gününe kadar olacak şeylerle [ilgili olarak] kalem[in mürekkebi] kurumuştur” hadisinin benzeridir.
المسألة الثَّانِيَةُ: يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَعَاصِمٌ وَيُثْبِتُ سَاكِنَةَ الثَّاءِ خَفِيفَةَ الْبَاءِ مِنْ أَثْبَتَ يُثْبِتُ، وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِ الثَّاءِ وَتَشْدِيدِ الْبَاءِ مِنَ التَّثْبِيتِ، وَحُجَّةُ مَنْ خَفَّفَ أَنَّ ضِدَّ الْمَحْوِ الْإِثْبَاتُ لا التثبت. وَلِأَنَّ التَّشْدِيدَ لِلتَّكْثِيرِ، وَلَيْسَ الْقَصْدُ بِالْمَحْوِ التَّكْثِيرَ، فَكَذَلِكَ مَا يَكُونُ فِي مُقَابَلَتِهِ، وَمَنْ شَدَّدَ احْتَجَّ بِقَوْلِهِ: وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً [النِّسَاءِ: ٦٦] وَقَوْلِهِ: فَثَبِّتُوا [الْأَنْفَالِ: ١٢] .
İkinci Mesele: { يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ } “Allah dilediğini siler, [dilediğini] sabit bırakır” buyruğundaki { وَيُثْبِتُ } kelimesini İbn Kesîr, Ebû Amr ve Âsım, “esbete-yusbitu” fiilinden ث (se) harfini sakin ve ب (be) harfini şeddesiz olarak “yusbitu” şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise “tesbît” mastarından ث harfinin fethası ve ب harfinin şeddesiyle [“yusebbitu” şeklinde] okumuşlardır. Şeddesiz okuyanların delili şudur: Mahv (silme) kelimesinin zıddı 'tesbît' değil, 'isbât'tır. Ayrıca şedde çokluk (teksîr) bildirir; oysa mahv ile çokluk kastedilmemiştir, dolayısıyla onun karşılığı olan kelime de böyledir. Şeddeli okuyanlar ise: { وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً } “...ve daha pekiştirici olurdu” [en-Nisâ 4/66] ve: { فَثَبِّتُوا } “...hemen sebat verin” [el-Enfâl 8/12] ayetlerini delil getirmişlerdir.
المسألة الثَّالِثَةُ: الْمَحْوُ ذَهَابُ أَثَرِ الْكِتَابَةِ، يُقَالُ: مَحَاهُ يَمْحُوهُ مَحْوًا إِذَا أَذْهَبَ أَثَرَهُ، وَقَوْلُهُ: وَيُثْبِتُ قَالَ النَّحْوِيُّونَ: أَرَادَ وَيُثْبِتُهُ إِلَّا أنه استغنى بتعدية للفعل الْأَوَّلِ عَنْ تَعْدِيَةِ الثَّانِي، وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْحافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحافِظاتِ [الْأَحْزَابِ: ٣٥] .
Üçüncü Mesele: Mahv, yazının izinin gitmesidir. İzi giderildiğinde 'onu sildi, siler, silmek' anlamında مَحَاهُ يَمْحُوهُ مَحْوًا denir. O'nun: { وَيُثْبِتُ } buyruğu hakkında nahivciler şöyle demiştir: Birinci fiilin geçişli kılınmasıyla ikinci fiilin geçişli kılınmasından müstağni olunmuş olması hariç, [aslında] 'onu sabit bırakır' (yusbituhû) demeyi murat etmiştir. Bu, Allah Teâlâ'nın: { وَالْحافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحافِظاتِ } “...iffetlerini koruyan erkekler ve koruyan kadınlar...” [el-Ahzâb 33/35] buyruğu gibidir.
المسألة الرَّابِعَةُ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَانِ:
Dördüncü Mesele: Bu ayet hakkında iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهَا عَامَّةٌ فِي كُلِّ شَيْءٍ كَمَا يَقْتَضِيهِ ظَاهِرُ اللَّفْظِ. قَالُوا: إِنَّ اللَّهَ يَمْحُو مِنَ الرِّزْقِ/ وَيَزِيدُ فِيهِ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي الْأَجَلِ وَالسَّعَادَةِ وَالشَّقَاوَةِ وَالْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ، وَهُوَ مَذْهَبُ عُمَرَ وَابْنِ مَسْعُودٍ. وَالْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ كَانُوا يَدْعُونَ وَيَتَضَرَّعُونَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فِي أَنْ يَجْعَلَهُمْ سُعَدَاءَ لَا أَشْقِيَاءَ، وَهَذَا التَّأْوِيلُ رَوَاهُ جَابِرٌ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.
Birinci Görüş: Lafzın zahirinin gerektirdiği üzere bu ayet her şey hakkında umumidir. Şöyle dediler: Allah rızıktan siler ve onu artırır. Ecel, saadet, şekavet, iman ve küfür hakkındaki söz de böyledir. Bu, Ömer ve İbn Mes'ûd'un mezhebidir. Bu görüşü savunanlar, kendilerini şaki değil de said kılmasını Allah Teâlâ'dan diler ve O'na yalvarırlardı. Bu tevili Câbir, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ خَاصَّةٌ فِي بَعْضِ الْأَشْقِيَاءِ دُونَ الْبَعْضِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْرِيرِ فَفِي الْآيَةِ وُجُوهٌ:
İkinci Görüş: Bu ayet, [her şey hakkında değil] bazı şeyler hakkında özeldir, diğerleri hakkında değildir. Bu takdire göre ayette [şu] vecihler vardır:
الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مِنَ الْمَحْوِ وَالْإِثْبَاتِ: نَسْخُ الحكم الْمُتَقَدِّمِ وَإِثْبَاتُ حُكْمٍ آخَرَ بَدَلًا عَنِ الْأَوَّلِ. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى يَمْحُو مِنْ دِيوَانِ الْحَفَظَةِ مَا لَيْسَ بِحَسَنَةٍ وَلَا سَيِّئَةٍ، لِأَنَّهُمْ مَأْمُورُونَ بِكِتَابَةِ كُلِّ قَوْلٍ وَفِعْلٍ وَيُثْبِتُ غَيْرَهُ، وَطَعَنَ أَبُو بَكْرٍ الْأَصَمُّ فِيهِ فَقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ الْكِتَابَ بِقَوْلِهِ: لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها [الْكَهْفِ: ٤٩] وَقَالَ أَيْضًا: فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ [الزَّلْزَلَةِ: ٧، ٨] .
Birincisi: Mahv ve ispattan murat; önceki hükmün neshedilmesi ve birincinin yerine başka bir hükmün sabit kılınmasıdır. İkincisi: Allah Teâlâ, hafaza meleklerinin divanından ne iyilik ne de kötülük olan şeyleri siler; zira onlar her söz ve fiili yazmakla emrolunmuşlardır; diğerlerini ise sabit bırakır. Ebû Bekir el-Esam buna itiraz edip şöyle demiştir: Zira Allah Teâlâ kitabı: { لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها } “...küçük büyük hiçbir şey bırakmadan hepsini sayıp dökmüş...” [el-Kehf 18/49] buyruğuyla nitelemiş ve yine: { فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ (٧) وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ } “Artık kim zerre ağırlığınca bir hayır işlerse onu görür. Kim de zerre ağırlığınca bir şer işlerse onu görür” [ez-Zilzâl 99/7-8] buyurmuştur.
