Binûn

İbrâhîm Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

اعْلَمْ أَنَّ مُوسَى ﵇ لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ الِاشْتِغَالَ بِالشُّكْرِ يُوجِبُ تَزَايُدَ الْخَيْرَاتِ فِي الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ، وَالِاشْتِغَالَ بِكُفْرَانِ النِّعَمِ يُوجِبُ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ، وَحُصُولَ الْآفَاتِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، بَيَّنَ بَعْدَهُ أَنَّ مَنَافِعَ الشُّكْرِ وَمَضَارَّ الْكُفْرَانِ لَا تَعُودُ إِلَّا إِلَى صَاحِبِ الشُّكْرِ وَصَاحِبِ الْكُفْرَانِ أَمَّا الْمَعْبُودُ وَالْمَشْكُورُ فَإِنَّهُ مُتَعَالٍ عَنْ أَنْ يَنْتَفِعَ بِالشُّكْرِ أَوْ يَسْتَضِرَّ بِالْكُفْرَانِ، فَلَا جَرَمَ قَالَ تَعَالَى: وَقالَ مُوسى إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ حَمِيدٌ وَالْغَرَضُ مِنْهُ بَيَانُ أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَمَرَ بِهَذِهِ الطَّاعَاتِ لِمَنَافِعَ عَائِدَةٍ إِلَى الْعَابِدِ لَا لِمَنَافِعَ عَائِدَةٍ إِلَى الْمَعْبُودِ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ مَا ذَكَرَهُ اللَّهُ في قوله: فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ وَتَفْسِيرُهُ أَنَّهُ وَاجِبُ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ واجب الْوُجُودِ بِحَسَبِ جَمِيعِ صِفَاتِهِ وَاعْتِبَارَاتِهِ، فَإِنَّهُ لَوْ لَمْ يَكُنْ وَاجِبَ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ، لَافْتَقَرَ رُجْحَانُ وُجُودِهِ عَلَى عَدَمِهِ إِلَى مُرَجِّحٍ فَلَمْ يَكُنْ غَنِيًّا، وَقَدْ فَرَضْنَاهُ غَنِيًّا هَذَا خُلْفٌ، فَثَبَتَ أَنَّ كَوْنَهُ غَنِيًّا يُوجِبُ كَوْنَهُ وَاجِبَ الْوُجُودِ فِي ذَاتِهِ، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ وَاجِبُ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ، كَانَ أَيْضًا وَاجِبَ الْوُجُودِ بِحَسَبِ جَمِيعِ كَمَالَاتِهِ، إِذْ لَوْ لَمْ تَكُنْ ذَاتُهُ كَافِيَةً فِي حُصُولِ ذَلِكَ الْكَمَالِ، لَافْتَقَرَ فِي حُصُولِ ذَلِكَ الْكَمَالِ إِلَى سَبَبٍ مُنْفَصِلٍ، فَحِينَئِذٍ لَا يَكُونُ غَنِيًّا، وَقَدْ فَرَضْنَاهُ غَنِيًّا هَذَا خُلْفٌ، فَثَبَتَ أَنَّ ذَاتَهُ كَافِيَةٌ فِي حُصُولِ جَمِيعِ كَمَالَاتِهِ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَ حَمِيدًا لذاته،

Bil ki Mûsâ aleyhisselâm, şükürle meşgul olmanın dünyada ve ahirette hayırların artmasını gerektirdiğini, nimetlere nankörlükle meşgul olmanın ise şiddetli bir azabı ve dünyada ve ahirette afetlerin meydana gelmesini gerektirdiğini beyan edince; bunun ardından şükrün faydalarının ve nankörlüğün zararlarının yalnızca şükür sahibine ve nankörlük sahibine döneceğini, ibadet ve şükür edilen Zât'ın ise şükürden faydalanmaktan yahut nankörlükten zarar görmekten münezzeh olduğunu beyan etti. Dolayısıyla Yüce Allah şöyle buyurdu: {وَقالَ مُوسى إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ حَمِيدٌ} “Mûsâ dedi ki: 'Eğer siz ve yeryüzünde bulunanların hepsi inkâr etseniz, şüphesiz Allah Ganî’dir, Hamîd’dir.'” Bundan maksat, Yüce Allah'ın bu itaatleri mabuda dönecek menfaatler için değil, ibadet edene dönecek menfaatler için emrettiğini açıklamaktır. Durumun böyle olduğunu gösteren delil, Allah'ın: {فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ} “Şüphesiz Allah Ganî’dir” sözünde zikrettiği husustur. Bunun tefsiri ise şudur: O, zatı gereği vacibü'l-vücûddur (varlığı zorunludur); bütün sıfatları ve itibarları bakımından da vacibü'l-vücûddur. Zira eğer zatı gereği vacibü'l-vücûd olmasaydı, varlığının yokluğuna üstün gelmesi bir tercih ediciye muhtaç olurdu ve O ganî (zengin/ihtiyaçsız) olmazdı. Hâlbuki biz O'nu ganî kabul etmiştik; bu ise bir çelişkidir. Böylece O'nun ganî olmasının, zatında vacibü'l-vücûd olmasını gerektirdiği sabit oldu. Zatı gereği vacibü'l-vücûd olduğu sabit olunca, bütün kemal sıfatları bakımından da vacibü'l-vücûd olur. Çünkü zatı o kemalin hâsıl olması için yeterli olmasaydı, o kemalin hâsıl olmasında ayrık bir sebebe muhtaç olurdu; bu takdirde de ganî olmazdı. Hâlbuki biz O'nu ganî kabul etmiştik; bu da bir çelişkidir. Böylece zatının bütün kemallerinin hâsıl olması için yeterli olduğu sabit oldu. Durum böyle olunca, O zatı gereği hamîddir (övgüye layıktır).

لِأَنَّهُ لَا مَعْنَى لِلْحَمِيدِ إِلَّا الَّذِي اسْتَحَقَّ الْحَمْدَ، فَثَبَتَ بِهَذَا التَّقْرِيرِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ أَنَّ كَوْنَهُ غَنِيًّا حَمِيدًا يَقْتَضِي أَنْ لَا يَزْدَادَ بِشُكْرِ الشَّاكِرِينَ، وَلَا يَنْتَقِصَ بِكُفْرَانِ الْكَافِرِينَ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ: إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ حَمِيدٌ وَهَذِهِ الْمَعَانِي مِنْ لَطَائِفِ الْأَسْرَارِ.

Çünkü Hamîd'in, övgüyü hak eden zâttan başka bir manası yoktur. Zikrettiğimiz bu açıklamayla sabit oldu ki O'nun Ganî ve Hamîd olması, şükredenlerin şükrüyle artmamasını ve kâfirlerin nankörlüğüyle eksilmemesini gerektirir. İşte bu manadan dolayı: {إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ حَمِيدٌ} “Eğer siz ve yeryüzünde bulunanların hepsi inkâr etseniz, şüphesiz Allah Ganî’dir, Hamîd’dir” buyurmuştur. Bu manalar, lâtif sırlardandır.

وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَنَا: إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً سَوَاءٌ حُمِلَ عَلَى الْكُفْرِ الَّذِي يُقَابِلُ الْإِيمَانَ أَوْ عَلَى الْكُفْرَانِ الَّذِي يُقَابِلُ الشُّكْرَ، فَالْمَعْنَى لَا يَتَفَاوَتُ الْبَتَّةَ، فَإِنَّهُ تَعَالَى غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ فِي كَمَالَاتِهِ وَفِي جَمِيعِ نُعُوتِ كِبْرِيَائِهِ وَجَلَالِهِ.

Bil ki {إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً} “Eğer siz ve yeryüzünde bulunanların hepsi inkâr/nankörlük etseniz” sözümüz, ister imanın zıddı olan küfre, ister şükrün zıddı olan küfrana (nankörlüğe) hamledilsin; mana kesinlikle değişmez. Zira Yüce Allah kemallerinde, kibriyâ ve celâlinin bütün sıfatlarında âlemlerden müstağnidir (ihtiyaçsızdır).

ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَبَؤُا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعادٍ وَثَمُودَ وَذَكَرَ أَبُو مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ أَنَّهُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ خِطَابًا مِنْ مُوسَى ﵇ لِقَوْمِهِ وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ أَنَّهُ ﵇ كَانَ يُخَوِّفُهُمْ بِمِثْلِ هَلَاكِ مَنْ تَقَدَّمَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُخَاطَبَةً مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى لِسَانِ مُوسَى لِقَوْمِهِ يُذَكِّرُهُمْ أَمْرَ الْقُرُونِ الْأُولَى، وَالْمَقْصُودُ إِنَّمَا هُوَ حُصُولُ الْعِبْرَةِ بِأَحْوَالِ الْمُتَقَدِّمِينَ، وَهَذَا الْمَقْصُودُ حَاصِلٌ عَلَى التَّقْدِيرَيْنِ إِلَّا أَنَّ الْأَكْثَرِينَ ذَهَبُوا إِلَى أَنَّهُ ابْتِدَاءُ مُخَاطَبَةٍ لِقَوْمِ الرَّسُولِ ﷺ.

Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: {أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَبَؤُا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعادٍ وَثَمُودَ} “Sizden öncekilerin; Nûh kavminin, Âd’ın ve Semûd’un haberi size gelmedi mi?” Ebû Müslim el-İsfahânî, bunun Mûsâ aleyhisselâm'ın kavmine bir hitabı olmasının muhtemel olduğunu ve bundan maksadın, onun geçmiştekilerin helaki gibi bir helakle onları korkutması olduğunu zikretmiştir. Bunun, Yüce Allah'ın Mûsâ'nın diliyle kavmine hitap ederek onlara önceki nesillerin durumunu hatırlatması olması da caizdir. Maksat ise ancak geçmiştekilerin hallerinden ibret alınmasıdır; bu maksat her iki ihtimalde de hâsıldır. Ne var ki çoğunluk, bunun Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kavmine yeni bir hitap olduğu görüşüne varmıştır.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ أَقْوَامًا ثَلَاثَةً، وَهُمْ: قَوْمُ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ.

Bil ki Yüce Allah üç kavim zikretmiştir; bunlar: Nûh kavmi, Âd ve Semûd'dur.

ثم قال تَعَالَى: وَالَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ لَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا اللَّهُ وَذَكَرَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» فِيهِ احْتِمَالَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ لَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا اللَّهُ جُمْلَةً مِنْ مُبْتَدَأٍ وَخَبَرٍ وَقَعَتِ اعْتِرَاضًا. وَالثَّانِي: أَنْ يُقَالَ قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَقَوْلُهُ: لَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا اللَّهُ فِيهِ قَوْلَانِ:

Sonra Yüce Allah: {وَالَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ لَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا اللَّهُ} “ve onlardan sonrakilerin [haberi gelmedi mi?] -ki onları Allah’tan başkası bilmez-” buyurdu. el-Keşşâf sahibi bu hususta iki ihtimal zikretmiştir: Birincisi: {وَالَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ لَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا اللَّهُ} sözünün, itiraz (ara cümle) olarak gelmiş bir mübteda ve haberden oluşan cümle olmasıdır. İkincisi: {وَالَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ} sözünün Nûh kavmi, Âd ve Semûd üzerine matuf olduğu söylenmesidir. O'nun: {لَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا اللَّهُ} sözünde ise iki görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ لَا يَعْلَمُ كُنْهَ مَقَادِيرِهِمْ إِلَّا اللَّهُ، لِأَنَّ الْمَذْكُورَ فِي الْقُرْآنِ جُمْلَةٌ فَأَمَّا ذِكْرُ الْعَدَدِ وَالْعُمُرِ وَالْكَيْفِيَّةِ وَالْكَمِّيَّةِ فَغَيْرُ حَاصِلٍ.

Birinci görüş: Maksadın, onların miktarlarının künhünü ancak Allah'ın bilmesi olmasıdır. Çünkü Kur'an'da zikredilen toptandır (icmalidir); sayı, ömür, keyfiyet ve kemiyetin zikri ise söz konusu değildir.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ ذِكْرُ أَقْوَامٍ مَا بَلَغَنَا أَخْبَارُهُمْ أَصْلًا كَذَّبُوا رُسُلًا لَمْ نَعْرِفْهُمْ أَصْلًا، وَلَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا اللَّهُ وَالْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ الثَّانِي طَعَنُوا فِي قَوْلِ مَنْ يَصِلُ الْأَنْسَابَ إِلَى آدَمَ ﵇ كَانَ ابْنُ مَسْعُودٍ إِذَا قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ يَقُولُ كَذَبَ النَّسَّابُونَ يَعْنِي أَنَّهُمْ يَدَّعُونَ عِلْمَ الْأَنْسَابِ وَقَدْ نَفَى اللَّهُ عِلْمَهَا عَنِ الْعِبَادِ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: بَيْنَ عَدْنَانَ وَبَيْنَ إِسْمَاعِيلَ ثَلَاثُونَ أَبًا لَا يُعْرَفُونَ، وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقُرُوناً بَيْنَ ذلِكَ كَثِيراً [الْفُرْقَانِ: ٣٨] وَقَوْلُهُ: مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ [غَافِرٍ: ٧٨]

İkinci görüş: Maksadın, haberleri bize hiç ulaşmamış, hiç tanımadığımız peygamberleri yalanlamış ve onları Allah'tan başkasının bilmediği kavimlerin zikri olmasıdır. Bu ikinci görüşü savunanlar, nesep silsilesini Âdem aleyhisselâm'a kadar ulaştıran kimselerin sözünü cerhetmişlerdir (eleştirmişlerdir). İbn Mes'ûd bu ayeti okuduğunda: "Nesepten bahsedenler yalan söyledi" derdi; yani onların nesepleri bildiklerini iddia ettiklerini, hâlbuki Allah'ın bunun bilgisini kullardan nefyettiğini kastederdi. İbn Abbâs'tan da şöyle rivayet edilmiştir: "Adnân ile İsmâil arasında bilinmeyen otuz ata vardır." Bu ayetin benzeri, Yüce Allah'ın şu sözleridir: {وَقُرُوناً بَيْنَ ذلِكَ كَثِيراً} “Bunun arasında daha nice nesiller [helak ettik]” [Furkan: 38] ve {مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ} “Onlardan sana anlattıklarımız da vardır, sana anlatmadıklarımız da vardır” [Mü'min/Gâfir: 78].

وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ: أَنَّهُ كَانَ فِي انْتِسَابِهِ لَا يُجَاوِزُ مَعَدَّ بْنَ عَدْنَانَ بْنِ أُدَدٍ. وَقَالَ: «تَعَلَّمُوا مِنْ أَنْسَابِكُمْ مَا تَصِلُونَ بِهِ أَرْحَامَكُمْ وَتَعَلَّمُوا مِنَ النُّجُومِ مَا تَسْتَدِلُّونَ بِهِ عَلَى الطَّرِيقِ»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den de nesebini sayarken Maad b. Adnân b. Üded'i geçmediği rivayet edilmiştir. O şöyle buyurmuştur: «Neseplerinizden akrabalık bağlarınızı gözeteceğiniz kadarını öğrenin, yıldızlardan da yolda yön bulacağınız kadarını öğrenin.»

قَالَ الْقَاضِي: وَعَلَى هَذَا الوجه لَا يُمْكِنُ الْقَطْعُ عَلَى مِقْدَارِ السِّنِينَ مِنْ لَدُنْ آدَمَ ﵇ إِلَى هَذَا الْوَقْتِ، لِأَنَّهُ إِنْ أَمْكَنَ ذَلِكَ لَمْ يَبْعُدْ أَيْضًا تَحْصِيلُ الْعِلْمِ بِالْأَنْسَابِ الْمَوْصُولَةِ.

Kādî şöyle demiştir: Bu yaklaşıma göre Âdem aleyhisselâm'dan bu zamana kadar geçen yılların miktarı hakkında kesin bir hükme varmak mümkün değildir; çünkü eğer bu mümkün olsaydı, kesintisiz bağlanan neseplerin bilgisini elde etmek de uzak bir ihtimal olmazdı.

فَإِنْ قِيلَ: أَيُّ الْقَوْلَيْنِ أَوْلَى؟

Eğer: "İki görüşten hangisi daha uygundur?" denilirse,

قُلْنَا: الْقَوْلُ الثَّانِي عِنْدِي أَقْرَبُ، لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: لَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا اللَّهُ نَفَى الْعِلْمَ بِهِمْ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي/ نَفْيَ الْعِلْمِ بِذَوَاتِهِمْ إِذْ لَوْ كَانَتْ ذَوَاتُهُمْ مَعْلُومَةً، وَكَانَ الْمَجْهُولُ هُوَ مُدَدَ أَعْمَارِهِمْ وَكَيْفِيَّةَ صِفَاتِهِمْ لَمَا صَحَّ نَفْيُ الْعِلْمِ بِذَوَاتِهِمْ، وَلَمَّا كَانَ ظَاهِرُ الْآيَةِ دَلِيلًا عَلَى نَفْيِ الْعِلْمِ بِذَوَاتِهِمْ لَا جَرَمَ كَانَ الْأَقْرَبُ هُوَ الْقَوْلَ الثَّانِيَ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ هَؤُلَاءِ الْأَقْوَامِ الَّذِينَ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُمْ أَنَّهُ لَمَّا جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ وَالْمُعْجِزَاتِ أَتَوْا بأمور: أولها:

Biz deriz ki: İkinci görüş bana göre daha yakındır (isabetlidir). Zira Yüce Allah'ın: {لَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا اللَّهُ} “Onları Allah'tan başkası bilmez” sözü onlar hakkındaki bilgiyi nefyetmiştir; bu da onların zatlarının bilgisinin nefyedilmesini gerektirir. Çünkü eğer onların zatları bilinmiş olsaydı ve bilinmeyen sadece ömürlerinin süreleri ile sıfatlarının keyfiyeti olsaydı, zatlarının bilgisini nefyetmek sahih olmazdı. Ayetin zahiri onların zatlarının bilgisinin nefyine delil olunca, şüphesiz en yakın olan ikinci görüştür. Sonra Yüce Allah, daha önce zikri geçen bu kavimlerin, peygamberleri kendilerine apaçık deliller ve mucizelerle geldiğinde birtakım işler yaptıklarını haber vermiştir; bunların ilki:

قَوْلُهُ: فَرَدُّوا أَيْدِيَهُمْ فِي أَفْواهِهِمْ وَفِي مَعْنَاهُ قولان: الأول: أن المراد باليد والفم الجارحتان الْمَعْلُومَتَانِ، وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِهِمَا شَيْءٌ غَيْرُ هَاتَيْنِ الْجَارِحَتَيْنِ وَإِنَّمَا ذَكَرَهُمَا مَجَازًا وَتَوَسُّعًا. أَمَّا مَنْ قَالَ بِالْقَوْلِ الْأَوَّلِ فَفِيهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ:

O'nun: {فَرَدُّوا أَيْدِيَهُمْ فِي أَفْواهِهِمْ} “Ellerini ağızlarına götürdüler” sözüdür. Bunun manası hakkında iki görüş vardır: Birincisi: El ve ağız ile bilinen iki uzvun kastedilmesidir. İkincisi: Bunlarla bu iki uzuvdan başka bir şeyin kastedilmesidir ve bunları sadece mecaz ve genişletme (tevessü) yoluyla zikretmiştir. Birinci görüşü söyleyenlere gelince, bunda üç vecih vardır:

الوجه الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ فِي أَيْدِيَهُمْ وأَفْواهِهِمْ عَائِدًا إِلَى الْكُفَّارِ، وَعَلَى هَذَا فَفِيهِ احْتِمَالَاتٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْكُفَّارَ رَدُّوا أَيْدِيَهُمْ فِي أَفْوَاهِهِمْ فَعَضُّوهَا مِنَ الْغَيْظِ وَالضَّجَرِ مِنْ شِدَّةِ نَفْرَتِهِمْ عَنْ رُؤْيَةِ الرُّسُلِ وَاسْتِمَاعِ كَلَامِهِمْ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَيْظِ [آلِ عِمْرَانَ: ١١٩] وَهَذَا الْقَوْلُ مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ رَحِمَهُمَا اللَّهُ تَعَالَى، وَهُوَ اخْتِيَارُ الْقَاضِي. وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ لَمَّا سَمِعُوا كَلَامَ الْأَنْبِيَاءِ عَجِبُوا مِنْهُ وَضَحِكُوا عَلَى سَبِيلِ السُّخْرِيَةِ، فَعِنْدَ ذَلِكَ رَدُّوا أَيْدِيَهُمْ فِي أَفْوَاهِهِمْ كَمَا يَفْعَلُ ذَلِكَ مَنْ غَلَبَهُ الضَّحِكُ فَوَضَعَ يَدَهُ عَلَى فِيهِ، وَالثَّالِثُ: أَنَّهُمْ وَضَعُوا أَيْدِيَهُمْ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ مُشِيرِينَ بِذَلِكَ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ أَنْ كُفُّوا عَنْ هَذَا الْكَلَامِ وَاسْكُتُوا عَنْ ذِكْرِ هَذَا الْحَدِيثِ، وَهَذَا مَرْوِيٌّ عَنِ الْكَلْبِيِّ. وَالرَّابِعُ: أَنَّهُمْ أَشَارُوا بِأَيْدِيهِمْ إِلَى أَلْسِنَتِهِمْ وَإِلَى مَا تَكَلَّمُوا بِهِ مِنْ قَوْلِهِمْ إِنَّا كَفَرْنَا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ، أَيْ هَذَا هُوَ الْجَوَابُ عِنْدَنَا عَمَّا ذَكَرْتُمُوهُ، وَلَيْسَ عِنْدَنَا غَيْرُهُ إِقْنَاطًا لَهُمْ مِنَ التَّصْدِيقِ أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ: فَرَدُّوا أَيْدِيَهُمْ فِي أَفْواهِهِمْ وَقالُوا إِنَّا كَفَرْنا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ.

