وَأَمَّا الْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ وَالشَّيَاطِينَ لَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ أَجْسَامًا فَنَقُولُ: إِنَّ عَلَى/ هَذَا التَّقْدِيرِ يَمْتَنِعُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهَا أَجْسَامٌ كَثِيفَةٌ، بَلْ لَا بُدَّ مِنَ الْقَوْلِ بِأَنَّهَا أَجْسَامٌ لَطِيفَةٌ وَاللَّهُ سُبْحَانَهُ رَكَّبَهَا تَرْكِيبًا عَجِيبًا وَهِيَ أَنْ تَكُونَ مَعَ لَطَافَتِهَا لَا تَقْبَلُ التَّفَرُّقَ وَالتَّمَزُّقَ وَالْفَسَادَ وَالْبُطْلَانَ وَنُفُوذُ الْأَجْرَامِ اللَّطِيفَةِ فِي عُمْقِ الْأَجْرَامِ الْكَثِيفَةِ غَيْرُ مُسْتَبْعَدٍ أَلَا تَرَى أَنَّ الرُّوحَ الْإِنْسَانِيَّةَ جِسْمٌ لَطِيفٌ، ثُمَّ إِنَّهُ نَفَذَ فِي دَاخِلِ عُمْقِ الْبَدَنِ فَإِذَا عُقِلَ ذَلِكَ فَكَيْفَ يُسْتَبْعَدُ نُفُوذُ أَنْوَاعٍ كَثِيرَةٍ مِنَ الْأَجْسَامِ اللَّطِيفَةِ فِي دَاخِلِ هَذَا الْبَدَنِ، أَلَيْسَ أَنَّ جِرْمَ النَّارِ يَسْرِي فِي جِرْمِ الْفَحَمِ، وَمَاءَ الْوَرْدِ
İkinci görüşe gelince; o da meleklerin ve şeytanların mutlaka cisim olmaları gerektiği şeklindedir. Biz de deriz ki: Bu takdire göre onların kesif (katı/yoğun) cisimler olduğunu söylemek imkânsızdır, bilakis onların latif cisimler olduğunu söylemek zorunludur. Allah Teâlâ onları hayret verici bir terkip üzere yaratmıştır ki onlar letafetleriyle birlikte dağılmayı, parçalanmayı, fesadı ve yok olmayı kabul etmezler. Latif cisimlerin, kesif cisimlerin derinliklerine nüfuz etmesi de uzak bir ihtimal değildir. Görmez misin ki insan ruhu latif bir cisimdir, sonra da bedenin en derinlerine kadar nüfuz etmiştir. Şayet bu aklen kavranabiliyorsa, latif cisimlerin pek çok türünün bu bedenin içerisine nüfuz etmesi nasıl uzak görülebilir? Nitekim ateşin cismi kömürün cismine sirayet etmekte, gül suyu
يَسْرِي فِي وَرَقِ الْوَرْدِ، وَدُهْنَ السِّمْسِمِ يَجْرِي في جسم السمسم فكذا هاهنا، فَظَهَرَ بِمَا قَرَّرْنَا أَنَّ الْقَوْلَ بِإِثْبَاتِ الْجِنِّ وَالشَّيَاطِينِ أَمْرٌ لَا تُحِيلُهُ الْعُقُولُ وَلَا تُبْطِلُهُ الدَّلَائِلُ، وَأَنَّ الْإِصْرَارَ عَلَى الْإِنْكَارِ لَيْسَ إِلَّا مِنْ نَتِيجَةِ الْجَهْلِ وَقِلَّةِ الْفِطْنَةِ، وَلَمَّا ثَبَتَ أَنَّ الْقَوْلَ بِالشَّيَاطِينِ مُمْكِنٌ فِي الْجُمْلَةِ فَنَقُولُ: الْأَحَقُّ وَالْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ: الْمَلَائِكَةُ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ مَخْلُوقُونَ مِنَ النُّورِ، وَالشَّيَاطِينُ مَخْلُوقُونَ مِنَ الدُّخَانِ وَاللَّهَبِ، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَالْجَانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نارِ السَّمُومِ [الْحِجْرِ: ٢٧] وَهَذَا الْكَلَامُ مِنَ الْمَشْهُورَاتِ عِنْدَ قُدَمَاءِ الْفَلَاسِفَةِ، فَكَيْفَ يَلِيقُ بِالْعَاقِلِ أَنْ يَسْتَبْعِدَهُ مِنْ صَاحِبِ شَرِيعَتِنَا مُحَمَّدٍ ﷺ.