أَجَابَ الْقَاضِي عَنْهُ: بِأَنَّهُ لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً مِنَ الذُّنُوبِ وَالْمُبَاحِ لَا صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً، وَلِلْأَصَمِّ أَنْ يُجِيبَ عَنْ هَذَا الْجَوَابِ فَيَقُولَ: إِنَّكُمْ بِاصْطِلَاحِكُمْ خَصَّصْتُمُ الصَّغِيرَةَ بِالذَّنَبِ الصَّغِيرِ، وَالْكَبِيرَةَ بِالذَّنَبِ الْكَبِيرِ، وَهَذَا مُجَرَّدُ اصْطِلَاحِ الْمُتَكَلِّمِينَ. أَمَّا فِي أَصْلِ اللُّغَةِ فَالصَّغِيرُ وَالْكَبِيرُ يَتَنَاوَلَانِ كُلَّ فِعْلٍ وَعَرَضٍ، لِأَنَّهُ إِنْ كَانَ حَقِيرًا فَهُوَ صَغِيرٌ، وَإِنْ كَانَ غَيْرَ ذَلِكَ فَهُوَ كَبِيرٌ، وَعَلَى هَذَا التَّقْرِيرِ فَقَوْلُهُ: لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها [الْكَهْفِ: ٤٩] يَتَنَاوَلُ الْمُبَاحَاتِ أَيْضًا. الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ بِالْمَحْوِ أَنَّ مَنْ أَذْنَبَ أُثْبِتَ ذَلِكَ الذَّنْبُ فِي دِيوَانِهِ، فَإِذَا تَابَ عَنْهُ مُحِيَ مِنْ دِيوَانِهِ. الرَّابِعُ: يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَهُوَ مَنْ جاء أجله. ويدع من لم يجيء أَجَلُهُ وَيُثْبِتُهُ. الْخَامِسُ: أَنَّهُ تَعَالَى يُثْبِتُ فِي أَوَّلِ السَّنَةِ حُكْمَ تِلْكَ السَّنَةِ فَإِذَا مَضَتِ السَّنَةُ مُحِيَتْ، وَأُثْبِتَ كِتَابٌ آخَرُ لِلْمُسْتَقْبَلِ. السَّادِسُ: يَمْحُو نُورَ الْقَمَرِ، وَيُثْبِتُ نُورَ الشَّمْسِ. السَّابِعُ: يَمْحُو الدُّنْيَا وَيُثْبِتُ الْآخِرَةَ. الثَّامِنُ:
Kâdî buna şöyle cevap vermiştir: Günahlardan ne küçük ne de büyük olanını bırakmaz; mubah ise ne küçüktür ne de büyüktür. el-Esam'ın bu cevaba şöyle karşılık vermesi mümkündür: Siz kendi ıstılahınızla sağîreyi küçük günaha, kebîreyi ise büyük günaha tahsis ettiniz; bu ise kelamcıların sırf bir ıstılahıdır. Dilin aslına gelince, küçük ve büyük her fiili ve arazı kapsar. Zira o fiil önemsiz ise küçüktür, öyle değilse büyüktür. Bu açıklamaya göre O'nun: { لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها } “...küçük büyük hiçbir şey bırakmadan hepsini sayıp dökmüş...” [el-Kehf 18/49] buyruğu mubahları da kapsar. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın mahv ile muradı şudur: Kim bir günah işlerse o günah onun divanına kaydedilir; şayet tövbe ederse divanından silinir. Dördüncüsü: { يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ } “Allah dilediğini siler”; bu eceli gelen kimsedir; eceli gelmeyeni ise bırakır ve sabit kılar. Beşincisi: Allah Teâlâ yılın başında o yılın hükmünü sabit kılar; yıl geçtiğinde o silinir ve gelecek için başka bir yazı sabit kılınır. Altıncısı: Ayın nurunu siler, güneşin nurunu sabit kılar. Yedincisi: Dünyayı siler, ahireti sabit kılar. Sekizincisi:
أَنَّهُ فِي الْأَرْزَاقِ وَالْمِحَنِ وَالْمَصَائِبِ يُثْبِتُهَا فِي الْكِتَابِ ثُمَّ يُزِيلُهَا بِالدُّعَاءِ وَالصَّدَقَةِ، وَفِيهِ حَثٌّ عَلَى الِانْقِطَاعِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى. التَّاسِعُ: تَغَيُّرُ أَحْوَالِ الْعَبْدِ فَمَا مَضَى مِنْهَا فَهُوَ الْمَحْوُ، وَمَا حَصَلَ وَحَضَرَ فَهُوَ الْإِثْبَاتُ. الْعَاشِرُ: يُزِيلُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ مَا يَشَاءُ مِنْ حُكْمِهِ لَا يُطْلِعُ عَلَى غَيْبِهِ أَحَدًا فَهُوَ الْمُنْفَرِدُ بِالحكم كَمَا يَشَاءُ، وَهُوَ الْمُسْتَقِلُّ بِالْإِيجَادِ
Rızıklar, mihnetler ve musibetlerde [geçerli olmasıdır]; onları Kitap'ta sabit kılar, sonra dua ve sadaka ile onları giderir. Bunda Allah Teâlâ'ya yönelmeye teşvik vardır. Dokuzuncusu: Kulun hâllerinin değişmesidir; bunlardan geçip gidenler mahv, meydana gelip hazır olanlar ise ispattır. Onuncusu: Kendi hükmünden dilediğini giderir, dilediğini sabit kılar; gaybına hiç kimseyi muttali kılmaz. Binaenaleyh O, dilediği gibi hüküm vermede tektir; var etmede,
وَالْإِعْدَامِ وَالْإِحْيَاءِ وَالْإِمَاتَةِ وَالْإِغْنَاءِ وَالْإِفْقَارِ بِحَيْثُ لَا يَطَّلِعُ عَلَى تِلْكَ الْغُيُوبِ أَحَدٌ مِنْ خَلْقِهِ.
yok etmede, diriltmede, öldürmede, zenginleştirmede ve fakirleştirmede müstakildir; öyle ki mahlukatından hiç kimse bu gayblara vakıf olamaz.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْبَابَ فِيهِ مَجَالٌ عَظِيمٌ.
Bil ki bu bahiste pek geniş bir alan vardır.
فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: أَلَسْتُمْ تَزْعُمُونَ أَنَّ الْمَقَادِيرَ سَابِقَةٌ قَدْ جَفَّ بِهَا الْقَلَمُ وَلَيْسَ الْأَمْرُ بِأُنُفٍ، فَكَيْفَ يَسْتَقِيمُ مَعَ هَذَا الْمَعْنَى الْمَحْوُ وَالْإِثْبَاتُ؟
Eğer birisi: 'Sizler takdirlerin önceden belirlendiğini, kalemin bunlarla kuruduğunu ve işin yeni başlamadığını iddia etmiyor musunuz? Bu manayla birlikte mahv ve ispat nasıl tutarlı olur?' derse,
قُلْنَا: ذَلِكَ الْمَحْوُ وَالْإِثْبَاتُ أَيْضًا مِمَّا جَفَّ بِهِ الْقَلَمُ فَلَا يَمْحُو إِلَّا مَا سَبَقَ فِي عِلْمِهِ وَقَضَائِهِ مَحْوُهُ.
Şöyle deriz: O mahv ve ispat da kalemin kendisiyle kuruduğu şeylerdendir; binaenaleyh O, ancak ilminde ve kazasında silinmesi önceden geçmiş olan şeyi siler.
المسألة الْخَامِسَةُ: قَالَتِ الرَّافِضَةُ: الْبَدَاءُ جَائِزٌ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَهُوَ أَنْ يَعْتَقِدَ شَيْئًا ثُمَّ يَظْهَرُ لَهُ أَنَّ الْأَمْرَ بِخِلَافِ مَا اعْتَقَدَهُ، وَتَمَسَّكُوا فِيهِ بِقَوْلِهِ: يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ.