Birinci vecih: {أَيْدِيَهُمْ} ve {أَفْواهِهِمْ} kelimelerindeki zamirin kâfirlere dönmesidir. Buna göre birkaç ihtimal vardır: Birincisi: Kâfirler, peygamberleri görmekten ve sözlerini dinlemekten duydukları aşırı nefret sebebiyle öfkeden ve can sıkıntısından ellerini ağızlarına götürüp ısırmışlardır. Bunun benzeri Yüce Allah'ın: {عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَيْظِ} “Öfkeden parmak uçlarını ısırdılar” [Âl-i İmrân: 119] sözüdür. Bu görüş İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd'dan (Allah Teâlâ onlardan razı olsun) rivayet edilmiştir ve Kādî'nin de tercihidir. İkincisi: Onlar peygamberlerin sözlerini işittiklerinde buna şaşırdılar ve alay yollu güldüler; işte o esnada gülme krizine tutulan birinin elini ağzına koyması gibi ellerini ağızlarına götürdüler. Üçüncüsü: Peygamberlere "Bu sözden vazgeçin ve bu meseleyi anlatmaktan susun" diye işaret ederek ellerini ağızlarına koydular; bu, Kelbî'den rivayet edilmiştir. Dördüncüsü: {إِنَّا كَفَرْنا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ} “Biz sizinle gönderilen şeyi inkâr ettik” sözleriyle söyledikleri şeye ve dillerine elleriyle işaret ettiler; yani onları tasdik etmekten tamamen ümitsiz bırakmak için 'Söylediğiniz şeylere karşı bizim cevabımız budur, yanımızda bundan başkası yoktur' [demek istediler]. O'nun: {فَرَدُّوا أَيْدِيَهُمْ فِي أَفْواهِهِمْ وَقالُوا إِنَّا كَفَرْنا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ} “Ellerini ağızlarına götürdüler ve: 'Biz sizinle gönderilen şeyi inkâr ettik' dediler” sözünü görmez misin?

الوجه الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرَانِ رَاجِعَيْنِ إِلَى الرُّسُلِ ﵈ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْكُفَّارَ أَخَذُوا أَيْدِيَ الرُّسُلِ وَوَضَعُوهَا عَلَى أَفْوَاهِهِمْ لِيُسْكِتُوهُمْ وَيَقْطَعُوا كَلَامَهُمْ. الثَّانِي: أَنَّ الرُّسُلَ لَمَّا أَيِسُوا مِنْهُمْ سَكَتُوا وَوَضَعُوا أَيْدِيَ أَنْفُسِهِمْ عَلَى أَفْوَاهِ أَنْفُسِهِمْ فَإِنَّ مَنْ ذَكَرَ كَلَامًا عِنْدَ قَوْمٍ وَأَنْكَرُوهُ وَخَافَهُمْ، فَذَلِكَ الْمُتَكَلِّمُ رُبَّمَا وَضَعَ يَدَ نَفْسِهِ عَلَى فَمِ نَفْسِهِ وَغَرَضُهُ أَنْ يُعَرِّفَهُمْ أَنَّهُ لَا يَعُودُ إِلَى ذَلِكَ الْكَلَامِ الْبَتَّةَ.

İkinci vecih: İki zamirin de peygamberlere (hepsine selâm olsun) dönmesidir. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Kâfirler, peygamberleri susturmak ve sözlerini kesmek için peygamberlerin ellerini alıp kendi ağızlarına koydular. İkincisi: Peygamberler onlardan ümitlerini kesince sustular ve kendi ellerini kendi ağızlarına koydular. Çünkü bir kimse bir kavmin yanında bir söz söyler de onlar bunu inkâr eder ve o da onlardan korkarsa, o konuşan kişi bazen kendi elini kendi ağzına koyar; maksadı ise onlara bu söze kesinlikle bir daha dönmeyeceğini bildirmektir.

الوجه الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ فِي أَيْدِيهِمْ يَرْجِعُ إِلَى الْكُفَّارِ وَفِي الْأَفْوَاهِ إِلَى الرُّسُلِ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ:

Üçüncü vecih: {أَيْدِيهِمْ} kelimesindeki zamirin kâfirlere, {الْأَفْوَاهِ} kelimesindekinin ise peygamberlere dönmesidir. Bunda iki vecih vardır: Birincisi:

أَنَّ الْكُفَّارَ لَمَّا سَمِعُوا وَعْظَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ وَنَصَائِحَهُمْ وَكَلَامَهُمْ أَشَارُوا بِأَيْدِيهِمْ إِلَى أَفْوَاهِ الرُّسُلِ تَكْذِيبًا لَهُمْ وَرَدًّا عَلَيْهِمْ. وَالثَّانِي: أَنَّ الْكُفَّارَ وَضَعُوا أَيْدِيَهُمْ عَلَى أَفْوَاهِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ مَنْعًا لَهُمْ مِنَ الْكَلَامِ، وَمَنْ بَالَغَ فِي مَنْعِ غَيْرِهِ مِنَ الْكَلَامِ فَقَدْ يُفْعَلُ بِهِ ذَلِكَ. أَمَّا عَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ ذِكْرَ الْيَدِ وَالْفَمِ تَوَسُّعٌ وَمَجَازٌ فَفِيهِ وُجُوهٌ:

Kâfirler peygamberlerin (hepsine selâm olsun) vaazlarını, nasihatlerini ve sözlerini işittiklerinde, onları yalanlamak ve onlara reddiye vermek amacıyla elleriyle peygamberlerin ağızlarına işaret ettiler. İkincisi: Kâfirler, konuşmalarına engel olmak için ellerini peygamberlerin (hepsine selâm olsun) ağızlarına koydular; başkasının konuşmasını engellemede aşırıya kaçan kimseye bu yapılabilir. İkinci görüşe, yani el ve ağzın zikredilmesinin bir genişletme ve mecaz olduğu görüşüne gelince, bunda birtakım vecihler vardır:

/ الوجه الْأَوَّلُ: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ: الْمُرَادُ بِالْيَدِ مَا نَطَقَتْ بِهِ الرُّسُلُ مِنَ الْحُجَجِ وَذَلِكَ لِأَنَّ إِسْمَاعَ الْحُجَّةِ إِنْعَامٌ عَظِيمٌ وَالْإِنْعَامُ يُسَمَّى يَدًا. يُقَالُ لِفُلَانٍ عِنْدِي يَدٌ إِذَا أَوْلَاهُ مَعْرُوفًا، وقد يذكر اليد. المراد مِنْهَا صَفْقَةُ الْبَيْعِ وَالْعَقْدِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ [الْفَتْحِ: ١٠] فَالْبَيِّنَاتُ الَّتِي كَانَ الْأَنْبِيَاءُ ﵈ يَذْكُرُونَهَا وَيُقَرِّرُونَهَا نِعَمٌ وَأَيَادٍ، وَأَيْضًا الْعُهُودُ الَّتِي كَانُوا يَأْتُونَ بِهَا مَعَ الْقَوْمِ أيادي وَجَمْعُ الْيَدِ فِي الْعَدَدِ الْقَلِيلِ هُوَ الْأَيْدِي وَفِي الْعَدَدِ الْكَثِيرِ هُوَ الْأَيَادِي، فَثَبَتَ أَنَّ بيانات الْأَنْبِيَاءِ ﵈ وَعُهُودَهُمْ صَحَّ تَسْمِيَتُهَا بِالْأَيْدِي، وَإِذَا كَانَتِ النَّصَائِحُ وَالْعُهُودُ إِنَّمَا تَظْهَرُ مِنَ الْفَمِ فَإِذَا لَمْ تُقْبَلْ صَارَتْ مَرْدُودَةً إِلَى حَيْثُ جَاءَتْ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِكُمْ وَتَقُولُونَ بِأَفْواهِكُمْ مَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ [النُّورِ: ١٥] فَلَمَّا كَانَ الْقَبُولُ تَلَقِّيًا بِالْأَفْوَاهِ عَنِ الْأَفْوَاهِ كَانَ الدَّفْعُ رَدًّا فِي الْأَفْوَاهِ، فَهَذَا تَمَامُ كَلَامِ أَبِي مُسْلِمٍ فِي تَقْرِيرِ هَذَا الوجه.

Birinci vecih: Ebû Müslim el-İsfahânî şöyle demiştir: El ile kastedilen, peygamberlerin dile getirdiği hüccetlerdir. Bu böyledir, çünkü hücceti işittirmek büyük bir nimettir ve nimete de yed (el) denir. Bir kimse birine bir iyilikte bulunduğunda: 'Falancanın bende bir eli (nimeti) vardır' denilir. Bazen yed kelimesi zikredilir; onunla alışveriş ve akit tokalaşması kastedilir, nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ} “Sana biat edenler, ancak Allah'a biat etmektedirler. Allah'ın eli onların ellerinin üzerindedir” [Fetih: 10]. Peygamberlerin (hepsine selâm olsun) zikrettiği ve takrir ettiği apaçık deliller birer nimet ve ihsandır; kavimle yaptıkları ahitler de birer ihsandır. Azlık çoğulunda yed'in çoğulu eydî, çokluk çoğulunda ise eyâdîdir. Böylece peygamberlerin (hepsine selâm olsun) beyanlarına ve ahitlerine eydî (eller) isminin verilmesinin sahih olduğu sabit oldu. Nasihatler ve ahitler ağızdan zuhur ettiğine göre, kabul edilmediklerinde geldikleri yere geri çevrilmiş olurlar. Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu sözüdür: {إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِكُمْ وَتَقُولُونَ بِأَفْواهِكُمْ مَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ} “Hani onu dillerinizle alıyor ve hakkında bilgi sahibi olmadığınız şeyi ağızlarınızla söylüyordunuz” [Nûr: 15]. Kabul etmek ağızlardan ağızlarla telakki etmek (almak) olunca, reddetmek de ağızlara geri çevirmek olur. İşte Ebû Müslim'in bu vechi ortaya koymadaki sözünün tamamı budur.

الوجه الثَّانِي: نَقَلَ مُحَمَّدُ بْنُ جَرِيرٍ عَنْ بَعْضِهِمْ أَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ: فَرَدُّوا أَيْدِيَهُمْ فِي أَفْواهِهِمْ أَنَّهُمْ سَكَتُوا

İkinci vecih: Muhammed b. Cerîr bazılarından, {فَرَدُّوا أَيْدِيَهُمْ فِي أَفْواهِهِمْ} sözünün manasının onların cevap vermekten sustukları olduğunu nakletmiştir.

عَنِ الْجَوَابِ يُقَالُ لِلرَّجُلِ إِذَا أَمْسَكَ عَنِ الْجَوَابِ، رَدَّ يَدَهُ فِي فِيهِ وَتَقُولُ الْعَرَبُ كَلَّمْتُ فُلَانًا فِي حَاجَةٍ فَرَدَّ يَدَهُ فِي فِيهِ إِذَا سَكَتَ عَنْهُ فَلَمْ يُجِبْ، ثُمَّ إِنَّهُ زَيَّفَ هَذَا الوجه وَقَالَ: إِنَّهُمْ أَجَابُوا بِالتَّكْذِيبِ لِأَنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّا كَفَرْنا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ.

Bir kimse cevap vermekten çekindiğinde: "Elini ağzına soktu" denir. Araplar: "Falanca ile bir ihtiyaç konusunda konuştum da elini ağzına soktu" derler; bu, sustuğu ve cevap vermediği anlamına gelir. Ancak İbn Cerîr bu vechi zayıf bulmuş ve şöyle demiştir: Onlar yalanlayarak cevap vermişlerdir; çünkü: {إِنَّا كَفَرْنا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ} “Biz sizinle gönderilen şeyi inkâr ettik” demişlerdir.

الوجه الثَّالِثُ: الْمُرَادُ مِنَ الْأَيْدِي نِعَمُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى ظَاهِرِهِمْ وَبَاطِنِهِمْ وَلَمَّا كَذَّبُوا الْأَنْبِيَاءَ فَقَدْ عَرَّضُوا تِلْكَ النِّعَمَ لِلْإِزَالَةِ وَالْإِبْطَالِ فَقَوْلُهُ: فَرَدُّوا أَيْدِيَهُمْ فِي أَفْواهِهِمْ أَيْ رَدُّوا نِعَمَ اللَّهِ تَعَالَى عَنْ أَنْفُسِهِمْ بِالْكَلِمَاتِ الَّتِي صَدَرَتْ عَنْ أَفْوَاهِهِمْ وَلَا يَبْعُدُ حَمْلُ «فِي» عَلَى مَعْنَى الْبَاءِ لِأَنَّ حُرُوفَ الْجَرِّ لَا يَمْتَنِعُ إِقَامَةُ بَعْضِهَا مَقَامَ بَعْضٍ.

Üçüncü vecih: Ellerden maksat, Yüce Allah'ın onların zahirine ve batınına olan nimetleridir. Peygamberleri yalanladıklarında o nimetleri yok olmaya ve iptal edilmeye maruz bırakmışlardır. Dolayısıyla O'nun: {فَرَدُّوا أَيْدِيَهُمْ فِي أَفْواهِهِمْ} sözü; ağızlarından çıkan kelimelerle Yüce Allah'ın nimetlerini kendilerinden geri çevirdiler, demektir. [Arapçada] cer harflerinin birbirinin yerine kullanılması imkânsız olmadığından, 'fî' (فِي) harfinin 'bâ' (ب) manasına hamledilmesi de uzak bir ihtimal değildir.

النوع الثَّانِي: مِنَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي حَكَاهَا اللَّهُ تَعَالَى عَنِ الْكُفَّارِ قَوْلُهُمْ: إِنَّا كَفَرْنا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ وَالْمَعْنَى:

İkinci tür: Yüce Allah'ın kâfirlerden naklettiği şeylerden ikincisi onların: {إِنَّا كَفَرْنا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ} “Biz sizinle gönderilen şeyi inkâr ettik” sözleridir. Bunun manası:

إِنَّا كَفَرْنَا بِمَا زَعَمْتُمْ أَنَّ اللَّهَ أَرْسَلَكُمْ فِيهِ لِأَنَّهُمْ مَا أَقَرُّوا بِأَنَّهُمْ أُرْسِلُوا.

'Allah'ın sizi kendisiyle gönderdiğini iddia ettiğiniz şeyi inkâr ettik' demektir; zira onlar onların gönderildiklerini ikrar etmemişlerdi.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَرْتَبَةَ الْأُولَى هُوَ أَنَّهُمْ سَكَتُوا عَنْ قَبُولِ قَوْلِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ وَحَاوَلُوا إِسْكَاتَ الْأَنْبِيَاءِ عَنْ تِلْكَ الدَّعْوَى، وَهَذِهِ الْمَرْتَبَةُ الثَّانِيَةُ أَنَّهُمْ صَرَّحُوا بِكَوْنِهِمْ كَافِرِينَ بِتِلْكَ الْبَعْثَةِ.

Bil ki birinci mertebe, peygamberlerin (hepsine selâm olsun) sözünü kabul etmekten susmaları ve peygamberleri bu davadan susturmaya çalışmalarıdır; bu ikinci mertebe ise o peygamberliği inkâr ettiklerini açıkça belirtmeleridir.

وَالنوع الثَّالِثُ: قَوْلُهُمْ: وَإِنَّا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونَنا إِلَيْهِ مُرِيبٍ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَقُرِئَ تَدْعُونَّا بِإِدْغَامِ النُّونِ مُرِيبٍ مُوقِعٍ فِي الرِّيبَةِ أَوْ ذِي رِيبَةٍ مِنْ أَرَابَهُ، وَالرِّيبَةُ قَلَقُ النَّفْسِ وَأَنْ لَا تَطْمَئِنَّ إِلَى الْأَمْرِ.

Üçüncü tür: Onların: {وَإِنَّا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونَنا إِلَيْهِ مُرِيبٍ} “Ve doğrusu biz bizi çağırdığınız şey hakkında derin bir şüphe içindeyiz” sözleridir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Nûn'un idğamıyla (şeddelenerek) {تَدْعُونَّا} şeklinde de okunmuştur. {مُرِيبٍ} şüpheye düşüren veya şüphe sahibi demektir; erâbe (أَرَابَهُ) fiilinden türemiştir. Rîbe ise nefsin huzursuzluğu ve bir işe mutmain olmamasıdır.