gül yaprağına sirayet etmekte ve susam yağı susamın cisminde akıp gitmektedir; işte buradaki durum da böyledir. Ortaya koyduğumuz bu açıklamayla sabit oldu ki, cinlerin ve şeytanların varlığını kabul etmek, akılların imkânsız kılmadığı ve delillerin çürütmediği bir husustur; inkârda ısrar etmek ise ancak cehaletin ve kavrayış kıtlığının bir neticesidir. Şeytanların varlığını kabul etmenin genel olarak mümkün olduğu sabit olduğuna göre deriz ki: En doğru ve en evla olan, şöyle söylenmesidir: Bu görüşe göre melekler nurdan yaratılmıştır; şeytanlar ise Allah Teâlâ'nın: “Cânnı (cinleri) da daha önce zehirli ateşin alevinden yarattık” [Hicr 27] buyurduğu gibi dumandan ve alevden yaratılmışlardır. Bu söz eski filozoflar nezdinde de meşhur görüşlerdendir; şu halde akıl sahibi bir kimseye, bunu şeriatımızın sahibi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den [öğrenince] uzak görmek nasıl yakışır?
السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ قَالَ الشَّيْطَانُ: فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ وَهُوَ أَيْضًا مَلُومٌ بِسَبَبِ إِقْدَامِهِ عَلَى تِلْكَ الْوَسْوَسَةِ الْبَاطِلَةِ.
İkinci Soru: Şeytan o batıl vesveseye bizzat kalkışması sebebiyle kendisi de kınanmayı hak etmişken niçin: “Beni kınamayın, kendinizi kınayın” demiştir?
وَالْجَوَابُ: أَرَادَ بِذَلِكَ فَلَا تَلُومُونِي عَلَى مَا فَعَلْتُمْ وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ عَلَيْهِ، لِأَنَّكُمْ عَدَلْتُمْ عَمَّا تُوجِبُهُ هِدَايَةُ اللَّهِ تَعَالَى لَكُمْ. ثم قال اللَّهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنِ الشَّيْطَانِ أَنَّهُ قَالَ: مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَما أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Cevap: Bununla, “Yaptığınız şeyden ötürü beni kınamayın, kendinizi kınayın; çünkü siz Allah Teâlâ'nın size hidayetinin gerektirdiği şeyden yüz çevirdiniz” demek istemiştir. Sonra Allah Teâlâ şeytandan naklen onun: “Ben sizi kurtaramam, siz de beni kurtaramazsınız” dediğini bildirmiştir. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: بِمُغِيثِكُمْ وَلَا مُنْقِذِكُمْ، قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: الصَّارِخُ الْمُسْتَغِيثُ وَالْمُصْرِخُ الْمُغِيثُ. يُقَالُ: صَرَخَ فلان إذا استغاث وقال: وا غوثاه وأصرحته أَغَثْتُهُ.
Birinci Mesele: İbn Abbas: “Ben sizin imdadınıza yetişemem, sizi kurtaramam” [anlamındadır] demiştir. İbnu'l-A'râbî şöyle demiştir: Sârih (صَارِخ), yardım isteyen/feryat eden kimsedir; musrih (مُصْرِخ) ise yardım eden/imdata yetişendir. Bir kimse feryat edip yardım istediğinde ve “Yetişin!” dediğinde “sareha fulânun” (صَرَخَ فُلَانٌ), ona yardım ettiğimde ise “esrahtuhû” (أَصْرَخْتُهُ) yani “ona yardım ettim” denilir.
المسألة الثَّانِيَةُ: قَرَأَ حَمْزَةُ: بِمُصْرِخِيِّ بِكَسْرِ الْيَاءِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَهِيَ قِرَاءَةُ الْأَعْمَشِ وَيَحْيَى بْنِ وَثَّابٍ.
