[مَرْيَمَ: ١٤] قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ عَنِ الْأَحْمَرِ: يُقَالُ فِيهِ جَبْرِيَّةٌ وَجَبَرُوَّةٌ وَجَبَرُوتٌ وَجَبُّورَةٌ، وَحَكَى الزَّجَّاجُ: الْجِبِرِيَّةُ وَالْجِبِرُ بِكَسْرِ الْجِيمِ وَالْبَاءِ وَالتَّجْبَارُ وَالْجِبْرِيَاءُ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: فَهِيَ ثَمَانِ لُغَاتٍ فِي مَصْدَرِ الْجَبَّارِ،
[Meryem 14]. Ebû Ubeyde, Ahmer'den nakletti: Bu konuda cebriyye (جَبْرِيَّةٌ), ceberuvve (جَبَرُوَّةٌ), ceberût (جَبَرُوتٌ) ve cebbûra (جَبُّورَةٌ) denilir. Zeccâc ise cîm ve bâ'nın kesresiyle cibriyye (الْجِبِرِيَّةُ), cibir (الْجِبِرُ), tecbâr (التَّجْبَارُ) ve cibriyâ (الْجِبْرِيَاءُ) kelimelerini nakletmiştir. Vâhidî şöyle demiştir: Bunlar, cebbâr kelimesinin masdarı hakkında sekiz lehçedir/kullanımdır.
وَفِي الْحَدِيثِ أَنَّ امْرَأَةً حَضَرَتِ النَّبِيَّ ﷺ فَأَمَرَهَا أَمْرًا فَأَبَتْ عَلَيْهِ فَقَالَ: «دَعُوهَا فَإِنَّهَا جَبَّارَةٌ»
Hadiste [rivayet edildiğine göre], bir kadın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna geldi; ona bir şey emretti, o ise karşı geldi/reddetti. Bunun üzerine [Allah Resûlü] şöyle buyurdu: «Bırakın onu, şüphesiz o zorbadır/kibirlidir!»
أَيْ مُسْتَكْبِرَةٌ، وَأَمَّا الْعَنِيدُ فَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ اللُّغَةِ فِي اشْتِقَاقِهِ، قَالَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ: الْعُنُودُ الْخِلَافُ وَالتَّبَاعُدُ وَالتَّرْكُ، وَقَالَ غَيْرُهُ: أَصْلُهُ مِنَ الْعِنْدِ وَهُوَ النَّاحِيَةُ يُقَالُ: فُلَانٌ يَمْشِي عِنْدًا، أَيْ نَاحِيَةً، فَمَعْنَى عَانَدَ وَعَنَدَ. أَخَذَ فِي نَاحِيَةٍ مُعْرِضًا، وَعَانَدَ فُلَانٌ فُلَانًا إِذَا جَانَبَهُ وَكَانَ مِنْهُ عَلَى نَاحِيَةٍ.
Yani kibirlidir. Anîd (الْعَنِيدُ) kelimesine gelince, dil ehli onun iştikakı (türeyişi) konusunda ihtilaf etmiştir. Nadr b. Şümeyl: 'Unûd (الْعُنُودُ); muhalefet etmek, uzaklaşmak ve terk etmektir' demiştir. Başkası ise şöyle demiştir: Bunun aslı, taraf/yön manasına gelen 'ınd' (الْعِنْدِ) kelimesindendir. 'Falanca ınden yürüyor' yani bir tarafa doğru yürüyor denilir. Buna göre ânede (عَانَدَ) ve anede (عَنَدَ) fiilinin manası: [Haktan] yüz çevirerek bir tarafa yöneldi demektir. 'Falanca falancaya inat etti (ânede)' ifadesi ise ondan uzak durup bir tarafa çekildiğinde kullanılır.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: كَوْنُهُ جَبَّارًا مُتَكَبِّرًا إِشَارَةٌ إِلَى الْخُلُقِ النَّفْسَانِيِّ وَكَوْنُهُ عَنِيدًا إِشَارَةٌ إِلَى الْأَثَرِ الصَّادِرِ عَنْ ذَلِكَ الْخُلُقِ، وَهُوَ كَوْنُهُ مُجَانِبًا عَنِ الْحَقِّ مُنْحَرِفًا عَنْهُ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْإِنْسَانَ الَّذِي يَكُونُ خُلُقُهُ هُوَ التَّجَبُّرَ وَالتَّكَبُّرَ وَفِعْلُهُ هُوَ الْعُنُودَ وَهُوَ الِانْحِرَافُ عَنِ الْحَقِّ وَالصِّدْقِ، كَانَ خَائِبًا عَنْ كُلِّ الْخَيْرَاتِ خَاسِرًا عَنْ جَمِيعِ أَقْسَامِ السَّعَادَاتِ.
Bunu bildiğine göre deriz ki: Onun cebbâr/mütekebbir olması nefisteki ahlaka/huyuna bir işarettir; anîd olması ise bu ahlaktan neşet eden esere (sonuca) işarettir ki o da haktan uzaklaşması ve ondan sapmasıdır. Şüphe yok ki ahlakı zorbalık ve kibir, fiili ise inatçılık -yani hak ve doğruluktan sapmak- olan bir insan; bütün hayırlardan mahrum kalmış, tüm saadet türlerinden hüsrana uğramış olur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَمَ عَلَيْهِ بِالْخَيْبَةِ وَوَصَفَهُ بِكَوْنِهِ جَبَّارًا عَنِيدًا، وَصَفَ كَيْفِيَّةَ عَذَابِهِ بِأُمُورٍ: الْأَوَّلُ:
Bil ki Yüce Allah, onun hüsrana uğradığına hükmedip onu inatçı bir zorba olarak nitelendirdiğinde, onun göreceği azabın keyfiyetini birkaç hususla vasfetmiştir: Birincisi:
قَوْلُهُ: مِنْ وَرائِهِ جَهَنَّمُ وَفِيهِ إِشْكَالٌ وَهُوَ أَنَّ الْمُرَادَ: أَمَامَهُ جَهَنَّمُ، فَكَيْفَ أَطْلَقَ لَفْظَ الْوَرَاءِ عَلَى الْقُدَّامِ وَالْأَمَامِ؟
O'nun: {مِنْ وَرائِهِ جَهَنَّمُ} “Ardından da cehennem vardır” sözüdür. Bunda bir müşkül vardır ki o da şudur: Murad edilen 'onun önünde cehennem vardır' demektir; o hâlde 'verâ' (arka/art) lafzı nasıl ön ve ileri için kullanılmıştır?
وَأَجَابُوا عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ لَفْظَ «وَرَاءَ» اسْمٌ لِمَا يُوارَى عَنْكَ، وَقُدَّامَ وَخَلْفَ مُتَوَارٍ عَنْكَ، فَصَحَّ إِطْلَاقُ لَفْظِ «وَرَاءَ» عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا. قَالَ الشَّاعِرُ:
Buna birkaç yönden cevap vermişlerdir: Birincisi: 'Verâ' lafzı, senden gizlenen (arkada kalan) şeyin ismidir; ön ve arka da senden gizlidir. Dolayısıyla her ikisi için de 'verâ' lafzının kullanılması caiz olmuştur. Şair şöyle demiştir:
عَسَى الْكَرْبُ الَّذِي أَمْسَيْتُ فِيهِ ... يَكُونُ وَرَاءَهُ فَرَجٌ قَرِيبُ
İçinde akşamladığım bu kederin / Ardında/önünde yakın bir ferahlık olması umulur.
وَيُقَالُ أَيْضًا: الْمَوْتُ وَرَاءَ كُلِّ أَحَدٍ. الثَّانِي: قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَابْنُ السِّكِّيتِ: الْوَرَاءُ مِنَ الْأَضْدَادِ يَقَعُ عَلَى الْخَلْفِ وَالْقُدَّامِ، وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّ كُلَّ مَا كَانَ خَلْفًا فَإِنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَنْقَلِبَ قُدَّامًا وَبِالْعَكْسِ، فَلَا جَرَمَ جَازَ وُقُوعُ لَفْظِ الْوَرَاءِ عَلَى الْقُدَّامِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ [الْكَهْفِ: ٧٩] أَيْ أَمَامَهُمْ، / وَيُقَالُ:
Ayrıca şöyle de denilir: 'Ölüm herkesin arkasındadır/önündedir.' İkincisi: Ebû Ubeyde ve İbnü's-Sikkît şöyle demişlerdir: 'Verâ', ezdâd (zıt anlamlı kelimeler)dendir; hem arka hem ön için kullanılır. Bunun sebebi şudur: Arkada olan her şeyin öne geçmesi ve bunun tersi mümkündür; bu yüzden 'verâ' lafzının ön için kullanılması caiz olmuştur. Yüce Allah'ın: {وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ} “Önlerinde her [sağlam gemiyi zorla] alan bir kral vardı” [Kehf 79] sözü de bu kabildendir, yani önlerindedir. / Şöyle de denilir:
الْمَوْتُ مِنْ وَرَاءِ الْإِنْسَانِ. الثَّانِي: قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ «وَرَاءَ» بِمَعْنَى بَعْدَ. قَالَ الشَّاعِرُ:
'Ölüm insanın arkasındadır/önündedir.' [Üçüncüsü]: İbnü'l-Enbârî, 'verâ' kelimesinin 'sonra' manasında olduğunu söylemiştir. Şair şöyle demiştir:
وَلَيْسَ وَرَاءَ اللَّهِ لِلْمَرْءِ مَذْهَبُ أَيْ وَلَيْسَ بَعْدَ اللَّهِ مَذْهَبٌ.
Kişi için Allah'tan gayrı/sonra gidilecek bir yol yoktur; yani Allah'tan sonra bir yöneliş yoktur.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى حَكَمَ عَلَيْهِ بِالْخَيْبَةِ فِي قَوْلِهِ: وَخابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ.
Bu sabit olduğunda deriz ki: Yüce Allah: {وَخابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ} “Ve her inatçı zorba hüsrana uğradı” sözünde onun hüsrana uğradığına hükmetmiştir.
ثم قال: مِنْ وَرائِهِ جَهَنَّمُ أي ومن بعده الْخَيْبَةِ يَدْخُلُ جَهَنَّمَ.
Sonra: {مِنْ وَرائِهِ جَهَنَّمُ} “Ardından da cehennem vardır” buyurmuştur; yani bu hüsrandan sonra cehenneme girer.
النوع الثَّانِي: مِمَّا ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ أَحْوَالِ هَذَا الْكَافِرِ قَوْلُهُ: وَيُسْقى مِنْ ماءٍ صَدِيدٍ يَتَجَرَّعُهُ وَلا يَكادُ يُسِيغُهُ وَفِيهِ سُؤَالَاتٌ:
İkinci Tür: Yüce Allah'ın bu kâfirin hallerinden zikrettiği [azaplardan biri de] O'nun: {وَيُسْقى مِنْ ماءٍ صَدِيدٍ يَتَجَرَّعُهُ وَلا يَكادُ يُسِيغُهُ} “Ve ona irinli bir sudan içirilir; onu yutmaya çalışır fakat neredeyse boğazından geçiremez” sözüdür. Bunda birkaç soru vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: عَلَامَ عَطَفَ وَيُسْقى.
Birinci Soru: {وَيُسْقى} neye matuftur?
الْجَوَابُ: عَلَى مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: مِنْ وَرَائِهِ جَهَنَّمُ يُلْقَى فِيهَا وَيُسْقَى مِنْ مَاءٍ صَدِيدٍ.
Cevap: Mahzuf bir ifadeye matuftur; takdiri şöyledir: 'Ardında cehennem vardır, oraya atılır ve irinli bir sudan içirilir.'
السُّؤَالُ الثَّانِي: عَذَابُ أَهْلِ النَّارِ مِنْ وُجُوهٍ كَثِيرَةٍ، فَلِمَ خَصَّ هَذِهِ الْحَالَةَ بِالذِّكْرِ؟
İkinci Soru: Cehennem ehlinin azabı pek çok yöndendir; öyleyse bu hal niçin özellikle zikredilmiştir?
الْجَوَابُ: يُشْبِهُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْحَالَةُ أَشَدَّ أَنْوَاعِ الْعَذَابِ فَخَصَّصَ بِالذِّكْرِ مَعَ قَوْلِهِ: وَيَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ وَما هُوَ بِمَيِّتٍ.
Cevap: Bu halin en şiddetli azap türlerinden biri olması muhtemeldir; bu sebeple O'nun: {وَيَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ وَما هُوَ بِمَيِّتٍ} “Ve ölüm ona her taraftan gelir de o ölmez” sözüyle birlikte özellikle zikredilmiştir.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: مَا وَجْهُ قَوْلِهِ: مِنْ ماءٍ صَدِيدٍ.
Üçüncü Soru: O'nun: {مِنْ ماءٍ صَدِيدٍ} “İrinli bir sudan” sözünün yönü/izahı nedir?
الْجَوَابُ: أَنَّهُ عَطْفُ بَيَانٍ وَالتَّقْدِيرُ: أَنَّهُ لَمَّا قَالَ: وَيُسْقى مِنْ ماءٍ فَكَأَنَّهُ قِيلَ: وَمَا ذَلِكَ الْمَاءُ فَقَالَ:
Cevap: O atf-ı beyandır. Takdiri şöyledir: O: {وَيُسْقى مِنْ ماءٍ} “Ve bir sudan içirilir” buyurunca sanki 'O su nedir?' denilmiş, O da şöyle buyurmuştur:
صَدِيدٍ وَالصَّدِيدُ مَا يَسِيلُ جُلُودِ أَهْلِ النَّارِ. وَقِيلَ: التَّقْدِيرُ وَيُسْقَى مِنْ مَاءٍ كَالصَّدِيدِ. وَذَلِكَ بِأَنْ يَخْلُقَ اللَّهُ تَعَالَى فِي جَهَنَّمَ مَا يُشْبِهُ الصَّدِيدَ فِي النَّتْنِ وَالْغِلَظِ وَالْقَذَارَةِ، وَهُوَ أَيْضًا يَكُونُ فِي نَفْسِهِ صَدِيدًا، لِأَنَّ كَرَاهَتَهُ تَصُدُّ
{صَدِيدٍ} 'İrin'. Sadîd (irin); cehennem ehlinin derilerinden akan sıvıdır. Bir görüşe göre takdir: 'İrin gibi bir sudan içirilir' şeklindedir. Bu da Yüce Allah'ın cehennemde kokuşmuşluk, yoğunluk ve pislik bakımından irine benzeyen bir şey yaratmasıyla olur; ayrıca tiksinçliği [onun] alınmasına/içilmesine engel olduğu (tasuddu) için bizatihi kendisi de sedîd/sadîd olur.