Beşinci Mesele: Râfizîler şöyle demişlerdir: 'Allah Teâlâ hakkında bedâ caizdir; bedâ ise bir şeye inanıp sonra işin inandığının aksine olduğunu görmesidir.' Bu konuda O'nun: { يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ } “Allah dilediğini siler, [dilediğini] sabit bırakır” buyruğuna tutunmuşlardır.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا بَاطِلٌ لِأَنَّ عِلْمَ اللَّهِ مِنْ لَوَازِمِ ذَاتِهِ الْمَخْصُوصَةِ، وَمَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ دُخُولُ التَّغَيُّرِ وَالتَّبَدُّلِ فِيهِ مُحَالًا.
Bil ki bu batıldır; zira Allah'ın ilmi O'nun zatına mahsus lazımlarındandır. Böyle olan bir şeye ise değişme ve başkalaşmanın girmesi muhaldir.
المسألة السَّادِسَةُ: أَمَّا أُمُّ الْكِتابِ فَالْمُرَادُ أَصْلُ الْكِتَابِ، وَالْعَرَبُ تُسَمِّي كُلَّ مَا يَجْرِي مَجْرَى الْأَصْلِ لِلشَّيْءِ أُمًّا لَهُ وَمِنْهُ أُمُّ الرَّأْسِ لِلدِّمَاغِ، وَأُمُّ الْقُرَى لِمَكَّةَ، وَكُلُّ مَدِينَةٍ فَهِيَ أُمٌّ لِمَا حَوْلَهَا مِنَ الْقُرَى، فَكَذَلِكَ أُمُّ الْكِتَابِ هُوَ الَّذِي يَكُونُ أَصْلًا لِجَمِيعِ الْكُتُبِ، وَفِيهِ قَوْلَانِ:
Altıncı Mesele: 'Ümmü'l-Kitâb'a gelince, bundan murat kitabın aslıdır. Araplar, bir şey için asıl mesabesinde olan her şeye onun 'ümm'ü (anası/aslı) adını verirler. Nitekim beyin için 'ümmü'r-re's' (başın anası/merkezi), Mekke için 'Ümmü'l-kurâ' (şehirlerin anası) denmiştir; her şehir de etrafındaki köylerin ümmüdür. Aynı şekilde Ümmü'l-Kitâb da bütün kitapların aslı olan şeydir. Bu hususta iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ أُمَّ الْكِتَابِ هُوَ اللَّوْحُ الْمَحْفُوظُ، وَجَمِيعُ حَوَادِثِ الْعَالَمِ الْعُلْوِيِّ وَالْعَالَمِ السُّفْلِيِّ مُثْبَتٌ فِيهِ
Birinci Görüş: Ümmü'l-Kitâb, Levh-i Mahfûz'dur; yüce âlemin ve aşağı âlemin bütün hadiseleri onda yazılıdır.
عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «كَانَ اللَّهُ وَلَا شَيْءَ مَعَهُ ثُمَّ خَلَقَ اللَّوْحَ وَأَثْبَتَ فِيهِ أَحْوَالَ جَمِيعِ الْخَلْقِ إِلَى قِيَامِ السَّاعَةِ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Allah vardı ve O'nunla birlikte hiçbir şey yoktu. Sonra Levh'i yarattı ve kıyamet kopuncaya kadar bütün yaratılmışların hâllerini onda tespit etti.”
قَالَ الْمُتَكَلِّمُونَ: الْحِكْمَةُ فِيهِ أَنْ يُظْهِرَ لِلْمَلَائِكَةِ كَوْنَهُ تَعَالَى عَالِمًا بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: فَعِنْدَ اللَّهِ كِتَابَانِ: أَحَدُهُمَا: الْكِتَابُ الَّذِي يَكْتُبُهُ الْمَلَائِكَةُ عَلَى الْخَلْقِ وَذَلِكَ الْكِتَابُ مَحَلُّ الْمَحْوِ وَالْإِثْبَاتِ. وَالْكِتَابُ الثَّانِي: هُوَ اللَّوْحُ الْمَحْفُوظُ، وَهُوَ الْكِتَابُ الْمُشْتَمِلُ عَلَى تَعَيُّنِ جَمِيعِ الْأَحْوَالِ الْعُلْوِيَّةِ وَالسُّفْلِيَّةِ، وَهُوَ الْبَاقِي.
Kelamcılar şöyle demiştir: Bundaki hikmet, Allah Teâlâ'nın bütün bilinenleri ayrıntılı olarak bildiğini meleklere göstermesidir. Bu takdire göre Allah katında iki kitap vardır: Birincisi: Meleklerin mahlukat aleyhine yazdığı kitaptır ki bu kitap mahv ve ispatın mahallidir. İkinci kitap ise: Levh-i Mahfûz'dur; yüce ve aşağı bütün hâllerin belirlenmesini içeren kitaptır ve baki olan odur.
رَوَى أَبُو الدَّرْدَاءِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «أَنَّ اللَّهَ ﷾ فِي ثَلَاثِ سَاعَاتٍ بَقِينَ مِنَ اللَّيْلِ يَنْظُرُ فِي الْكِتَابِ الَّذِي لَا يَنْظُرُ فِيهِ أَحَدٌ غَيْرُهُ، فَيَمْحُو مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ مَا يَشَاءُ،
Ebû'd-Derdâ Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir: “Allah celle celâluhu geceden geriye üç saat kaldığında, kendisinden başka hiç kimsenin bakamayacağı kitaba bakar; dilediğini siler, dilediğini sabit bırakır.”
وَلِلْحُكَمَاءِ فِي تَفْسِيرِ هَذَيْنِ الْكِتَابَيْنِ كَلِمَاتٌ عَجِيبَةٌ وَأَسْرَارٌ غَامِضَةٌ.
Filozof ve hikmet ehlinin bu iki kitabın tefsirinde şaşırtıcı sözleri ve kapalı sırları vardır.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ أُمَّ الْكِتَابِ هُوَ عِلْمُ اللَّهِ تَعَالَى، فَإِنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ مِنَ الْمَوْجُودَاتِ وَالْمَعْدُومَاتِ وَإِنْ تَغَيَّرَتْ، إِلَّا أَنَّ عِلْمَ اللَّهِ تَعَالَى بِهَا بَاقٍ مُنَزَّهٌ عَنِ التَّغَيُّرِ، فَالْمُرَادُ بِأُمِّ الْكِتَابِ هُوَ ذَاكَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
İkinci Görüş: Ümmü'l-Kitâb, Allah Teâlâ'nın ilmidir. Zira Allah Teâlâ var olan ve yok olan bütün malumatı bilir; onlar değişse bile Allah Teâlâ'nın onlara dair ilmi bakidir ve değişmekten münezzehtir. Dolayısıyla Ümmü'l-Kitâb'dan murat budur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة الرعد (١٣) : آية ٤٠]
[er-Ra'd Suresi (13), Ayet 40]
وَإِنْ ما نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسابُ (٤٠)
{ وَإِنْ ما نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسابُ } “Onlara vaat ettiğimizin bir kısmını sana göstersek de yahut seni vefat ettirsek de sana düşen sadece tebliğdir; hesap görmek ise Bize aittir.” (40)
اعْلَمْ أن المعنى: وَإِنْ ما نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ مِنَ الْعَذَابِ: أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ قَبْلَ ذَلِكَ، وَالْمَعْنَى:
Bil ki mana şöyledir: Onlara vaat ettiğimiz azabın bir kısmını sana göstersek de yahut bundan önce seni vefat ettirsek de; mana şudur:
/ سَوَاءٌ أَرَيْنَاكَ ذَلِكَ أَوْ تَوَفَّيْنَاكَ قَبْلَ ظُهُورِهِ، فَالْوَاجِبُ عَلَيْكَ تَبْلِيغُ أَحْكَامِ اللَّهِ تَعَالَى وَأَدَاءُ أَمَانَتِهِ وَرِسَالَتِهِ وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ. وَالْبَلَاغُ اسْمٌ أُقِيمَ مُقَامَ التَّبْلِيغِ كَالسِّرَاجِ والأداء.
ister bunu sana gösterelim, isterse onun ortaya çıkmasından önce senin canını alalım; sana vacip olan Allah Teâlâ'nın hükümlerini tebliğ etmek, O'nun emanetini ve elçiliğini yerine getirmektir; hesap görmek ise Bize aittir. 'Belâğ' kelimesi, 'sirâc' ve 'edâ' gibi tebliğ makamına kaim kılınmış bir isimdir.