İkinci Mesele: Hamza, ya harfinin kesresiyle “bimusrihiyye” (بِمُصْرِخِيِّ) şeklinde okumuştur. Vâhidî: “Bu, A'meş ile Yahyâ b. Vessâb'ın da kıraatidir” demiştir.
قَالَ الْفَرَّاءُ: وَلَعَلَّهَا مِنْ وَهْمِ الْقُرَّاءِ فَإِنَّهُ قَلَّ مَنْ سَلِمَ مِنْهُمْ عَنِ الوهم ولعله أَنَّ الْبَاءَ فِي قَوْلِهِ: بِمُصْرِخِيَّ خَافِضَةٌ لِجُمْلَةِ هَذِهِ الْكَلِمَةِ وَهَذَا خَطَأٌ لِأَنَّ الْيَاءَ مِنَ الْمُتَكَلِّمِ خَارِجَةٌ مِنْ ذَلِكَ قَالَ، وَمِمَّا نَرَى أَنَّهُمْ وَهِمُوا فِيهِ قَوْلُهُ: نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ [النِّسَاءِ: ١١٥] بِجَزْمِ الْهَاءِ ظَنُّوا وَاللَّهُ أَعْلَمُ أَنَّ الْجَزْمَ فِي الْهَاءِ وَهُوَ خَطَأٌ، لِأَنَّ الْهَاءَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ وَقَدِ انْجَزَمَ الْفِعْلُ قَبْلَهَا بِسُقُوطِ الْيَاءِ مِنْهُ، وَمِنَ النَّحْوِيِّينَ مَنْ تَكَلَّفَ فِي ذِكْرِ وَجْهٍ لِصِحَّتِهِ إِلَّا أَنَّ الْأَكْثَرِينَ قَالُوا إِنَّهُ لَحْنٌ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Ferrâ şöyle demiştir: “Bu belki de kurrânın yanılmasındandır; zira onların içinde yanılgıdan kurtulan pek azdır. O (Hamza), ‘bimusrihiyye’ ifadesindeki ba harfinin bu kelimenin tamamını cer ettiğini sanmış olabilir; oysa bu yanlıştır, çünkü mütekellim yası bundan hariçtir.” Ferrâ devamla demiştir ki: Onların yanıldığını düşündüğümüz yerlerden biri de Nisâ Suresi 115. ayette geçen ve he harfinin cezmiyle okunan: “nuvellihi mâ tevellâ ve nuslihi cehennem” ifadesidir. Allah en doğrusunu bilir ya, onlar cezmin he harfinde olduğunu zannetmişlerdir; oysa bu yanlıştır, çünkü he harfi nasb mahallindedir ve fiil ondan önceki ya harfinin düşmesiyle cezm olmuştur. Nahivcilerden bazısı bunun sıhhati için bir vecih zikretmeye zorlanmışlarsa da çoğunluk bunun bir dil hatası (lahn) olduğunu söylemiştir. Allah en doğrusunu bilir.
ثم قال تَعَالَى حِكَايَةً عَنْهُ: إِنِّي كَفَرْتُ بِما أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra [Allah] Teâlâ ondan naklen: “Şüphesiz ben, daha önce beni [Allah'a] ortak koşmanızı da inkâr etmiştim” buyurduğunu nakletmiştir. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: «مَا» فِي قَوْلِهِ: إِنِّي كَفَرْتُ بِما أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهَا مَصْدَرِيَّةٌ وَالْمَعْنَى: كَفَرْتُ بِإِشْرَاكِكُمْ إِيَّايَ مَعَ اللَّهِ تَعَالَى فِي الطَّاعَةِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ جَحَدَ مَا كَانَ يَعْتَقِدُهُ أُولَئِكَ الْأَتْبَاعُ مِنْ كَوْنِ إِبْلِيسَ شَرِيكًا لِلَّهِ تَعَالَى فِي تَدْبِيرِ هَذَا الْعَالَمِ وَكَفَرَ بِهِ، أَوْ يَكُونُ الْمَعْنَى أَنَّهُمْ كَانُوا يُطِيعُونَ الشَّيْطَانَ فِي أَعْمَالِ الشَّرِّ كَمَا كَانُوا قَدْ يُطِيعُونَ اللَّهَ فِي أَعْمَالِ الْخَيْرِ وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ بِالْإِشْرَاكِ. وَالثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ الْفَرَّاءِ أَنَّ الْمَعْنَى أَنَّ إِبْلِيسَ قَالَ: إِنِّي كَفَرْتُ بِاللَّهِ الَّذِي أَشْرَكْتُمُونِي بِهِ مِنْ قَبْلِ كُفْرِكُمْ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ كَانَ كُفْرُهُ قَبْلَ كُفْرِ أُولَئِكَ الْأَتْبَاعِ وَيَكُونُ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: (مَا) فِي هَذَا الْمَوْضِعِ «مَنْ» وَالْقَوْلُ هُوَ الْأَوَّلُ، لِأَنَّ الْكَلَامَ إِنَّمَا يَنْتَظِمُ بِالتَّفْسِيرِ الْأَوَّلِ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ أَيْضًا الْكَلَامُ مُنْتَظِمٌ عَلَى التَّفْسِيرِ الثَّانِي، وَالتَّقْدِيرُ كَأَنَّهُ يَقُولُ: لَا تَأْثِيرَ لِوَسْوَسَتِي فِي كُفْرِكُمْ بِدَلِيلِ أَنِّي كَفَرْتُ قَبْلَ أَنْ وَقَعْتُمْ فِي الْكُفْرِ وَمَا كَانَ كُفْرِي بِسَبَبِ وَسْوَسَةٍ أُخْرَى وَإِلَّا لَزِمَ التَّسَلْسُلُ فَثَبَتَ بِهَذَا أَنَّ سَبَبَ الْوُقُوعِ فِي الْكُفْرِ شَيْءٌ آخَرُ سِوَى الْوَسْوَسَةِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَنْتَظِمُ الْكَلَامُ.
Birinci Mesele: “İnnî kefertü bimâ eşraktumûni min kabl” ayetindeki “mâ” (مَا) edatı hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Masdariyyedir; manası: “İtaat hususunda beni Allah Teâlâ'ya ortak koşmanızı inkâr ettim” demektir. Yani o tabilerin, İblis'in bu âlemin idaresinde Allah Teâlâ'ya ortak olduğu yönündeki inançlarını reddetmiş ve bunu inkâr etmiştir. Yahut manası: Tıpkı hayır amellerinde bazen Allah'a itaat ettikleri gibi, şer amellerinde de şeytana itaat ediyorlardı; işte şirkten kasıt budur. İkincisi: Bu Ferrâ'nın görüşüdür; manası şudur: İblis, “Şüphesiz ben, sizin küfrünüzden önce beni kendisine ortak koştuğunuz Allah'ı inkâr etmiştim” demiştir. Mana: Onun küfrü o tabilerin küfründen önce idi demektir ve bu takdirde bu yerdeki “mâ” (مَا) edatından kastedilen “men” (مَنْ) yani [şahıs] manasıdır. Ancak birinci görüş esas olandır; çünkü kelam ancak birinci tefsirle bir intizam kazanır. Kelamın ikinci tefsire göre de intizamlı olduğu söylenebilir; takdiri sanki şöyle demektedir: “Benim vesvesemin sizin küfrünüzde hiçbir tesiri yoktur; nitekim bunun delili, siz küfre düşmeden önce benim inkâr etmiş olmamdır. Benim küfrüm ise başka bir vesvese sebebiyle gerçekleşmemiştir; aksi takdirde teselsül gerekirdi. Böylece sabit olmuştur ki küfre düşmenin sebebi vesveseden başka bir şeydir.” İşte bu takdire göre de kelam intizamlı olur.
أما قوله: إِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ فَالْأَظْهَرُ أَنَّهُ كَلَامُ اللَّهِ ﷿ وَأَنَّ كَلَامَ إِبْلِيسِ تَمَّ قبل هذا
“Şüphesiz zalimler için can yakıcı bir azap vardır” buyruğuna gelince; en zahir olan, bunun Allah azze ve celle'nin kelamı olduğu ve İblis'in sözünün bundan önce tamamlandığıdır.