فَإِنْ قِيلَ: لَمَّا ذَكَرُوا فِي الْمَرْتَبَةِ الثَّانِيَةِ أَنَّهُمْ كَافِرُونَ بِرِسَالَتِهِمْ كَيْفَ ذَكَرُوا بَعْدَ ذَلِكَ كَوْنَهُمْ شَاكِّينَ مُرْتَابِينَ فِي صِحَّةِ قَوْلِهِمْ؟

Eğer: "İkinci mertebede peygamberliklerini inkâr ettiklerini söyledikleri hâlde, bundan sonra onların sözlerinin doğruluğu hakkında şüphe ve tereddüt içinde olduklarını nasıl zikretmişlerdir?" denilirse,

قُلْنَا: كَأَنَّهُمْ قالوا إما أن تكون كافرين برسالتكم أو أن نَدَعْ هَذَا الْجَزْمَ وَالْيَقِينَ فَلَا أَقَلَّ مِنْ أَنْ نَكُونَ شَاكِّينَ مُرْتَابِينَ فِي صِحَّةِ نُبُوَّتِكُمْ، وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ فَلَا سَبِيلَ إِلَى الِاعْتِرَافِ بِنُبُوَّتِكُمْ والله أعلم.

Biz deriz ki: Sanki şöyle demişlerdir: 'Ya peygamberliğinizi kesinlikle inkâr ediyoruz; ya da bu kesinlik ve yakîni bıraksak bile, en azından sizin peygamberliğinizin doğruluğunda şüphe ve tereddüt içindeyiz. Her iki takdirde de peygamberliğinizi ikrar etmeye bir yol yoktur.' En doğrusunu Allah bilir.

[سورة إبراهيم (١٤) : آية ١٠]

[İbrâhîm Suresi (14): Âyet 10]

قالَتْ رُسُلُهُمْ أَفِي اللَّهِ شَكٌّ فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَدْعُوكُمْ لِيَغْفِرَ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَيُؤَخِّرَكُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى قالُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنا تُرِيدُونَ أَنْ تَصُدُّونا عَمَّا كانَ يَعْبُدُ آباؤُنا فَأْتُونا بِسُلْطانٍ مُبِينٍ (١٠)

{قالَتْ رُسُلُهُمْ أَفِي اللَّهِ شَكٌّ فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَدْعُوكُمْ لِيَغْفِرَ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَيُؤَخِّرَكُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى قالُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنا تُرِيدُونَ أَنْ تَصُدُّونا عَمَّا كانَ يَعْبُدُ آباؤُنا فَأْتُونا بِسُلْطانٍ مُبِينٍ (١٠)} “Resulleri dedi ki: 'Gökleri ve yeri yoktan var eden Allah hakkında mı şüphe? O, günahlarınızdan bir kısmını bağışlamak ve sizi belirlenmiş bir süreye kadar ertelemek için sizi çağırıyor.' Onlar dediler ki: 'Siz de bizim gibi birer beşerden başka bir şey değilsiniz. Babalarımızın ibadet ettiklerinden bizi alıkoymak istiyorsunuz. O hâlde bize apaçık bir delil getirin.' (10)”

اعْلَمْ أَنَّ أُولَئِكَ الْكُفَّارَ لَمَّا قَالُوا لِلرُّسُلِ وَإِنَّا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونَنا إِلَيْهِ مُرِيبٍ [إبراهيم: ٩] . قَالَتْ رُسُلُهُمْ: وَهَلْ تَشُكُّونَ فِي اللَّهِ، وَفِي كونه فاطر السموات وَالْأَرْضِ وَفَاطِرًا لِأَنْفُسِنَا وَأَرْوَاحِنَا وَأَرْزَاقِنَا وَجَمِيعِ مَصَالِحِنَا وَإِنَّا لَا نَدْعُوكُمْ إِلَّا إِلَى عِبَادَةِ هَذَا الْإِلَهِ الْمُنْعِمِ وَلَا نَمْنَعُكُمْ إِلَّا عَنْ عِبَادَةِ غَيْرِهِ وَهَذِهِ الْمَعَانِي يَشْهَدُ صَرِيحُ الْعَقْلِ بِصِحَّتِهَا، فَكَيْفَ قُلْتُمْ: وَإِنَّا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونَنَا إِلَيْهِ مُرِيبٍ؟ وَهَذَا النَّظْمُ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ. وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki o kâfirler peygamberlere: {وَإِنَّا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونَنا إِلَيْهِ مُرِيبٍ} “Doğrusu biz bizi çağırdığınız şey hakkında derin bir şüphe içindeyiz” [İbrâhîm: 9] deyince; peygamberleri: 'Yoksa siz Allah hakkında, O'nun gökleri ve yeri yaratan, canlarımızı, ruhlarımızı, rızıklarımızı ve bütün maslahatlarımızı var eden olduğu hususunda mı şüphe ediyorsunuz? Biz sizi ancak bu nimet veren İlah'a ibadete çağırıyor ve sadece O'ndan başkasına ibadetten menediyoruz. Bu manaların doğruluğuna açık akıl şahitlik etmektedir; öyleyse siz nasıl {وَإِنَّا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونَنَا إِلَيْهِ مُرِيبٍ} dediniz?' dediler. Bu nazım son derece güzeldir. Ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: أَفِي اللَّهِ شَكٌّ اسْتِفْهَامٌ عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ، فَلَمَّا ذَكَرَ هَذَا الْمَعْنَى أَرْدَفَهُ بِالدَّلَالَةِ الدَّالَّةِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ الْمُخْتَارِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي هَذَا الْكِتَابِ أَنَّ وجود السموات وَالْأَرْضِ كَيْفَ يَدُلُّ عَلَى احْتِيَاجِهِ إِلَى الصَّانِعِ المختار الحكيم مرارا وأطوارا فلا نعيدها هاهنا.

Birinci mesele: O'nun: {أَفِي اللَّهِ شَكٌّ} “Allah hakkında mı şüphe?” sözü, inkâr yollu bir istifhamdır (sorudur). Bu manayı zikredince, hemen ardından Muhtâr Yaratıcı'nın varlığına delalet eden delili ekledi; o da O'nun: {فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} “Gökleri ve yeri yoktan var eden” sözüdür. Göklerin ve yerin varlığının, Muhtâr ve Hakîm bir Yaratıcı'ya muhtaç olduğunu nasıl gösterdiğini bu kitapta defalarca ve türlü şekillerde zikretmiştik; bu sebeple burada tekrar etmiyoruz.

المسألة الثَّانِيَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : أُدْخِلَتْ هَمْزَةُ الْإِنْكَارِ عَلَى الظَّرْفِ، لِأَنَّ الْكَلَامَ لَيْسَ فِي الشك

İkinci mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: İnkâr hemzesi zarfın (fî lâfzının) üzerine dahil edilmiştir; çünkü söz konusu olan şey şüphenin kendisi değil,

إِنَّمَا هُوَ فِي أَنَّ وُجُودَ اللَّهِ تَعَالَى لَا يَحْتَمِلُ الشَّكَّ، وَأَقُولُ مِنَ النَّاسِ مَنْ ذَهَبَ إِلَى أَنَّهُ قَبْلَ الْوُقُوفِ عَلَى الدَّلَائِلِ الدَّقِيقَةِ فَالْفِطْرَةُ شَاهِدَةٌ بِوُجُودِ الصَّانِعِ الْمُخْتَارِ، وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْفِطْرَةَ الْأَوَّلِيَّةَ شَاهِدَةٌ بِذَلِكَ وُجُوهٌ:

ancak Yüce Allah'ın varlığının şüphe kabul etmeyeceğidir. Ben de derim ki: İnsanlardan bazıları, dakik delillere vâkıf olmadan önce de fıtratın Muhtâr Yaratıcı'nın varlığına şahitlik ettiği görüşüne varmışlardır. Asli fıtratın buna şahitlik ettiğini gösteren vecihler şunlardır:

الوجه الْأَوَّلُ: قَالَ بَعْضُ الْعُقَلَاءِ: إِنَّ مَنْ لَطَمَ عَلَى وَجْهِ صَبِيٍّ لَطْمَةً فَتِلْكَ اللَّطْمَةُ تدل عَلَى/ وُجُودِ الصَّانِعِ الْمُخْتَارِ، فَلِأَنَّ الصَّبِيَّ الْعَاقِلَ إِذَا وَقَعَتِ اللَّطْمَةُ عَلَى وَجْهِهِ يَصِيحُ وَيَقُولُ: مَنِ الَّذِي ضَرَبَنِي وَمَا ذَاكَ إِلَّا أَنَّ شَهَادَةَ فِطْرَتِهِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّطْمَةَ لَمَّا حَدَثَتْ بَعْدَ عَدَمِهَا وَجَبَ أَنْ يَكُونَ حُدُوثُهَا لِأَجْلِ فَاعِلٍ فَعَلَهَا، وَلِأَجْلِ مُخْتَارٍ أَدْخَلَهَا فِي الْوُجُودِ فَلَمَّا شَهِدَتِ الْفِطْرَةُ الْأَصْلِيَّةُ بِافْتِقَارِ ذَلِكَ الْحَادِثِ مَعَ قِلَّتِهِ وَحَقَارَتِهِ إِلَى الْفَاعِلِ فَبِأَنْ تَشْهَدَ بِافْتِقَارِ جَمِيعِ حَوَادِثِ الْعَالَمِ إِلَى الْفَاعِلِ كَانَ أَوْلَى، وَأَمَّا دَلَالَتُهَا عَلَى وُجُوبِ التَّكْلِيفِ، فَلِأَنَّ ذَلِكَ الصَّبِيَّ يُنَادِي وَيَصِيحُ وَيَقُولُ: لِمَ ضَرَبَنِي ذَلِكَ الضَّارِبُ؟ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ فِطْرَتَهُ شَهِدَتْ بِأَنَّ الْأَفْعَالَ الْإِنْسَانِيَّةَ دَاخِلَةٌ تَحْتَ الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ وَمُنْدَرِجَةٌ تَحْتَ التَّكْلِيفِ، وَأَنَّ الْإِنْسَانَ مَا خُلِقَ حَتَّى يَفْعَلَ أَيَّ فِعْلٍ شَاءَ وَاشْتَهَى، وَأَمَّا دَلَالَتُهَا عَلَى وُجُوبِ حُصُولِ دَارِ الْجَزَاءِ فَهُوَ أَنَّ ذَلِكَ الصَّبِيَّ يَطْلُبُ الْجَزَاءَ على تلك اللطمة ومادام يُمْكِنُهُ طَلَبُ ذَلِكَ الْجَزَاءِ فَإِنَّهُ لَا يَتْرُكُهُ فَلَمَّا شَهِدَتِ الْفِطْرَةُ الْأَصْلِيَّةُ بِوُجُوبِ الْجَزَاءِ عَلَى ذَلِكَ الْعَمَلِ الْقَلِيلِ فَبِأَنْ تَشْهَدَ عَلَى وُجُوبِ الْجَزَاءِ عَلَى جَمِيعِ الْأَعْمَالِ كَانَ أَوْلَى، وَأَمَّا دَلَالَتُهَا عَلَى وُجُوبِ النُّبُوَّةِ فَلِأَنَّهُمْ يَحْتَاجُونَ إِلَى إِنْسَانٍ يُبَيِّنُ لَهُمْ أَنَّ الْعُقُوبَةَ الْوَاجِبَةَ عَلَى ذَلِكَ الْقَدْرِ مِنَ الْجِنَايَةِ كَمْ هِيَ وَلَا مَعْنَى لِلنَّبِيِّ إِلَّا الْإِنْسَانُ الَّذِي يُقَدِّرُ هَذِهِ الْأُمُورَ وَيُبَيِّنُ لَهُمْ هَذِهِ الْأَحْكَامَ، فَثَبَتَ أَنَّ فِطْرَةَ الْعَقْلِ حَاكِمَةٌ بِأَنَّ الْإِنْسَانَ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ هَذِهِ الْأُمُورِ الْأَرْبَعَةِ.

Birinci vecih: Akıl sahiplerinden biri şöyle demiştir: Bir çocuğun yüzüne bir tokat atan kimsenin o tokadı, Muhtâr Yaratıcı'nın varlığına delalet eder. Çünkü akıllı bir çocuğun yüzüne bir tokat indiğinde feryat eder ve: 'Bana kim vurdu?' der. Bu ancak, fıtratının şahitliğinin, tokadın yok iken meydana gelmesinden ötürü onun meydana gelişinin onu yapan bir fail ve onu varlığa getiren bir muhtar sebebiyle olmasının zorunlu olduğunu göstermesindendir. Asli fıtrat, azlığına ve küçüklüğüne rağmen o hadisenin (sonradan olanın) bir faile muhtaç olduğuna şahitlik edince, âlemdeki bütün hadiselerin bir faile muhtaç olduğuna şahitlik etmesi evleviyetle gereklidir. Fıtratın teklifin gerekliliğine delaletine gelince; çünkü o çocuk feryat edip bağırarak: 'O vuran bana niçin vurdu?' der. Bu da gösterir ki onun fıtratı; insan fiillerinin emir ve nehiy altına girdiğine, teklif kapsamına dahil olduğuna ve insanın dilediği ve canının çektiği her fiili yapması için yaratılmadığına şahitlik etmiştir. Fıtratın ceza yurdunun (ahiretin) varlığının gerekliliğine delaletine gelince; çünkü o çocuk o tokadın karşılığını (cezasını) talep eder ve bu cezayı talep etmesi mümkün olduğu sürece onu bırakmaz. Asli fıtrat bu küçük eyleme karşılık bir cezanın gerekliliğine şahitlik edince, bütün amellere karşılık bir cezanın gerekliliğine şahitlik etmesi evleviyetle gereklidir. Fıtratın nübüvvetin gerekliliğine delaletine gelince; çünkü onlar, bu çaptaki bir cinayete verilmesi gereken cezanın ne kadar olduğunu kendilerine açıklayacak bir insana muhtaçtırlar. Peygamberin manası da bu hususları takdir eden ve bu hükümleri onlara açıklayan insandan başkası değildir. Böylece aklın fıtratının, insanın bu dört hususa muhtaç olduğuna hükmettiği sabit oldu.

الوجه الثَّانِي: فِي التَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ الْإِقْرَارَ بِوُجُودِ الصَّانِعِ بَدِيهِيٌّ هُوَ أَنَّ الْفِطْرَةَ شَاهِدٌ بِأَنَّ حُدُوثَ دَارٍ مَنْقُوشَةٍ بِالنُّقُوشِ الْعَجِيبَةِ، مَبْنِيَّةٍ عَلَى التَّرْكِيبَاتِ اللَّطِيفَةِ الْمُوَافِقَةِ لِلْحُكْمِ وَالْمَصْلَحَةِ يَسْتَحِيلُ إِلَّا عِنْدَ وُجُودِ نَقَّاشٍ عَالِمٍ، وَبَانٍ حَكِيمٍ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ آثَارَ الْحِكْمَةِ فِي الْعَالَمِ الْعُلْوِيِّ وَالسُّفْلِيِّ أَكْثَرُ مِنْ آثَارِ الْحِكْمَةِ فِي تِلْكَ الدَّارِ الْمُخْتَصَرَةِ فَلَمَّا شَهِدَتِ الْفِطْرَةُ الْأَصْلِيَّةُ بِافْتِقَارِ النَّقْشِ إِلَى النَّقَّاشِ، وَالْبِنَاءِ إِلَى الْبَانِي، فَبِأَنْ تَشْهَدَ بِافْتِقَارِ كُلِّ هَذَا الْعَالَمِ إِلَى الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ الْحَكِيمِ كَانَ أَوْلَى.

İkinci vecih: Yaratıcı'nın varlığını ikrar etmenin apaçık (bedihî) olduğuna dikkat çekme hususunda [şudur]: Fıtrat şahittir ki, acayip nakışlarla süslenmiş, hikmete ve maslahata uygun lâtif terkipler üzerine bina edilmiş bir evin meydana gelmesi; bilen bir nakkaş ve hikmet sahibi bir bânî (mimar) olmaksızın imkânsızdır. Malumdur ki ulvî ve süflî âlemdeki hikmet eserleri, o küçük evdeki hikmet eserlerinden çok daha fazladır. Asli fıtrat nakşın nakkaşa, binanın da yapıcıya olan ihtiyacına şahitlik edince; bütün bu âlemin Hakîm ve Muhtâr bir Fâil'e muhtaç olduğuna şahitlik etmesi evleviyetle gereklidir.

الوجه الثَّالِثُ: أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا وَقَعَ فِي مِحْنَةٍ شَدِيدَةٍ وَبَلِيَّةٍ قَوِيَّةٍ لَا يَبْقَى فِي ظَنِّهِ رَجَاءُ الْمُعَاوَنَةِ مَنْ أَحَدٍ، فَكَأَنَّهُ بِأَصْلِ خِلْقَتِهِ وَمُقْتَضَى جِبِلَّتِهِ يَتَضَرَّعُ إِلَى مَنْ يُخَلِّصُهُ مِنْهَا وَيُخْرِجُهُ عَنْ عَلَائِقِهَا وَحَبَائِلِهَا وَمَا ذَاكَ إِلَّا شَهَادَةُ الْفِطْرَةِ بِالِافْتِقَارِ إِلَى الصَّانِعِ الْمُدَبِّرِ.

Üçüncü vecih: İnsan şiddetli bir mihnete ve çetin bir belaya düştüğünde, zannında hiç kimseden yardım ümidi kalmaz; adeta yaratılışının aslı ve fıtratının gereği olarak kendisini ondan kurtaracak, onun bağlarından ve tuzaklarından çekip çıkaracak Zât'a yalvarır. Bu da fıtratın Müdebbir Yaratıcı'ya olan ihtiyaca şahitlik etmesinden başka bir şey değildir.

الوجه الرَّابِعُ: أَنَّ الْمَوْجُودَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ غَنِيًّا عَنِ الْمُؤَثِّرِ أَوْ لَا يَكُونَ، فَإِنْ كَانَ غَنِيًّا عَنِ الْمُؤَثِّرِ فَهُوَ الْمَوْجُودُ الْوَاجِبُ لِذَاتِهِ، فَإِنَّهُ لَا مَعْنَى لِلْوَاجِبِ لِذَاتِهِ إِلَّا الْمَوْجُودُ الَّذِي لَا حَاجَةَ بِهِ إِلَى غَيْرِهِ. وَإِنْ لَمْ يَكُنْ غَنِيًّا عَنِ الْمُؤَثِّرِ فَهُوَ مُحْتَاجٌ، وَالْمُحْتَاجُ لَا بُدَّ لَهُ مِنَ الْمُحْتَاجِ إِلَيْهِ وَذَلِكَ هُوَ الصَّانِعُ الْمُخْتَارُ.

Dördüncü vecih: Mevcut olan ya bir tesir ediciye muhtaç değildir ya da muhtaçtır. Eğer tesir ediciye muhtaç değilse, O zatı gereği vacip olan varlıktır (vâcibü'l-vücûd li-zâtihî); zira zatı gereği vacip olanın, başkasına hiçbir ihtiyacı olmayan varlıktan başka bir manası yoktur. Şayet bir tesir ediciye muhtaç değil değilse (yani muhtaçsa), o muhtaçtır; muhtaç olanın da mutlaka kendisine muhtaç olunan birine ihtiyacı vardır ki o da Muhtâr Yaratıcı'dır.