عَنْ تَنَاوُلِهِ وَهُوَ كَقَوْلِهِ: وَسُقُوا مَاءً حَمِيماً فَقَطَّعَ أَمْعاءَهُمْ [مُحَمَّدٍ: ١٥] . وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغاثُوا بِماءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرابُ [الْكَهْفِ: ٢٩] .
alınmasına engel olur. Bu, O'nun: {وَسُقُوا مَاءً حَمِيماً فَقَطَّعَ أَمْعاءَهُمْ} “Ve onlara kaynar bir su içirilir de bağırsaklarını parça parça eder” [Muhammed 15] ve {وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغاثُوا بِماءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرابُ} “Eğer yardım isterlerse, kendilerine yüzleri kavuran erimiş maden gibi bir su ile yardım edilir; o ne kötü bir içecektir!” [Kehf 29] sözleri gibidir.
السُّؤَالُ الرَّابِعُ: مَا مَعْنَى يَتَجَرَّعُهُ وَلَا يَكَادُ يُسِيغُهُ.
Dördüncü Soru: {يَتَجَرَّعُهُ وَلا يَكادُ يُسِيغُهُ} “Onu yutmaya çalışır fakat neredeyse boğazından geçiremez” ifadesinin manası nedir?
الْجَوَابُ: التَّجَرُّعُ تَنَاوُلُ الْمَشْرُوبِ جُرْعَةً جُرْعَةً عَلَى الِاسْتِمْرَارِ، وَيُقَالُ: سَاغَ الشَّرَابُ فِي الْحَلْقِ يَسُوغُ سَوْغًا وَأَسَاغَهُ إِسَاغَةً. وَاعْلَمْ أَنَّ (يَكَادُ) فِيهِ قَوْلَانِ:
Cevap: Tecarru' (تجرّع), içeceği yudum yudum ve devamlı olarak almaktır. İçeceğin boğazdan kolayca akıp gitmesi hakkında 'sâga'ş-şerâbu fi'l-halkı yesûğu savgan' ve 'esâgahû isâgaten' denilir. Bil ki 'yekâdü' (يَكَادُ) lafzı hakkında iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ نَفْيَهُ إِثْبَاتٌ، وَإِثْبَاتَهُ نَفْيٌ، فَقَوْلُهُ: وَلا يَكادُ يُسِيغُهُ أَيْ وَيُسِيغُهُ بَعْدَ إِبْطَاءٍ لِأَنَّ الْعَرَبَ تَقُولُ: مَا كِدْتُ أَقُومُ، أَيْ قُمْتُ بَعْدَ إِبْطَاءٍ قَالَ تَعَالَى: فَذَبَحُوها وَما كادُوا يَفْعَلُونَ [الْبَقَرَةِ: ٧١] يَعْنِي فَعَلُوا بَعْدَ إِبْطَاءٍ، وَالدَّلِيلُ عَلَى حُصُولِ الْإِسَاغَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: يُصْهَرُ بِهِ مَا فِي بُطُونِهِمْ وَالْجُلُودُ [الْحَجِّ: ٢٠] وَلَا يَحْصُلُ الصَّهْرُ إِلَّا بَعْدَ الْإِسَاغَةِ، وَأَيْضًا فَإِنَّ قَوْلَهُ: يَتَجَرَّعُهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ أَسَاغُوا الشَّيْءَ بَعْدَ الشَّيْءِ فَكَيْفَ يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ بَعْدَهُ إِنَّهُ يُسِيغُهُ الْبَتَّةَ.
Birinci Görüş: Onun olumsuzu olumlu, olumlusu ise olumsuzdur. Dolayısıyla O'nun: {وَلا يَكادُ يُسِيغُهُ} sözü; 'onu ancak büyük bir güçlükle ve gecikmeli olarak yutabilir' demektir. Çünkü Araplar: 'Neredeyse kalkamayacaktım' derler ki bu, 'Gecikerek de olsa kalktım' demektir. Nitekim Yüce Allah: {فَذَبَحُوها وَما كادُوا يَفْعَلُونَ} “Onu kestiler, az kalsın yapmayacaklardı” [Bakara 71] buyurmuştur; yani gecikerek de olsa yaptılar. Yutmanın gerçekleştiğine delil, Yüce Allah'ın: {يُصْهَرُ بِهِ مَا فِي بُطُونِهِمْ وَالْجُلُودُ} “Bununla karınlarının içindekiler ve derileri eritilir” [Hac 20] sözüdür; zira eritme ancak yutulduktan sonra meydana gelir. Ayrıca O'nun: {يَتَجَرَّعُهُ} sözü, onların azar azar yuttuklarına delalet eder; o hâlde bundan sonra onun hiçbir şekilde yutamadığının söylenmesi nasıl sahih olur?
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أن كاد للمقاربة فقول: لا يَكادُ لِنَفْيِ الْمُقَارَبَةِ يَعْنِي: وَلَمْ يُقَارِبْ أَنْ يُسِيغَهُ فَكَيْفَ يَحْصُلُ الْإِسَاغَةُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَمْ يَكَدْ يَراها [النُّورِ: ٤٠] أَيْ لَمْ يَقْرُبْ مِنْ رُؤْيَتِهَا فَكَيْفَ يَرَاهَا.
İkinci Görüş: 'Kâde' yaklaşma (mukarebe) bildirir; dolayısıyla 'lâ yekâdü' yaklaşmayı nefyetmek içindir. Yani: 'Onu yutmaya yaklaşamadı bile, o halde yutması nasıl gerçekleşsin?' demektir. Nitekim Yüce Allah'ın: {لَمْ يَكَدْ يَراها} “Neredeyse onu bile göremez” [Nûr 40] sözü böyledir; yani onu görmeye yaklaşamadı bile, artık onu nasıl görsün!
فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ ذَكَرْتُمُ الدَّلِيلَ عَلَى حُصُولِ الْإِسَاغَةِ، فَكَيْفَ الْجَمْعُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ هَذَا الوجه.
Eğer denilirse ki: Siz yutmanın gerçekleştiğine dair delil zikrettiniz; peki onunla bu yönün arası nasıl uzlaştırılır?
قُلْنَا عَنْهُ جَوَابَانِ: أَحَدُهُمَا: أن المعنى: ولا يُسِيغُ جَمِيعَهُ كَأَنَّهُ يَجْرَعُ الْبَعْضَ وَمَا سَاغَ الْجَمِيعَ. الثَّانِي: أَنَّ الدَّلِيلَ الَّذِي ذَكَرْتُمْ إِنَّمَا دَلَّ عَلَى وُصُولِ بَعْضِ ذَلِكَ الشَّرَابِ إِلَى جَوْفِ الْكَافِرِ، إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ بِإِسَاغَةٍ، لِأَنَّ الْإِسَاغَةَ فِي اللُّغَةِ إِجْرَاءُ الشَّرَابِ فِي الْحَلْقِ بِقَبُولِ النَّفْسِ وَاسْتِطَابَةِ الْمَشْرُوبِ وَالْكَافِرُ يَتَجَرَّعُ ذَلِكَ الشَّرَابَ عَلَى كَرَاهِيَةٍ وَلَا يُسِيغُهُ، أَيْ لَا يَسْتَطِيبُهُ وَلَا يَشْرَبُهُ شُرْبًا بِمَرَّةٍ وَاحِدَةٍ وعلى هذين الوجهين يَصِحُّ حَمْلُ لَا يَكَادُ عَلَى نَفْيِ الْمُقَارَبَةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Deriz ki: Buna iki cevap vardır: Birincisi: Mana, 'onun tamamını yutamaz' demektir; sanki o bir kısmını yudumlar ama hepsi boğazından akıp gitmez. İkincisi: Zikrettiğiniz delil, o içeceğin bir kısmının kâfirin içine ulaştığına delalet eder; ancak bu bir 'isâga' (kolayca yutma) değildir. Çünkü dilde 'isâga', içeceğin nefsin kabülü ve içilen şeyin lezzetli/hoş bulunmasıyla boğazdan akıp gitmesidir. Kâfir ise o içeceği tiksinerek yudumlar ve onu kolayca yutamaz; yani onu hoş bulmaz ve bir kerede içemez. Bu iki yöne göre 'lâ yekâdü' ifadesini yaklaşmanın nefyine hamletmek sahih olur. Doğrusunu Allah bilir.
النوع الثَّالِثُ: مِمَّا ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي وَعِيدِ هَذَا الْكَافِرِ قَوْلُهُ: وَيَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ وَما هُوَ بِمَيِّتٍ [إِبْرَاهِيمَ: ١٧] وَالْمَعْنَى: أَنَّ مُوجِبَاتِ الْمَوْتِ أَحَاطَتْ بِهِ مِنْ جَمِيعِ الْجِهَاتِ، وَمَعَ ذَلِكَ فَإِنَّهُ لَا يَمُوتُ وَقِيلَ مِنْ كُلِّ جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ جَسَدِهِ.
Üçüncü Tür: Yüce Allah'ın bu kâfirin tehdidinde zikrettiği hususlardan biri de O'nun: {وَيَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ وَما هُوَ بِمَيِّتٍ} “Ve ölüm ona her taraftan gelir de o ölmez” [İbrâhîm 17] sözüdür. Manası şudur: Ölüm sebepleri onu her yönden kuşatmıştır, bununla birlikte o ölmez. 'Bedeninin her bir cüzünden [ölüm gelir]' de denilmiştir.
النوع الرَّابِعُ: قَوْلُهُ: وَمِنْ وَرائِهِ عَذابٌ غَلِيظٌ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْعَذَابِ الْغَلِيظِ كَوْنُهُ دَائِمًا غَيْرَ مُنْقَطِعٍ. الثَّانِي: أَنَّهُ فِي كُلِّ وَقْتٍ يَسْتَقْبِلُهُ يَتَلَقَّى عَذَابًا أَشَدَّ مِمَّا قَبْلَهُ. قَالَ الْمُفَضَّلُ: هُوَ قَطْعُ الأنفاس وحبسها في الأجساد، والله أعلم.
Dördüncü Tür: O'nun: {وَمِنْ وَرائِهِ عَذابٌ غَلِيظٌ} “Ardından da çetin/ağır bir azap vardır” sözüdür. Bunda iki yön vardır: Birincisi: Ağır azaptan murad, onun sürekli olup kesintiye uğramamasıdır. İkincisi: Karşılaştığı her vakitte öncekinden daha şiddetli bir azapla yüz yüze gelmesidir. Mufaddal: 'O, nefeslerin kesilmesi ve bedenlerde hapsedilmesidir' demiştir. Doğrusunu Allah bilir.
[سورة إبراهيم (١٤) : الآيات ١٨ الى ٢٠]
[İbrâhîm Suresi (14), Ayetler 18-20]
مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمالُهُمْ كَرَمادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عاصِفٍ لَا يَقْدِرُونَ مِمَّا كَسَبُوا عَلى شَيْءٍ ذلِكَ هُوَ الضَّلالُ الْبَعِيدُ (١٨) أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ (١٩) وَما ذلِكَ عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزٍ (٢٠)
{مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمالُهُمْ كَرَمادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عاصِفٍ لَا يَقْدِرُونَ مِمَّا كَسَبُوا عَلى شَيْءٍ ذلِكَ هُوَ الضَّلالُ الْبَعِيدُ} “Rablerini inkâr edenlerin durumu şudur: Onların amelleri, fırtınalı bir günde rüzgârın şiddetle savurduğu bir küle benzer. Kazandıklarından hiçbir şeyi elde tutamazlar. İşte derin sapıklık budur” (18) {أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ} “Görmedin mi ki Allah gökleri ve yeri hak ile yarattı? Dilerse sizi yok eder ve yeni bir yaratılış/halk getirir” (19) {وَما ذلِكَ عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزٍ} “Bu, Allah'a güç değildir” (20).
[في قوله تعالى مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ إلى قوله هُوَ الضَّلالُ الْبَعِيدُ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَنْوَاعَ عَذَابِهِمْ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ أَعْمَالَهُمْ بِأَسْرِهَا تَصِيرُ ضَائِعَةً
[Yüce Allah'ın {مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ} sözünden {هُوَ الضَّلالُ الْبَعِيدُ} sözüne kadar olan kısım hakkında]: Bil ki Yüce Allah önceki ayette onların azap çeşitlerini zikredince, bu ayette de amellerinin tamamının zayi olup
بَاطِلَةً لَا يَنْتَفِعُونَ بِشَيْءٍ مِنْهَا وَعِنْدَ هَذَا يَظْهَرُ كَمَالُ خُسْرَانِهِمْ لِأَنَّهُمْ لَا يَجِدُونَ فِي الْقِيَامَةِ/ إِلَّا الْعِقَابَ الشَّدِيدَ وَكُلُّ مَا عَمِلُوهُ فِي الدُّنْيَا وَجَدُوهُ ضَائِعًا بَاطِلًا، وَذَلِكَ هُوَ الْخُسْرَانُ الشَّدِيدُ. وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
boşa çıkacağını, onlardan hiçbir şekilde faydalanamayacaklarını beyan etmiştir. İşte bu durumda onların hüsranının tamlığı açığa çıkar; çünkü onlar kıyamette / şiddetli cezadan başka bir şey bulamayacaklar ve dünyada işledikleri her şeyi zayi ve batıl olarak bulacaklardır; işte bu, şiddetli bir hüsrandır. Bu ayette birkaç mesele vardır:
المسألة الْأُولَى: فِي ارْتِفَاعِ قَوْلِهِ: مَثَلُ الَّذِينَ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ سِيبَوَيْهِ: التَّقْدِيرُ: وَفِيمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا، أَوْ مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِيمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ، وَقَوْلُهُ: كَرَمادٍ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ عَلَى تَقْدِيرِ سُؤَالِ سَائِلٍ يَقُولُ: كَيْفَ مَثَلُهُمْ فَقِيلَ: أَعْمَالُهُمْ كَرَمَادٍ. الثَّانِي: قَالَ الْفَرَّاءُ: التَّقْدِيرُ مَثَلُ أَعْمَالِ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ كَرَمَادٍ فَحَذَفَ الْمُضَافَ اعْتِمَادًا عَلَى ذِكْرِهِ بَعْدَ الْمُضَافِ إِلَيْهِ وَهُوَ قَوْلُهُ: أَعْمالُهُمْ وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ [السَّجْدَةِ: ٧] أَيْ خَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ، وَكَذَا قَوْلُهُ: وَيَوْمَ الْقِيامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ [الزُّمَرِ: ٦٠] الْمَعْنَى تَرَى وُجُوهَ الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ مُسْوَدَّةً. الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ صِفَةُ الَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَرَمَادٍ، كَقَوْلِكَ صِفَةُ زَيْدٍ عِرْضُهُ مَصُونٌ، وَمَالُهُ مَبْذُولٌ. الرَّابِعُ: أَنْ تَكُونَ أَعْمَالُهُمْ بَدَلًا مِنْ قَوْلِهِ: مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَالتَّقْدِيرُ: مَثَلُ أَعْمَالِهِمْ وَقَوْلُهُ: كَرَمادٍ هُوَ الْخَبَرُ. الْخَامِسُ: أَنْ يَكُونَ الْمَثَلُ صِلَةً وَتَقْدِيرُهُ: الَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ.