الْكَلَامِ، وَلَا يَبْعُدُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مِنْ بَقِيَّةِ كَلَامِ إِبْلِيسَ قَطْعًا لِأَطْمَاعِ أُولَئِكَ الكفار عن الإعانة والإغاثة، والله أعلم.
O kâfirlerin yardım ve imdat beklentilerini kökten kesmek amacıyla bunun İblis'in sözünün devamı olması da uzak bir ihtimal değildir. Allah en doğrusunu bilir.
[سورة إبراهيم (١٤) : آية ٢٣]
[İbrâhîm Suresi (14), Ayet 23]
وَأُدْخِلَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها بِإِذْنِ رَبِّهِمْ تَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ (٢٣)
İman edip salih ameller işleyenler ise, Rablerinin izniyle içinde ebedî kalacakları, altından ırmaklar akan cennetlere girdirilirler. Orada onların selamlaşmaları “Selâm”dır. (23)
وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَالَغَ فِي شَرْحِ أَحْوَالِ الْأَشْقِيَاءِ مِنَ الْوُجُوهِ الْكَثِيرَةِ، شَرَحَ أَحْوَالَ السُّعَدَاءِ، وَقَدْ عَرَفْتَ أَنَّ الثَّوَابَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مَنْفَعَةً خَالِصَةً دَائِمَةً مَقْرُونَةً بِالتَّعْظِيمِ، فَالْمَنْفَعَةُ الْخَالِصَةُ إِلَيْهَا الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأُدْخِلَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَكَوْنُهَا دَائِمَةً أُشِيرَ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ: خالِدِينَ فِيها وَالتَّعْظِيمُ حَصَلَ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ تِلْكَ الْمَنَافِعَ إِنَّمَا حَصَلَتْ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَى وَأَمْرِهِ. وَالثَّانِي: قَوْلُهُ: تَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ لِأَنَّ بَعْضَهُمْ يُحَيِّي بَعْضًا بِهَذِهِ الْكَلِمَةِ، وَالْمَلَائِكَةُ يُحَيُّونَهُمْ بِهَا كَمَا قَالَ: وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ/ عَلَيْكُمْ [الرَّعْدِ: ٢٣، ٢٤] وَالرَّبُّ الرَّحِيمُ يُحَيِّيهِمْ أَيْضًا بِهَذِهِ الْكَلِمَةِ كَمَا قَالَ: سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ [يس: ٥٨] .
Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ, bedbahtların hallerini pek çok yönden etraflıca açıkladıktan sonra bahtiyarların hallerini açıklamıştır. Bilindiği üzere sevabın; tazim ile birlikte olan, katıksız ve daimi bir menfaat olması vaciptir. Katıksız menfaate, Allah Teâlâ'nın: “İman edip salih ameller işleyenler, altından ırmaklar akan cennetlere girdirilirler” buyruğuyla; daimi oluşuna ise: “Orada ebedî kalıcılar olarak” buyruğuyla işaret edilmiştir. Tazim ise iki vecihten hasıl olmuştur: Birincisi: Bu menfaatlerin ancak Allah Teâlâ'nın izni ve emriyle hasıl olmasıdır. İkincisi: “Orada onların selamlaşmaları ‘Selâm’dır” buyruğudur; zira onların bir kısmı diğerini bu kelime ile selamlar; melekler de: “Melekler de her kapıdan onların yanına girerler ve ‘Selâmün aleyküm’ derler” [Ra'd 23-24] ayetinde belirtildiği gibi onları bununla selamlarlar. Merhamet sahibi Rab de: “Çok merhametli Rabden bir söz olarak: Selâm!” [Yâsîn 58] ayetinde buyurulduğu üzere onları bu kelime ile selamlar.
وَاعْلَمْ أَنَّ السَّلَامَ مُشْتَقٌّ مِنَ السَّلَامَةِ وَإِلَّا ظَهَرَ أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُمْ سَلِمُوا مِنْ آفَاتِ الدُّنْيَا وَحَسَرَاتِهَا أَوْ فُنُونِ آلَامِهَا وَأَسْقَامِهَا، وَأَنْوَاعِ غُمُومِهَا وَهُمُومِهَا، وَمَا أَصْدَقَ مَا قَالُوا، فَإِنَّ السَّلَامَةَ مِنْ مِحَنِ عَالَمِ الْأَجْسَامِ الْكَائِنَةِ الْفَاسِدَةِ مِنْ أَعْظَمِ النِّعَمِ، لَا سِيَّمَا إِذَا حَصَلَ بَعْدَ الْخَلَاصِ مِنْهَا الْفَوْزُ بِالْبَهْجَةِ الرُّوحَانِيَّةِ وَالسَّعَادَةِ الْمَلَكِيَّةِ.