الوجه الْخَامِسُ: أَنَّ الِاعْتِرَافَ بِوُجُودِ الْإِلَهِ الْمُخْتَارِ الْمُكَلِّفِ، وَبِوُجُودِ الْمَعَادِ أَحْوَطُ، فَوَجَبَ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ فَهَذِهِ مَرَاتِبُ أَرْبَعَةٌ: أَوَّلُهَا: أَنَّ الْإِقْرَارَ بِوُجُودِ الْإِلَهِ أَحْوَطُ، لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يَكُنْ مَوْجُودًا فَلَا ضَرَرَ فِي الْإِقْرَارِ بِوُجُودِهِ وَإِنْ كَانَ مَوْجُودًا فَفِي إِنْكَارِهِ أَعْظَمُ الْمَضَارِّ. وَثَانِيهَا: الْإِقْرَارُ بِكَوْنِهِ فَاعِلًا مُخْتَارًا لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ مُوجَبًا فَلَا ضَرَرَ فِي الْإِقْرَارِ بِكَوْنِهِ مُخْتَارًا. أَمَّا لَوْ كَانَ مُخْتَارًا فَفِي إِنْكَارِ كَوْنِهِ مُخْتَارًا أَعْظَمُ الْمَضَارِّ. وَثَالِثُهَا: الْإِقْرَارُ بِأَنَّهُ كَلَّفَ عِبَادَهُ، لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يُكَلِّفْ أَحَدًا مِنْ عَبِيدِهِ شَيْئًا فَلَا ضَرَرَ فِي اعْتِقَادِ أَنَّهُ كَلَّفَ الْعِبَادَ، أَمَا إِنَّهُ لَوْ كَلَّفَ فَفِي إِنْكَارِ تِلْكَ التَّكَالِيفِ أَعْظَمُ الْمَضَارِّ. وَرَابِعُهَا: الْإِقْرَارُ بِوُجُودِ الْمَعَادِ فَإِنَّهُ إِنْ كَانَ الْحَقُّ أَنَّهُ لَا مَعَادَ فَلَا ضَرَرَ فِي الْإِقْرَارِ

Beşinci vecih: Muhtâr ve mükellef kılan İlah'ın varlığını ve ahiretin varlığını ikrar etmek daha ihtiyatlıdır; bu sebeple onu benimsemek vaciptir. Bunlar dört mertebedir: Birincisi: İlah'ın varlığını ikrar etmek daha ihtiyatlıdır; çünkü eğer var olmasaydı O'nun varlığını ikrar etmekte bir zarar olmazdı, şayet var ise O'nu inkâr etmekte en büyük zararlar vardır. İkincisi: O'nun fail-i muhtar olduğunu ikrar etmektir; çünkü eğer zorunlu bir illet olsaydı O'nun muhtar olduğunu ikrar etmekte bir zarar olmazdı. Şayet muhtar ise, O'nun muhtar olduğunu inkâr etmekte en büyük zararlar vardır. Üçüncüsü: O'nun kullarını mükellef kıldığını ikrar etmektir; çünkü eğer kullarından hiçbirine bir şey yüklememiş olsaydı, kulları mükellef kıldığına inanmakta bir zarar olmazdı. Şayet mükellef kılmış ise, bu teklifleri inkâr etmekte en büyük zararlar vardır. Dördüncüsü: Ahiretin varlığını ikrar etmektir; zira şayet gerçekte ahiret yok idiyse O'nun varlığını ikrar etmekte

بِوُجُودِهِ، لِأَنَّهُ لَا يَفُوتُ إِلَّا هَذِهِ اللَّذَّاتُ الْجُسْمَانِيَّةُ وَهِيَ حَقِيرَةٌ وَمَنْقُوصَةٌ وَإِنْ كَانَ الْحَقُّ هُوَ وُجُوبَ الْمَعَادِ فَفِي إِنْكَارِهِ أَعْظَمُ الْمَضَارِّ فَظَهَرَ أَنَّ الْإِقْرَارَ بِهَذِهِ الْمَقَامَاتِ أَحْوَطُ فَوَجَبَ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ، لِأَنَّ بَدِيهَةَ الْعَقْلِ حَاكِمَةٌ بِأَنَّهُ يَجِبُ دَفْعُ الضَّرَرِ عَنِ النَّفْسِ بِقَدْرِ الْإِمْكَانِ.

bir zarar yoktur; çünkü sadece bu cismani lezzetler elden kaçmış olur, onlar da zaten değersiz ve noksandır. Şayet gerçek ahiretin zorunlu olması ise, onu inkâr etmekte en büyük zararlar vardır. Böylece bu mertebeleri ikrar etmenin daha ihtiyatlı olduğu ortaya çıkmış ve onu benimsemek vacip olmuştur; zira aklın apaçık hükmü, gücün yettiğince zararı nefisten defetmenin vacip olduğunu bildirir.

المسألة الثَّالِثَةُ: لَمَّا أَقَامَ الدَّلَالَةَ عَلَى وُجُودِ الإله بدليل كونه فاطر السموات وَالْأَرْضِ وَصَفَهُ بِكَمَالِ الرَّحْمَةِ وَالْكَرَمِ وَالْجُودِ وَبَيَّنَ ذَلِكَ مِنْ وَجْهَيْنِ، الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: يَدْعُوكُمْ لِيَغْفِرَ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : لَوْ قَالَ قَائِلٌ مَا مَعْنَى التَّبْعِيضِ فِي قَوْلِهِ مِنْ ذُنُوبِكُمْ، ثُمَّ أَجَابَ فَقَالَ: مَا جَاءَ هَكَذَا إِلَّا فِي خِطَابِ الْكَافِرِينَ، كَقَوْلِهِ: أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاتَّقُوهُ وَأَطِيعُونِ يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ [نوح: ٣، ٤] . يَا قَوْمَنا أَجِيبُوا داعِيَ اللَّهِ وَآمِنُوا بِهِ يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ [الْأَحْقَافِ: ٣١] وَقَالَ فِي خِطَابِ الْمُؤْمِنِينَ: هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى تِجارَةٍ تُنْجِيكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ [الصَّفِّ: ١٠] إِلَى أَنْ قَالَ: يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ [آل عمران: ٣١] وَالِاسْتِقْرَاءُ يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ مَا ذَكَرْنَاهُ، ثم قال: وَكَأَنَّ ذَلِكَ لِلتَّفْرِقَةِ بَيْنَ الْخِطَابَيْنِ، وَلِئَلَّا يُسَوَّى بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ فِي الْمَعَادِ، وَقِيلَ:

Üçüncü mesele: Göklerin ve yerin yoktan var edicisi olması deliliyle İlah'ın varlığına delil getirince; O'nu kemal derecesindeki rahmet, kerem ve cömertlikle vasfetmiş ve bunu iki vecihle beyan etmiştir. Birincisi: O'nun: {يَدْعُوكُمْ لِيَغْفِرَ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ} “Günahlarınızdan bir kısmını bağışlamak için sizi çağırıyor” sözüdür. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Biri çıkıp: '{مِنْ ذُنُوبِكُمْ} sözündeki teb'îzin (bazılık/kısmiyet bildirmesinin) manası nedir?' derse; ardından şöyle cevap vermiştir: Bu ifade ancak kâfirlere hitapta böyle gelmiştir; tıpkı şu sözlerde olduğu gibi: {أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاتَّقُوهُ وَأَطِيعُونِ يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ} “Allah'a kulluk edin, O'na karşı gelmekten sakının ve bana itaat edin ki günahlarınızdan bir kısmını bağışlasın” [Nûh: 3-4]; {يَا قَوْمَنا أَجِيبُوا داعِيَ اللَّهِ وَآمِنُوا بِهِ يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ} “Ey kavmimiz! Allah'ın davetçisine uyun ve O'na iman edin ki günahlarınızdan bir kısmını bağışlasın” [Ahkāf: 31]. Müminlere hitapta ise: {هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى تِجارَةٍ تُنْجِيكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ} “Sizi elem verici bir azaptan kurtaracak bir ticareti göstereyim mi?” [Saf: 10] buyurmuş ve sonuna kadar devam ederek: {يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ} “Günahlarınızı bağışlar” demiştir. İstikrâ (tümevarım) yöntemi zikrettiğimiz şeyin doğruluğunu göstermektedir. Sonra şöyle demiştir: Sanki bu, iki hitabın arasını ayırmak ve ahirette iki fırkayı bir tutmamak içindir. Şöyle de denilmiştir:

إِنَّهُ أَرَادَ أَنَّهُ يَغْفِرُ لَهُمْ مَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ اللَّهِ تَعَالَى بِخِلَافِ مَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْعِبَادِ مِنَ الْمَظَالِمِ. هَذَا كَلَامُ هَذَا الرَّجُلِ، وَقَالَ الْوَاحِدِيُّ فِي «الْبَسِيطِ» ، قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ (مِنْ) زَائِدَةٌ، وَأَنْكَرَ سِيبَوَيْهِ زِيَادَتَهَا فِي الْوَاجِبِ، وَإِذَا قُلْنَا إِنَّهَا لَيْسَتْ زَائِدَةً فَهَهُنَا وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أنه ذكر البعض هاهنا وَأُرِيدَ بِهِ الْجَمِيعُ تَوَسُّعًا. وَالثَّانِي: أَنَّ (مِنْ) هاهنا لِلْبَدَلِ وَالْمَعْنَى لِتَكُونَ الْمَغْفِرَةُ بَدَلًا مِنَ الذُّنُوبِ فَدَخَلَتْ مِنْ لِتَضَمُّنِ الْمَغْفِرَةِ مَعْنَى الْبَدَلِ مِنَ السَّيِّئَةِ، وَقَالَ الْقَاضِي:

O, kullar arasındaki haklar (mezâlim) hariç olmak üzere, kendileriyle Allah Teâlâ arasındaki günahları bağışlamasını kastetmiştir. Bu adamın sözü budur. Vâhidî el-Basît'te şöyle demiştir: Ebû Ubeyde, 'min' (مِنْ) edatının zâid (fazlalık) olduğunu söylemiştir; Sîbeveyhi ise olumlu cümlede (vâcibde) onun zâid olmasını inkâr etmiştir. Zâid olmadığını söylediğimiz takdirde burada iki vecih vardır: Birincisi: Burada genişletme (tevessü) yoluyla bir kısım zikredilmiş ve bununla bütünü kastedilmiştir. İkincisi: Buradaki 'min' edatının bedel (yerine geçme) için olmasıdır; mana, mağfiretin günahların bedeli olmasıdır; böylece mağfiret kötülüğün bedeli olma manasını içerdiği için 'min' dahil olmuştur. Kādî ise şöyle demiştir:

ذَكَرَ الْأَصَمُّ أَنَّ كَلِمَةَ (من) هاهنا تُفِيدُ التَّبْعِيضَ، وَالْمَعْنَى أَنَّكُمْ إِذَا تُبْتُمْ فَإِنَّهُ يَغْفِرُ لَكُمُ الذُّنُوبَ الَّتِي هِيَ مِنَ الْكَبَائِرِ، فَأَمَّا الَّتِي تَكُونُ مِنْ بَابِ الصَّغَائِرِ فَلَا حَاجَةَ إِلَى غُفْرَانِهَا لِأَنَّهَا فِي أَنْفُسِهَا مَغْفُورَةٌ، قَالَ الْقَاضِي: وَقَدْ أَبْعَدَ فِي هَذَا التَّأْوِيلِ، لِأَنَّ الْكُفَّارَ صَغَائِرُهُمْ كَكَبَائِرِهِمْ فِي أَنَّهَا لَا تُغْفَرُ إِلَّا بِالتَّوْبَةِ وَإِنَّمَا تَكُونُ الصَّغِيرَةُ مَغْفُورَةً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الْمُوَحِّدِينَ مِنْ حَيْثُ يَزِيدُ ثَوَابُهُمْ عَلَى عِقَابِهَا فَأَمَّا مَنْ لَا ثَوَابَ لَهُ أَصْلًا فَلَا يَكُونُ شَيْءٌ مِنْ ذُنُوبِهِ صَغِيرًا وَلَا يَكُونُ شَيْءٌ/ مِنْهَا مَغْفُورًا. ثم قال وَفِيهِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّ الْكَافِرَ قَدْ يَنْسَى بَعْضَ ذُنُوبِهِ فِي حَالِ تَوْبَتِهِ وَإِنَابَتِهِ فَلَا يَكُونُ الْمَغْفُورُ مِنْهَا إِلَّا مَا ذَكَرَهُ وَتَابَ مِنْهُ فَهَذَا جُمْلَةُ أَقْوَالِ النَّاسِ فِي هَذِهِ الْكَلِمَةِ.

el-Asamm, buradaki 'min' kelimesinin teb'îz (kısmiyet) bildirdiğini zikretmiştir; mana ise şudur: Siz tövbe ettiğinizde, O sizin büyük günahlardan olan günahlarınızı bağışlar; küçük günahlar kabilinden olanlara gelince, onların bağışlanmasına gerek yoktur, çünkü onlar zaten kendi içinde bağışlanmıştır. Kādî der ki: O bu tevilde [haktan] uzaklaşmıştır; çünkü kâfirlerin küçük günahları da büyük günahları gibi ancak tövbe ile bağışlanır. Küçük günahlar ancak muvahhid müminlerden, sevaplarının o günahların cezasından fazla gelmesi yönüyle bağışlanır. Hiçbir sevabı olmayan kimsenin ise hiçbir günahı küçük olmadığı gibi hiçbir günahı da bağışlanmış değildir. Sonra şöyle dedi: Bunda bir başka vecih daha vardır ki o da şudur: Kâfir, tövbesi ve Hakk'a yönelişi esnasında bazı günahlarını unutabilir; dolayısıyla bağışlanan günahlar ancak hatırlayıp tövbe ettiği günahlardır. İnsanların bu kelime hakkındaki sözlerinin özeti budur.

المسألة الرَّابِعَةُ: أَقُولُ هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى قَدْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ مِنْ غَيْرِ تَوْبَةٍ فِي حَقِّ أَهْلِ الْإِيمَانِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ قَالَ: يَدْعُوكُمْ لِيَغْفِرَ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَعَدَ بِغُفْرَانِ بَعْضِ الذُّنُوبِ مُطْلَقًا مِنْ غَيْرِ اشْتِرَاطِ التَّوْبَةِ، فَوَجَبَ أَنْ يَغْفِرَ بَعْضَ الذُّنُوبِ مُطْلَقًا مِنْ غَيْرِ التَّوْبَةِ وَذَلِكَ الْبَعْضُ لَيْسَ هُوَ الْكُفْرَ لِانْعِقَادِ الْإِجْمَاعِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يَغْفِرُ الْكُفْرَ إِلَّا بِالتَّوْبَةِ عَنْهُ وَالدُّخُولِ فِي الْإِيمَانِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْبَعْضُ الَّذِي يَغْفِرُ لَهُ مِنْ غَيْرِ التَّوْبَةِ هو ما عد الْكُفْرَ مِنَ الذُّنُوبِ.

Dördüncü mesele: Ben derim ki: Bu ayet, Yüce Allah'ın iman ehli hakkında tövbesiz olarak da günahları bağışlayabileceğine delalet eder. Bunun delili şudur: O: {يَدْعُوكُمْ لِيَغْفِرَ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ} “Günahlarınızdan bir kısmını bağışlamak için sizi çağırıyor” buyurarak tövbe şartı koşmaksızın mutlak olarak bazı günahların bağışlanacağını vaat etmiştir. Dolayısıyla bazı günahları tövbesiz olarak mutlak surette bağışlaması vacip (zorunlu) olur. O 'bazı günahlar' küfür değildir; zira Yüce Allah'ın küfrü ancak ondan tövbe edip imana girmekle bağışlayacağı hususunda icmâ vardır. O hâlde tövbesiz olarak bağışlayacağı 'bazı günahların', küfür dışındaki günahlar olması zorunludur.

فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ كَلِمَةُ (مِنْ) صِلَةٌ عَلَى مَا قَالَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ أَوْ نَقُولَ: الْمُرَادُ من البعض هاهنا هُوَ الْكُلُّ عَلَى مَا قَالَهُ الْوَاحِدِيُّ. أَوْ نَقُولَ: الْمُرَادُ مِنْهَا إِبْدَالُ السَّيِّئَةِ بِالْحَسَنَةِ عَلَى مَا قَالَهُ الْوَاحِدِيُّ أَيْضًا أَوْ نَقُولَ:

Eğer şöyle denilirse: Ebû Ubeyde'nin dediği gibi 'min' kelimesinin sıla (zâid) olduğu söylenemez mi? Ya da Vâhidî'nin dediği gibi burada bazılık ile bütünün kastedildiğini söyleyemez miyiz? Veya yine Vâhidî'nin dediği gibi bundan maksadın kötülüğün iyilikle değiştirilmesi (bedel) olduğunu söyleyemez miyiz? Yahut da:

الْمُرَادُ مِنْهُ تَمْيِيزُ الْمُؤْمِنِ عَنِ الْكَافِرِ فِي الْخِطَابِ عَلَى مَا قَالَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» أَوْ نَقُولَ: الْمُرَادُ مِنْهُ تَخْصِيصُ هَذَا الْغُفْرَانِ بِالْكَبَائِرِ عَلَى مَا قَالَهُ الْأَصَمُّ. أَوْ نَقُولَ: الْمُرَادُ مِنْهُ الذُّنُوبُ الَّتِي يَذْكُرُهَا الْكَافِرُ عِنْدَ الدُّخُولِ فِي الْإِيمَانِ عَلَى مَا قَالَهُ الْقَاضِي، فَنَقُولُ: هَذِهِ الْوُجُوهُ بِأَسْرِهَا ضَعِيفَةٌ أما قوله: إِنَّهَا صِلَةٌ فَمَعْنَاهُ الحكم عَلَى كَلِمَةٍ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى بِأَنَّهَا حَشْوٌ ضَائِعٌ فَاسِدٌ، وَالْعَاقِلُ لَا يُجَوِّزُ الْمَصِيرَ إِلَيْهِ مِنْ غَيْرِ ضَرُورَةٍ، فَأَمَّا قول الواحدي:

el-Keşşâf sahibinin dediği gibi bundan maksadın hitapta müminin kâfirden ayırt edilmesi olduğunu söyleyemez miyiz? Yahut el-Asamm'ın dediği gibi bundan maksadın bu bağışlanmanın büyük günahlara tahsis edilmesi olduğunu söyleyemez miyiz? Veya Kādî'nin dediği gibi bundan maksadın kâfirin imana girerken hatırladığı günahlar olduğunu söyleyemez miyiz? Biz deriz ki: Bu vecihlerin tamamı zayıftır. Onun sıla (zâid) olduğu sözüne gelince; bunun manası, Allah Teâlâ'nın kelamından bir kelimenin lüzumsuz, zayi ve fasit bir dolgu maddesi olduğuna hükmetmektir; akıllı bir kimse bir zorunluluk olmadıkça buna yönelmeyi caiz görmez. Vâhidî'nin sözüne gelince:

المراد من كلمة (من) هاهنا هُوَ الْكُلُّ فَهُوَ عَيْنُ مَا قَالَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ لِأَنَّ حَاصِلَهُ أَنَّ قَوْلَهُ: لِيَغْفِرَ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ هُوَ أَنَّهُ يَغْفِرُ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَهَذَا عَيْنُ مَا نَقَلَهُ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ، وَحُكِيَ عَنْ سِيبَوَيْهِ إِنْكَارُهُ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: الْمُرَادُ مِنْهُ إِبْدَالُ السَّيِّئَةِ بِالْحَسَنَةِ فَلَيْسَ فِي اللُّغَةِ أَنَّ كَلِمَةَ مِنْ تُفِيدُ الْإِبْدَالَ، وَأَمَّا قَوْلُ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» : الْمُرَادُ تَمْيِيزُ خِطَابِ الْمُؤْمِنِ عَنْ خِطَابِ الْكَافِرِ بِمَزِيدِ التَّشْرِيفِ فَهُوَ مِنْ بَابِ الطَّامَّاتِ، لِأَنَّ هَذَا التَّبْعِيضَ إِنْ حَصَلَ فَلَا حَاجَةَ إِلَى ذِكْرِ هَذَا الْجَوَابِ، وَإِنْ لَمْ يَحْصُلْ كَانَ هَذَا الْجَوَابُ فَاسِدًا، وَأَمَّا قَوْلُ الْأَصَمِّ فَقَدْ سَبَقَ إِبْطَالُهُ، وَأَمَّا قَوْلُ الْقَاضِي فَجَوَابُهُ: أَنَّ الْكَافِرَ إِذَا أَسْلَمَ صَارَتْ ذُنُوبُهُ بِأَسْرِهَا مَغْفُورَةً

Buradaki 'min' (مِنْ) kelimesinden maksadın bütün olduğu sözü, Ebû Ubeyde'nin söylediğinin aynısıdır; çünkü bunun neticesi, O'nun: {لِيَغْفِرَ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ} sözünün 'günahlarınızı bağışlasın' demek olmasıdır; bu da Ebû Ubeyde'den naklettiğinin aynısıdır ve Sîbeveyhi'den bunu inkâr ettiği rivayet edilmiştir. Maksadın kötülüğün iyilikle değiştirilmesi olduğu sözüne gelince; dilde 'min' kelimesinin bedel (yerine geçme) bildirdiğine dair bir kural yoktur. el-Keşşâf sahibinin: 'Maksat, fazladan bir şereflendirme ile müminin hitabını kâfirin hitabından ayırt etmektir' sözü ise saçmalıklar kabîlindendir; çünkü bu teb'îz (kısmiyet) gerçekleşmişse bu cevabı zikretmeye gerek yoktur, şayet gerçekleşmemişse bu cevap zaten fasittir. el-Asamm'ın sözüne gelince, onun iptali daha önce geçmişti. Kādî'nin sözüne gelince, bunun cevabı şudur: Kâfir Müslüman olduğunda günahlarının tamamı bağışlanmış olur;

لِقَوْلِهِ ﵇: «التَّائِبُ مِنَ الذَّنْبِ كَمَنْ لَا ذَنْبَ لَهُ»

nitekim Peygamber aleyhisselâm: «Günahtan tövbe eden, hiç günahı olmayan gibidir» buyurmuştur.