Birinci Mesele: {مَثَلُ الَّذِينَ} sözünün merfû oluşu hakkında vecihler vardır: Birincisi: Sîbeveyh demiştir ki: Takdiri şöyledir: 'Size okunanlar arasında inkâr edenlerin misali vardır' veya 'İnkâr edenlerin misali size okunanlar arasındadır.' {كَرَمادٍ} sözü ise 'Onların misali nasıldır?' diyen bir soranın sorusuna binaen müste'nefe (yeni bir başlangıç) cümlesidir ki 'Onların amelleri kül gibidir' denilmiştir. İkincisi: Ferrâ demiştir ki: Takdir, 'Rablerini inkâr edenlerin amellerinin misali kül gibidir' şeklindedir; tamlanandan (muzâf) sonra zikredilmesine dayanarak tamlanan hazfedilmiştir ki o da {أَعْمالُهُمْ} sözüdür. Yüce Allah'ın: {الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ} “Yarattığı her şeyi güzel kılan” [Secde 7] yani 'her şeyin yaratılışını' sözü ve yine: {وَيَوْمَ الْقِيامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ} “Kıyamet günü Allah'a karşı yalan söyleyenlerin yüzlerini simsiyah görürsün” [Zümer 60] -yani 'Allah'a karşı yalan söyleyenlerin yüzlerini simsiyah görürsün'- sözü de böyledir. Üçüncüsü: Takdirin, 'Zeyd'in vasfı: ırzı korunmuş, malı cömertçe harcanmıştır' sözünde olduğu gibi 'İnkâr edenlerin vasfı: amelleri kül gibidir' şeklinde olmasıdır. Dördüncüsü: {أَعْمالُهُمْ} kelimesinin {مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا} sözünden bedel olmasıdır; takdiri: 'Onların amellerinin misali' şeklindedir, {كَرَمادٍ} sözü ise haberdir. Beşincisi: Mesel (مَثَلُ) kelimesinin sıla (fazlalık/pekiştirme) olmasıdır; takdiri ise 'İnkâr edenlerin amelleri...' şeklindedir.
المسألة الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ وَجْهَ الْمُشَابَهَةِ بَيْنَ هَذَا الْمَثَلِ وَبَيْنَ هَذِهِ الْأَعْمَالِ، هُوَ أَنَّ الرِّيحَ الْعَاصِفَ تُطِيرُ الرَّمَادَ وَتُفَرِّقُ أَجْزَاءَهُ بِحَيْثُ لَا يَبْقَى لِذَلِكَ الرَّمَادِ أَثَرٌ وَلَا خَبَرٌ، فكذا هاهنا أَنَّ كُفْرَهُمْ أَبْطَلَ أَعْمَالَهُمْ وَأَحْبَطَهَا بِحَيْثُ لَمْ يَبْقَ مِنْ تِلْكَ الْأَعْمَالِ مَعَهُمْ خَبَرٌ وَلَا أَثَرٌ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِهَذِهِ الْأَعْمَالِ عَلَى وُجُوهٍ:
İkinci Mesele: Bil ki bu mesel ile bu ameller arasındaki benzerlik yönü şudur: Şiddetli rüzgâr külü uçurur ve parçalarını öyle bir dağıtır ki o külden geriye ne bir iz ne de bir haber kalır. İşte burada da böyledir; onların küfrü amellerini öyle boşa çıkarmış ve heba etmiştir ki yanlarında o amellerden ne bir iz ne de bir haber kalmıştır. Sonra bu amellerden neyin murad edildiği hususunda birkaç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir:
الوجه الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهَا مَا عَمِلُوهُ مِنْ أَعْمَالِ الْبِرِّ كَالصَّدَقَةِ وَصِلَةِ الرَّحِمِ وَبِرِّ الْوَالِدَيْنِ وَإِطْعَامِ الْجَائِعِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهَا تَصِيرُ مُحْبَطَةً بَاطِلَةً بِسَبَبِ كُفْرِهِمْ، وَلَوْلَا كُفْرُهُمْ لَانْتَفَعُوا بِهَا.
Birinci Vecih: Murad edilenin; sadaka vermek, akrabayı gözetmek, anne babaya iyilik etmek ve açı doyurmak gibi yaptıkları iyilik amelleri olmasıdır. Zira bunlar küfürleri sebebiyle boşa çıkarılıp batıl olur; eğer küfürleri olmasaydı onlardan faydalanırlardı.
وَالوجه الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ تِلْكَ الْأَعْمَالِ عِبَادَتُهُمْ لِلْأَصْنَامِ وَمَا تَكَلَّفُوهُ مِنْ كُفْرِهِمُ الَّذِي ظَنُّوهُ إِيمَانًا وَطَرِيقًا إِلَى الْخَلَاصِ، وَالوجه فِي خُسْرَانِهِمْ أَنَّهُمْ أَتْعَبُوا أَبْدَانَهُمْ فِيهَا الدَّهْرَ الطَّوِيلَ لِكَيْ يَنْتَفِعُوا بِهَا فَصَارَتْ وَبَالًا عَلَيْهِمْ.
İkinci Vecih: Bu amellerden muradın, putlara ibadet etmeleri ve iman ve kurtuluş yolu zannettikleri küfür uğruna katlandıkları külfetler olmasıdır. Hüsrana uğramalarının sebebi şudur: Onlardan faydalanmak için uzun zaman boyunca bedenlerini bu uğurda yordular, fakat bunlar aleyhlerine bir vebal oldu.
وَالوجه الثَّالِثُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ الْأَعْمَالِ كِلَا الْقِسْمَيْنِ، لِأَنَّهُمْ إِذَا رَأَوُا الْأَعْمَالَ الَّتِي كَانَتْ فِي أَنْفُسِهَا خَيْرَاتٍ قَدْ بَطَلَتْ، وَالْأَعْمَالَ الَّتِي ظَنُّوهَا خَيْرَاتٍ وَأَفْنَوْا فِيهَا أَعْمَارَهُمْ قَدْ بَطَلَتْ أَيْضًا وَصَارَتْ مِنْ أَعْظَمِ الْمُوجِبَاتِ لِعَذَابِهِمْ فَلَا شَكَّ أَنَّهُ تَعْظُمُ حَسْرَتُهُمْ وَنَدَامَتُهُمْ فَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: ذلِكَ هُوَ الضَّلالُ الْبَعِيدُ.
Üçüncü Vecih: Bu amellerden her iki kısmın da murad edilmesidir. Çünkü onlar bizatihi hayır olan amellerin boşa çıktığını; hayır zannedip uğruna ömürlerini tükettikleri amellerin de boşa çıkıp azaplarının en büyük sebeplerinden biri haline geldiğini gördüklerinde, şüphesiz pişmanlık ve hasretleri katbekat büyüyecektir. Bundan dolayı Yüce Allah: {ذلِكَ هُوَ الضَّلالُ الْبَعِيدُ} “İşte derin sapıklık budur” buyurmuştur.
المسألة الثَّالِثَةُ: قُرِئَ الرِّيَاحُ فِي يَوْمٍ عَاصِفٍ جَعَلَ الْعَصْفَ لِلْيَوْمِ، وَهُوَ لِمَا فِيهِ وَهُوَ الرِّيحُ أَوِ الرِّيَاحُ كَقَوْلِكَ: يَوْمٌ مَاطِرٌ وَلَيْلَةٌ سَاكِرَةٌ، وَإِنَّمَا السُّكُورُ لِرِيحِهَا قَالَ الْفَرَّاءُ: وَإِنْ شِئْتَ قُلْتَ/ فِي يَوْمٍ ذِي عُصُوفٍ، وَإِنْ شِئْتَ قُلْتَ: فِي يَوْمٍ عَاصِفِ الرِّيحِ فَحَذَفَ ذِكْرَ الرِّيحِ لِكَوْنِهِ مَذْكُورًا قَبْلَ ذَلِكَ، وَقُرِئَ فِي يَوْمِ عَاصِفٍ بِالْإِضَافَةِ.
Üçüncü Mesele: [Kelime] 'er-riyâh' şeklinde de okunmuştur. {فِي يَوْمٍ عاصِفٍ} ifadesinde fırtına vasfı güne verilmiştir; oysa bu vasıf günün içinde olan şeye, yani rüzgâra (er-rîh/er-riyâh) aittir. Tıpkı 'yağmurlu gün' ve 'durgun gece' demen gibidir; oysa durgunluk onun rüzgârına aittir. Ferrâ şöyle demiştir: Dilersen / 'fırtınalı (zî usûf) bir günde', dilersen 'rüzgârı fırtınalı bir günde' dersin; daha önce zikredildiği için rüzgâr kelimesi hazfedilmiştir. İzafetle {فِي يَوْمِ عَاصِفٍ} şeklinde de okunmuştur.
المسألة الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: لَا يَقْدِرُونَ مِمَّا كَسَبُوا عَلى شَيْءٍ أَيْ لَا يَقْدِرُونَ مِمَّا كَسَبُوا عَلَى شَيْءٍ مُنْتَفَعٍ بِهِ لَا فِي الدُّنْيَا وَلَا فِي الْآخِرَةِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ ضَاعَ بِالْكُلِّيَّةِ وَفَسَدَ، وَهَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى كَوْنِ الْعَبْدِ مُكْتَسِبًا لِأَفْعَالِهِ.
Dördüncü Mesele: O'nun: {لَا يَقْدِرُونَ مِمَّا كَسَبُوا عَلى شَيْءٍ} sözü; 'kazandıklarından ne dünyada ne de ahirette faydalanılacak hiçbir şeye güç yetiremezler/hiçbir şeyi elde tutamazlar' demektir; zira o tamamen zayi olmuş ve heba olmuştur. Bu ayet, kulun kendi fiillerini kesbeden (kazanan) olduğuna delalet eder.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا تَمَّمَ هَذَا الْمِثَالَ قَالَ: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki Yüce Allah bu temsili tamamlayınca: {أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ} “Görmedin mi ki Allah gökleri ve yeri hak ile yarattı?” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: وَجْهُ النَّظْمِ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ أَعْمَالَهُمْ تَصِيرُ بَاطِلَةً ضَائِعَةً، بَيَّنَ أَنَّ ذَلِكَ الْبُطْلَانَ وَالْإِحْبَاطَ إِنَّمَا جَاءَ بِسَبَبٍ صَدَرَ مِنْهُمْ وَهُوَ كُفْرُهُمْ بِاللَّهِ وَإِعْرَاضُهُمْ عَنِ الْعُبُودِيَّةِ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يُبْطِلُ أَعْمَالَ
Birinci Mesele: Âyetlerin diziliş ve irtibat (nazm) vechi şudur: Yüce Allah onların amellerinin batıl ve zayi olacağını beyan edince, bu boşa çıkma ve heba olmanın ancak kendilerinden kaynaklanan bir sebeple, yani Allah'ı inkâr etmeleri ve kulluktan yüz çevirmeleri sebebiyle geldiğini açıklamıştır. Zira Yüce Allah
الْمُخْلِصِينَ ابْتِدَاءً، وَكَيْفَ يَلِيقُ بِحِكْمَتِهِ أَنْ يَفْعَلَ ذَلِكَ وَأَنَّهُ تَعَالَى مَا خَلَقَ كُلَّ هَذَا الْعَالَمِ إِلَّا لِدَاعِيَةِ الْحِكْمَةِ وَالصَّوَابِ.
ihlaslı kimselerin amellerini sebepsiz yere asla boşa çıkarmaz. O'nun hikmetine böyle bir şey yapmak nasıl yakışsın ki! Zira Yüce Allah bütün bu âlemi ancak hikmet ve doğruluğun gereği olarak yaratmıştır.
المسألة الثَّانِيَةُ: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: خَالِقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ عَلَى اسم الفاعل على أنه خبر أن والسموات وَالْأَرْضُ عَلَى الْإِضَافَةِ كَقَوْلِهِ: فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [إبراهيم: ١٠] . فالِقُ الْإِصْباحِ [الْأَنْعَامِ: ٩٥] . وجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً [الْأَنْعَامِ: ٩٦] والباقون خَلَقَ على فعل الماضي: السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالنَّصْبِ لِأَنَّهُ مَفْعُولٌ.
İkinci Mesele: Hamza ve Kisâî, 'enne'nin haberi olarak ism-i fail sıygasıyla ve gökler ile yerin izafetiyle {خَالِقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} şeklinde okumuşlardır; tıpkı O'nun: {فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} [İbrâhîm 10], {فالِقُ الْإِصْباحِ} [En'âm 96] ve {وجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً} [En'âm 96] sözleri gibi. Diğer kıraat imamları ise {خَلَقَ} şeklinde mazi fiil olarak okumuşlar; mef'ûl olduğu için {السَّماواتِ وَالْأَرْضَ} lafızlarını mansub kılmışlardır.
المسألة الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: بِالْحَقِّ نَظِيرٌ لِقَوْلِهِ فِي سُورَةِ يُونُسَ: مَا خَلَقَ اللَّهُ ذلِكَ إِلَّا بِالْحَقِّ [يُونُسَ: ٥] وَلِقَوْلِهِ فِي آلِ عِمْرَانَ: رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلًا [آلِ عِمْرَانَ: ١٩١] وَلِقَوْلِهِ فِي ص: وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا [ص: ٢٧] أَمَّا أَهْلُ السُّنَّةِ فَيَقُولُونَ إِلَّا بِالْحَقِّ وَهُوَ دَلَالَتُهُمَا عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ وَعِلْمِهِ وَقُدْرَتِهِ، وَأَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَيَقُولُونَ: إِلَّا بِالْحَقِّ، أَيْ لَمْ يَخْلُقْ ذَلِكَ عَبَثًا بَلْ لِغَرَضٍ صَحِيحٍ.