Bil ki selâm kelimesi selâmetten türemiştir; aksi halde muradın onların dünyanın afetlerinden, hasretlerinden yahut türlü elem ve hastalıklarından, çeşit çeşit keder ve tasalarından kurtulup esenliğe kavuşmaları olduğu aşikârdır. Ne kadar da doğru söylemişlerdir! Zira oluş ve bozuluşa tabi olan cisimler âleminin mihnetlerinden selâmete ermek, bilhassa onlardan kurtulduktan sonra ruhanî neşeye ve meleksi saadete kavuşulmuşsa, en büyük nimetlerdendir.
المسألة الثَّانِيَةُ: قَرَأَ الْحَسَنُ: وَأُدْخِلَ الَّذِينَ آمَنُوا عَلَى مَعْنَى وَأُدْخِلُهُمْ أَنَا، وَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ فَقَوْلُهُ:
İkinci Mesele: Hasan[-ı Basrî], “ve üdhilellezîne âmenû” lafzını, “onları ben girdiririm” manasında [“ve edhaltu”] şeklinde okumuştur. Bu kıraate göre O'nun:
بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مُتَعَلِّقٌ بِمَا بَعْدَهُ، أَيْ تَحِيَّتُهُمْ فِيهَا سَلَامٌ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ. يَعْنِي: أَنَّ الْمَلَائِكَةَ يحيونهم بإذن ربهم.
“Rablerinin izniyle” buyruğu kendisinden sonrasına taalluk eder; yani “Rablerinin izniyle orada onların selamlaşması selâmdır” demektir. Yani: Melekler onları Rablerinin izniyle selamlarlar.
[سورة إبراهيم (١٤) : الآيات ٢٤ الى ٢٦]
[İbrâhîm Suresi (14), Ayet 24-26]
أَلَمْ تَرَ كَيْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ أَصْلُها ثابِتٌ وَفَرْعُها فِي السَّماءِ (٢٤) تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّها وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٢٥) وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ ما لَها مِنْ قَرارٍ (٢٦)
Görmedin mi Allah nasıl bir misal getirdi: Güzel bir kelime, kökü sabit, dalları gökte olan güzel bir ağaç gibidir. (24) O, Rabbinin izniyle her zaman yemişini verir. Allah insanlara ibret alsınlar diye misaller verir. (25) Kötü bir kelimenin misali de gövdesi yerin üstünden koparılmış, kararı (tutunacak yeri) olmayan kötü bir ağaç gibidir. (26)
[في قَوْلُهُ تَعَالَى أَلَمْ تَرَ كَيْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا إلى قوله وَفَرْعُها فِي السَّماءِ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَحَ أَحْوَالَ الْأَشْقِيَاءِ وَأَحْوَالَ السُّعَدَاءِ، ذَكَرَ مِثَالًا يُبَيِّنُ الْحَالَ فِي حُكْمِ هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ، وَهُوَ هَذَا الْمَثَلُ. وَفِيهِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın “Görmedin mi Allah nasıl bir misal getirdi...” sözünden “...dalları göktedir” sözüne kadar olan kısım hakkında] Bil ki Allah Teâlâ bedbahtların ve bahtiyarların hallerini açıklayınca, bu iki zümrenin hükmündeki durumu beyan eden bir misal zikretmiştir ki o da bu meseldir. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ شَجَرَةً مَوْصُوفَةً بِصِفَاتٍ أَرْبَعَةٍ ثُمَّ شَبَّهَ الْكَلِمَةَ الطَّيِّبَةَ بِهَا.
Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ dört sıfatla nitelenmiş bir ağaç zikretmiş, sonra da güzel kelimeyi ona benzetmiştir.