فَثَبَتَ أَنَّ جَمِيعَ مَا ذَكَرُوهُ مِنَ التَّأْوِيلَاتِ تَعَسُّفٌ سَاقِطٌ بَلِ الْمُرَادُ مَا ذَكَرْنَا أَنَّهُ تَعَالَى يَغْفِرُ بَعْضَ ذُنُوبِهِ مِنْ غَيْرِ تَوْبَةٍ وَهُوَ مَا عَدَا الْكُفْرَ، وَأَمَّا الْكُفْرُ فَهُوَ أَيْضًا مِنَ الذُّنُوبِ وَأَنَّهُ تَعَالَى لَا يَغْفِرُهُ إِلَّا بِالتَّوْبَةِ، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى يَغْفِرُ كَبَائِرَ كَافِرٍ مِنْ غَيْرِ تَوْبَةٍ بِشَرْطِ أَنْ يَأْتِيَ بِالْإِيمَانِ فَبِأَنْ تَحْصُلَ هَذِهِ الْحَالَةُ لِلْمُؤْمِنِ كَانَ أَوْلَى، هَذَا مَا خَطَرَ بِالْبَالِ عَلَى سَبِيلِ الِارْتِجَالِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِحَقِيقَةِ الْحَالِ.

Böylece onların zikrettiği tevilllerin tamamının bâtıl birer zorlama olduğu, aksine muradın bizim zikrettiğimiz husus olduğu sabit oldu; o da Yüce Allah'ın tövbesiz olarak onun günahlarının bir kısmını bağışlayacağıdır ki bu da küfür dışındakilerdir. Küfre gelince, o da günahlardandır ve Yüce Allah onu ancak tövbe ile bağışlar. Yüce Allah'ın, bir kâfirin büyük günahlarını iman etmesi şartıyla tövbesiz olarak bağışlayacağı sabit olunca; bu durumun mümin için hâsıl olması evleviyetle gereklidir. Bu, irticâlen (düşünmeksizin zihne doğduğu şekliyle) hatıra gelen şeydir; durumun hakikatini en iyi Allah bilir.

النوع الثَّانِي: مِمَّا وَعَدَ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ: وَيُؤَخِّرَكُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى وَفِيهِ/ وَجْهَانِ:

İkinci tür: Yüce Allah'ın bu ayette vaat ettiği şeylerden ikincisi O'nun: {وَيُؤَخِّرَكُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى} “Ve sizi belirlenmiş bir süreye kadar ertelemek [için sizi çağırıyor]” sözüdür. Bunda iki vecih vardır:

الْأَوَّلُ: الْمَعْنَى أَنَّكُمْ إِنْ آمَنْتُمْ أَخَّرَ اللَّهُ مَوْتَكُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى وَإِلَّا عَاجَلَكُمْ بِعَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ. الثَّانِي: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْمَعْنَى يُمَتِّعَكُمْ فِي الدُّنْيَا بِالطَّيِّبَاتِ وَاللَّذَّاتِ إِلَى الْمَوْتِ.

Birincisi: Mana, eğer iman ederseniz Allah sizin ölümünüzü belirlenmiş bir süreye kadar erteler, aksi takdirde sizi kökünüzü kazıyacak bir azapla çarçabuk helak eder, demektir. İkincisi: İbn Abbâs şöyle demiştir: Mana, sizi dünyada ölüme kadar tertemiz rızıklar ve lezzetlerle faydalandırır, demektir.

فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ [الْأَعْرَافِ: ٣٤] فكيف قال هاهنا: وَيُؤَخِّرَكُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى.

Eğer: 'Yüce Allah: {فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ} “Ecelleri geldiği zaman ne bir saat erteleyebilirler ne de öne alabilirler” [A'râf 34] buyurmamış mıdır? O halde burada nasıl: {وَيُؤَخِّرَكُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى} “Ve sizi belirlenmiş bir süreye kadar ertelesin” buyurmuştur?' denilirse,

قُلْنَا: قَدْ تَكَلَّمْنَا فِي هَذِهِ المسألة فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ قَضى أَجَلًا وَأَجَلٌ مُسَمًّى عِنْدَهُ [الْأَنْعَامِ: ٢] ثُمَّ حَكَى تَعَالَى أَنَّ الرُّسُلَ لَمَّا ذَكَرُوا هَذِهِ الْأَشْيَاءَ لِأُولَئِكَ الْكُفَّارِ قَالُوا: إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا تُرِيدُونَ أَنْ تَصُدُّونا عَمَّا كانَ يَعْبُدُ آباؤُنا فَأْتُونا بِسُلْطانٍ مُبِينٍ.

Biz deriz ki: Biz bu meseleyi En'âm Suresi'nde O'nun: {ثُمَّ قَضى أَجَلًا وَأَجَلٌ مُسَمًّى عِنْدَهُ} “Sonra bir ecel takdir etti; O'nun katında belirlenmiş bir ecel daha vardır” [En'âm 2] sözünde konuşmuştuk. Sonra Yüce Allah, elçilerin o kâfirlere bu şeyleri zikrettiklerinde onların şöyle dediklerini nakletti: {إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا تُرِيدُونَ أَنْ تَصُدُّونا عَمَّا كانَ يَعْبُدُ آباؤُنا فَأْتُونا بِسُلْطانٍ مُبِينٍ} “Siz de bizim gibi birer insandan başka bir şey değilsiniz. Bizi atalarımızın tapmış olduklarından çevirmek istiyorsunuz. Öyleyse bize apaçık bir delil getirin!”

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ مُشْتَمِلٌ عَلَى ثَلَاثَةِ أنوع مِنَ الشُّبَهِ:

Bil ki bu söz üç tür şüpheyi içermektedir:

فَالشُّبْهَةُ الْأُولَى: أَنَّ الْأَشْخَاصَ الْإِنْسَانِيَّةَ مُتَسَاوِيَةٌ فِي تَمَامِ الْمَاهِيَّةِ، فَيَمْتَنِعُ أَنْ يَبْلُغَ التَّفَاوُتُ بَيْنَ تِلْكَ الْأَشْخَاصِ إِلَى هَذَا الْحَدِّ، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْوَاحِدُ مِنْهُمْ رَسُولًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُطَّلِعًا عَلَى الْغَيْبِ مُخَالِطًا لِزُمْرَةِ الْمَلَائِكَةِ، وَالْبَاقُونَ يَكُونُونَ غَافِلِينَ عَنْ كُلِّ هَذِهِ الْأَحْوَالِ أَيْضًا كَانُوا يَقُولُونَ: إِنْ كُنْتَ قَدْ فَارَقْتَنَا فِي هَذِهِ الْأَحْوَالِ الْعَالِيَةِ الْإِلَهِيَّةِ الشَّرِيفَةِ، وَجَبَ أَنْ تُفَارِقَنَا فِي الْأَحْوَالِ الْخَسِيسَةِ، وَفِي الْحَاجَةِ إِلَى الْأَكْلِ وَالشُّرْبِ وَالْحَدَثِ وَالْوِقَاعِ، وَهَذِهِ الشُّبْهَةُ هِيَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِمْ: إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا.

Birinci şüphe şudur: İnsan fertleri mahiyetin tamamında eşittirler; dolayısıyla bu fertler arasındaki farkın, içlerinden birinin Allah katından bir elçi olup gayba muttali olmasına, melekler topluluğuna karışmasına, diğerlerinin ise bütün bu durumlardan habersiz kalmasına varacak dereceye ulaşması imkânsızdır. Ayrıca şöyle diyorlardı: Eğer sen bu yüce, ilahî ve şerefli hallerde bizden ayrılmışsan, bayağı hallerde, yemeğe, içmeye, abdest bozmaya ve cinsel ilişkiye olan ihtiyaçta da bizden ayrılman gerekirdi. İşte onların: {إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا} “Siz de bizim gibi birer insandan başka bir şey değilsiniz” sözünden kastedilen bu şüphedir.

وَالشُّبْهَةُ الثَّانِيَةُ: التَّمَسُّكُ بِطَرِيقَةِ التَّقْلِيدِ، وَهِيَ أَنَّهُمْ وَجَدُوا آبَاءَهُمْ وَعُلَمَاءَهُمْ وَكُبَرَاءَهُمْ مُطْبِقِينَ مُتَّفِقِينَ عَلَى عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ. قَالُوا وَيَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ أُولَئِكَ الْقُدَمَاءَ عَلَى كَثْرَتِهِمْ وَقُوَّةِ خَوَاطِرِهِمْ لَمْ يَعْرِفُوا بُطْلَانَ هَذَا الدِّينِ، وَأَنَّ الرَّجُلَ الْوَاحِدَ عَرَفَ فَسَادَهُ وَوَقَفَ عَلَى بُطْلَانِهِ، وَالْعَوَامُّ رُبَّمَا زَادُوا فِي هَذَا الْبَابِ كَلَامًا آخَرَ، وَذَلِكَ أَنَّ الرَّجُلَ الْعَالِمَ إِذَا بَيَّنَ ضَعْفَ كَلَامِ بَعْضِ الْمُتَقَدِّمِينَ قَالُوا لَهُ إِنَّ كَلَامَكَ إِنَّمَا يَظْهَرُ صِحَّتُهُ لَوْ كَانَ الْمُتَقَدِّمُونَ حَاضِرِينَ، أَمَّا الْمُنَاظَرَةُ مَعَ الْمَيِّتِ فَسَهْلَةٌ، فَهَذَا كَلَامٌ يَذْكُرُهُ الْحَمْقَى وَالرَّعَاعُ وَأُولَئِكَ الْكُفَّارُ أَيْضًا ذَكَرُوهُ، وَهَذِهِ الشُّبْهَةُ هِيَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: تُرِيدُونَ أَنْ تَصُدُّونا عَمَّا كانَ يَعْبُدُ آباؤُنا.

İkinci şüphe: Taklit yoluna tutunmaktır ki bu da atalarını, âlimlerini ve büyüklerini putlara tapma hususunda icma ve ittifak etmiş bulmalarıdır. Şöyle dediler: O geçmişlerin, çokluklarına ve anlayışlarının güçlü olmasına rağmen bu dinin batıllığını bilmemeleri, buna karşılık tek bir adamın onun fesadını bilip batıllığına vakıf olması uzak bir ihtimaldir. Avam tabakası bu hususta bazen başka bir söz daha ekler; o da şudur: Âlim bir kimse geçmişlerden bazılarının sözünün zayıflığını açıkladığında ona: 'Senin sözünün doğruluğu ancak geçmiştekiler hazır olsaydı ortaya çıkardı; ölüyle münazara etmek ise kolaydır' derler. İşte bu, ahmakların ve ayak takımının zikrettiği bir sözdür ve o kâfirler de bunu zikretmişlerdir. O'nun: {تُرِيدُونَ أَنْ تَصُدُّونا عَمَّا كانَ يَعْبُدُ آباؤُنا} “Bizi atalarımızın tapmış olduklarından çevirmek istiyorsunuz” sözünden kastedilen işte bu şüphedir.

وَالشُّبْهَةُ الثَّالِثَةُ: أَنْ قَالُوا الْمُعْجِزُ لَا يَدُلُّ عَلَى الصِّدْقِ أَصْلًا، وَإِنْ كَانُوا سَلَّمُوا عَلَى أَنَّ الْمُعْجِزَ يَدُلُّ عَلَى الصِّدْقِ، إِلَّا أَنَّ الَّذِي جَاءَ بِهِ أُولَئِكَ الرُّسُلُ طَعَنُوا فِيهِ وَزَعَمُوا أَنَّهَا أُمُورٌ مُعْتَادَةٌ، وَأَنَّهَا لَيْسَتْ مِنْ بَابِ الْمُعْجِزَاتِ الْخَارِجَةِ عَنْ قُدْرَةِ الْبَشَرِ، وَإِلَى هَذَا النوع مِنَ الشُّبْهَةِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: فَأْتُونا بِسُلْطانٍ مُبِينٍ فَهَذَا تَفْسِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ بِحَسَبِ الوسع والله أعلم.

Üçüncü şüphe: Mucizenin doğruluğa asla delalet etmediğini söylemeleridir. Mucizenin doğruluğa delalet ettiğini kabul etseler bile, o elçilerin getirdiği şeylere dil uzatmış ve bunların alışılagelmiş şeyler olduğunu, beşerin gücünü aşan mucizeler kabîlinden olmadığını iddia etmişlerdir. {فَأْتُونا بِسُلْطانٍ مُبِينٍ} “Öyleyse bize apaçık bir delil getirin!” sözüyle bu tür şüpheye işaret edilmektedir. Gücümüz nispetinde bu ayetin tefsiri budur, en doğrusunu Allah bilir.

[سورة إبراهيم (١٤) : الآيات ١١ الى ١٢]

[İbrâhîm Suresi (14), 11-12. Ayetler]

قالَتْ لَهُمْ رُسُلُهُمْ إِنْ نَحْنُ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُكُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ يَمُنُّ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَما كانَ لَنا أَنْ نَأْتِيَكُمْ بِسُلْطانٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١١) وَما لَنا أَلاَّ نَتَوَكَّلَ عَلَى اللَّهِ وَقَدْ هَدانا سُبُلَنا وَلَنَصْبِرَنَّ عَلى مَا آذَيْتُمُونا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ (١٢)

{قالَتْ لَهُمْ رُسُلُهُمْ إِنْ نَحْنُ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُكُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ يَمُنُّ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَما كانَ لَنا أَنْ نَأْتِيَكُمْ بِسُلْطانٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١١) وَما لَنا أَلاَّ نَتَوَكَّلَ عَلَى اللَّهِ وَقَدْ هَدانا سُبُلَنا وَلَنَصْبِرَنَّ عَلى مَا آذَيْتُمُونا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ (١٢)} “Elçileri onlara dediler ki: 'Biz de ancak sizin gibi birer insanız; fakat Allah, kullarından dilediğine lütufta bulunur. Allah'ın izni olmadan bizim size bir delil getirmemiz mümkün değildir. Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler. (11) Bize yollarımızı göstermişken Allah'a niçin tevekkül etmeyelim? Bize verdiğiniz eziyetlere elbette katlanacağız. Tevekkül edenler yalnız Allah'a tevekkül etsinler.' (12)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنِ الْكُفَّارِ شُبُهَاتِهِمْ فِي الطَّعْنِ فِي النُّبُوَّةِ، حَكَى عَنِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ جَوَابَهُمْ عَنْهَا.

Bil ki Yüce Allah, kâfirlerin peygamberliğe dil uzatma hususundaki şüphelerini nakledince, peygamberlerin aleyhimüsselâm bunlara verdikleri cevabı nakletmiştir.

أَمَّا الشُّبْهَةُ الْأُولَى: وَهِيَ قَوْلُهُمْ: إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا فَجَوَابُهُ: أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ سَلَّمُوا أَنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ، لَكِنَّهُمْ بَيَّنُوا أَنَّ التَّمَاثُلَ فِي الْبَشَرِيَّةِ وَالْإِنْسَانِيَّةِ لَا يَمْنَعُ مِنَ اخْتِصَاصِ بَعْضِ الْبَشَرِ بِمَنْصِبِ النُّبُوَّةِ لِأَنَّ هَذَا الْمَنْصِبَ مَنْصِبٌ يَمُنُّ اللَّهُ بِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ، فَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَقَدْ سَقَطَتْ هَذِهِ الشُّبْهَةُ.