[سورة الرعد (١٣) : الآيات ٤١ الى ٤٢]
[er-Ra'd Suresi (13), Ayetler 41-42]
أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها وَاللَّهُ يَحْكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسابِ (٤١) وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً يَعْلَمُ مَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ (٤٢)
{ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها وَاللَّهُ يَحْكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسابِ (٤١) وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً يَعْلَمُ مَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ (٤٢) } “Görmediler mi ki Biz o yeryüzüne gelip onu etrafından eksiltiyoruz? Allah hükmeder; O'nun hükmünü denetleyecek / bozacak hiçbir güç yoktur. Ve O, hesabı pek çabuk görendir. (41) Onlardan öncekiler de tuzak kurmuşlardı; fakat bütün tuzaklar Allah'ındır. O, her nefsin ne kazandığını bilir. Kâfirler de bu yurdun sonunun kime ait olduğunu yakında bileceklerdir! (42)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَعَدَ رَسُولَهُ بِأَنْ يُرِيَهُ بَعْضَ مَا وُعِدُوهُ أَوْ يَتَوَفَّاهُ قَبْلَ ذَلِكَ، بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ آثَارَ حُصُولِ تِلْكَ الْمَوَاعِيدِ وَعَلَامَاتِهَا قَدْ ظَهَرَتْ وَقَوِيَتْ. وَقَوْلُهُ: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها فِيهِ أَقْوَالٌ:
Bil ki Allah Teâlâ, Peygamberine kendilerine vaat edilenlerin bir kısmını göstereceğini yahut bundan önce canını alacağını vaat edince, bu ayette o vaatlerin gerçekleşmesine dair eserlerin ve alametlerin ortaya çıkıp güçlendiğini beyan etmiştir. O'nun: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها } “Görmediler mi ki Biz o yeryüzüne gelip onu etrafından eksiltiyoruz?” buyruğu hakkında [çeşitli] görüşler vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ أَنَّا نَأْتِي أَرْضَ الْكَفَرَةِ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ يَسْتَوْلُونَ عَلَى أَطْرَافِ مَكَّةَ وَيَأْخُذُونَهَا مِنَ الْكَفَرَةِ قَهْرًا وَجَبْرًا فَانْتِقَاصُ أَحْوَالِ الْكَفَرَةِ وَازْدِيَادُ قُوَّةِ الْمُسْلِمِينَ مِنْ أَقْوَى الْعَلَامَاتِ وَالْأَمَارَاتِ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُنْجِزُ وَعْدَهُ. وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَلا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها أَفَهُمُ الْغالِبُونَ [الأنبياء: ٤٤] وَقَوْلُهُ: سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ [فُصِّلَتْ: ٥٣] .
Birinci Görüş: Murat şudur: Biz kâfirlerin yurduna gelip onu etrafından eksiltiriz. Çünkü Müslümanlar Mekke'nin etrafını ele geçirip oraları kâfirlerden zorla ve güçle alıyorlardı; dolayısıyla kâfirlerin durumunun gerilemesi ve Müslümanların kuvvetinin artması, Allah Teâlâ'nın vaadini yerine getireceğinin en güçlü alamet ve işaretlerindendir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { أَفَلا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها أَفَهُمُ الْغالِبُونَ } “Görmüyorlar mı ki Biz yeryüzüne gelip onu etrafından eksiltiyoruz? Galip gelenler onlar mı?” [el-Enbiyâ 21/44] ve: { سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ } “Onlara ayetlerimizi ufuklarda göstereceğiz...” [Fussilet 41/53] buyruklarıdır.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ أَيْضًا مَنْقُولٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّ قَوْلَهُ: نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها الْمُرَادُ:
İkinci Görüş: Yine İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakledildiğine göre O'nun: { نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها } “...onu etrafından eksiltiyoruz...” buyruğundan murat:
مَوْتُ أَشْرَافِهَا وَكُبَرَائِهَا وَعُلَمَائِهَا وَذَهَابُ الصُّلَحَاءِ وَالْأَخْيَارِ، وَقَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَهَذَا الْقَوْلُ وَإِنِ احْتَمَلَهُ اللَّفْظُ إِلَّا أَنَّ اللَّائِقَ بِهَذَا الْمَوْضِعِ هُوَ الوجه الْأَوَّلُ. وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ هَذَا الوجه أَيْضًا لَا يَلِيقُ بِهَذَا الْمَوْضِعِ، وَتَقْرِيرُهُ أَنْ يُقَالَ: أَوَلَمْ يَرَوْا مَا يَحْدُثُ فِي الدُّنْيَا مِنَ الِاخْتِلَافَاتِ خَرَابٌ بَعْدَ عِمَارَةٍ، وَمَوْتٌ بَعْدَ حَيَاةٍ، وَذُلٌّ بَعْدَ عِزٍّ، وَنَقْصٌ بَعْدَ كَمَالٍ، وَإِذَا كَانَتْ هَذِهِ التَّغَيُّرَاتُ مُشَاهَدَةً مَحْسُوسَةً فَمَا الَّذِي يُؤَمِّنُهُمْ مِنْ أَنْ يَقْلِبَ اللَّهُ الْأَمْرَ عَلَى هَؤُلَاءِ الْكَفَرَةِ فَيَجْعَلَهُمْ ذَلِيلِينَ بَعْدَ أَنْ كَانُوا عَزِيزِينَ، وَيَجْعَلَهُمْ مَقْهُورِينَ بَعْدَ أَنْ كَانُوا قَاهِرِينَ، وَعَلَى هَذَا الوجه فَيَحْسُنُ اتِّصَالُ هَذَا الْكَلَامِ بِمَا قَبْلَهُ، وَقِيلَ: نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها بِمَوْتِ أَهْلِهَا وَتَخْرِيبِ دِيَارِهِمْ وَبِلَادِهِمْ فَهَؤُلَاءِ الْكَفَرَةُ/ كَيْفَ أَمِنُوا مِنْ أَنْ يَحْدُثَ فِيهِمْ أَمْثَالُ هَذِهِ الْوَقَائِعِ؟
oradaki eşrafın, ileri gelenlerin ve âlimlerin ölmesi, salihlerin ve hayırlı kimselerin gitmesidir. Vâhidî şöyle demiştir: 'Lafız buna ihtimal taşısa da bu makama uygun olan birinci vecihtir.' Şöyle de denilebilir: Bu vecih de buraya uygun düşmektedir; bunun izahı şöyle söylenmesidir: Dünyada meydana gelen değişiklikleri; imardan sonra harap olmayı, hayattan sonra ölümü, izzetten sonra zilleti, kemalden sonra noksanlığı görmediler mi? Bu değişimler müşahede edilen ve hissedilen şeyler olduğuna göre, Allah'ın bu kâfirlerin aleyhine durumu tersine çevirip onları aziz iken zelil kılması, galip iken mağlup kılması ihtimaline karşı onları emin kılan nedir? Bu veche göre bu sözün öncesiyle irtibatı güzel olur. Şöyle de denilmiştir: { نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها } “...onu etrafından eksiltiyoruz...” ifadesi, oranın ehlinin ölmesi, diyarlarının ve memleketlerinin harap olması iledir; öyleyse bu kâfirler kendilerinde de bu gibi hadiselerin meydana gelmesinden nasıl emin olmuşlardır?