Üçüncü Mesele: O'nun: {بِالْحَقِّ} sözü, Yûnus Suresi'ndeki: {مَا خَلَقَ اللَّهُ ذلِكَ إِلَّا بِالْحَقِّ} “Allah bunu ancak hak ile yaratmıştır” [Yûnus 5], Âl-i İmrân Suresi'ndeki: {رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلًا} “Rabbimiz! Sen bunu boşuna yaratmadın” [Âl-i İmrân 191] ve Sâd Suresi'ndeki: {وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا} “Biz göğü, yeri ve ikisi arasındakileri boş yere yaratmadık” [Sâd 27] sözlerinin benzeridir. Ehl-i Sünnet 'ancak hak ile' ifadesini, her ikisinin de Sanatkâr'ın varlığına, ilmine ve kudretine delalet etmesi olarak açıklar. Mutezile ise: 'Ancak hak ile; yani bunu abes olarak değil, sahih bir gaye/maksat için yarattı' der.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ وَالْمَعْنَى: أَنَّ مَنْ كَانَ قَادِرًا عَلَى خلق السموات وَالْأَرْضِ بِالْحَقِّ، فَبِأَنْ يَقْدِرَ عَلَى إِفْنَاءِ قَوْمٍ وَإِمَاتَتِهِمْ وَعَلَى إِيجَادِ آخَرِينَ وَإِحْيَائِهِمْ كَانَ أَوْلَى، لِأَنَّ الْقَادِرَ عَلَى الْأَصْعَبِ الْأَعْظَمِ بِأَنْ يَكُونَ قَادِرًا عَلَى الْأَسْهَلِ الْأَضْعَفِ أَوْلَى. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هَذَا الْخِطَابُ مَعَ كُفَّارِ مَكَّةَ، يُرِيدُ أُمِيتُكُمْ يَا مَعْشَرَ الْكُفَّارِ، وَأَخْلُقُ قَوْمًا خَيْرًا مِنْكُمْ وَأَطْوَعَ مِنْكُمْ.
Sonra Yüce Allah: {إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ} “Dilerse sizi yok eder ve yeni bir yaratılış/halk getirir” buyurmuştur. Manası şudur: Gökleri ve yeri hak ile yaratmaya kadir olan Zat'ın, bir kavmi yok edip öldürmeye ve başkalarını var edip diriltmeye kadir olması evleviyetle geçerlidir; çünkü daha zor ve daha büyük olana güç yetirenin, daha kolay ve daha zayıf olana güç yetirmesi haydi haydi uygundur. İbn Abbas şöyle demiştir: 'Bu hitap Mekke kâfirlerinedir; ey kâfirler topluluğu, sizi öldürür ve sizden daha hayırlı, sizden daha itaatkâr bir kavim yaratırım' demektir.
ثم قال: وَما ذلِكَ عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزٍ أَيْ مُمْتَنِعٍ لِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ الْقَادِرَ عَلَى إِفْنَاءِ كُلِّ الْعَالَمِ وَإِيجَادِهِ بِأَنْ يَكُونَ قَادِرًا عَلَى إِفْنَاءِ أَشْخَاصٍ مَخْصُوصِينَ وإيجاده أمثالهم أولى وأحرى، والله أعلم.
Sonra: {وَما ذلِكَ عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزٍ} “Bu, Allah'a güç değildir” buyurmuştur; yani imkânsız/güç değildir. Çünkü zikrettiğimiz üzere, bütün âlemi yok etmeye ve var etmeye kadir olan Zat'ın, belirli şahısları yok etmeye ve onların benzerlerini var etmeye kadir olması çok daha evla ve lâyıktır. Doğrusunu Allah bilir.
[سورة إبراهيم (١٤) : آية ٢١]
[İbrâhîm Suresi (14), Ayet 21]
وَبَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعاً فَقالَ الضُّعَفاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا مِنْ عَذابِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ قالُوا لَوْ هَدانَا اللَّهُ لَهَدَيْناكُمْ سَواءٌ عَلَيْنا أَجَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا مَا لَنا مِنْ مَحِيصٍ (٢١)
{وَبَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعاً فَقالَ الضُّعَفاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا مِنْ عَذابِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ قالُوا لَوْ هَدانَا اللَّهُ لَهَدَيْناكُمْ سَواءٌ عَلَيْنا أَجَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا مَا لَنا مِنْ مَحِيصٍ} “Hepsi Allah'ın huzuruna çıktılar. Zayıflar büyüklük taslayanlara dediler ki: 'Biz size tabi olmuştuk. Şimdi siz, Allah'ın azabından zerre kadar bir şeyi bizden savabilir misiniz?' Onlar dediler ki: 'Eğer Allah bizi doğru yola iletseydi biz de sizi doğru yola iletirdik. Artık feryat edip sızlansak da sabretsek de bizim için birdir; bizim için sığınacak hiçbir yer yoktur'” (21).
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَبَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعاً فَقالَ الضُّعَفاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعاً] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَصْنَافَ عَذَابِ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ ثُمَّ ذَكَرَ عَقِيبَهُ أَنَّ أَعْمَالَهُمْ تَصِيرُ مُحْبَطَةً بَاطِلَةً، ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ كَيْفِيَّةَ خَجَالَتِهِمْ عِنْدَ تَمَسُّكِ أَتْبَاعِهِمْ وَكَيْفِيَّةَ افْتِضَاحِهِمْ عِنْدَهُمْ. وَهَذَا إِشَارَةٌ إِلَى الْعَذَابِ الرُّوحَانِيِّ الْحَاصِلِ بِسَبَبِ الْفَضِيحَةِ وَالْخَجَالَةِ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:
[Yüce Allah'ın: {وَبَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعاً فَقالَ الضُّعَفاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعاً} “Hepsi Allah'ın huzuruna çıktılar. Zayıflar büyüklük taslayanlara dediler ki: Biz size tabi olmuştuk...” buyruğuna dair] Bil ki Yüce Allah, bu kâfirlerin azap çeşitlerini zikredip ardından amellerinin boşa çıkıp batıl olacağını belirttikten sonra, bu ayette tâbilerinin kendilerine sarılması anında duyacakları utancı ve onların yanında nasıl rezil rüsva olacaklarını zikretmiştir. Bu, rezil olma ve utanma sebebiyle meydana gelen ruhani azaba bir işarettir. Bunda birtakım meseleler vardır:
المسألة الْأُولَى: بَرَزَ مَعْنَاهُ فِي اللُّغَةِ ظَهَرَ بَعْدَ الْخَفَاءِ. وَمِنْهُ يُقَالُ لِلْمَكَانِ الْوَاسِعِ: الْبَرَازُ لِظُهُورِهِ، وَقِيلَ فِي قَوْلِهِ: وَتَرَى الْأَرْضَ بارِزَةً [الْكَهْفِ: ٤٧] أَيْ ظَاهِرَةً لَا يَسْتُرُهَا شَيْءٌ، وَامْرَأَةٌ بَرْزَةٌ إِذَا كَانَتْ تَظْهَرُ لِلنَّاسِ.
Birinci Mesele: Bereze (بَرَزَ) kelimesinin lügatteki anlamı, gizlilikten sonra ortaya çıkmaktır. Bu kökten türeyerek geniş araziye açık ve belirgin olmasından dolayı el-berâz (الْبَرَازُ) denir. Yüce Allah'ın: {وَتَرَى الْأَرْضَ بارِزَةً} “Yeryüzünü çırılçıplak görürsün” [Kehf 47] ayeti hakkında; 'yani apaçık, kendisini hiçbir şeyin örtmediği bir halde' denilmiştir. İnsanların arasına açıkça çıkan kadına da imraetün berzetün (امْرَأَةٌ بَرْزَةٌ) denir.
وَيُقَالُ: بَرَزَ فُلَانٌ عَلَى أَقْرَانِهِ إِذَا فَاقَهُمْ وَسَبَقَهُمْ، وَأَصْلُهُ فِي الْخَيْلِ إِذَا سَبَقَ أَحَدُهَا. قِيلَ: بَرَزَ عَلَيْهَا كَأَنَّهُ خَرَجَ مِنْ غِمَارِهَا فَظَهَرَ.
Bir kimse akranlarını geride bırakıp öne geçtiğinde 'bereze fulânun alâ akrânihî' (بَرَزَ فُلَانٌ عَلَى أَقْرَانِهِ) denir. Bunun aslı, atlardan biri yarışı önde tamamlayıp diğerlerini geçtiğinde söylenmesidir; kalabalığın arasından sıyrılıp öne çıktığı için 'bereze aleyhâ' (بَرَزَ عَلَيْهَا) denilmiştir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فنقول: هاهنا أَبْحَاثٌ:
Bunu bildiğinde deriz ki: Burada birtakım incelemeler vardır:
البحث الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: وَبَرَزُوا وَرَدَ بِلَفْظِ الْمَاضِي وَإِنْ كَانَ مَعْنَاهُ الِاسْتِقْبَالَ، لِأَنَّ كُلَّ مَا أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى
Birinci İnceleme: Ayetteki {وَبَرَزُوا} “huzura çıktılar” ifadesi, anlamı gelecek zaman ifade etmesine rağmen geçmiş zaman lafzıyla gelmiştir. Çünkü Yüce Allah'ın haber verdiği her şey
عَنْهُ فَهُوَ صِدْقٌ وَحَقٌّ، فَصَارَ كَأَنَّهُ قَدْ حَصَلَ وَدَخَلَ فِي الْوُجُودِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ [الْأَعْرَافِ: ٥٠] .
doğru ve haktır; sanki gerçekleşmiş ve varlık âlemine girmiş gibidir. Bunun bir benzeri Yüce Allah'ın: {وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ} “Cehennem ehli cennet ehline seslendi” [A'râf 50] ayetidir.
البحث الثَّانِي: قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الْبُرُوزَ فِي اللُّغَةِ عِبَارَةٌ عَنِ الظُّهُورِ بَعْدَ الِاسْتِتَارِ وَهَذَا فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى مُحَالٌ، فَلَا بُدَّ فِيهِ مِنَ التَّأْوِيلِ وَهُوَ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ كَانُوا يَسْتَتِرُونَ مِنَ الْعُيُونِ عِنْدَ ارْتِكَابِ الْفَوَاحِشِ وَيَظُنُّونَ أَنَّ ذَلِكَ خَافٍ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، فَإِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ انْكَشَفُوا لِلَّهِ تَعَالَى عِنْدَ أَنْفُسِهِمْ وَعَلِمُوا أَنَّ اللَّهَ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ خَافِيَةٌ. الثَّانِي: أَنَّهُمْ خَرَجُوا مِنْ قُبُورِهِمْ فَبَرَزُوا لِحِسَابِ اللَّهِ وَحُكْمِهِ. الثَّالِثُ: وَهُوَ تَأْوِيلُ الْحُكَمَاءِ أَنَّ النَّفْسَ إِذَا فَارَقَتِ الْجَسَدَ فَكَأَنَّهُ زَالَ الْغِطَاءُ وَالْوِطَاءُ وَبَقِيَتْ مُتَجَرِّدَةً بِذَاتِهَا عَارِيَةً عَنْ كُلِّ مَا سِوَاهَا وَذَلِكَ هُوَ الْبُرُوزُ لِلَّهِ.
İkinci İnceleme: Burûz (بُرُوز) kelimesinin lügatte gizlenmeden sonra ortaya çıkmaktan ibaret olduğunu belirtmiştik; bu ise Yüce Allah hakkında imkânsızdır. Dolayısıyla bu ifadede tevil zorunludur ve bu da birkaç vecihledir: Birincisi: Onlar çirkin işleri yaparken insan gözlerinden gizleniyor ve bunun Allah'a gizli kaldığını sanıyorlardı. Kıyamet günü geldiğinde ise kendi nefisleri nezdinde Allah'a açık hale geldiler ve Allah'a hiçbir şeyin gizli kalmayacağını bildiler. İkincisi: Kabirlerinden çıkıp Allah'ın hesabına ve hükmüne arz olundular. Üçüncüsü: Bu, felsefecilerin/hakimlerin tevilidir; nefis bedenden ayrıldığında adeta örtü ve zemin kalkmış, kendi zatıyla mücerret kalarak diğer her şeyden soyutlanmıştır; işte Allah'a zuhur ediş (burûz) budur.
البحث الثَّالِثُ: قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَصَمُّ قَوْلُهُ: وَبَرَزُوا لِلَّهِ هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ فِي الآية السابقة: وَمِنْ وَرائِهِ عَذابٌ غَلِيظٌ: [إبراهيم: ١٧] .
Üçüncü İnceleme: Ebû Bekir el-Esam şöyle demiştir: {وَبَرَزُوا لِلَّهِ} “Hepsi Allah'ın huzuruna çıktılar” buyruğu, önceki ayette geçen: {وَمِنْ وَرائِهِ عَذابٌ غَلِيظٌ} “Ardından da şiddetli bir azap vardır” [İbrâhîm 17] ifadesinden murat edilen şeydir.