Birinci şüpheye, yani onların: {إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا} “Siz de bizim gibi birer insandan başka bir şey değilsiniz” sözüne gelince; bunun cevabı şudur: Peygamberler durumun böyle olduğunu kabul etmişler, ancak beşeriyette ve insanlıkta benzer olmanın, bazı insanların peygamberlik makamıyla özelleştirilmesine engel teşkil etmediğini açıklamışlardır; çünkü bu makam, Allah'ın kullarından dilediğine lütufta bulunduğu bir makamdır. Durum böyle olunca bu şüphe düşmüştür.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْمَقَامَ فِيهِ بَحْثٌ شَرِيفٌ دَقِيقٌ، وَهُوَ أَنَّ جَمَاعَةً مِنْ حُكَمَاءِ الْإِسْلَامِ قَالُوا: إِنَّ الْإِنْسَانَ مَا لَمْ يَكُنْ فِي نَفْسِهِ وَبَدَنِهِ مَخْصُوصًا بِخَوَاصَّ شَرِيفَةٍ عُلْوِيَّةٍ قُدُسِيَّةٍ، فَإِنَّهُ يَمْتَنِعُ عَقْلًا حُصُولُ صِفَةِ النُّبُوَّةِ لَهُ. وَأَمَّا الظَّاهِرِيُّونَ مِنْ أَهْلِ السُّنَّةِ وَالْجَمَاعَةِ، فَقَدْ زَعَمُوا أَنَّ حُصُولَ النُّبُوَّةِ عَطِيَّةٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى يَهَبُهَا لِكُلِّ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ، وَلَا يَتَوَقَّفُ حُصُولُهَا عَلَى امْتِيَازِ ذَلِكَ الْإِنْسَانِ عَنْ سَائِرِ النَّاسِ بِمَزِيدِ إِشْرَاقٍ نَفْسَانِيٍّ وَقُوَّةٍ قُدُسِيَّةٍ، وَهَؤُلَاءِ تَمَسَّكُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ، فَإِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ حُصُولَ النُّبُوَّةِ لَيْسَ إِلَّا بِمَحْضِ الْمِنَّةِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَالْعَطِيَّةِ مِنْهُ، وَالْكَلَامُ مِنْ هَذَا الْبَابِ غَامِضٌ غَائِصٌ دَقِيقٌ، وَالْأَوَّلُونَ أَجَابُوا عَنْهُ بِأَنَّهُمْ لَمْ يَذْكُرُوا فَضَائِلَهُمُ النَّفْسَانِيَّةَ وَالْجَسَدَانِيَّةَ تَوَاضُعًا مِنْهُمْ، وَاقْتَصَرُوا عَلَى قَوْلِهِمْ: وَلكِنَّ اللَّهَ يَمُنُّ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ بِالنُّبُوَّةِ، لِأَنَّهُ قَدْ عَلِمَ أَنَّهُ تَعَالَى لَا يَخُصُّهُمْ بِتِلْكَ الْكَرَامَاتِ إِلَّا وَهُمْ مَوْصُوفُونَ بِالْفَضَائِلِ الَّتِي لِأَجْلِهَا اسْتَوْجَبُوا ذَلِكَ التَّخْصِيصَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:

Bil ki bu makamda şerefli ve dakik bir inceleme vardır: İslam filozoflarından/hükemasından bir grup şöyle demiştir: İnsan nefsinde ve bedeninde şerefli, ulvî ve kudsî hususiyetlerle özelleşmedikçe, onun için peygamberlik vasfının gerçekleşmesi aklen imkânsızdır. Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'in zahir ehli ise peygamberliğin gerçekleşmesinin, Yüce Allah'ın kullarından dilediği kimseye bahşettiği bir bağış olduğunu; bunun gerçekleşmesinin o insanın diğer insanlardan nefsinin daha fazla aydınlanmış olması ve kudsî bir güçle ayrışmasına bağlı olmadığını ileri sürmüşlerdir. Bunlar bu ayete tutunmuşlardır; zira Yüce Allah peygamberliğin gerçekleşmesinin sadece Yüce Allah'tan sırf bir lütuf ve O'ndan bir ihsan olduğunu açıklamıştır. Bu baptaki söz kapalı, derin ve inceliklidir. Birinciler buna, onların nefsanî ve bedenî faziletlerini tevazuları sebebiyle zikretmedikleri ve sadece: {وَلكِنَّ اللَّهَ يَمُنُّ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ} “Fakat Allah, kullarından dilediğine lütufta bulunur” sözleriyle peygamberliği kastettikleri şeklinde cevap vermişlerdir; zira bilinmektedir ki Yüce Allah, o tahsisi hak etmelerine sebep olan faziletlerle nitelenmiş olmadıkça onları bu kerametlerle özelleştirmez; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ [الْأَنْعَامِ: ١٢٤] .

{اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ} “Allah, peygamberliğini nereye vereceğini en iyi bilendir” [En'âm 124].

وَأَمَّا الشُّبْهَةُ الثَّانِيَةُ: وَهِيَ قَوْلُهُمْ: إِطْبَاقُ السَّلَفِ عَلَى ذَلِكَ الدِّينِ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ حَقًّا، لِأَنَّهُ يَبْعُدُ أَنْ يَظْهَرَ لِلرَّجُلِ الْوَاحِدِ مَا لَمْ يَظْهَرْ لِلْخَلْقِ الْعَظِيمِ، فَجَوَابُهُ: عَيْنُ الْجَوَابِ الْمَذْكُورِ عَنِ الشُّبْهَةِ الْأُولَى، لِأَنَّ التَّمْيِيزَ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ وَالصِّدْقِ وَالْكَذِبِ عَطِيَّةٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَفَضْلٌ مِنْهُ، وَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَخُصَّ بَعْضَ عَبِيدِهِ بِهَذِهِ الْعَطِيَّةِ وَأَنْ يَحْرِمَ الْجَمْعَ الْعَظِيمَ مِنْهَا.

İkinci şüpheye, yani onların: 'Öncekilerin o dinde ittifak etmesi onun hak olduğuna delalet eder; çünkü büyük bir topluluğa zahir olmayan şeyin tek bir adama zahir olması uzak bir ihtimaldir' sözlerine gelince; bunun cevabı, birinci şüphe hakkında zikredilen cevabın aynısıdır; çünkü hak ile batıl, doğru ile yalan arasındaki ayrımı yapmak Yüce Allah'tan bir ihsan ve O'ndan bir lütuftur. Kullarından bazısını bu ihsanla özelleştirmesi ve büyük bir topluluğu bundan mahrum bırakması uzak bir ihtimal değildir.

وَأَمَّا الشُّبْهَةُ الثَّالِثَةُ: وَهِيَ قَوْلُهُمْ: إِنَّا لَا نَرْضَى بِهَذِهِ الْمُعْجِزَاتِ الَّتِي أَتَيْتُمْ بِهَا، وَإِنَّمَا نُرِيدُ مُعْجِزَاتٍ قَاهِرَةً قَوِيَّةً.

Üçüncü şüpheye, yani onların: 'Biz sizin getirdiğiniz bu mucizelerden razı değiliz; biz ancak ezici ve güçlü mucizeler istiyoruz' sözlerine gelince;

فَالْجَوَابُ عَنْهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما كانَ لَنا أَنْ نَأْتِيَكُمْ بِسُلْطانٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَشَرْحُ هَذَا الجواب أن

Bunun cevabı Yüce Allah'ın: {وَما كانَ لَنا أَنْ نَأْتِيَكُمْ بِسُلْطانٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ} “Allah'ın izni olmadan bizim size bir delil getirmemiz mümkün değildir” sözüdür. Bu cevabın açıklaması şudur:

الْمُعْجِزَةَ الَّتِي جِئْنَا بِهَا وَتَمَسَّكْنَا بِهَا حُجَّةٌ قَاطِعَةٌ وَبَيِّنَةٌ قَاهِرَةٌ وَدَلِيلٌ تَامٌّ، فَأَمَّا الْأَشْيَاءُ الَّتِي طَلَبْتُمُوهَا فَهِيَ أُمُورٌ زَائِدَةٌ وَالحكم فِيهَا لِلَّهِ تَعَالَى فَإِنْ خَلَقَهَا وَأَظْهَرَهَا فَلَهُ الْفَضْلُ وَإِنْ لَمْ يَخْلُقْهَا فَلَهُ الْعَدْلُ وَلَا يُحْكَمُ عَلَيْهِ بَعْدَ ظُهُورِ قَدْرِ الْكِفَايَةِ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنِ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ ﵈ أَنَّهُمْ قَالُوا بَعْدَ ذَلِكَ: وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ لَمَّا أَجَابُوا عَنْ شُبُهَاتِهِمْ بِذَلِكَ الْجَوَابِ فَالْقَوْمُ أَخَذُوا فِي السَّفَاهَةِ وَالتَّخْوِيفِ وَالْوَعِيدِ، وَعِنْدَ هَذَا قَالَتِ الْأَنْبِيَاءُ ﵈: لَا نَخَافُ مِنْ تَخْوِيفِكُمْ وَلَا نَلْتَفِتُ إِلَى تَهْدِيدِكُمْ فَإِنَّ تَوَكُّلَنَا عَلَى اللَّهِ وَاعْتِمَادَنَا عَلَى فَضْلِ اللَّهِ وَلَعَلَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ كَانَ قَدْ أَوْحَى إِلَيْهِمْ أَنَّ أُولَئِكَ الْكَفَرَةَ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى إِيصَالِ الشَّرِّ وَالْآفَةِ إِلَيْهِمْ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ حَصَلَ هَذَا الْوَحْيُ، فَلَا يَبْعُدُ مِنْهُمْ أَنْ لَا يَلْتَفِتُوا إِلَى سَفَاهَتِهِمْ لَمَّا أَنْ أَرْوَاحُهُمْ كَانَتْ مُشْرِقَةً بِالْمَعَارِفِ الْإِلَهِيَّةِ مُشْرِقَةً بِأَضْوَاءِ عَالَمِ الْغَيْبِ وَالرُّوحُ مَتَّى كَانَتْ مَوْصُوفَةً بِهَذِهِ الصِّفَاتِ فَقَلَّمَا يُبَالِي بِالْأَحْوَالِ الْجُسْمَانِيَّةِ وَقَلَّمَا يُقِيمُ لَهَا وَزْنًا فِي حَالَتَيِ السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَطَوْرَيِ الشِّدَّةِ وَالرَّخَاءِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ تَوَكَّلُوا عَلَى اللَّهِ وَعَوَّلُوا عَلَى فَضْلِ اللَّهِ وَقَطَعُوا أَطْمَاعَهُمْ عَمَّا سِوَى اللَّهِ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مَا ذَكَرْنَاهُ قَوْلُهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْهُمْ: وَما لَنا أَلَّا نَتَوَكَّلَ عَلَى اللَّهِ وَقَدْ هَدانا سُبُلَنا وَلَنَصْبِرَنَّ عَلى مَا آذَيْتُمُونا يَعْنِي أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا خَصَّنَا بِهَذِهِ الدَّرَجَاتِ الرُّوحَانِيَّةِ، وَالْمَعَارِفِ الْإِلَهِيَّةِ الرَّبَّانِيَّةِ فَكَيْفَ يَلِيقُ بِنَا أَنْ لَا نَتَوَكَّلَ عَلَى اللَّهِ، بَلِ اللَّائِقُ بِنَا أَنْ لَا نَتَوَكَّلَ إِلَّا عَلَيْهِ وَلَا نُعَوِّلَ فِي تَحْصِيلِ الْمُهِمَّاتِ إِلَّا عَلَيْهِ، فَإِنَّ مَنْ فَازَ بِشَرَفِ الْعُبُودِيَّةِ وَوَصَلَ إِلَى مَكَانِ الْإِخْلَاصِ وَالْمُكَاشَفَةِ يَقْبُحُ بِهِ أَنْ يَرْجِعَ فِي أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ إِلَى غَيْرِ الْحَقِّ سَوَاءً كَانَ مَلِكًا لَهُ أَوْ مَلَكًا أَوْ رُوحًا أَوْ جِسْمًا، وَهَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يَعْصِمُ أَوْلِيَاءَهُ الْمُخْلِصِينَ فِي عُبُودِيَّتِهِ مِنْ كَيْدِ أعدائهم ومكرهم، ثم قالوا:

Getirdiğimiz ve sarıldığımız mucize kesin bir hüccet, ezici bir delil ve tam bir kanıttır. İstediğiniz şeylere gelince, bunlar fazladan hususlardır ve bunlardaki hüküm Yüce Allah'a aittir: Eğer onları yaratıp izhar ederse bu O'nun lütfundandır; yaratmazsa bu O'nun adaletindendir ve kâfi miktardaki delil ortaya çıktıktan sonra O'na hüküm verilemez (O bir şeye zorlanamaz). Sonra Yüce Allah, peygamberlerin ve elçilerin aleyhimüsselâm bundan sonra şöyle dediklerini nakletti: {وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ} “Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler”. Zahir olan şudur ki peygamberler onların şüphelerine bu cevabı verince, o kavim beyinsizliğe, korkutmaya ve tehdide başladı. Bunun üzerine peygamberler aleyhimüsselâm şöyle dediler: 'Sizin korkutmanızdan korkmayız ve tehdidinize de itibar etmeyiz; zira bizim tevekkülümüz Allah'adır ve dayanağımız Allah'ın lütfudur.' Belki de Yüce Allah onlara, o kâfirlerin kendilerine bir kötülük ve zarar ulaştırmaya güç yetiremeyeceklerini vahyetmişti. Şayet bu vahiy gerçekleşmemiş olsa bile, ruhları ilahî marifetlerle ve gayb âleminin nurlarıyla aydınlanmış olduğu için onların bu beyinsizliğe itibar etmemeleri uzak bir ihtimal değildir. Ruh bu vasıflarla nitelendiği zaman, cismanî hallere pek aldırmaz; bolluk ve darlık hallerinde, zorluk ve genişlik dönemlerinde onlara pek değer vermez. İşte bu sebeple Allah'a tevekkül ettiler, Allah'ın lütfuna dayandılar ve Allah'tan başkasından beklentilerini kestiler. Muradın bu zikrettiğimiz husus olduğuna delalet eden şey, Yüce Allah'ın onlardan naklettiği şu sözüdür: {وَما لَنا أَلَّا نَتَوَكَّلَ عَلَى اللَّهِ وَقَدْ هَدانا سُبُلَنا وَلَنَصْبِرَنَّ عَلى مَا آذَيْتُمُونا} “Bize yollarımızı göstermişken Allah'a niçin tevekkül etmeyelim? Bize verdiğiniz eziyetlere elbette katlanacağız”. Yani mademki Yüce Allah bizi bu ruhanî derecelerle ve rabbanî ilahî marifetlerle özelleştirmiştir, o halde bizim Allah'a tevekkül etmememiz nasıl uygun düşer? Bilakis bize yakışan, yalnız O'na tevekkül etmek ve mühim işleri elde etmede ancak O'na dayanmaktır; çünkü kulluk şerefine nail olan ve ihlas ile mükâşefe makamına ulaşan bir kimsenin, ister sahip olunan bir mülk ister bir melek, ister bir ruh ister bir cisim olsun, herhangi bir meselede Hakk'tan başkasına başvurması çirkindir. Bu ayet, Yüce Allah'ın, kulluğunda ihlaslı olan dostlarını düşmanlarının tuzağından ve hilesinden koruduğuna delalet eder. Sonra şöyle dediler:

وَلَنَصْبِرَنَّ عَلى مَا آذَيْتُمُونا فَإِنَّ الصَّبْرَ مِفْتَاحُ الْفَرَجِ، وَمَطْلَعُ الْخَيْرَاتِ، وَالْحَقُّ لَا بُدَّ وَأَنْ يَصِيرَ غَالِبًا قَاهِرًا، وَالْبَاطِلُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَصِيرَ مَغْلُوبًا مَقْهُورًا، ثُمَّ أَعَادُوا قَوْلَهُمْ: وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ وَالْفَائِدَةُ فِيهِ أَنَّهُمْ أَمَرُوا أَنْفُسَهُمْ بِالتَّوَكُّلِ عَلَى اللَّهِ فِي قَوْلِهِ/ وَما لَنا أَلَّا نَتَوَكَّلَ عَلَى اللَّهِ ثُمَّ لَمَّا فَرَغُوا مِنْ أَنْفُسِهِمْ أَمَرُوا أَتْبَاعَهُمْ بِذَلِكَ وَقَالُوا: وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْآمِرَ بِالْخَيْرِ لَا يُؤَثِّرُ قَوْلُهُ إِلَّا إِذَا أَتَى بِذَلِكَ الْخَيْرِ أَوَّلًا، وَرَأَيْتُ فِي كَلَامِ الشَّيْخِ أَبِي حَامِدٍ الْغَزَالِيِّ ﵀ فَصْلًا حَسَنًا وَحَاصِلُهُ: أَنَّ الْإِنْسَانَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ نَاقِصًا أَوْ كَامِلًا أَوْ خَالِيًا عَنِ الْوَصْفَيْنِ، أَمَّا النَّاقِصُ فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ نَاقِصًا فِي ذَاتِهِ وَلَكِنَّهُ لَا يَسْعَى فِي تَنْقِيصِ حَالِ غَيْرِهِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ نَاقِصًا وَيَكُونَ مَعَ ذَلِكَ سَاعِيًا فِي تَنْقِيصِ حَالِ الْغَيْرِ، فَالْأَوَّلُ: هُوَ الضَّالُّ، وَالثَّانِي: هُوَ الضَّالُّ الْمُضِلُّ، وَأَمَّا الْكَامِلُ فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ كَامِلًا وَلَا يَقْدِرُ عَلَى تَكْمِيلِ الْغَيْرِ وَهُمُ الْأَوْلِيَاءُ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ كَامِلًا وَيَقْدِرُ عَلَى تَكْمِيلِ النَّاقِصِينَ وَهُمُ الْأَنْبِيَاءُ وَلِذَلِكَ

{وَلَنَصْبِرَنَّ عَلى مَا آذَيْتُمُونا} “Bize verdiğiniz eziyetlere elbette katlanacağız”; çünkü sabır ferahlığın anahtarı ve hayırların doğuş yeridir; hak mutlaka galip ve üstün gelecek, batıl ise mutlaka mağlup ve hezimete uğramış olacaktır. Sonra: {وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ} “Tevekkül edenler yalnız Allah'a tevekkül etsinler” sözlerini tekrarladılar. Buradaki nükte şudur: Onlar: {وَما لَنا أَلَّا نَتَوَكَّلَ عَلَى اللَّهِ} “Allah'a niçin tevekkül etmeyelim?” sözünde kendi nefislerine Allah'a tevekkül etmeyi emretmişler, kendi nefislerinden feragat ettikten sonra da tâbilerine bunu emrederek: {وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ} “Tevekkül edenler yalnız Allah'a tevekkül etsinler” demişlerdir. Bu da göstermektedir ki hayrı emredenin sözü, ancak kendisi o hayrı öncelikle yerine getirdiği takdirde tesir eder. Şeyh Ebû Hâmid el-Gazâlî'nin rahimehullâh kelamında güzel bir fasıl gördüm; özeti şudur: İnsan ya nâkıstır (eksiktir) ya kâmildir ya da her iki vasıftan da uzaktır. Nâkısa gelince; ya kendi zatında nâkıstır ama başkasının durumunu eksiltmeye çalışmaz, ya da hem nâkıstır hem de bununla birlikte başkasının durumunu eksiltmeye çalışır. Birincisi 'dâll' (sapkın), ikincisi ise 'dâll-ı mudill' (hem sapkın hem saptıran)dır. Kâmile gelince; ya kâmildir fakat başkasını tekmil etmeye (olgunlaştırmaya) gücü yetmez ki bunlar velilerdir, ya da hem kâmildir hem de nâkıs olanları tekmil etmeye gücü yeter ki bunlar da peygamberlerdir. Bundan dolayıdır ki

قَالَ ﵇: «عُلَمَاءُ أُمَّتِي كَأَنْبِيَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ»

Peygamber aleyhisselâm: «Ümmetimin âlimleri İsrâiloğulları'nın peygamberleri gibidir» buyurmuştur.