ثم قال تَعَالَى مُؤَكِّدًا لِهَذَا الْمَعْنَى: وَاللَّهُ يَحْكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ مَعْنَاهُ: لَا رَادَّ لِحُكْمِهِ، وَالْمُعَقِّبُ هُوَ الَّذِي يُعَقِّبُهُ بِالرَّدِّ وَالْإِبْطَالِ، وَمِنْهُ قِيلَ لِصَاحِبِ الْحَقِّ مُعَقِّبٌ لِأَنَّهُ يُعَقِّبُ غَرِيمَهُ بِالِاقْتِضَاءِ وَالطَّلَبِ.
Sonra Allah Teâlâ bu manayı pekiştirmek üzere şöyle buyurmuştur: { وَاللَّهُ يَحْكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ } “Allah hükmeder; O'nun hükmünü denetleyecek / bozacak hiçbir güç yoktur”; manası: O'nun hükmünü geri çevirecek hiç kimse yoktur. Muakkıb (takipçi/denetçi), hükmün ardından gelip onu bozan ve iptal eden kimsedir. Bundan dolayı hak sahibine de borçlusunu ödeme talebiyle takip ettiği için 'muakkıb' denilmiştir.
فَإِنْ قِيلَ: مَا مَحَلُّ قَوْلِهِ: لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ.
Eğer: '{ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ } “...O'nun hükmünü denetleyecek / bozacak hiçbir güç yoktur” ifadesinin iraptaki mahalli nedir?' denilirse,
قُلْنَا: هُوَ جُمْلَةٌ مَحَلُّهَا النَّصْبُ عَلَى الْحَالِ كَأَنَّهُ قِيلَ: وَاللَّهُ يَحْكُمُ نَافِذًا حُكْمُهُ خَالِيًا عَنِ الْمُدَافِعِ وَالْمُعَارِضِ وَالْمُنَازِعِ.
Şöyle deriz: Mahallen mansub bir hâl cümlesidir; sanki şöyle denilmiştir: 'Allah, hükmü geçerli, geri çevireni, karşı çıkanı ve çekişeni bulunmayan bir hâlde hükmeder.'
ثم قال: وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسابِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ سَرِيعَ الِانْتِقَامِ يَعْنِي أَنَّ حِسَابَهُ لِلْمُجَازَاةِ بِالْخَيْرِ وَالشَّرِّ يَكُونُ سَرِيعًا قَرِيبًا لَا يَدْفَعُهُ دَافِعٌ.
Sonra: { وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسابِ } “Ve O, hesabı pek çabuk görendir” buyurmuştur. İbn Abbâs: 'İntikamı çabuk olanı kastetmektedir' demiştir; yani O'nun hayır ve şer karşılığını verme hesabı çabuktur, yakındır, onu engelleyecek hiçbir engel yoktur.
أما قوله: وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ يَعْنِي أَنَّ كُفَّارَ الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ قَدْ مَكَرُوا بِرُسُلِهِمْ وأنبيائهم مثل نمرود مَكَرَ بِإِبْرَاهِيمَ، وَفِرْعَوْنَ مَكَرَ بِمُوسَى، وَالْيَهُودِ مَكَرُوا بِعِيسَى.
O'nun: { وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlardan öncekiler de tuzak kurmuşlardı...” buyruğuna gelince; yani geçmiş ümmetlerin kâfirleri de resullerine ve peygamberlerine tuzak kurmuşlardı; Nemrud'un İbrahim'e tuzak kurması, Firavun'un Musa'ya tuzak kurması ve Yahudilerin İsa'ya tuzak kurması gibi.
ثم قال: فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً قَالَ الْوَاحِدِيُّ: مَعْنَاهُ أَنَّ مَكْرَ جَمِيعِ الْمَاكِرِينَ لَهُ وَمِنْهُ، أَيْ هُوَ حَاصِلٌ بِتَخْلِيقِهِ وَإِرَادَتِهِ، لِأَنَّهُ ثَبَتَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى هُوَ الْخَالِقُ لِجَمِيعِ أَعْمَالِ الْعِبَادِ، وَأَيْضًا فَذَلِكَ الْمَكْرُ لَا يَضُرُّ إلا بإذن الله تعالى ولا يؤثر إلى بِتَقْدِيرِهِ، وَفِيهِ تَسْلِيَةٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَأَمَانٌ لَهُ مِنْ مَكْرِهِمْ، كَأَنَّهُ قِيلَ لَهُ: إِذَا كَانَ حُدُوثُ الْمَكْرِ مِنَ اللَّهِ وَتَأْثِيرُهُ مِنَ الْمَمْكُورِ بِهِ أَيْضًا مِنَ اللَّهِ وَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ الْخَوْفُ إِلَّا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَأَنْ لَا يَكُونَ الرَّجَاءُ إِلَّا من
Sonra: { فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً } “...fakat bütün tuzaklar Allah'ındır...” buyurmuştur. Vâhidî şöyle demiştir: Manası; bütün tuzak kuranların tuzağı O'na aittir ve O'ndandır, yani O'nun yaratması ve iradesiyle meydana gelmektedir. Çünkü Allah Teâlâ'nın kulların bütün amellerinin yaratıcısı olduğu sabit olmuştur. Ayrıca bu tuzak ancak Allah Teâlâ'nın izniyle zarar verir ve ancak O'nun takdiriyle tesir eder. Bunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli ve onların tuzaklarına karşı onun için bir emniyet vardır; sanki ona şöyle denilmiştir: Tuzağın meydana gelmesi Allah'tan olduğu ve tuzak kurulan üzerindeki tesiri de yine Allah'tan olduğu zaman, korkunun ancak Allah Teâlâ'dan olması ve ümidin de ancak
اللَّهِ تَعَالَى، وَذَهَبَ بَعْضُ النَّاسِ إِلَى أَنَّ الْمَعْنَى: فَلِلَّهِ جَزَاءُ الْمَكْرِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ لَمَّا مَكَرُوا بِالْمُؤْمِنِينَ بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ يُجَازِيهِمْ على مكرهم. قال الواحدي: والأول أظهر لقولين بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: يَعْلَمُ مَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ يُرِيدُ أَنَّ أَكْسَابَ الْعِبَادِ بِأَسْرِهَا مَعْلُومَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى وَخِلَافُ الْمَعْلُومِ مُمْتَنِعُ الْوُقُوعِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَكُلُّ مَا عَلِمَ اللَّهُ وُقُوعَهُ فَهُوَ وَاجِبُ الْوُقُوعِ، وَكُلُّ مَا عَلِمَ اللَّهُ عَدَمَهُ كَانَ مُمْتَنِعَ الْوُقُوعِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَلَا قُدْرَةَ لِلْعَبْدِ عَلَى الْفِعْلِ وَالتَّرْكِ، فَكَانَ الْكُلُّ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى. قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: الْآيَةُ الْأُولَى إِنْ دَلَّتْ عَلَى قَوْلِكُمْ فَالْآيَةُ الثَّانِيَةُ وَهِيَ قَوْلُهُ:
Allah Teâlâ'dan olması vacip olmuştur. Bazı kimseler mananın şöyle olduğu görüşüne gitmişlerdir: Tuzağın cezası Allah'a aittir; çünkü onlar müminlere tuzak kurunca Allah Teâlâ tuzaklarına karşılık onları cezalandıracağını beyan etmiştir. Vâhidî şöyle demiştir: { يَعْلَمُ مَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ } “O, her nefsin ne kazandığını bilir” buyruğunun delaletiyle birinci görüş iki görüş içinde daha açıktır. [Bu ayetle] kulların bütün kesblerinin Allah Teâlâ tarafından bilindiğini ve bilinenin aksinin vuku bulmasının imkânsız olduğunu murat etmektedir. Durum böyle olunca Allah'ın vuku bulacağını bildiği her şeyin vuku bulması vaciptir; Allah'ın yokluğunu bildiği her şeyin vuku bulması ise imkânsızdır. Durum böyle olunca da kulun yapma ve terk etme hususunda [müstakil] bir kudreti yoktur; binaenaleyh her şey Allah Teâlâ'dandır. Mutezile şöyle demiştir: Birinci ayet sizin sözünüze delalet etse bile ikinci ayet olan O'nun:
يَعْلَمُ مَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ دَلَّتْ عَلَى قَوْلِنَا، لِأَنَّ الْكَسْبَ هُوَ الْفِعْلُ الْمُشْتَمِلُ عَلَى دَفْعِ مَضَرَّةٍ أَوْ جَلْبِ مَنْفَعَةٍ، وَلَوْ كَانَ حُدُوثُ الْفِعْلِ بِخَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى لَمْ يَكُنْ لِقُدْرَةِ الْعَبْدِ فِيهِ أَثَرٌ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ لِلْعَبْدِ كَسْبٌ.