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: وَبَرَزُوا لِلَّهِ قَرِيبٌ مِنْ قَوْلِهِ: يَوْمَ تُبْلَى السَّرائِرُ فَما لَهُ مِنْ قُوَّةٍ وَلا ناصِرٍ [الطَّارِقِ: ٩، ١٠] وَذَلِكَ لِأَنَّ الْبَوَاطِنَ تَظْهَرُ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ وَالْأَحْوَالَ الْكَامِنَةَ تَنْكَشِفُ فَإِنْ كَانُوا مِنَ السُّعَدَاءِ بَرَزُوا لِلْحَاكِمِ الْحَكِيمِ بِصِفَاتِهِمُ الْقُدُسِيَّةِ، وَأَحْوَالِهِمُ الْعُلْوِيَّةِ، وَوُجُوهِهِمُ الْمُشْرِقَةِ، وَأَرْوَاحِهِمُ الصَّافِيَةِ الْمُسْتَنِيرَةِ فَيَتَجَلَّى لَهَا نُورُ الْجَلَالِ، وَيَعْظُمُ فِيهَا إِشْرَاقُ عَالَمِ الْقُدُسِ، فَمَا أَجَلَّ تِلْكَ الْأَحْوَالَ وَإِنْ كَانُوا مِنَ الْأَشْقِيَاءِ بَرَزُوا لِمَوْقِفِ الْعَظَمَةِ، وَمَنَازِلِ الْكِبْرِيَاءِ ذَلِيلِينَ مَهِينِينَ خَاضِعِينَ خَاشِعِينَ وَاقِعِينَ فِي خِزْيِ الْخَجَالَةِ، وَمَذَلَّةِ الْفَضِيحَةِ، وَمَوْقِفِ الْمَهَانَةِ وَالْفَزَعِ، نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْهَا. ثُمَّ حَكَى اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ الضُّعَفَاءَ يَقُولُونَ لِلرُّؤَسَاءِ: هَلْ تَقْدِرُونَ عَلَى دَفْعِ عَذَابِ اللَّهِ عَنَّا؟ وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ إِنَّمَا اتَّبَعْنَاكُمْ لِهَذَا الْيَوْمِ، ثُمَّ إِنَّ الرُّؤَسَاءَ يَعْتَرِفُونَ بِالْخِزْيِ وَالْعَجْزِ وَالذُّلِّ. قَالُوا:
Bil ki {وَبَرَزُوا لِلَّهِ} “Allah'ın huzuruna çıktılar” ayeti, Yüce Allah'ın: {يَوْمَ تُبْلَى السَّرائِرُ فَما لَهُ مِنْ قُوَّةٍ وَلا ناصِرٍ} “Bütün sırların yoklanıp açığa çıkarılacağı gün, artık onun ne bir gücü vardır ne de bir yardımcısı” [Târık 9-10] ayetine yakındır. Çünkü o gün iç âlemler açığa çıkar ve gizli durumlar keşfolunur. Eğer bahtiyar kimselerden (saidlerden) iseler, Hâkim ve Hakîm olan Allah'ın huzuruna kudsî sıfatları, yüce halleri, parıldayan yüzleri ve arınmış nurlu ruhlarıyla çıkarlar; onlara Celâl nuru tecelli eder ve kuds âleminin parıltısı içlerinde büyür; o haller ne kadar da yücedir! Şayet bedbahtlardan (şakilerden) iseler, azamet mevkiine ve kibriyâ makamlarına zelil, hakir, boyun bükmüş, huşû içinde, utanç zilletine, rezillik perişanlığına, aşağılanma ve dehşet durağına düşmüş olarak çıkarlar; bunlardan Allah'a sığınırız. Sonra Yüce Allah, zayıfların önderlere: 'Allah'ın azabını bizden savmaya gücünüz yeter mi?' diyeceğini nakletmiştir. Anlamı şudur: 'Biz size ancak bu gün için uymuştuk.' Bunun üzerine önderler rezilliği, acziyeti ve zilleti itiraf ederler. Şöyle derler:
سَواءٌ عَلَيْنا أَجَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا مَا لَنا مِنْ مَحِيصٍ وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ اعْتِرَافَ الرُّؤَسَاءِ وَالسَّادَةِ وَالْمَتْبُوعِينَ بِمِثْلِ هَذَا الْعَجْزِ وَالْخِزْيِ وَالنَّكَالِ يُوجِبُ الْخَجَالَةَ الْعَظِيمَةَ وَالْخِزْيَ الْكَامِلَ التَّامَّ، فَكَانَ الْمَقْصُودُ مَنْ ذِكْرِ هَذِهِ الْآيَةِ:
{سَواءٌ عَلَيْنا أَجَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا مَا لَنا مِنْ مَحِيصٍ} “Feryat edip sızlansak da sabretsek de bizim için birdir; bizim için sığınacak hiçbir yer yoktur.” Bilinmektedir ki önderlerin, efendilerin ve peşlerinden gidilen kimselerin böyle bir acziyeti, rezilliği ve cezayı itiraf etmeleri, büyük bir utancı ve tam bir rezaleti gerektirir. Dolayısıyla bu ayetin zikredilmesinden maksat:
اسْتِيلَاءَ عَذَابِ الْفَضِيحَةِ وَالْخَجَالَةِ وَالْخِزْيِ عَلَيْهِمْ مَعَ مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنْ سَائِرِ وُجُوهِ أَنْوَاعِ الْعَذَابِ وَالْعِقَابِ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْهَا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Daha önce zikredilen diğer azap ve ceza türleriyle birlikte rezillik, utanma ve aşağılanma azabının da onları kuşatmasıdır; bunlardan Allah'a sığınırız. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
المسألة الثَّانِيَةُ: كَتَبُوا الضعفاء بِوَاوٍ قَبْلَ الْهَمْزَةِ فِي بَعْضِ الْمَصَاحِفِ، وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّهُ كُتِبَ عَلَى لَفْظِ مَنْ يُفَخِّمُ الْأَلِفَ قَبْلَ الْهَمْزَةِ فَيُمِيلُهَا إِلَى الْوَاوِ، وَنَظِيرُهُ علماء بَنِي إِسْرَائِيلَ.
İkinci Mesele: Bazı mushaflarda ed-Duafâ (الضعفاء) kelimesini hemzeden önce bir vav ile yazmışlardır. Bunun sebebi, hemzeden önceki elifi kalınlaştırıp (tefhim yapıp) onu vav harfine meylettiren kimsenin telaffuzuna göre yazılmış olmasıdır; bunun benzeri 'Ulemâu Benî İsrâîl' ifadesidir.
المسألة الثَّالِثَةُ: الضُّعَفَاءُ الْأَتْبَاعُ وَالْعَوَامُّ، وَالَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا هُمُ السَّادَةُ وَالْكُبَرَاءُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْمُرَادُ أَكَابِرُهُمُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا عَنْ عِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى: إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعاً أَيْ فِي الدُّنْيَا. قَالَ الْفَرَّاءُ وَأَكْثَرُ أَهْلِ اللُّغَةِ:
Üçüncü Mesele: ed-Duafâ (الضُّعَفَاءُ) tâbiler ve avam halktır; 'büyüklük taslayanlar' ise efendiler ve ileri gelenlerdir. İbn Abbas şöyle demiştir: 'Murat edilenler, Allah Teâlâ'ya ibadetten yüz çevirip büyüklük taslayan ileri gelenleridir.' {إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعاً} “Biz size tabi olmuştuk” yani dünyada. Ferrâ ve dilcilerin çoğu şöyle demiştir:
التَّبَعُ تَابِعٌ مِثْلُ خَادِمٍ وَخَدَمٍ وَبَاقِرٍ وَبَقَرٍ وَحَارِسٍ وَحَرَسٍ وَرَاصِدٍ وَرَصَدٍ قَالَ الزَّجَّاجُ: وَجَائِزٌ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا سُمِّيَ بِهِ، أَيْ كُنَّا ذَوِي تَبَعٍ.
et-Tebe' (التَّبَعُ) kelimesi 'tâbi olan' demektir; tıpkı hâdim-hadem, bâkır-bakar, hâris-haras, râsıd-rasad gibi [tekile delalet eden çoğul ismi] gibidir. Zeccâc: 'Bununla isimlendirilmiş bir masdar olması da caizdir, yani tâbi olma özelliğine sahiptik demektir' demiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ التَّبَعِيَّةَ يُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: الْمُرَادُ مِنْهَا التَّبَعِيَّةُ فِي الْكُفْرِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهَا التَّبَعِيَّةَ فِي أَحْوَالِ الدُّنْيَا: فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا مِنْ عَذابِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ أَيْ هَلْ يُمْكِنُكُمْ دَفْعُ عَذَابِ اللَّهِ عَنَّا.
Bil ki bu tâbiliğin küfürde tâbilik olması muhtemel olduğu gibi, dünya işlerinde tâbilik olması da muhtemeldir. {فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا مِنْ عَذابِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ} “Şimdi siz, Allah'ın azabından zerre kadar bir şeyi bizden savabilir misiniz?” yani Allah'ın azabını bizden defetmeniz mümkün müdür?
فَإِنْ قِيلَ: فَمَا الْفَرْقُ بَيْنَ مِنْ فِي قَوْلِهِ: مِنْ عَذابِ اللَّهِ وَبَيْنَهُ فِي قَوْلِهِ: مِنْ شَيْءٍ.
Eğer: '{مِنْ عَذابِ اللَّهِ} ifadesindeki 'min' ile {مِنْ شَيْءٍ} ifadesindeki 'min' arasındaki fark nedir?' denilirse,
قُلْنَا: كِلَاهُمَا لِلتَّبْعِيضِ بِمَعْنَى: هَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا بَعْضَ شَيْءٍ هُوَ عَذَابُ اللَّهِ أَيْ بَعْضُ عَذَابِ اللَّهِ وَعِنْدَ هَذَا
Deriz ki: Her ikisi de teb'îz (kısmilik bildirme) içindir; yani: 'Allah'ın azabı olan bir şeyin bir kısmını, yani Allah'ın azabının bir parçasını bizden savabilir misiniz?' anlamındadır. İşte bu esnada
حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنِ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا أَنَّهُمْ قَالُوا: لَوْ هَدانَا اللَّهُ لَهَدَيْناكُمْ وَفِيهِ وُجُوهٌ/ الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:
Yüce Allah büyüklük taslayanların şöyle dediklerini nakletmiştir: {لَوْ هَدانَا اللَّهُ لَهَدَيْناكُمْ} “Eğer Allah bizi doğru yola iletseydi biz de sizi doğru yola iletirdik.” Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: İbn Abbas demiştir ki:
مَعْنَاهُ لَوْ أَرْشَدَنَا اللَّهُ لَأَرْشَدْنَاكُمْ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ: مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ إِنَّمَا دَعَوْهُمْ إِلَى الضَّلَالِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَضَلَّهُمْ وَلَمْ يَهْدِهِمْ فَدَعَوْا أَتْبَاعَهُمْ إِلَى الضَّلَالِ وَلَوْ هَدَاهُمْ لَدَعَوْهُمْ إِلَى الْهُدَى قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : لَعَلَّهُمْ قَالُوا ذَلِكَ مَعَ أَنَّهُمْ كَذَبُوا فِيهِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنِ الْمُنَافِقِينَ: يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعاً فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَما يَحْلِفُونَ لَكُمْ [الْمُجَادَلَةِ: ١٨] .
Bunun anlamı: 'Allah bize doğru yolu gösterseydi biz de size gösterirdik' şeklindedir. Vâhidî şöyle demiştir: Bunun manası, onlar tâbilerini ancak Allah Teâlâ kendilerini saptırdığı ve hidayete erdirmediği için sapıklığa çağırmışlardır; dolayısıyla tâbilerini sapıklığa davet etmişlerdir; şayet Allah kendilerini hidayete erdirseydi onları da hidayete çağırırlardı. el-Keşşâf sahibi [Zemahşerî] şöyle demiştir: 'Muhtemelen onlar bu sözde yalancı oldukları halde böyle söylemişlerdir; buna delil, Yüce Allah'ın münafıklardan naklen söylediği: {يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعاً فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَما يَحْلِفُونَ لَكُمْ} “Allah onların hepsini dirilteceği gün, size yemin ettikleri gibi O'na da yemin edecekler” [Mücâdele 18] ayetidir.'
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُعْتَزِلَةَ لَا يُجَوِّزُونَ صُدُورَ الْكَذِبِ عَنْ أَهْلِ الْقِيَامَةِ فَكَانَ هَذَا الْقَوْلُ مِنْهُ مُخَالِفًا لِأُصُولِ مَشَايِخِهِ فَلَا يُقْبَلُ مِنْهُ، الثَّانِي: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى لَوْ كُنَّا مِنْ أَهْلِ اللُّطْفُ فَلَطَفَ بِنَا رَبُّنَا وَاهْتَدَيْنَا لَهَدَيْنَاكُمْ إِلَى الْإِيمَانِ. وَذَكَرَ الْقَاضِي هَذَا الوجه وَزَيْفَهُ بِأَنْ قَالَ: لَا يَجُوزُ حَمْلُ هَذَا عَلَى اللُّطْفِ، لِأَنَّ ذَلِكَ قَدْ فَعَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى. وَالثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى لَوْ خَلَّصَنَا اللَّهُ مِنَ الْعِقَابِ وَهَدَانَا إِلَى طَرِيقِ الْجَنَّةِ لَهَدَيْنَاكُمْ، وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْهُدَى هَذَا الَّذِي ذَكَرْنَاهُ أَنَّ هَذَا هُوَ الَّذِي الْتَمَسُوهُ وَطَلَبُوهُ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْهِدَايَةِ هَذَا الْمَعْنَى.
Bil ki Mutezile, kıyamet ehlinden yalan sadır olmasını caiz görmez; dolayısıyla onun bu sözü kendi üstatlarının usulüne aykırıdır ve kendisinden kabul edilmez. İkincisi: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: 'Anlamın; şayet biz lütuf ehlinden olsaydık da Rabbimiz bize lütufta bulunsaydı ve biz hidayete erseydik, sizi de imana iletirdik, şeklinde olması caizdir.' Kâdî bu vechi zikretmiş ve: 'Bunu lütfa hamletmek caiz değildir, çünkü Allah Teâlâ bunu zaten yapmıştır' diyerek zayıf bulmuştur. Üçüncüsü: Anlamın; 'şayet Allah bizi cezadan kurtarıp cennetin yoluna iletseydi biz de sizi iletirdik' şeklinde olmasıdır. Hidayetten muradın bu zikrettiğimiz şey olduğuna delil, onların arayıp talep ettikleri şeyin bu olmasıdır; binaenaleyh hidayetten muradın bu anlam olması vacip olur.
ثم قال: سَواءٌ عَلَيْنا أَجَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا أَيْ مُسْتَوٍ عَلَيْنَا الْجَزَعُ وَالصَّبْرُ وَالْهَمْزَةُ وَأَمْ لِلتَّسْوِيَةِ وَنَظِيرُهُ:
Sonra şöyle dediler: {سَواءٌ عَلَيْنا أَجَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا} “Feryat edip sızlansak da sabretsek de bizim için birdir”, yani sızlanmak ile sabretmek bizim için eşittir. Buradaki hemze ve 'em' harfi tesviye (eşitlik) içindir; bunun benzeri:
فَاصْبِرُوا أَوْ لَا تَصْبِرُوا سَواءٌ عَلَيْكُمْ [الطور: ١٦] ثم قالوا: مَا لَنَا مِنْ مَحِيصٍ، أَيْ مَنْجًى وَمَهْرَبٍ، وَالْمَحِيصُ قَدْ يَكُونُ مَصْدَرًا كَالْمَغِيبِ وَالْمَشِيبِ، وَمَكَانًا كَالْمَبِيتِ وَالْمَضِيقِ، وَيُقَالُ حَاصَ عَنْهُ وَحَاضَ بِمَعْنًى واحد، والله أعلم.
{فَاصْبِرُوا أَوْ لَا تَصْبِرُوا سَواءٌ عَلَيْكُمْ} “Artık ister sabredin ister sabretmeyin, sizin için birdir” [Tûr 16] ayetidir. Sonra {مَا لَنا مِنْ مَحِيصٍ} “Bizim için sığınacak hiçbir yer yoktur” dediler; yani hiçbir kurtuluş ve kaçış yeri yoktur. el-Mahîs (الْمَحِيصُ) kelimesi el-mağîb ve el-meşîb gibi masdar olabileceği gibi, el-mebît ve el-madîk gibi mekân ismi de olabilir. 'Hâsa anhu' (حَاصَ عَنْهُ) ve 'hâda' (حَاضَ) aynı anlamda kullanılır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة إبراهيم (١٤) : آية ٢٢]
[İbrâhîm Suresi (14), Ayet 22]
وَقالَ الشَّيْطانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلاَّ أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَما أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ إِنِّي كَفَرْتُ بِما أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ إِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٢٢)
{وَقالَ الشَّيْطانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلاَّ أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَما أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ إِنِّي كَفَرْتُ بِما أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ إِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ} “İş bitirilince şeytan der ki: 'Şüphesiz Allah size hak olanı vadetti, ben de size vadettim ama size yalancı çıktım. Zaten benim sizin üzerinizde bir hâkimiyetim yoktu; ancak sizi çağırdım, siz de bana icabet ettiniz. Artık beni kınamayın, kendinizi kınayın! Ne ben sizi kurtarabilirim ne de siz beni kurtarabilirsiniz. Doğrusu ben, daha önce beni [Allah'a] ortak koşmanızı da inkâr etmiştim.' Şüphesiz zalimler için can yakıcı bir azap vardır” (22).