وَلَمَّا كَانَتْ مَرَاتِبُ النُّقْصَانِ وَالْكَمَالِ وَمَرَاتِبُ الْإِكْمَالِ وَالْإِضْلَالِ غَيْرَ مُتَنَاهِيَةٍ بِحَسَبِ الْكَمِّيَّةِ وَالْكَيْفِيَّةِ، لَا جَرَمَ كَانَتْ مَرَاتِبُ الْوِلَايَةِ وَالْحَيَاةِ غَيْرَ مُتَنَاهِيَةٍ بِحَسَبِ الْكَمَالِ وَالنُّقْصَانِ، فَالْوَلِيُّ هُوَ الْإِنْسَانُ الْكَامِلُ الَّذِي لَا يَقْوَى عَلَى التَّكْمِيلِ، وَالنَّبِيُّ هُوَ الْإِنْسَانُ الْكَامِلُ الْمُكَمِّلُ، ثُمَّ قَدْ تَكُونُ قُوَّتُهُ الرُّوحَانِيَّةُ النَّفْسَانِيَّةُ وَافِيَةً بِتَكْمِيلِ إِنْسَانَيْنِ نَاقِصَيْنِ وَقَدْ تَكُونُ أَقْوَى مِنْ ذَلِكَ فَيَفِي بِتَكْمِيلِ عَشَرَةٍ وَمِائَةٍ وَقَدْ تَكُونُ تِلْكَ الْقُوَّةُ قَاهِرَةً قَوِيَّةً تُؤَثِّرُ تَأْثِيرَ الشَّمْسِ في العالم فيقلب أرواح أكثر أهل العلم مِنْ مَقَامِ الْجَهْلِ إِلَى مَقَامِ الْمَعْرِفَةِ وَمِنْ طَلَبِ الدُّنْيَا إِلَى طَلَبِ الْآخِرَةِ، وَذَلِكَ مِثْلُ رُوحِ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَإِنَّ وَقْتَ ظُهُورِهِ كَانَ الْعَالَمُ مَمْلُوءًا مِنَ الْيَهُودِ وَأَكْثَرُهُمْ كَانُوا مُشَبِّهَةً وَمِنَ النَّصَارَى وَهُمْ حُلُولِيَّةٌ وَمِنَ الْمَجُوسِ وَقُبْحُ مَذَاهِبِهِمْ ظَاهِرٌ وَمِنْ عَبْدَةِ الْأَوْثَانِ وَسُخْفُ دِينِهِمْ أَظْهَرُ مِنْ أَنْ يَحْتَاجَ إِلَى بَيَانٍ فَلَمَّا ظَهَرَتْ دَعْوَةُ مُحَمَّدٍ ﷺ سَرَتْ قُوَّةُ رُوحِهِ فِي الْأَرْوَاحِ فَقَلَبَ أَكْثَرَ أَهْلِ الْعَالَمِ مِنَ الشِّرْكِ إِلَى التَّوْحِيدِ، وَمِنَ التَّجْسِيمِ إِلَى

Noksanlık ve kemal dereceleri ile ikmal (olgunlaştırma) ve idlal (saptırma) mertebeleri kemiyet ve keyfiyet bakımından sonsuz olunca, şüphesiz velayet ve hayat mertebeleri de kemal ve noksanlık bakımından nihayetsiz olmuştur. Veli, [başkalarını] olgunlaştırmaya gücü yetmeyen kâmil insandır; nebi ise kâmil ve mükemmil (başkalarını da olgunlaştıran) insandır. Sonra onun ruhanî ve nefsanî gücü iki nâkıs insanı olgunlaştırmaya yetebileceği gibi, bundan daha güçlü olup on ve yüz kişiyi olgunlaştırmaya da yetebilir. Bazen de o güç, âlemde güneşin tesiri gibi ezici ve kuvvetli bir tesir icra eder de âlem ehlinin çoğunun ruhlarını cehalet makamından marifet makamına, dünya talebinden ahiret talebine çevirir. İşte bu, Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ruhu gibidir. Zira onun zuhuru vaktinde âlem; çoğu müşebbihe olan Yahudilerle, hulûliyye olan Hristiyanlarla, mezheplerinin çirkinliği apaçık olan Mecusilerle ve dinlerinin saçmalığı açıklamaya ihtiyaç duymayacak kadar aşikâr olan putperestlerle doluydu. Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem daveti ortaya çıkınca, ruhunun kuvveti ruhlara sirayet etti ve âlem ehlinin çoğunu şirkten tevhide, tecsîmden

التَّنْزِيهِ، وَمِنَ الِاسْتِغْرَاقِ فِي طَلَبِ الدُّنْيَا إِلَى التَّوَجُّهِ إِلَى عَالَمِ الْآخِرَةِ، فَمِنْ هَذَا الْمَقَامِ يَنْكَشِفُ لِلْإِنْسَانِ مَقَامُ النُّبُوَّةِ وَالرِّسَالَةِ.

tenzîhe, dünyayı talep etmeye dalmaktan ahiret âlemine yönelmeye çevirdi. İşte bu makamdan insana nübüvvet ve risalet makamı inkişaf eder.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: وَما لَنا أَلَّا نَتَوَكَّلَ عَلَى اللَّهِ إِشَارَةٌ إِلَى مَا كَانَتْ حَاصِلَةً لَهُمْ مِنْ كَمَالَاتِ نُفُوسِهِمْ، وَقَوْلُهُمْ فِي آخِرِ الْأَمْرِ، وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ، إِشَارَةٌ إِلَى تَأْثِيرِ أَرْوَاحِهِمُ الْكَامِلَةِ فِي تَكْمِيلِ الْأَرْوَاحِ النَّاقِصَةِ فَهَذِهِ أَسْرَارٌ عَالِيَةٌ مَخْزُونَةٌ فِي أَلْفَاظِ الْقُرْآنِ، فَمَنْ نَظَرَ فِي عِلْمِ الْقُرْآنِ وَكَانَ غَافِلًا عَنْهَا كَانَ مَحْرُومًا مِنْ أَسْرَارِ عُلُومِ الْقُرْآنِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ، وَفِي الْآيَةِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُ: وَما كانَ لَنا أَنْ نَأْتِيَكُمْ بِسُلْطانٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّ الَّذِينَ يَطْلُبُونَ سَائِرَ الْمُعْجِزَاتِ وَجَبَ عَلَيْهِمْ أَنْ يَتَوَكَّلُوا فِي حُصُولِهَا عَلَى اللَّهِ تَعَالَى لَا عَلَيْهَا، فَإِنْ شَاءَ أَظْهَرَهَا وَإِنْ شَاءَ لَمْ يُظْهِرْهَا.

Bunu bildiğine göre şöyle deriz: O'nun: {وَما لَنا أَلَّا نَتَوَكَّلَ عَلَى اللَّهِ} “Allah'a niçin tevekkül etmeyelim?” sözü, nefislerinin sahip olduğu kemalatlara işarettir. Sonuçta söyledikleri: {وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ} “Tevekkül edenler yalnız Allah'a tevekkül etsinler” sözü ise kâmil ruhlarının nâkıs ruhları olgunlaştırmadaki tesirine işarettir. İşte bunlar Kur'an lafızlarında saklı yüce sırlardır. Kur'an ilmine bakıp da bunlardan gafil olan kimse, Kur'an ilimlerinin sırlarından mahrum kalmış olur; en doğrusunu Allah bilir. Ayette başka bir vecih daha vardır; o da şudur: {وَما كانَ لَنا أَنْ نَأْتِيَكُمْ بِسُلْطانٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ} “Allah'ın izni olmadan bizim size bir delil getirmemiz mümkün değildir. Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler” sözünden kastedilen, diğer mucizeleri talep edenlerin bunların gerçekleşmesi hususunda kendilerine değil Yüce Allah'a tevekkül etmelerinin vacip olduğudur; zira O dilerse onları izhar eder, dilerse izhar etmez.

وَأما قوله فِي آخِرِ الْآيَةِ: وَلَنَصْبِرَنَّ عَلى مَا آذَيْتُمُونا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْأَمْرُ بِالتَّوَكُّلِ عَلَى اللَّهِ فِي دَفْعِ شَرِّ النَّاسِ الْكُفَّارِ وَسَفَاهَتِهِمْ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالتَّكْرَارُ غَيْرُ حَاصِلٍ لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ وَارِدٌ فِي مَوْضِعَيْنِ مُخْتَلِفَيْنِ بِحَسَبِ مَقْصُودَيْنِ مُتَغَايِرَيْنِ، وَقِيلَ أَيْضًا: الْأَوَّلُ: ذُكِرَ لِاسْتِحْدَاثِ التَّوَكُّلِ. وَالثَّانِي: لِلسَّعْيِ في إبقائه وإدامته والله أعلم.

Ayetin sonundaki: {وَلَنَصْبِرَنَّ عَلى مَا آذَيْتُمُونا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ} “Bize verdiğiniz eziyetlere elbette katlanacağız. Tevekkül edenler yalnız Allah'a tevekkül etsinler” sözüne gelince; bundan maksat, kâfir insanların şerrini ve beyinsizliklerini defetme hususunda Allah'a tevekkül etmeyi emretmektir. Bu takdire göre tekrar söz konusu değildir; çünkü: {وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ} “Yalnız Allah'a tevekkül etsin[ler]” sözü iki farklı gayeye binaen iki ayrı yerde vârit olmuştur. Şöyle de denilmiştir: Birincisi tevekkülü başlatmak için zikredilmiştir, ikincisi ise onu devam ettirmeye ve sürdürmeye gayret etmek içindir; en doğrusunu Allah bilir.

[سورة إبراهيم (١٤) : الآيات ١٣ الى ١٧]

[İbrâhîm Suresi (14), 13-17. Ayetler]

وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّكُمْ مِنْ أَرْضِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا فَأَوْحى إِلَيْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِمِينَ (١٣) وَلَنُسْكِنَنَّكُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ ذلِكَ لِمَنْ خافَ مَقامِي وَخافَ وَعِيدِ (١٤) وَاسْتَفْتَحُوا وَخابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ (١٥) مِنْ وَرائِهِ جَهَنَّمُ وَيُسْقى مِنْ ماءٍ صَدِيدٍ (١٦) يَتَجَرَّعُهُ وَلا يَكادُ يُسِيغُهُ وَيَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ وَما هُوَ بِمَيِّتٍ وَمِنْ وَرائِهِ عَذابٌ غَلِيظٌ (١٧)

{وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّكُمْ مِنْ أَرْضِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا فَأَوْحى إِلَيْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِمِينَ (١٣) وَلَنُسْكِنَنَّكُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ ذلِكَ لِمَنْ خافَ مَقامِي وَخافَ وَعِيدِ (١٤) وَاسْتَفْتَحُوا وَخابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ (١٥) مِنْ وَرائِهِ جَهَنَّمُ وَيُسْقى مِنْ ماءٍ صَدِيدٍ (١٦) يَتَجَرَّعُهُ وَلا يَكادُ يُسِيغُهُ وَيَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ وَما هُوَ بِمَيِّتٍ وَمِنْ وَرائِهِ عَذابٌ غَلِيظٌ (١٧)} “İnkâr edenler peygamberlerine dediler ki: 'Elbette sizi ya yurdumuzdan çıkaracağız ya da mutlaka dinimize döneceksiniz!' Rableri de onlara vahyetti ki: 'Zalimleri mutlaka helak edeceğiz! (13) Ve onlardan sonra o yurda mutlaka sizi yerleştireceğiz. Bu, makamımdan korkan ve tehdidimden sakınan kimseler içindir.' (14) [Peygamberler] fetih istediler ve her inatçı zorba hüsrana uğradı. (15) Ardından cehennem vardır ve ona irinli sudan içirilecektir. (16) Onu yutmaya çalışacak fakat boğazından kolayca geçiremeyecektir. Ona her yandan ölüm gelecek ama ölmeyecektir. Bunun ardından da pek çetin bir azap vardır. (17)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّكُمْ مِنْ أَرْضِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈، أَنَّهُمُ اكْتَفَوْا فِي دَفْعِ شُرُورِ أَعْدَائِهِمْ بِالتَّوَكُّلِ عَلَيْهِ وَالِاعْتِمَادِ عَلَى حِفْظِهِ وَحِيَاطَتِهِ، حَكَى عَنِ الْكُفَّارِ أَنَّهُمْ بَالَغُوا فِي السَّفَاهَةِ وَقَالُوا: لَنُخْرِجَنَّكُمْ مِنْ أَرْضِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا وَالْمَعْنَى: لَيَكُونَنَّ أَحَدُ الْأَمْرَيْنِ لَا مَحَالَةَ إِمَّا إِخْرَاجُكُمْ وَإِمَّا عَوْدُكُمْ إِلَى مِلَّتِنَا. وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّ أَهْلَ الْحَقِّ فِي كُلِّ زَمَانٍ يَكُونُونَ قَلِيلِينَ وَأَهْلُ الْبَاطِلِ يَكُونُونَ كَثِيرِينَ وَالظَّلَمَةُ وَالْفَسَقَةُ يَكُونُونَ مُتَعَاوِنِينَ مُتَعَاضِدِينَ، فَلِهَذِهِ الْأَسْبَابِ قَدَرُوا عَلَى هَذِهِ السَّفَاهَةِ.

[Yüce Allah'ın: {وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّكُمْ مِنْ أَرْضِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا} “İnkâr edenler peygamberlerine dediler ki: 'Elbette sizi ya yurdumuzdan çıkaracağız ya da mutlaka dinimize döneceksiniz!'” sözü hakkında] Bil ki Yüce Allah, peygamberlerin aleyhimüsselâm düşmanlarının şerlerini savuşturmada O'na tevekkül etmek ve O'nun korumasına ve muhafazasına dayanmakla yetindiklerini nakledince, kâfirlerin beyinsizlikte ileri gittiklerini ve: {لَنُخْرِجَنَّكُمْ مِنْ أَرْضِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا} “Elbette sizi ya yurdumuzdan çıkaracağız ya da mutlaka dinimize döneceksiniz!” dediklerini nakletmiştir. Anlamı şudur: İki durumdan biri mutlaka gerçekleşecektir; ya sizin çıkarılmanız ya da dinimize dönmeniz. Bunun sebebi ise hak ehlinin her dönemde az, batıl ehlinin çok olması; zalim ve fasıkların ise birbirleriyle yardımlaşıp dayanışma içinde bulunmalarıdır. İşte bu sebeplerle bu beyinsizliğe cüret edebilmişlerdir.

فَإِنْ قِيلَ: هَذَا يُوهِمُ أَنَّهُمْ كَانُوا عَلَى مِلَّتِهِمْ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ حَتَّى يَعُودُوا فِيهَا.

Eğer: 'Bu ifade, onların başlangıçta kâfirlerin dininde oldukları ve bu yüzden ona geri dönecekleri vehmini uyandırmaktadır' denilirse,

قُلْنَا: الْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ:

Biz deriz ki: Cevap birkaç yöndendir:

الوجه الْأَوَّلُ: أَنَّ أُولَئِكَ الْأَنْبِيَاءَ ﵈ إنما نشأوا فِي تِلْكَ الْبِلَادِ وَكَانُوا مِنْ تِلْكَ/ الْقَبَائِلِ وَفِي أَوَّلِ الْأَمْرِ مَا أَظْهَرُوا الْمُخَالَفَةَ مَعَ أُولَئِكَ الْكُفَّارِ، بَلْ كَانُوا فِي ظَاهِرِ الْأَمْرِ مَعَهُمْ مِنْ غَيْرِ إِظْهَارِ مُخَالَفَةٍ فَالْقَوْمُ ظَنُّوا لِهَذَا السَّبَبِ أَنَّهُمْ كَانُوا فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ عَلَى دِينِهِمْ فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالُوا: أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا.

Birinci vecih: O peygamberler aleyhimüsselâm o memleketlerde büyümüşler ve o kabilelerden idiler. Başlangıçta o kâfirlere muhalefetlerini izhar etmemişler, bilakis zahirde bir muhalefet göstermeksizin onlarla birlikte olmuşlardı. Bu sebeple kavim, onların başlangıçta kendi dinleri üzere olduklarını zannetti ve bu yüzden: {أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا} “Ya da mutlaka dinimize döneceksiniz” dediler.

الوجه الثَّانِي: أَنَّ هَذَا حِكَايَةُ كَلَامِ الْكُفَّارِ وَلَا يَجِبُ فِي كُلِّ مَا قَالُوهُ أَنْ يَكُونُوا صَادِقِينَ فِيهِ فَلَعَلَّهُمْ تَوَهَّمُوا ذَلِكَ مَعَ أَنَّهُ مَا كَانَ الْأَمْرُ كَمَا تَوَهَّمُوهُ.

İkinci vecih: Bu, kâfirlerin sözünün bir naklidir; söyledikleri her şeyde doğru olmaları gerekmez. Durum onların vehmettiği gibi olmadığı halde belki de öyle vehmetmişlerdir.

الوجه الثَّالِثُ: لَعَلَّ الْخِطَابَ وَإِنْ كَانَ فِي الظَّاهِرِ مَعَ الرُّسُلِ إِلَّا أَنَّ الْمَقْصُودَ بِهَذَا الْخِطَابِ أَتْبَاعُهُمْ وَأَصْحَابُهُمْ وَلَا بَأْسَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ الْوَقْتِ عَلَى دِينِ أُولَئِكَ الْكُفَّارِ.

Üçüncü vecih: Hitap zahirde elçilere yönelik olsa da bu hitaptan maksat onların tâbileri ve ashabı olabilir. Onların o vakitten önce o kâfirlerin dini üzere olduklarının söylenmesinde bir sakınca yoktur.

الوجه الرَّابِعُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الْعَوْدُ بِمَعْنَى الصَّيْرُورَةِ كَثِيرٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ.

Dördüncü vecih: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: 'Arap kelamında avd (عَوْد) kelimesinin sayrûret (olmak, dönüşmek) anlamında kullanımı çoktur.'

الوجه الْخَامِسُ: لَعَلَّ أُولَئِكَ الْأَنْبِيَاءَ كَانُوا قَبْلَ إِرْسَالِهِمْ عَلَى مِلَّةٍ مِنَ الْمِلَلِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَوْحَى إِلَيْهِمْ بِنَسْخِ تِلْكَ الْمِلَّةِ وَأَمَرَهُمْ بِشَرِيعَةٍ أُخْرَى وَبَقِيَ الْأَقْوَامُ عَلَى تِلْكَ الشَّرِيعَةِ الَّتِي صَارَتْ مَنْسُوخَةً مُصِرِّينَ عَلَى سَبِيلِ الْكُفْرِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَطْلُبُوا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ أَنْ يَعُودُوا إِلَى تِلْكَ الْمِلَّةِ.

Beşinci vecih: Belki de o peygamberler gönderilmeden önce [önceki] dinlerden bir din üzereydiler; sonra Yüce Allah o dini neshettiğini onlara vahyetti ve başka bir şeriat emretti. Kavimler ise neshedilmiş olan o şeriat üzere kalarak küfür yolunda ısrar ettiler. Bu takdire göre, peygamberlerden o dine geri dönmelerini talep etmiş olmaları uzak bir ihtimal değildir.