{ يَعْلَمُ مَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ } “O, her nefsin ne kazandığını bilir” buyruğu bizim görüşümüze delalet eder. Çünkü kesb, bir zararı defetmeyi veya bir menfaati celbetmeyi içeren fiildir. Şayet fiilin meydana gelmesi Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla olsaydı, kulun kudretinin onda hiçbir tesiri olmazdı; dolayısıyla kulun bir kesbinin olmaması gerekirdi.
وَجَوَابُهُ: أَنَّ مَذْهَبَنَا أَنَّ مَجْمُوعَ الْقُدْرَةِ مَعَ الدَّاعِي مُسْتَلْزِمٌ لِلْفِعْلِ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالْكَسْبُ حَاصِلٌ لِلْعَبْدِ.
Bunun cevabı şudur: Bizim mezhebimiz, kudret ile sâikın toplamının fiili gerektirdiğidir; bu takdire göre kul için kesb hasıl olmaktadır.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَكَّدَ ذَلِكَ التَّهْدِيدَ فَقَالَ: وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra Allah Teâlâ o tehdidi pekiştirerek şöyle buyurmuştur: { وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ } “Kâfirler de bu yurdun sonunun kime ait olduğunu yakında bileceklerdir!” Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو: وَسَيَعْلَمُ الْكَافِرُ عَلَى لَفْظِ الْمُفْرَدِ وَالْبَاقُونَ عَلَى الْجَمْعِ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» قُرِئَ: (الْكُفَّارُ، وَالْكَافِرُونَ، وَالَّذِينَ كَفَرُوا، وَالْكُفْرُ) أَيْ أَهْلُهُ قَرَأَ جَنَاحُ بْنُ حُبَيْشٍ: (وَسَيُعْلَمُ الْكَافِرُ) مِنْ أَعْلَمَهُ أَيْ سَيُخْبَرُ.
Birinci Mesele: Nâfi', İbn Kesîr ve Ebû Amr müfred lafızla { وَسَيَعْلَمُ الْكَافِرُ } şeklinde okumuşlar, diğerleri ise cemî (çoğul) olarak okumuşlardır. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: (الْكُفَّارُ), (الْكَافِرُونَ), (الَّذِينَ كَفَرُوا) ve 'küfür ehli' anlamında (الْكُفْرُ) şeklinde de okunmuştur. Cenâh b. Hubeyş ise 'ona bildirdi' fiilinden meçhul olarak [haber verilecek anlamında] (وَسَيُعْلَمُ الْكَافِرُ) şeklinde okumuştur.
المسألة الثَّانِيَةُ: الْمُرَادُ بِالْكَافِرِ الْجِنْسُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ [الْعَصْرِ: ٢] وَالْمَعْنَى:
İkinci Mesele: 'Kâfir'den murat, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ } “Şüphesiz insan hüsrandadır” [el-Asr 103/2] buyruğunda olduğu gibi cinstir. Anlamı şudur:
أَنَّهُمْ وَإِنْ كَانُوا جُهَّالًا بِالْعَوَاقِبِ فَسَيَعْلَمُونَ لِمَنِ الْعَاقِبَةُ الْحَمِيدَةُ، وَذَلِكَ كَالزَّجْرِ وَالتَّهْدِيدِ.
Akıbetlerden habersiz olsalar bile, övgüye değer akıbetin kime ait olacağını yakında bileceklerdir. Bu ise bir azarlama ve tehdit mesabesindedir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ عَطَاءٍ يُرِيدُ الْمُسْتَهْزِئِينَ وَهُمْ خَمْسَةٌ، وَالْمُقْتَسِمِينَ وَهُمْ ثَمَانِيَةٌ وَعِشْرُونَ.
İkinci Görüş: Bu Atâ'nın görüşüdür; [onunla] alay eden beş kişiyi ve [Kur'an'ı] parçalara ayıran yirmi sekiz kişiyi kastetmektedir.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ يُرِيدُ أَبَا الْجَهْلِ. وَالْقَوْلُ الأول هو الصواب.
Üçüncü Görüş: Bu İbn Abbâs'ın görüşüdür; Ebû Cehil'i kastetmektedir. Doğru olan ise birinci görüştür.
[سورة الرعد (١٣) : آية ٤٣]
[er-Ra'd Suresi (13), Âyet 43]
وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ (٤٣)
{ وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ } “Kâfir olanlar: 'Sen peygamber olarak gönderilmiş değilsin' derler. De ki: 'Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah ve yanında Kitab'ın ilmi bulunan kimse yeter.'” (43)
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنِ الْقَوْمِ أَنَّهُمْ أَنْكَرُوا كَوْنَهُ رَسُولًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى احْتَجَّ عَلَيْهِمْ بِأَمْرَيْنِ:
Bil ki Allah Teâlâ, o kavmin onun Allah katından [gönderilmiş] bir elçi olduğunu inkâr ettiklerini nakletmiştir. Sonra da onlara karşı iki hususla delil getirmiştir:
الْأَوَّلُ: شَهَادَةُ اللَّهِ عَلَى نُبُوَّتِهِ، وَالْمُرَادُ مِنْ تِلْكَ الشَّهَادَةِ أَنَّهُ تَعَالَى أَظْهَرَ الْمُعْجِزَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى كَوْنِهِ صَادِقًا فِي ادِّعَاءِ الرِّسَالَةِ، وَهَذَا أَعْلَى مَرَاتِبِ الشَّهَادَةِ لِأَنَّ الشَّهَادَةَ قَوْلٌ يُفِيدُ غَلَبَةَ الظَّنِّ بِأَنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ. أَمَّا الْمُعْجِزُ فَإِنَّهُ فِعْلٌ مَخْصُوصٌ يُوجِبُ الْقَطْعَ بِكَوْنِهِ رَسُولًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعَالَى، فَكَانَ إِظْهَارُ الْمُعْجِزَةِ أَعْظَمَ مَرَاتِبِ الشَّهَادَةِ.