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ الْمُنَاظَرَةَ الَّتِي وَقَعَتْ بَيْنَ الرُّؤَسَاءِ وَالْأَتْبَاعِ مِنْ كَفَرَةِ الْإِنْسِ، أَرْدَفَهَا بِالْمُنَاظَرَةِ الَّتِي وَقَعَتْ بَيْنَ الشَّيْطَانِ وَبَيْنَ أَتْبَاعِهِ مِنَ الْإِنْسِ فَقَالَ تَعَالَى: وَقالَ الشَّيْطانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ وَفِي الْمُرَادِ بِقَوْلِهِ:
Bil ki Yüce Allah, insanlardan olan kâfirlerin önderleri ile tâbileri arasında geçen tartışmayı zikrettikten sonra, bunu şeytan ile onun insanlardan olan tâbileri arasında geçen tartışma ile devam ettirmiş ve: {وَقالَ الشَّيْطانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ} “İş bitirilince şeytan der ki...” buyurmuştur.
لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ وُجُوهٌ:
{لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ} “İş bitirilince” ifadesiyle murat edilen hususta birtakım görüşler vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: إِذَا اسْتَقَرَّ أَهْلُ الْجَنَّةِ فِي الْجَنَّةِ، وَأَهْلُ النَّارِ فِي النَّارِ، أَخَذَ أَهْلُ النَّارِ فِي لَوْمِ إِبْلِيسَ وَتَقْرِيعِهِ فَيَقُومُ فِي النَّارِ فِيمَا بَيْنَهُمْ خَطِيبًا وَيَقُولُ مَا أَخْبَرَ اللَّهُ عَنْهُ بِقَوْلِهِ: وَقالَ الشَّيْطانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ.
Birinci Görüş: Müfessirler şöyle demiştir: Cennet ehli cennete, cehennem ehli de cehenneme yerleştiğinde, cehennem ehli İblis'i kınamaya ve azarlamaya başlar. Bunun üzerine İblis cehennemde onların arasında hatip olarak ayağa kalkar ve Allah'ın: {وَقالَ الشَّيْطانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ} “İş bitirilince şeytan dedi ki...” sözüyle haber verdiği şeyleri söyler.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: قُضِيَ الْأَمْرُ لَمَّا انْقَضَتِ الْمُحَاسَبَةُ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَوْلَى، لِأَنَّ آخِرَ أَمْرِ أَهْلِ الْقِيَامَةِ اسْتِقْرَارُ الْمُطِيعِينَ فِي الْجَنَّةِ وَاسْتِقْرَارُ الْكَافِرِينَ فِي النَّارِ، ثُمَّ يَدُومُ الْأَمْرُ بَعْدَ ذَلِكَ.
İkinci Görüş: {قُضِيَ الْأَمْرُ} “İş bitirilince” ifadesinden muradın hesaplaşma sona erdiği vakit olduğudur. Birinci görüş daha uygundur; çünkü kıyamet ehlinin nihai durumu itaatkârların cennete, kâfirlerin de cehenneme yerleşmesidir; bundan sonra durum devamlılık kazanır.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّ مَذْهَبَنَا أَنَّ الْفُسَّاقَ مِنْ أَهْلِ الصَّلَاةِ يَخْرُجُونَ مِنَ النَّارِ وَيَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ ذَلِكَ الْوَقْتَ، لِأَنَّ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ تَنْقَطِعُ الْأَحْوَالُ الْمُعْتَبَرَةُ، وَلَا يَحْصُلُ بَعْدَهُ إِلَّا دَوَامُ ما حصل قَبْلَ ذَلِكَ، وَأَمَّا الشَّيْطَانُ فَالْمُرَادُ بِهِ إِبْلِيسُ لِأَنَّ لَفْظَ الشَّيْطَانِ لَفْظٌ مُفْرَدٌ فَيَتَنَاوَلُ الْوَاحِدَ وَإِبْلِيسُ رَأْسُ الشَّيَاطِينِ وَرَئِيسُهُمْ، فَحَمْلُ اللَّفْظِ عَلَيْهِ أَوْلَى، لَا سِيَّمَا
Üçüncü Görüş: Bizim mezhebimize göre ehl-i kıbleden olan fasıklar cehennemden çıkıp cennete gireceklerdir; dolayısıyla {لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ} “iş bitirilince” ifadesinden muradın o vakit olması uzak bir ihtimal değildir. Çünkü o vakitte değişen durumlar sona erer ve bundan sonra ancak daha önce hâsıl olanın devamı kalır. Şeytandan murat ise İblis'tir; çünkü 'şeytan' lafzı tekil bir lafız olup bir kişiyi kapsar ve İblis şeytanların başı ve reisidir; binaenaleyh lafzı ona hamletmek daha evladır; özellikle
وَقَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِذَا جَمَعَ
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuşken: «Allah mahlukatı topladığında
اللَّهُ الْخَلْقَ وَقَضَى بَيْنَهُمْ يَقُولُ الْكَافِرُ قَدْ وَجَدَ الْمُسْلِمُونَ مَنْ يَشْفَعُ لَهُمْ فَمَنْ يَشْفَعُ لَنَا مَا هُوَ إِلَّا إِبْلِيسُ هُوَ الَّذِي أَضَلَّنَا فَيَأْتُونَهُ وَيَسْأَلُونَهُ فَعِنْدَ ذَلِكَ يَقُولُ هَذَا الْقَوْلَ» .
ve aralarında hükmettiğinde kâfir şöyle der: 'Müslümanlar kendilerine şefaat edecek birini buldular, peki bize kim şefaat edecek? Bizi saptıran İblis'ten başkası değildir.' Bunun üzerine ona gelirler ve [şefaat] isterler; işte o anda o bu sözü söyler.»
أما قوله: إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ فَفِيهِ مَبَاحِثُ:
Yüce Allah'ın: {إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ} “Şüphesiz Allah size hak olanı vadetti, ben de size vadettim ama size yalancı çıktım” buyruğuna gelince, bunda birtakım incelemeler vardır:
البحث الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَهُوَ الْبَعْثُ وَالْجَزَاءُ عَلَى الْأَعْمَالِ فَوَفَى لَكُمْ بِمَا وَعَدَكُمْ وَوَعَدْتُكُمْ خِلَافَ ذَلِكَ فَأَخْلَفْتُكُمْ، وَتَقْرِيرُ الْكَلَامِ أَنَّ النَّفْسَ تَدْعُو إِلَى هَذِهِ الْأَحْوَالِ الدُّنْيَوِيَّةِ وَلَا تَتَصَوَّرُ كَيْفِيَّةَ السَّعَادَاتِ الْأُخْرَوِيَّةِ وَالْكَمَالَاتِ النَّفْسَانِيَّةِ وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَيْهَا وَيُرَغِّبُ فِيهَا كَمَا قَالَ: وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقى [الْأَعْلَى: ١٧] .
Birinci İnceleme: Murat edilen; Allah Teâlâ'nın size hak olanı yani yeniden dirilmeyi ve amellerin karşılığını vadettiği, size vadettiğini eksiksiz yerine getirdiği; benim ise size bunun aksini vadedip sizi aldattığımdır. Sözün açıklaması şudur: Nefis bu dünyevi hallere çağırır ve uhrevi saadetlerin, nefsi kemalatın nasıllığını tasavvur edemez; Allah ise bunlara çağırır ve teşvik eder; nitekim: {وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقى} “Ahiret ise daha hayırlı ve daha süreklidir” [A'lâ 17] buyurmuştur.
البحث الثَّانِي: قَوْلُهُ: وَعْدَ الْحَقِّ مِنْ بَابِ إِضَافَةِ الشَّيْءِ إلى نفسه كقوله: حَبَّ الْحَصِيدِ [ق: ٩] وَمَسْجِدِ الْجَامِعِ عَلَى قَوْلِ الْكُوفِيِّينَ، وَالْمَعْنَى: وَعَدَكُمُ الْوَعْدَ الْحَقَّ، وَعَلَى مَذْهَبِ الْبَصْرِيِّينَ يَكُونُ التَّقْدِيرُ وَعْدَ الْيَوْمِ الْحَقِّ أَوِ الْأَمْرِ الْحَقِّ أَوْ يَكُونُ التَّقْدِيرُ وَعَدَكُمُ الْحَقَّ. ثُمَّ ذَكَرَ الْمَصْدَرَ تَأْكِيدًا.
İkinci İnceleme: {وَعْدَ الْحَقِّ} “hak olan vaad” ifadesi, Kûfelilerin görüşüne göre; {حَبَّ الْحَصِيدِ} “biçilen ekin tanesi” [Kâf 9] ve 'mescidü'l-câmi'' tamlamalarında olduğu gibi bir şeyin kendi sıfatına izafe edilmesi (izâfetü'ş-şey'i ilâ nefsihî) kabilindendir. Manası: 'Size hak olan vaatte bulundu' demektir. Basralıların mezhebine göre ise takdiri 'va'de'l-yevmi'l-hakk' (hak günün vaadi) veya 'va'de'l-emri'l-hakk' (hak olan işin vaadi) şeklindedir ya da takdir 'veadekümü'l-hakka' (size hakkı vadetti) şeklinde olup ardından tekit için masdar getirilmiştir.
البحث الثَّالِثُ: فِي الْآيَةِ إِضْمَارٌ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ التَّقْدِيرَ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ فَصَدَقَكُمْ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَحَذَفَ ذَلِكَ لِدَلَالَةِ تِلْكَ الْحَالَةِ عَلَى صِدْقِ ذَلِكَ الْوَعْدِ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يُشَاهِدُونَهَا وَلَيْسَ وَرَاءَ الْعِيَانِ بَيَانٌ وَلِأَنَّهُ ذَكَرَ فِي وَعْدِ الشَّيْطَانِ الْإِخْلَافَ فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى الصِّدْقِ فِي وَعْدِ اللَّهِ تَعَالَى. الثَّانِي: أَنَّ فِي قَوْلِهِ:
Üçüncü İnceleme: Ayette iki yönden takdir (hazif/gizli tutma) vardır: Birincisi: İfadenin takdiri; 'Şüphesiz Allah size hak vaatte bulundu ve size doğru söyledi; ben de size vadettim ama size yalancı çıktım' şeklindedir. O durumun o vaadin doğruluğuna delalet etmesi sebebiyle bu ifade hazfedilmiştir; çünkü onlar bunu bizzat müşahede ediyorlardı ve bizzat görmenin ötesinde bir açıklamaya gerek yoktur; ayrıca şeytanın vaadinde sözünden dönmeyi zikretmiş olması, Allah Teâlâ'nın vaadindeki doğruluğa delalet etmiştir. İkincisi:
وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ الْوَعْدُ يقتضى مفعولا ثانيا وحذف هاهنا لِلْعِلْمِ بِهِ، وَالتَّقْدِيرُ: وَوَعَدْتُكُمْ أَنْ لَا جَنَّةَ وَلَا نَارَ وَلَا حَشْرَ وَلَا حِسَابَ.
{وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ} “Ben de size vadettim ama size yalancı çıktım” sözündeki 'vaat' fiili ikinci bir meful gerektirir ve bilindiği için burada hazfedilmiştir. Takdiri şöyledir: 'Ben size cennetin, cehennemin, haşrin ve hesabın olmadığını vadettim.'
أما قَوْلِهِ: وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ أَيْ قُدْرَةٍ وَمَكِنَةٍ وَتَسَلُّطٍ وَقَهْرٍ فَأَقْهَرَكُمْ عَلَى الْكُفْرِ/ وَالْمَعَاصِي وَأُلْجِئَكُمْ إِلَيْهَا، إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ أَيْ إِلَّا دُعَائِي إِيَّاكُمْ إِلَى الضَّلَالَةِ بِوَسْوَسَتِي وَتَزْيِينِي قَالَ النَّحْوِيُّونَ:
{وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ} “Benim sizin üzerinizde hiçbir hâkimiyetim yoktu” buyruğuna gelince; yani sizi küfre ve günahlara zorlayıp mecbur edecek bir kudretim, gücüm, hâkimiyetim ve zorbalığım yoktu; {إِلاَّ أَنْ دَعَوْتُكُمْ} “ancak sizi çağırdım” yani vesvesemle ve süslü göstermemle sizi sapıklığa davet etmemden başka bir şey yapmadım. Nahivciler şöyle demiştir:
لَيْسَ الدُّعَاءُ مِنْ جِنْسِ السُّلْطَانِ فَقَوْلُهُ: إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ مِنْ جِنْسِ قَوْلِهِمْ مَا تَحِيَّتُهُمْ إِلَّا الضَّرْبُ، وَقَالَ الْوَاحِدِيُّ: إِنَّهُ اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ، أَيْ لَكِنْ دَعَوْتُكُمْ وَعِنْدِي أنه يمكن أن يقال كلمة «إلا» هاهنا اسْتِثْنَاءٌ حَقِيقِيٌّ، لِأَنَّ قُدْرَةَ الْإِنْسَانِ عَلَى حَمْلِ الْغَيْرِ عَلَى عَمَلٍ مِنَ الْأَعْمَالِ تَارَةً يَكُونُ بِالْقَهْرِ وَالْقَسْرِ، وَتَارَةً يَكُونُ بِتَقْوِيَةِ الدَّاعِيَةِ فِي قَلْبِهِ بِإِلْقَاءِ الْوَسَاوِسِ إِلَيْهِ، فَهَذَا نَوْعٌ مِنْ أَنْوَاعِ التَّسَلُّطِ، ثُمَّ إِنَّ ظَاهِرَ هَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الشَّيْطَانَ لَا قُدْرَةَ لَهُ عَلَى تَصْرِيعِ الْإِنْسَانِ وَعَلَى تَعْوِيجِ أَعْضَائِهِ وَجَوَارِحِهِ، وَعَلَى إِزَالَةِ الْعَقْلِ عَنْهُ كَمَا يَقُولُهُ الْعَوَامُّ وَالْحَشْوِيَّةُ، ثم قال: فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ يَعْنِي مَا كَانَ مِنِّي إِلَّا الدُّعَاءُ وَالْوَسْوَسَةُ، وَكُنْتُمْ سَمِعْتُمْ دَلَائِلَ اللَّهِ وَشَاهَدْتُمْ مَجِيءَ أَنْبِيَاءِ اللَّهِ تَعَالَى فَكَانَ مِنَ الْوَاجِبِ عَلَيْكُمْ أَنْ لَا تَغْتَرُّوا بِقَوْلِي وَلَا تَلْتَفِتُوا إِلَيَّ فَلَمَّا رَجَّحْتُمْ قَوْلِي عَلَى الدَّلَائِلِ الظَّاهِرَةِ كَانَ اللَّوْمُ عَلَيْكُمْ لَا عَلَيَّ فِي هَذَا الْبَابِ. وَفِي الْآيَةِ مَسْأَلَتَانِ:
Davet, hâkimiyet (sultan) cinsinden değildir; dolayısıyla {إِلاَّ أَنْ دَعَوْتُكُمْ} ifadesi, Arapların 'onların selamlaşması ancak dayaktır' sözü cinsindendir. Vâhidî: 'Bu munkatı bir istisnadır; yani fakat ben sizi davet ettim demektir' demiştir. Bana göre ise burada 'illâ' kelimesinin hakiki bir istisna olduğunu söylemek mümkündür; çünkü insanın başkasını bir ameli yapmaya sevk etme gücü bazen zor ve cebir yoluyla olur, bazen de vesveseler vererek kalbindeki arzuyu güçlendirmek suretiyle olur; bu da bir çeşit hâkimiyettir. Ayrıca bu ayetin zahiri, avamın ve Haşviyye'nin iddia ettiği gibi şeytanın insanı yere çarpma, organlarını ve uzuvlarını çarpıtma ve aklını başından alma gibi bir gücünün olmadığına delalet eder. Sonra: {فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ} “Artık beni kınamayın, kendinizi kınayın!” demiştir; yani benim tarafımdan davet ve vesveseden başka bir şey olmamıştır; siz ise Allah'ın delillerini işitmiş ve Allah Teâlâ'nın peygamberlerinin gelişini görmüştünüz; dolayısıyla benim sözüme aldanmamanız ve bana iltifat etmemeniz gerekirdi. Açık delillere karşı benim sözümü tercih ettiğinizde, bu hususta kınama bana değil size ait olur. Bu ayette iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَشْيَاءَ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَوْ كان الكفر والمعصية من الله تعالى لَوَجَبَ أَنْ يُقَالَ: فَلَا تَلُومُونِي وَلَا أَنْفُسَكُمْ فَإِنَّ اللَّهَ قَضَى عَلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَأَجْبَرَكُمْ عَلَيْهِ. الثَّانِي: ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الشَّيْطَانَ لَا قُدْرَةَ لَهُ عَلَى تَصْرِيعِ الْإِنْسَانِ وَعَلَى تَعْوِيجِ أَعْضَائِهِ وَعَلَى إِزَالَةِ الْعَقْلِ عَنْهُ كَمَا تَقُولُ الْحَشْوِيَّةُ وَالْعَوَامُّ. الثَّالِثُ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَجُوزُ ذَمُّهُ وَلَوْمُهُ وَعِقَابُهُ بِسَبَبِ فِعْلِ الْغَيْرِ، وَعِنْدَ هَذَا يَظْهَرُ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ عِقَابُ أَوْلَادِ الْكُفَّارِ بِسَبَبِ كُفْرِ آبَائِهِمْ.