الوجه السَّادِسُ: لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَا، أَيْ إِلَى مَا كُنْتُمْ عَلَيْهِ قَبْلَ ادِّعَاءِ الرِّسَالَةِ مِنَ السُّكُوتِ عَنْ ذِكْرِ مُعَايَبَةِ دِينِنَا وَعَدَمِ التَّعَرُّضِ لَهُ بِالطَّعْنِ وَالْقَدْحِ وَعَلَى جَمِيعِ هَذِهِ الْوُجُوهِ فَالسُّؤَالُ زَائِلٌ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Altıncı vecih: {أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا} ifadesinin manasının; 'Peygamberlik iddiasından önce bulunduğunuz hale, yani dinimizin ayıplarını zikretmeyip susmaya, onu ayıplayıp kınamaktan vazgeçmeye [döneceksiniz]' şeklinde olması uzak değildir. Bütün bu vecihlere göre soru ortadan kalkmaktadır, en doğrusunu Allah bilir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْكُفَّارَ لَمَّا ذَكَرُوا هَذَا الْكَلَامَ قَالَ تَعَالَى: فَأَوْحى إِلَيْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِمِينَ وَلَنُسْكِنَنَّكُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِمِينَ حِكَايَةٌ تَقْتَضِي إِضْمَارَ الْقَوْلِ أَوْ إِجْرَاءَ الْإِيحَاءِ مَجْرَى الْقَوْلِ لِأَنَّهُ ضَرْبٌ مِنْهُ، وَقَرَأَ أَبُو حَيْوَةَ: لَيُهْلِكَنَّ الظَّالِمِينَ وَلَيُسْكِنَنَّكُمْ بِالْيَاءِ اعْتِبَارًا لِأَوْحَى فَإِنَّ هَذَا اللَّفْظَ لَفْظُ الْغَيْبَةِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُكَ أَقْسَمَ زَيْدٌ لَيَخْرُجَنَّ وَلَأَخْرُجَنَّ، وَالْمُرَادُ بِالْأَرْضِ أَرْضُ الظَّالِمِينَ وَدِيَارُهُمْ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا [الْأَعْرَافِ: ١٣٧] . وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيارَهُمْ [الْأَحْزَابِ: ٢٧]

Bil ki kâfirler bu sözü zikredince Yüce Allah şöyle buyurdu: {فَأَوْحى إِلَيْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِمِينَ وَلَنُسْكِنَنَّكُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ} “Rableri de onlara vahyetti ki: 'Zalimleri mutlaka helak edeceğiz! Ve onlardan sonra o yurda mutlaka sizi yerleştireceğiz.'” el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: {لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِمِينَ} “Zalimleri mutlaka helak edeceğiz” ifadesi, 'kavl' (söz) fiilinin takdir edilmesini veya vahyin söz yerine konulmasını gerektiren bir aktarımdır; zira vahiy de sözün bir türüdür. Ebû Hayve ise {أَوْحَى} ifadesini dikkate alarak 'yâ' ile 'leyühlikenne'z-zâlimîne ve leyüskinenneküm' şeklinde okumuştur; çünkü bu lafız gâib lafzıdır. Bunun benzeri: 'Zeyd mutlaka çıkacağına yemin etti' (leyahrucanne / le-ahrucanne) sözündür. 'Arz' (yer/yurt) ile kastedilen zalimlerin arazisi ve yurtlarıdır. Bunun benzeri O'nun: {وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا} “Hor görülen o kavmi yeryüzünün doğularına ve batılarına mirasçı kıldık” [A'râf 137] ve {وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيارَهُمْ} “Onların yerlerini ve yurtlarını size miras bıraktı” [Ahzâb 27] sözüdür.

وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «مَنْ آذَى جَارَهُ أَوْرَثَهُ اللَّهُ دَارَهُ»

Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle rivayet edilmiştir: «Kim komşusuna eziyet ederse, Allah onun evini ona miras bırakır.»

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَنْ تَوَكَّلَ عَلَى رَبِّهِ فِي دَفْعِ عَدُوِّهِ كَفَاهُ اللَّهُ أَمْرَ عَدُوِّهِ.

Bil ki bu ayet, düşmanını defetme hususunda Rabbine tevekkül eden kimseye, Allah'ın o düşmanının hakkından gelmek için kâfi geleceğine delalet eder.

ثم قال تَعَالَى: ذلِكَ لِمَنْ خافَ مَقامِي وَخافَ وَعِيدِ فَقَوْلُهُ ذَلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ مَا قَضَى اللَّهُ تَعَالَى بِهِ مِنْ إِهْلَاكِ الظَّالِمِينَ وَإِسْكَانِ الْمُؤْمِنِينَ دِيَارَهُمْ إِثْرَ ذلك الأمر حق لِمَنْ خَافَ مَقَامِي وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مَوْقِفِي وَهُوَ مَوْقِفُ الْحِسَابِ، لِأَنَّ ذَلِكَ الْمَوْقِفَ مَوْقِفُ اللَّهِ تَعَالَى الَّذِي يَقِفُ فِيهِ عِبَادُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ:

Sonra Yüce Allah: {ذلِكَ لِمَنْ خافَ مَقامِي وَخافَ وَعِيدِ} “Bu, makamımdan korkan ve tehdidimden sakınan kimseler içindir” buyurmuştur. O'nun: {ذلِكَ} “Bu” sözü; Yüce Allah'ın zalimleri helak etmek ve müminleri onların ardından yurtlarına yerleştirmek şeklinde hükmettiği şeyin, 'makamımdan korkan kimse için bir hak' olduğuna işarettir. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Kastedilen Benim huzurumdur ki o da hesap yeridir; çünkü bu duruş yeri, kıyamet gününde kulların huzurunda duracağı Yüce Allah'ın huzurudur. Bunun benzeri O'nun şu sözüdür:

وَأَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ [النَّازِعَاتِ: ٤٠] وَقَوْلُهُ: وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ [الرَّحْمَنِ: ٤٦] / الثَّانِي:

{وَأَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ} “Rabbinin makamından korkan kimseye gelince” [Nâziât 40] ve {وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ} “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” [Rahmân 46] sözüdür. İkincisi:

أَنَّ الْمَقَامَ مَصْدَرٌ كَالْقِيَامَةِ، يُقَالُ: قَامَ قِيَامًا وَمَقَامًا، قَالَ الْفَرَّاءُ: ذَلِكَ لِمَنْ خَافَ قِيَامِي عَلَيْهِ وَمُرَاقَبَتِي إِيَّاهُ كَقَوْلِهِ:

Makâm lafzı kıyâme gibi masdardır; 'kâme kıyâmen ve makâmen' denilir. Ferrâ şöyle demiştir: Bu, O'nun şu sözünde olduğu gibi: 'Benim onun üzerindeki gözetimimden ve murakabemden korkan kimse içindir':

أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ [الرعد: ٣٣] . الثَّالِثُ: ذلِكَ لِمَنْ خافَ مَقامِي أَيْ إِقَامَتِي عَلَى الْعَدْلِ وَالصَّوَابِ فَإِنَّهُ تَعَالَى لَا يَقْضِي إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَا يَحْكُمُ إِلَّا بِالْعَدْلِ وَهُوَ تَعَالَى مُقِيمٌ عَلَى الْعَدْلِ لَا يَمِيلُ عَنْهُ وَلَا يَنْحَرِفُ الْبَتَّةَ. الرَّابِعُ: ذلِكَ لِمَنْ خافَ مَقامِي أَيْ مَقَامَ الْعَائِذِ عِنْدِي وَهُوَ مِنْ بَابِ إِضَافَةِ الْمَصْدَرِ إِلَى الْمَفْعُولِ، الْخَامِسُ: ذلِكَ لِمَنْ خافَ مَقامِي أي لم خافني، وذكر المقام هاهنا مِثْلُ مَا يُقَالُ: سَلَامُ اللَّهِ عَلَى الْمَجْلِسِ الْفُلَانِيِّ الْعَالِي وَالْمُرَادُ: سَلَامُ اللَّهِ عَلَى فُلَانٍ فكذا هاهنا.

{أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ} “Her nefsin kazandığını gözetip duran Allah [hiç öyle olmayan gibi midir?]” [Ra'd 33]. Üçüncüsü: {ذلِكَ لِمَنْ خافَ مَقامِي} yani Benim adalet ve doğruluk üzerindeki sebatımdan [korkan kimse içindir]; zira Yüce Allah ancak hak ile hükmeder ve ancak adaletle kaza eder; O, adalette sabittir, ondan asla meyletmez ve sapmaz. Dördüncüsü: {ذلِكَ لِمَنْ خافَ مَقامِي} yani Benim katımdaki sığınanın makamından [korkan kimsedir] ki bu, masdarın mef'ûle izafeti kabîlindendir. Beşincisi: {ذلِكَ لِمَنْ خافَ مَقامِي} yani 'Benden korkan kimse içindir'; burada makamın zikredilmesi, 'Allah'ın selamı filan yüce meclis üzerine olsun' denilip bununla 'Allah'ın selamı filanca üzerine olsun' murat edilmesi gibidir; burada da durum böyledir.

ثم قال تَعَالَى: وَخافَ وَعِيدِ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الْوَعِيدُ اسْمٌ مِنْ أَوْعَدَ إِيعَادًا وَهُوَ التَّهْدِيدُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:

Sonra Yüce Allah: {وَخافَ وَعِيدِ} “Ve tehdidimden sakınan [kimseler içindir]” buyurmuştur. Vâhidî şöyle demiştir: Vaîd (وَعِيد), 'ev'ade - î'âden' fiilinin ismidir ve tehdit demektir. İbn Abbâs şöyle demiştir:

خَافَ مَا أَوْعَدْتُ مِنَ العذاب.

Benim azaptan vaat ettiğim tehditten korkan kimsedir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ أَوَّلًا قَوْلَهُ: ذلِكَ لِمَنْ خافَ مَقامِي ثُمَّ عَطَفَ عَلَيْهِ قَوْلَهُ: وَخافَ وَعِيدِ فَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الْخَوْفُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى مُغَايِرًا لِلْخَوْفِ مِنْ وَعِيدِ اللَّهِ، وَنَظِيرُهُ: أَنَّ حُبَّ اللَّهِ تَعَالَى مُغَايِرٌ لِحُبِّ ثَوَابِ اللَّهِ، وَهَذَا مَقَامٌ شَرِيفٌ عَالٍ فِي أَسْرَارِ الْحِكْمَةِ وَالتَّصْدِيقِ.

Bil ki Yüce Allah önce: {ذلِكَ لِمَنْ خافَ مَقامِي} “Bu, makamımdan korkan... kimseler içindir” sözünü zikretmiş, sonra buna: {وَخافَ وَعِيدِ} “Ve tehdidimden sakınan” sözünü atfetmiştir. Bu durum, Yüce Allah'tan korkmanın, Allah'ın vaîdinden (tehdidinden) korkmaktan farklı olmasını gerektirir. Bunun benzeri şudur: Yüce Allah'ı sevmek, Allah'ın sevabını sevmekten farklıdır. Bu, hikmet ve tasdik sırları içerisinde şerefli ve yüce bir makamdır.

ثم قال: وَاسْتَفْتَحُوا وفيه مسألتان:

Sonra O: {وَاسْتَفْتَحُوا} “Ve [elçiler] fetih istediler” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:

المسألة الأولى: للاستفتاح هاهنا مَعْنَيَانِ: أَحَدُهُمَا: طَلَبُ الْفَتْحِ بِالنُّصْرَةِ، فَقَوْلُهُ: وَاسْتَفْتَحُوا أَيْ وَاسْتَنْصَرُوا اللَّهَ عَلَى أَعْدَائِهِمْ، فَهُوَ كَقَوْلِهِ: إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ [الْأَنْفَالِ: ١٩] . وَالثَّانِي: الْفَتْحُ الحكم وَالْقَضَاءُ، فَقَوْلُ رَبِّنَا: وَاسْتَفْتَحُوا أَيْ وَاسْتَحْكَمُوا اللَّهَ وَسَأَلُوهُ الْقَضَاءَ بَيْنَهُمْ، وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ الْفُتَاحَةِ وَهِيَ الْحُكُومَةُ كَقَوْلِهِ: رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ [الْأَعْرَافِ: ٨٩] .

Birinci Mesele: İstiftâh kelimesinin burada iki manası vardır: Birincisi: Zafer yoluyla fetih talep etmektir. Dolayısıyla O'nun: {وَاسْتَفْتَحُوا} sözü, yani düşmanlarına karşı Allah'tan yardım dilediler demektir; bu da O'nun: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ} “Eğer fetih (zafer) istiyorsanız, işte fetih size geldi” [Enfâl 19] sözü gibidir. İkincisi: Fetih, hüküm ve kazadır. Rabbimizin: {وَاسْتَفْتَحُوا} sözü, yani Allah'tan aralarında hüküm vermesini istediler ve aralarında kaza kılmasını niyaz ettiler demektir. Bu, mahkeme ve hüküm manasına gelen 'fütâha' kelimesinden alınmıştır; nitekim O'nun: {رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ} “Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet” [A'râf 89] sözü de böyledir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: كِلَا الْقَوْلَيْنِ ذَكَرَهُ الْمُفَسِّرُونَ. أَمَّا عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ فَالْمُسْتَفْتِحُونَ هُمُ الرُّسُلُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمُ اسْتَنْصَرُوا اللَّهَ وَدَعَوْا عَلَى قَوْمِهِمْ بِالْعَذَابِ لما أيسوا من إيمانهم: قالَ نُوحٌ رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً [نُوحٍ: ٢٦] وَقَالَ مُوسَى: رَبَّنَا اطْمِسْ [يُونُسَ: ٨٨] الْآيَةَ. وَقَالَ لُوطٌ: رَبِّ انْصُرْنِي عَلَى الْقَوْمِ الْمُفْسِدِينَ [الْعَنْكَبُوتِ: ٣٠] وَأَمَّا عَلَى الْقَوْلِ الثَّالِثِ: وَهُوَ طَلَبُ الْحِكْمَةِ وَالْقَضَاءِ فَالْأَوْلَى أَنْ يَكُونَ الْمُسْتَفْتِحُونَ هُمُ الْأُمَمَ وَذَلِكَ أَنَّهُمْ قَالُوا: اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَؤُلَاءِ الرُّسُلُ صَادِقِينَ فَعَذِّبْنَا، وَمِنْهُ قَوْلُ كُفَّارِ قُرَيْشٍ: اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ [الْأَنْفَالِ: ٣٢] . وَكَقَوْلِ آخَرِينَ ائْتِنا بِعَذابِ اللَّهِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ [العنكبوت: ٢٩] .

Bunu bildiğine göre şöyle deriz: Müfessirler her iki görüşü de zikretmişlerdir. Birinci görüşe göre istiftâhta bulunanlar (fetih/yardım isteyenler) elçilerdir; çünkü onlar iman etmelerinden ümitlerini kesince Allah'tan yardım dilemiş ve kavimlerinin aleyhine azap ile dua etmişlerdir: Nûh: {رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً} “Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden hiç kimseyi bırakma” [Nûh 26] dedi; Mûsâ: {رَبَّنَا اطْمِسْ} “Rabbimiz! Onların mallarını sil süpür...” [Yûnus 88] ayetini söyledi; Lût ise: {رَبِّ انْصُرْنِي عَلَى الْقَوْمِ الْمُفْسِدِينَ} “Rabbim! Bozguncu kavme karşı bana yardım et” [Ankebût 30] dedi. Hüküm ve kaza talep etmek olan ikinci görüşe gelince; istiftâhta bulunanların (hüküm isteyenlerin) ümmetler olması daha uygundur; zira onlar: 'Allah'ım! Eğer bu elçiler doğru söylüyorlarsa bize azap et' demişlerdir. Kureyş kâfirlerinin: {اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ} “Allah'ım! Eğer bu Senin katından gelen hak ise, üzerimize gökten taş yağdır” [Enfâl 32] sözü ve başkalarının: {ائْتِنا بِعَذابِ اللَّهِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ} “Eğer doğru söyleyenlerden isen bize Allah'ın azabını getir” [Ankebût 29] sözü bu kabîldendir.

المسألة الثَّانِيَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قَوْلُهُ: وَاسْتَفْتَحُوا مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: فَأَوْحى إِلَيْهِمْ وَقُرِئَ وَاسْتَفْتِحُوا بِلَفْظِ الْأَمْرِ وَعَطَفَهُ عَلَى قَوْلِهِ: لَنُهْلِكَنَّ أَيْ أَوْحَى إِلَيْهِمْ رَبُّهُمْ، وَقَالَ لَهُمْ: لَنُهْلِكَنَّ وَقَالَ لَهُمُ اسْتَفْتَحُوا.

İkinci Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: O'nun: {وَاسْتَفْتَحُوا} sözü, {فَأَوْحى إِلَيْهِمْ} sözüne matuftur. Emir lafzıyla 'vesteftihû' (fetih isteyin) şeklinde de okunmuş ve O'nun: {لَنُهْلِكَنَّ} sözüne atfedilmiştir; yani Rableri onlara vahyetti, onlara: 'Zalimleri helak edeceğiz' dedi ve onlara: 'Fetih isteyin' buyurdu.

ثم قال تَعَالَى: وَخابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Sonra Yüce Allah: {وَخابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ} “Ve her inatçı zorba hüsrana uğradı” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: إِنْ قُلْنَا: الْمُسْتَفْتِحُونَ هُمُ الرُّسُلُ، كَانَ الْمَعْنَى أَنَّ الرُّسُلَ اسْتَفْتَحُوا فَنُصِرُوا وَظَفِرُوا بِمَقْصُودِهِمْ وَفَازُوا وَخابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ وَهُمْ قَوْمُهُمْ، وَإِنْ قُلْنَا: الْمُسْتَفْتِحُونَ هُمُ الْكَفَرَةُ، فَكَانَ الْمَعْنَى: أَنَّ الْكُفَّارَ اسْتَفْتَحُوا عَلَى الرُّسُلِ ظَنًّا مِنْهُمْ أَنَّهُمْ عَلَى الْحَقِّ وَالرُّسُلَ عَلَى الْبَاطِلِ وَخابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ مِنْهُمْ وَمَا أَفْلَحَ بِسَبَبِ اسْتِفْتَاحِهِ عَلَى الرسل.

Birinci Mesele: Şayet istiftâhta bulunanların elçiler olduğunu söylersek mana şöyle olur: Elçiler fetih/yardım istediler, bunun üzerine yardım olundular, maksatlarına ulaşıp zafere erdiler; kavimleri olan her inatçı zorba ise hüsrana uğradı. Eğer istiftâhta bulunanların kâfirler olduğunu söylersek mana şöyle olur: Kâfirler, kendilerinin hak, elçilerin ise batıl üzere olduğunu zannederek elçilere karşı fetih/hüküm istediler; içlerinden her inatçı zorba hüsrana uğradı ve elçilere karşı istiftâhta bulunması sebebiyle felaha eremedi.

المسألة الثانية: الجبار هاهنا المتكبر على طاعة الله تعالى وَعِبَادَتِهِ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَمْ يَكُنْ جَبَّاراً عَصِيًّا

İkinci Mesele: Buradaki 'cebbâr', Yüce Allah'a itaat ve O'na ibadet hususunda kibirlenen kimsedir. Yüce Allah'ın: {وَلَمْ يَكُنْ جَبَّاراً عَصِيًّا} “Ve o bir zorba, bir isyankâr değildi” sözü de bu kabîldendir.