Birincisi: Allah'ın onun peygamberliğine şahitliğidir. Bu şahitlikten murat, Allah Teâlâ'nın onun elçilik iddiasında doğru sözlü olduğuna delalet eden mucizeleri ortaya koymuş olmasıdır. Bu ise şahitliğin en yüksek mertebesidir; zira şahitlik, meselenin öyle olduğuna dair zann-ı galip ifade eden bir sözdür. Mucizeye gelince, o, onun Allah Teâlâ katından bir elçi olduğuna dair kesin bilgi (kat'iyyet) gerektiren özel bir fiildir. Dolayısıyla mucizenin ortaya konulması şahitliğin en yüce mertebesi olmuştur.
وَالثَّانِي: قَوْلُهُ: وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ وَفِيهِ قِرَاءَتَانِ: إِحْدَاهُمَا: الْقِرَاءَةُ الْمَشْهُورَةُ: وَمَنْ عِنْدَهُ يَعْنِي وَالَّذِي عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ. وَالثَّانِيَةُ: وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ وَكَلِمَةُ «مِنْ» هَاهُنَا لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ أَيْ وَمِنْ عِنْدِ اللَّهِ حَصَلَ عِلْمُ الْكِتَابِ. أَمَّا عَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى فَفِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ أَقْوَالٌ:
İkincisi: O'nun: { وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ } “ve yanında Kitab'ın ilmi bulunan kimse” buyruğudur. Bunda iki kıraat vardır: Birincisi meşhur kıraat olan { وَمَنْ عِنْدَهُ } şeklindedir; yani 've yanında Kitab'ın ilmi bulunan kimse' demektir. İkincisi ise { وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ } [şeklinde olup] buradaki 'min' (مِنْ) harfi ibtidâ-i gâye (başlangıç) içindir; yani 'Kitab'ın ilmi Allah katından hasıl olmuştur' demektir. Birinci kıraate göre ayetin tefsirinde birkaç görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ شَهَادَةُ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهُمْ: عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ، وَسَلْمَانُ الْفَارِسِيُّ، وَتَمِيمٌ الدَّارِيُّ. وَيُرْوَى عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ: أَنَّهُ كَانَ يُبْطِلُ هَذَا الوجه وَيَقُولُ: السُّورَةُ مَكِّيَّةٌ فَلَا يَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهِ ابْنُ سَلَامٍ وَأَصْحَابُهُ، لِأَنَّهُمْ آمَنُوا فِي الْمَدِينَةِ بَعْدَ الْهِجْرَةِ. وَأُجِيبَ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ بِأَنْ قِيلَ:
Birinci Görüş: Bundan murat, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem iman eden Ehl-i Kitap'tan olan kimselerin şahitliğidir. Bunlar Abdullah b. Selâm, Selmân-ı Fârisî ve Temîm ed-Dârî'dir. Saîd b. Cübeyr'den, onun bu yaklaşımı geçersiz sayıp şöyle dediği rivayet edilir: 'Bu sure Mekkîdir; dolayısıyla bununla İbn Selâm ve arkadaşlarının kastedilmiş olması caiz değildir, çünkü onlar hicretten sonra Medine'de iman etmişlerdir.' Bu itiraza şöyle cevap verilmiştir:
هَذِهِ السُّورَةُ وَإِنْ كَانَتْ مَكِّيَّةً إِلَّا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ/ مَدَنِيَّةٌ، وَأَيْضًا فَإِثْبَاتُ النُّبُوَّةِ بِقَوْلِ الْوَاحِدِ وَالِاثْنَيْنِ مَعَ كَوْنِهِمَا غَيْرَ مَعْصُومَيْنِ عَنِ الْكَذِبِ لَا يَجُوزُ، وَهَذَا السُّؤَالُ وَاقِعٌ.
Bu sure her ne kadar Mekkî olsa da şu ayet Medenîdir. Ayrıca yalandan masum (korunmuş) olmadıkları halde bir veya iki kişinin sözüyle nübüvvetin ispat edilmesi caiz değildir ve bu itiraz yerindedir.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَرَادَ بِالْكِتَابِ الْقُرْآنَ، أَيْ أَنَّ الْكِتَابَ الَّذِي جِئْتُكُمْ بِهِ مُعْجِزٌ قَاهِرٌ وَبُرْهَانٌ بَاهِرٌ، إِلَّا أَنَّهُ لَا يَحْصُلُ الْعِلْمُ بِكَوْنِهِ مُعْجِزًا إِلَّا لِمَنْ عَلِمَ مَا فِي هَذَا الْكِتَابِ مِنَ الْفَصَاحَةِ وَالْبَلَاغَةِ، وَاشْتِمَالَهُ عَلَى الْغُيُوبِ وَعَلَى الْعُلُومِ الْكَثِيرَةِ. فَمَنْ عَرَفَ هَذَا الْكِتَابَ عَلَى هَذَا الوجه عَلِمَ كَوْنَهُ مُعْجِزًا. فَقَوْلُهُ: وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ أَيْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْقُرْآنِ وَهُوَ قَوْلُ الْأَصَمِّ.
İkinci Görüş: 'Kitap' ile Kur'an'ı kastetmiştir. Yani size getirdiğim bu Kitap, karşı konulmaz bir mucize ve apaçık bir bürhandır; ancak onun mucize olduğuna dair bilgi, ancak bu Kitap'taki fesahati, belagati, gayb haberlerini ve pek çok ilmi içerdiğini bilen kimsede hasıl olur. Dolayısıyla bu Kitab'ı bu şekilde tanıyan kimse, onun bir mucize olduğunu bilir. Buna göre { وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ } buyruğu, 'yanında Kur'an ilmi bulunan kimse' demektir ki bu Asam'ın görüşüdür.
الْقَوْلُ الثَّالِثُ: وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ الْمُرَادُ بِهِ: الَّذِي حَصَلَ عِنْدَهُ عِلْمُ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، يَعْنِي: أَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ عَالِمًا بِهَذَيْنِ الْكِتَابَيْنِ عَلِمَ اشْتِمَالَهُمَا عَلَى الْبِشَارَةِ بِمَقْدَمِ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَإِذَا أَنْصَفَ ذَلِكَ الْعَالِمُ وَلَمْ يَكْذِبْ كَانَ شَاهِدًا عَلَى أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ رَسُولُ حَقٍّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعَالَى.
Üçüncü Görüş: { وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ } ifadesinden murat; yanında Tevrat ve İncil'in ilmi bulunan kimsedir. Yani bu iki kitabı bilen herkes, onların Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem geleceğine dair müjdeyi içerdiğini bilir. O âlim kişi insaflı davranıp yalan söylemediği takdirde, Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem Allah Teâlâ katından [gönderilmiş] hak bir elçi olduğuna şahitlik etmiş olur.
الْقَوْلُ الرَّابِعُ: وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ، وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَالزَّجَّاجِ قَالَ الْحَسَنُ: لَا وَاللَّهِ مَا يَعْنِي إِلَّا اللَّهَ، وَالْمَعْنَى: كَفَى بِالَّذِي يَسْتَحِقُّ الْعِبَادَةَ وَبِالَّذِي لَا يَعْلَمُ عِلْمَ مَا فِي اللَّوْحِ إِلَّا هُوَ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْأَشْبَهُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَسْتَشْهِدُ عَلَى صِحَّةِ حُكْمِهِ بِغَيْرِهِ، وَهَذَا الْقَوْلُ مُشْكِلٌ، لِأَنَّ عَطْفَ الصِّفَةِ عَلَى الْمَوْصُوفِ وَإِنْ كَانَ جَائِزًا فِي الْجُمْلَةِ إِلَّا أَنَّهُ خِلَافُ الْأَصْلِ. لَا يُقَالُ: شَهِدَ بِهَذَا زَيْدٌ وَالْفَقِيهُ، بَلْ يُقَالُ: شَهِدَ بِهِ زَيْدٌ الْفَقِيهُ، وَأما قوله إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَسْتَشْهِدُ بِغَيْرِهِ عَلَى صِدْقِ حُكْمِهِ فَبَعِيدٌ، لِأَنَّهُ لَمَّا جَازَ أَنْ يُقْسِمَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى صِدْقِ قَوْلِهِ بِقَوْلِهِ: وَالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ [التِّينِ: ١] فَأَيُّ امْتِنَاعٍ فِيمَا ذَكَرَهُ الزَّجَّاجُ.