Birinci Mesele: Mutezile demiştir ki: Bu ayet birtakım hususlara delalet eder: Birincisi: Eğer küfür ve günah Allah Teâlâ'dan olsaydı; 'Beni de kendinizi de kınamayın, çünkü küfrü sizin üzerinize Allah takdir etmiş ve sizi buna zorlamıştır' denmesi gerekirdi. İkincisi: Bu ayetin zahiri, Haşviyye ve avamın söylediği gibi şeytanın insanı yere çarpma, azalarını çarpıtma ve aklını giderme kudretinin olmadığına delalet eder. Üçüncüsü: Bu ayet, insanın başkasının fiili sebebiyle yerilmesinin, kınanmasının ve cezalandırılmasının caiz olmadığına delalet eder; bu durumda kâfirlerin çocuklarının babalarının küfrü sebebiyle cezalandırılmasının caiz olmadığı ortaya çıkar.
أَجَابَ بَعْضُ الْأَصْحَابِ عَنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ بِأَنَّ هَذَا قَوْلُ الشَّيْطَانِ فَلَا يَجُوزُ التَّمَسُّكُ بِهِ.
Ashabımızdan (Ehl-i Sünnet âlimlerinden) bazıları bu gerekçelere şöyle cevap vermiştir: Bu, şeytanın sözüdür; binaenaleyh onunla delil getirmek caiz değildir.
وَأَجَابَ الْخَصْمُ عَنْهُ: بِأَنَّهُ لَوْ كَانَ هَذَا الْقَوْلُ مِنْهُ بَاطِلًا لَبَيَّنَ اللَّهُ بُطْلَانَهُ وَأَظْهَرَ إِنْكَارَهُ، وَأَيْضًا فَلَا فَائِدَةَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ فِي ذِكْرِ هَذَا الْكَلَامِ الْبَاطِلِ وَالْقَوْلِ الْفَاسِدِ. أَلَا تَرَى أَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ كَلَامٌ حَقٌّ وَقَوْلَهُ: وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ قَوْلٌ حَقٌّ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ [الْحِجْرِ: ٤٢] .
Karşı taraf ise buna şöyle cevap vermiştir: Eğer onun bu sözü batıl olsaydı, Allah onun batıl olduğunu beyan eder ve reddini açıkça ortaya koyardı; ayrıca o günde bu batıl sözü ve fasit kelamı zikretmenin hiçbir faydası yoktur. Görmez misin ki onun: {إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ} “Şüphesiz Allah size hak olanı vadetti, ben de size vadettim ama size yalancı çıktım” sözü hak bir sözdür; keza {وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ} “Benim sizin üzerinizde bir hâkimiyetim yoktu” sözü de Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ} “Sana uyan azgınlar dışında, kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur” [Hicr 42] ayetinin delaletiyle hak bir sözdür.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الشَّيْطَانَ الْأَصْلِيَّ هُوَ النَّفْسُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الشَّيْطَانَ بَيَّنَ أَنَّهُ مَا أَتَى إِلَّا بِالْوَسْوَسَةِ، فَلَوْلَا الْمَيْلُ الْحَاصِلُ بِسَبَبِ الشَّهْوَةِ وَالْغَضَبِ وَالْوَهْمِ وَالْخَيَالِ لَمْ يَكُنْ لِوَسْوَسَتِهِ تَأْثِيرٌ الْبَتَّةَ، فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ الشَّيْطَانَ الْأَصْلِيَّ هُوَ النَّفْسُ.
İkinci Mesele: Bu ayet asıl şeytanın nefis olduğuna delalet eder; çünkü şeytan sadece vesvese verdiğini açıklamıştır. Şayet şehvet, öfke, vehim ve hayal sebebiyle hâsıl olan meyil olmasaydı, onun vesvesesinin kesinlikle hiçbir etkisi olmazdı; bu da asıl şeytanın nefis olduğunu gösterir.
فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: بَيِّنُوا لَنَا حَقِيقَةَ الْوَسْوَسَةِ.
Eğer birisi: 'Bize vesvesenin hakikatini açıklayın' derse,
قُلْنَا: الْفِعْلُ إِنَّمَا يَصْدُرُ عَنِ الْإِنْسَانِ عِنْدَ حُصُولِ أُمُورٍ أَرْبَعَةٍ يَتَرَتَّبُ بَعْضُهَا عَلَى الْبَعْضِ تَرْتِيبًا/ لَازِمًا طَبِيعِيًّا وَبَيَانُهُ أَنَّ أَعْضَاءَ الْإِنْسَانِ بِحُكْمِ السَّلَامَةِ الْأَصْلِيَّةِ وَالصَّلَاحِيَّةِ الطَّبِيعِيَّةِ صَالِحَةٌ لِلْفِعْلِ وَالتَّرْكِ، وَالْإِقْدَامِ وَالْإِحْجَامِ، فَمَا لَمْ يَحْصُلْ فِي الْقَلْبِ مَيْلٌ إِلَى تَرْجِيحِ الْفِعْلِ عَلَى التَّرْكِ أَوْ بِالْعَكْسِ فَإِنَّهُ يَمْتَنِعُ صُدُورُ الْفِعْلِ، وَذَلِكَ الْمَيْلُ هُوَ الْإِرَادَةُ الْجَازِمَةُ، وَالْقَصْدُ الْجَازِمُ. ثُمَّ إِنَّ تِلْكَ الْإِرَادَةَ الْجَازِمَةَ لَا تَحْصُلُ إِلَّا عِنْدَ حُصُولِ عِلْمٍ أَوِ اعْتِقَادٍ أَوْ ظَنٍّ بِأَنَّ ذَلِكَ الْفِعْلَ سَبَبٌ لِلنَّفْعِ أَوْ سَبَبٌ لِلضَّرَرِ فَإِنْ لَمْ يَحْصُلْ فِيهِ هَذَا الِاعْتِقَادُ لَمْ يَحْصُلِ الْمَيْلُ لَا إِلَى الْفِعْلِ وَلَا إِلَى التَّرْكِ، فَالْحَاصِلُ أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا أَحَسَّ بِشَيْءٍ تَرَتَّبَ عَلَيْهِ شُعُورُهُ بِكَوْنِهِ مُلَائِمًا لَهُ أَوْ بِكَوْنِهِ مُنَافِرًا لَهُ أَوْ بِكَوْنِهِ غَيْرَ مُلَائِمٍ وَلَا مُنَافِرٍ، فَإِنْ حَصَلَ الشُّعُورُ بِكَوْنِهِ مُلَائِمًا لَهُ تَرَتَّبَ عَلَيْهِ الْمَيْلُ الْجَازِمُ إِلَى الْفِعْلِ وَإِنْ حَصَلَ الشُّعُورُ بِكَوْنِهِ مُنَافِرًا لَهُ تَرَتَّبَ عَلَيْهِ الْمَيْلُ الْجَازِمُ إِلَى التَّرْكِ، وَإِنْ لَمْ يَحْصُلْ لَا هَذَا وَلَا ذَاكَ لَمْ يَحْصُلِ الْمَيْلُ لَا إِلَى ذَلِكَ الشَّيْءِ وَلَا إِلَى ضِدِّهِ، بَلْ بَقِيَ الْإِنْسَانُ كَمَا كَانَ، وَعِنْدَ حُصُولِ ذَلِكَ الْمَيْلِ الْجَازِمِ تَصِيرُ الْقُدْرَةُ مَعَ ذَلِكَ الْمَيْلِ مُوجِبَةً لِلْفِعْلِ.
Deriz ki: Fiil insandan ancak birbirini zorunlu ve tabii bir tertiple izleyen dört unsurun gerçekleşmesiyle meydana gelir. Açıklaması şudur: İnsanın organları asıl sağlamlığı ve tabii elverişliliği hükmüyle hem yapmaya hem terk etmeye, hem yönelmeye hem çekinmeye uygundur. Kalpte yapmayı terk etmeye ya da tersine tercihe dair bir meyil hâsıl olmadıkça fiilin meydana gelmesi imkânsızdır; işte bu meyil, kesin irade ve kesin kasıttır. Sonra bu kesin irade ancak o fiilin bir menfaat sebebi veya zarar sebebi olduğuna dair bir ilim, inanç veya zannın hâsıl olmasıyla meydana gelir; eğer onda bu inanç hâsıl olmazsa ne yapmaya ne de terk etmeye yönelik meyil oluşur. Netice olarak insan bir şeyi hissettiğinde, buna bağlı olarak onun kendisine uygun (mülâyim) olduğunu veya ters (münâfir) olduğunu yahut ne uygun ne de ters olduğunu algılar. Şayet onun kendisine uygun olduğunu algılarsa bundan fiile yönelik kesin meyil doğar; şayet kendisine ters olduğunu algılarsa bundan terke yönelik kesin meyil doğar; eğer ne bu ne de diğeri gerçekleşmezse ne o şeye ne de zıddına meyil hâsıl olur, aksine insan olduğu gibi kalır. İşte bu kesin meyil meydana geldiğinde, kudret bu meyil ile birlikte fiili zorunlu kılıcı (mûcip) hale gelir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: صُدُورُ الْفِعْلِ عَنْ مَجْمُوعِ الْقُدْرَةِ وَالدَّاعِي الْحَاصِلِ أَمْرٌ وَاجِبٌ فَلَا يَكُونُ لِلشَّيْطَانِ مَدْخَلٌ فِيهِ وَصُدُورُ الْمَيْلِ عَنْ تَصَوُّرِ كَوْنِهِ خَيْرًا أَوْ تَصَوُّرِ كَوْنِهِ شَرًّا أَمْرٌ وَاجِبٌ فَلَا يَكُونُ لِلشَّيْطَانِ فِيهِ مَدْخَلٌ وَحُصُولُ كونه خيرا أو تصورا كَوْنِهِ شَرًّا عَنْ مُطْلَقِ الشُّعُورِ بِذَاتِهِ أَمْرٌ لَازِمٌ فَلَا مَدْخَلَ لِلشَّيْطَانِ فِيهِ، فَلَمْ يَبْقَ لِلشَّيْطَانِ مَدْخَلٌ فِي شَيْءٍ مِنْ هَذِهِ الْمَقَامَاتِ إِلَّا فِي أَنْ يُذَكِّرَهُ شَيْئًا بِأَنْ يُلْقِيَ إِلَيْهِ حَدِيثَهُ مِثْلُ أَنَّ الْإِنْسَانَ كَانَ غَافِلًا عَنْ صُورَةِ امْرَأَةٍ فَيُلْقِي الشَّيْطَانُ حَدِيثَهَا فِي خَاطِرِهِ فَالشَّيْطَانُ لَا قُدْرَةَ لَهُ إِلَّا فِي هَذَا الْمَقَامِ، وَهُوَ عَيْنُ مَا حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي يَعْنِي مَا كَانَ مِنِّي إِلَّا مُجَرَّدُ هَذِهِ الدَّعْوَةِ فَأَمَّا بَقِيَّةُ الْمَرَاتِبِ فَمَا صَدَرَتْ مِنِّي وَمَا كَانَ لِي فِيهَا أَثَرٌ الْبَتَّةَ. بَقِيَ فِي هَذَا الْمَقَامِ سُؤَالَانِ:
Bunu anladığında deriz ki: Fiilin, mevcut kudret ile hâsıl olan yönlendirici sebebin (dâî) birlikteliğinden doğması zorunlu bir durumdur; dolayısıyla bunda şeytanın bir dahli olamaz. Meylin, fiilin hayır veya şer olarak tasavvur edilmesinden doğması zorunlu bir durumdur; dolayısıyla bunda da şeytanın bir dahli olamaz. Onun hayır olduğunun veya şer olduğunun tasavvurunun ise bizatihi yalın algıdan hâsıl olması zorunlu bir durumdur; binaenaleyh bunda da şeytanın dahli yoktur. O halde bu mertebelerin hiçbirinde şeytanın, insana onun sözünü/düşüncesini fısıldayarak bir şeyi hatırlatması dışında hiçbir dahli kalmamıştır; örneğin insanın bir kadın suretinden gafil olduğu sırada şeytanın onun düşüncesini hatırına getirmesi gibi. Dolayısıyla şeytanın bu makamdan başka hiçbir şeye gücü yetmez; bu da Yüce Allah'ın ondan naklen haber verdiği: {وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي} “Benim sizin üzerinizde bir hâkimiyetim yoktu; ancak sizi çağırdım, siz de bana icabet ettiniz. Artık beni kınamayın!” sözünün ta kendisidir. Yani benim tarafımdan sadece bu kuru çağrıdan başkası olmamıştır; diğer mertebelere gelince, onlar benden kaynaklanmamış ve onlarda kesinlikle benim hiçbir etkim bulunmamıştır. Bu makamda geriye iki soru kalmaktadır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: كَيْفَ يُعْقَلُ تَمَكُّنُ الشَّيْطَانِ مِنَ النُّفُوذِ فِي دَاخِلِ أَعْضَاءِ الْإِنْسَانِ وَإِلْقَاءِ الْوَسْوَسَةِ إِلَيْهِ.