Dördüncü Görüş: { وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ } Allah Teâlâ'dır; bu el-Hasan, Saîd b. Cübeyr ve ez-Zeccâc'ın görüşüdür. el-Hasan şöyle demiştir: 'Hayır, vallahi O bununla ancak Allah'ı kastetmektedir.' Manası şudur: Benimle sizin aranızda şahit olarak ibadete layık olan ve [Levh-i Mahfûz'dakinin] ilmini Kendisinden başkası bilmeyen Zât yeter. ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: 'Daha uygun olanı, Allah Teâlâ'nın kendi hükmünün doğruluğuna Kendisinden başkasını şahit tutmamasıdır.' Fakat bu görüş problemlidir; zira sıfatın mevsufa atfedilmesi genel olarak caiz olsa bile asla (asıl kurala) aykırıdır. 'Buna Zeyd ve fakih şahit oldu' denilmez, bilakis 'Buna fakih olan Zeyd şahit oldu' denilir. ez-Zeccâc'ın 'Allah Teâlâ hükmünün doğruluğuna Kendisinden başkasını şahit tutmaz' sözüne gelince, bu uzaktır; zira Allah Teâlâ'nın sözünün doğruluğuna: { وَالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ } “İncire ve zeytine andolsun” [et-Tîn 95/1] buyruğuyla yemin etmesi caiz olduğuna göre ez-Zeccâc'ın zikrettiği hususta ne gibi bir imkânsızlık olabilir!
وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ الثَّانِيَةُ: وَهِيَ قَوْلُهُ: وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ عَلَى مِنَ الْجَارَّةِ فَالْمَعْنَى: وَمِنْ لَدُنْهُ عِلْمُ الْكِتَابِ، لِأَنَّ أَحَدًا لَا يَعْلَمُ الْكِتَابَ إِلَّا مِنْ فَضْلِهِ وَإِحْسَانِهِ وَتَعْلِيمِهِ، ثُمَّ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ فَفِيهِ أَيْضًا قِرَاءَتَانِ: وَمِنْ عِنْدِهِ عِلْمُ الْكِتَابِ، وَالْمُرَادُ الْعِلْمُ الَّذِي هُوَ ضِدُّ الْجَهْلِ، أَيْ هَذَا الْعِلْمُ إِنَّمَا حَصَلَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ.
İkinci kıraate gelince: O da harf-i cer olan min (مِنْ) ile { وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ } okunuşudur. Bunun anlamı şudur: 'Kitab'ın ilmi O'nun katındandır.' Çünkü hiç kimse Kitab'ı O'nun lütfu, ihsanı ve öğretmesi olmaksızın bilemez. Sonra bu kıraat üzere [kelimenin okunuşunda] iki kıraat daha vardır: [Birincisi] cehlin zıddı olan ilim murat edilerek { وَمِنْ عِنْدِهِ عِلْمُ الْكِتَابِ } şeklindedir; yani 'Bu ilim ancak Allah katından hasıl olmuştur.'
وَالْقِرَاءَةُ الثانية: وَمِنْ عِنْدِهِ عُلِمَ الْكِتَابُ بِضَمِّ الْعَيْنِ وَبِكَسْرِ اللَّامِ وَفَتْحِ الْمِيمِ عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ نَبِيَّهُ أَنْ يَحْتَجَّ عَلَيْهِمْ بِشَهَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ، وَكَانَ لَا مَعْنَى لِشَهَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى نُبُوَّتِهِ إِلَّا إِظْهَارُ الْقُرْآنِ عَلَى وَفْقِ دَعْوَاهُ، وَلَا يُعْلَمُ كَوْنُ الْقُرْآنِ مُعْجِزًا إِلَّا بَعْدَ الْإِحَاطَةِ بِمَا فِي الْقُرْآنِ وَأَسْرَارِهِ، بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ هَذَا الْعِلْمَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْوُقُوفَ عَلَى كَوْنِ الْقُرْآنِ مُعْجِزًا لَا يَحْصُلُ إِلَّا إِذَا شَرَّفَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ الْعَبْدَ بِأَنْ يُعَلِّمَهُ عِلْمَ الْقُرْآنِ. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ بِالصَّوَابِ.
İkinci kıraat ise meçhul fiil olarak ayn'ın zammesi, lâm'ın kesresi ve mîm'in fethasıyla { وَمِنْ عِنْدِهِ عُلِمَ الْكِتَابُ } şeklindedir. Anlamı şudur: Allah Teâlâ, zikrettiğimiz üzere peygamberine, Allah Teâlâ'nın şahitliğiyle onlara karşı delil getirmesini emredip Allah Teâlâ'nın onun peygamberliğine şahitliğinin manası da ancak Kur'an'ı onun davasına uygun olarak izhar etmekten ibaret olunca ve Kur'an'ın bir mucize olduğu da ancak Kur'an'dakileri ve onun sırlarını ihata ettikten sonra bilinebileceğinden dolayı Allah Teâlâ bu ilmin ancak Allah katından hasıl olacağını beyan etmiştir. Manası şudur: Kur'an'ın mucize olduğuna vâkıf olmak, ancak Allah Teâlâ'nın o kulu Kur'an ilmini öğreterek şereflendirmesiyle hasıl olur. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
تَمَّ تَفْسِيرُ هَذِهِ السُّورَةِ يَوْمَ الْأَحَدِ الثَّامِنَ عَشَرَ مِنْ شَعْبَانَ سَنَةَ إِحْدَى وَسِتِّمِائَةٍ. وَأَنَا ألتمس من كل من نظر في كِتَابِي هَذَا وَانْتَفَعَ بِهِ أَنْ يَخُصَّ وَلَدِي مُحَمَّدًا بِالرَّحْمَةِ وَالْغُفْرَانِ، وَأَنْ يَذْكُرَنِي بِالدُّعَاءِ. وَأَقُولُ فِي مَرْثِيَّةِ ذَلِكَ الْوَلَدِ شِعْرًا:
Bu surenin tefsiri altı yüz bir yılı Şaban ayının on sekizinci pazar günü tamamlanmıştır. Bu kitabıma bakan ve ondan faydalanan herkesten, oğlum Muhammed'i rahmet ve mağfiretle anmasını ve bana da dua etmesini istirham ediyorum. O evladın mersiyesinde şu şiiri söylüyorum:
أَرَى مَعَالِمَ هَذَا الْعَالَمِ الْفَانِي ... مَمْزُوجَةً بِمَخَافَاتٍ وَأَحْزَانِ
Görüyorum ki bu fani âlemin nişaneleri, / Korkular ve hüzünlerle yoğrulmuş.
خَيْرَاتُهُ مِثْلُ أَحْلَامٍ مُفَزِّعَةٍ ... وَشَرُّهُ فِي الْبَرَايَا دَائِمٌ داني
İyilikleri korkutucu rüyalar gibi, / Kötülüğü ise mahlukat arasında daimi ve pek yakındır.