Birinci Soru: Şeytanın insan organlarının içine nüfuz etmeye ve ona vesvese vermeye imkân bulması nasıl akla uygun olabilir?
وَالْجَوَابُ: لِلنَّاسِ فِي الْمَلَائِكَةِ وَالشَّيَاطِينِ قَوْلَانِ:
Cevap: İnsanların melekler ve şeytanlar hakkında iki görüşü vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ مَا سِوَى اللَّهِ بِحَسَبِ الْقِسْمَةِ الْعَقْلِيَّةِ عَلَى أَقْسَامٍ ثَلَاثَةٍ: الْمُتَحَيِّزِ، وَالْحَالِّ في المتحيز،
Birinci Görüş: Allah'ın dışındaki varlıklar akli taksime göre üç kısımdır: Yer tutan (mütehayyiz), yer tutanda bulunan (hâl),
وَالَّذِي لَا يَكُونُ مُتَحَيِّزًا وَلَا حَالًّا فِيهِ، وَهَذَا الْقِسْمُ الثَّالِثُ لَمْ يَقُمِ الدَّلِيلُ الْبَتَّةَ عَلَى فَسَادِ الْقَوْلِ بِهِ بَلِ الدَّلَائِلُ الْكَثِيرَةُ قَامَتْ عَلَى صِحَّةِ الْقَوْلِ بِهِ، وَهَذَا هُوَ الْمُسَمَّى بِالْأَرْوَاحِ فَهَذِهِ الْأَرْوَاحُ إِنْ كَانَتْ طَاهِرَةً مُقَدَّسَةً مِنْ عَالَمِ الرُّوحَانِيَّاتِ الْقُدُسِيَّةِ فَهُمُ الْمَلَائِكَةُ وَإِنْ كَانَتْ خَبِيثَةً دَاعِيَةً إِلَى الشُّرُورِ وَعَالَمِ الْأَجْسَادِ وَمَنَازِلِ الظُّلُمَاتِ فَهُمُ الشَّيَاطِينُ.
ve ne yer tutan ne de onda bulunan varlık. Bu üçüncü kısmın varlığını kabul etmenin batıl olduğuna dair kesinlikle hiçbir delil bulunmadığı gibi, bilakis bunun sıhhatine dair pek çok delil ikame edilmiştir; işte bu 'ruhlar' olarak adlandırılan varlıktır. Bu ruhlar şayet kudsî ruhaniler âleminden tertemiz ve mukaddes iseler meleklerdir; şayet kötülüklere, cesetler âlemine ve karanlıklar menziline çağıran habis ruhlar iseler şeytanlardır.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ الشَّيْطَانُ لَا يَكُونُ جِسْمًا يَحْتَاجُ إِلَى الْوُلُوجِ فِي دَاخِلِ الْبَدَنِ بَلْ هُوَ جَوْهَرٌ رُوحَانِيٌّ خَبِيثُ الْفِعْلِ مَجْبُولٌ عَلَى الشَّرِّ، وَالنَّفْسُ الْإِنْسَانِيَّةُ أَيْضًا كَذَلِكَ فَلَا يَبْعُدُ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فِي أَنْ يُلْقِيَ شَيْءٌ مِنْ تِلْكَ الْأَرْوَاحِ أَنْوَاعًا مِنَ الْوَسَاوِسِ وَالْأَبَاطِيلِ إِلَى جَوْهَرِ النَّفْسِ الْإِنْسَانِيَّةِ، وَذَكَرَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ فِي هَذَا الْبَابِ احْتِمَالًا ثَانِيًا، وَهُوَ أَنَّ النُّفُوسَ النَّاطِقَةَ الْبَشَرِيَّةَ مُخْتَلِفَةٌ بِالنوع، فَهِيَ طَوَائِفُ، وَكُلُّ طَائِفَةٍ مِنْهَا فِي تَدْبِيرِ رُوحٍ مِنَ الْأَرْوَاحِ السَّمَاوِيَّةِ بِعَيْنِهَا، فَنَوْعٌ مِنَ النُّفُوسِ الْبَشَرِيَّةِ تَكُونُ حَسَنَةَ الْأَخْلَاقِ كَرِيمَةَ الْأَفْعَالِ مَوْصُوفَةً بِالْفَرَحِ وَالْبِشْرِ وَسُهُولَةِ الْأَمْرِ، وَهِيَ تَكُونُ مُنْتَسِبَةً إِلَى رُوحِ مُعَيَّنٍ مِنَ الْأَرْوَاحِ السَّمَاوِيَّةِ، وَطَائِفَةٌ أُخْرَى مِنْهَا تَكُونُ مَوْصُوفَةً بِالْحِدَّةِ وَالْقُوَّةِ وَالْغِلْظَةِ، وَعَدَمِ الْمُبَالَاةِ بِأَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ، وَهِيَ تَكُونُ مُنْتَسِبَةً إِلَى رُوحٍ آخَرَ مِنَ الْأَرْوَاحِ السَّمَاوِيَّةِ وَهَذِهِ الْأَرْوَاحُ الْبَشَرِيَّةُ كَالْأَوْلَادِ لِذَلِكَ الرُّوحِ السَّمَاوِيِّ وَكَالنَّتَائِجِ الْحَاصِلَةِ، وَكَالْفُرُوعِ الْمُتَفَرِّعَةِ عَلَيْهَا، وَذَلِكَ الرُّوحُ السَّمَاوِيُّ هُوَ الَّذِي يَتَوَلَّى إِرْشَادَهَا إِلَى مَصَالِحِهَا، وَهُوَ الَّذِي يَخُصُّهَا بِالْإِلْهَامَاتِ حَالَتَيِ النَّوْمِ وَالْيَقَظَةِ. وَالْقُدَمَاءُ كَانُوا يُسَمُّونَ ذَلِكَ الرُّوحَ السَّمَاوِيَّ بِالطِّبَاعِ التَّامِّ وَلَا شَكَّ أَنَّ لِذَلِكَ الرُّوحِ السَّمَاوِيِّ الَّذِي هُوَ الْأَصْلُ وَالْيَنْبُوعُ شُعَبًا كَثِيرَةً وَنَتَائِجَ كَثِيرَةً وَهِيَ بِأَسْرِهَا تَكُونُ مِنْ جِنْسِ رُوحِ هَذَا الْإِنْسَانِ وَهِيَ لِأَجْلِ مُشَاكَلَتِهَا وَمُجَانَسَتِهَا يُعِينُ بَعْضُهَا بَعْضًا عَلَى الْأَعْمَالِ اللَّائِقَةِ بِهَا وَالْأَفْعَالِ الْمُنَاسِبَةِ لِطَبَائِعِهَا، ثُمَّ إِنَّهَا إِنْ كَانَتْ خَيِّرَةً طَاهِرَةً طَيِّبَةً كَانَتْ مَلَائِكَةً وَكَانَتْ تِلْكَ الْإِعَانَةُ مُسَمَّاةً بِالْإِلْهَامِ. وَإِنْ كَانَتْ شِرِّيرَةً خَبِيثَةً قَبِيحَةَ الْأَعْمَالِ كَانَتْ شَيَاطِينَ وَكَانَتْ تِلْكَ الْإِعَانَةُ مُسَمَّاةً بِالْوَسْوَسَةِ، وَذَكَرَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ أَيْضًا فِيهِ احْتِمَالًا ثَالِثًا، وَهُوَ أَنَّ النُّفُوسَ الْبَشَرِيَّةَ وَالْأَرْوَاحَ الْإِنْسَانِيَّةَ إِذَا فَارَقَتْ أَبْدَانَهَا قَوِيَتْ فِي تِلْكَ الصِّفَاتِ الَّتِي اكْتَسَبَتْهَا فِي تِلْكَ الْأَبْدَانِ وَكَمَلَتْ فِيهَا فَإِذَا حَدَثَتْ نَفْسٌ أُخْرَى مُشَاكِلَةٌ لِتِلْكَ النَّفْسِ الْمُفَارِقَةِ فِي بَدَنٍ مُشَاكِلٍ لِبَدَنِ تِلْكَ النَّفْسِ الْمُفَارِقَةِ حَدَثَ بَيْنَ تِلْكَ النَّفْسِ الْمُفَارِقَةِ، وَبَيْنَ هَذَا الْبَدَنِ نَوْعُ تَعَلُّقٍ بِسَبَبِ الْمُشَاكَلَةِ الْحَاصِلَةِ بَيْنَ هَذَا الْبَدَنِ وَبَيْنَ مَا كَانَ بَدَنًا لِتِلْكَ النَّفْسِ الْمُفَارِقَةِ، فَيَصِيرُ لِتِلْكَ النَّفْسِ الْمُفَارِقَةِ تَعَلُّقٌ شَدِيدٌ بِهَذَا الْبَدَنِ وَتَصِيرُ تِلْكَ النَّفْسُ الْمُفَارِقَةُ مُعَاوِنَةً لِهَذِهِ النَّفْسِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِهَذَا الْبَدَنِ، وَمُعَاضِدَةً لَهَا عَلَى أَفْعَالِهَا وَأَحْوَالِهَا بِسَبَبِ هَذِهِ الْمُشَاكَلَةِ ثُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا الْمَعْنَى فِي أَبْوَابِ الْخَيْرِ وَالْبَرَكَاتِ كَانَ ذَلِكَ إِلْهَامًا وَإِنْ كَانَ فِي بَابِ الشَّرِّ كَانَ وَسْوَسَةً فَهَذِهِ وُجُوهٌ مُحْتَمَلَةٌ تَفْرِيعًا عَلَى الْقَوْلِ بِإِثْبَاتِ جَوَاهِرَ قُدُسِيَّةٍ مُبَرَّأَةٍ عَنِ الْجِسْمِيَّةِ وَالتَّحَيُّزِ، وَالْقَوْلُ بِالْأَرْوَاحِ الطَّاهِرَةِ وَالْخَبِيثَةِ كَلَامٌ مَشْهُورٌ عِنْدَ قُدَمَاءِ الْفَلَاسِفَةِ فَلَيْسَ لَهُمْ أَنْ يُنْكِرُوا إِثْبَاتَهَا عَلَى صَاحِبِ شَرِيعَتِنَا مُحَمَّدٍ ﷺ.
Bunu bildiğinde deriz ki: Bu kabule göre şeytan, bedenin içine girmeye muhtaç olan bir cisim değildir; aksine o fiili habis, kötülük üzere yaratılmış ruhani bir cevherdir; insan nefsi de böyledir. Dolayısıyla bu takdire göre o ruhlardan bir şeyin, insan nefsinin cevherine birtakım vesveseleri ve batıl düşünceleri ilka etmesi uzak bir ihtimal değildir. Bazı âlimler bu konuda ikinci bir ihtimal daha zikretmişlerdir ki o da şudur: İnsanî nâtık nefisler tür bakımından farklı farklıdır; onlar gruplara ayrılır ve her grup semavi ruhlardan belirli bir ruhun idaresi altındadır. İnsanî nefislerin bir türü güzel ahlaklı, asil fiilli, sevinç, neşe ve kolaylıkla nitelenmiş olup semavi ruhlardan belirli bir ruha mensuptur; diğer bir grup ise hiddet, sertlik, kabalık ve hiçbir şeye aldırış etmeme ile nitelenmiş olup semavi ruhlardan başka bir ruha mensuptur. Bu insanî ruhlar, o semavi ruhun çocukları, hâsıl olan neticeleri ve ondan türeyen dalları gibidir. İşte o semavi ruh, insan ruhlarını maslahatlarına yönlendirmeyi üstlenen, uyku ve uyanıklık hallerinde onlara ilhamlar bahşeden ruhtur. Eskiler bu semavi ruha 'et-Tıbâü't-Tâmm' (Yetkin Mizaç) adını verirlerdi. Şüphe yok ki asıl ve kaynak olan bu semavi ruhun birçok kolları ve pek çok neticeleri vardır ve bunlar bütünüyle bu insanın ruhunun cinsindendir. Bunlar aralarındaki benzerlik ve türdeşlik sebebiyle, kendilerine layık ameller ve tabiatlarına uygun fiiller hususunda birbirlerine yardım ederler. Sonra bunlar eğer hayırlı, tertemiz ve pak iseler meleklerdir ve bu yardıma da 'ilham' adı verilir. Şayet şerli, habis ve çirkin amelli iseler şeytanlardır ve bu yardıma da 'vesvese' adı verilir. Bazı âlimler bu konuda üçüncü bir ihtimal daha zikretmişlerdir ki o da şudur: İnsanî nefisler ve ruhlar bedenlerinden ayrıldıklarında, o bedenlerde kazandıkları sıfatlar bakımından güçlenir ve onlarda yetkinleşirler. Bu ayrılan nefse benzeyen başka bir nefis, ayrılan o nefsin bedenine benzer bir bedende meydana geldiğinde; bu beden ile o ayrılan nefsin bedeni arasındaki benzerlik sebebiyle, ayrılan o nefis ile bu beden arasında bir tür irtibat oluşur. Böylece o ayrılan nefsin bu bedene karşı güçlü bir alakası meydana gelir ve bu benzerlik dolayısıyla ayrılan o nefis, bu bedene bağlı nefsin fiillerine ve hallerine yardımcı ve destekçi olur. Sonra bu durum eğer hayır ve bereket kapılarında ise bu bir 'ilham'dır; şayet şer kapısında ise bu bir 'vesvese'dir. İşte bunlar, cisimlikten ve yer tutmaktan münezzeh kudsî cevherlerin varlığını ispat etme görüşünün birer uzantısı olan muhtemel vecihlerdir. Tertemiz ve habis ruhların varlığını kabul etmek eski filozoflar nezdinde meşhur bir görüştür; dolayısıyla onların bu varlıkları ispat etmesinden ötürü şeriatımızın sahibi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr etmeye hakları yoktur.