فَالصِّفَةُ الْأُولَى: لِتِلْكَ الشَّجَرَةِ كَوْنُهَا طَيِّبَةً، وَذَلِكَ يَحْتَمِلُ أُمُورًا. أَحَدُهَا: كَوْنُهَا طَيِّبَةَ الْمَنْظَرِ وَالصُّورَةِ وَالشَّكْلِ. وَثَانِيهَا: كَوْنُهَا طَيِّبَةَ الرَّائِحَةِ. وَثَالِثُهَا: كَوْنُهَا طَيِّبَةَ الثَّمَرَةِ يَعْنِي أَنَّ الْفَوَاكِهَ الْمُتَوَلِّدَةَ مِنْهَا تَكُونُ لَذِيذَةً مُسْتَطَابَةً. وَرَابِعُهَا: كَوْنُهَا طَيِّبَةً بِحَسَبِ الْمَنْفَعَةِ يَعْنِي أَنَّهَا كَمَا يُسْتَلَذُّ بِأَكْلِهَا فَكَذَلِكَ يَعْظُمُ الِانْتِفَاعُ بِهَا، وَيَجِبُ حَمْلُ قَوْلِهِ: شَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ، عَلَى مَجْمُوعِ هَذِهِ الْوُجُوهِ لِأَنَّ اجْتِمَاعَهَا يُحَصِّلُ كَمَالَ الطِّيبِ.
O ağacın birinci sıfatı: Onun güzel (tayyib) olmasıdır ki bu birkaç hususu ihtiva eder: Birincisi: Manzarasının, suretinin ve şeklinin güzel olmasıdır. İkincisi: Kokusunun güzel olmasıdır. Üçüncüsü: Meyvesinin güzel olmasıdır; yani ondan hâsıl olan meyveler lezzetli ve hoştur. Dördüncüsü: Fayda bakımından güzel olmasıdır; yani yenilmesinden lezzet alındığı gibi ondan elde edilen fayda da pek büyüktür. “Güzel bir ağaç” ifadesini bu vecihlerin tamamına hamletmek gerekir; zira bunların bir araya gelmesi güzelliğin kemalini hâsıl eder.
وَالصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: أَصْلُها ثابِتٌ أَيْ رَاسِخٌ بَاقٍ آمِنُ الِانْقِلَاعِ وَالِانْقِطَاعِ وَالزَّوَالِ وَالْفَنَاءِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الشَّيْءَ الطَّيِّبَ إِذَا كَانَ فِي مَعْرِضِ الِانْقِرَاضِ وَالِانْقِضَاءِ، فَهُوَ وَإِنْ كَانَ يَحْصُلُ الْفَرَحُ بِسَبَبِ وِجْدَانِهِ إِلَّا أَنَّهُ يَعْظُمُ
İkinci sıfat: O'nun: “Kökü sabittir” buyruğudur; yani kökleşmiş, kalıcı, sökülmekten, kesilmekten, zevalden ve yok olmaktan emindir. Çünkü güzel bir şey şayet yok olmaya ve tükenmeye maruz kalacak olursa, her ne kadar ona ulaşmaktan ötürü sevinç duyulsa da,
الْحُزْنُ بِسَبَبِ الْخَوْفِ مِنْ زَوَالِهِ وَانْقِضَائِهِ، أَمَّا إِذَا عُلِمَ مِنْ حَالِهِ أَنَّهُ بَاقٍ دَائِمٌ لَا يَزُولُ وَلَا يَنْقَضِي فَإِنَّهُ يَعْظُمُ الْفَرَحُ بِوِجْدَانِهِ وَيَكْمُلُ السُّرُورُ بِسَبَبِ الْفَوْزِ بِهِ.
onun yok olup gitmesi korkusu sebebiyle hüzün büyür. Ancak durumunun kalıcı, devamlı olduğu, zeval bulmayacağı ve tükenmeyeceği bilinirse, ona ulaşmaktan duyulan sevinç büyür ve onu elde etme sebebiyle sürur kemale erer.
وَالصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: وَفَرْعُها فِي السَّماءِ وَهَذَا الْوَصْفُ يَدُلُّ عَلَى كَمَالِ حَالِ تِلْكَ الشَّجَرَةِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ ارْتِفَاعَ الْأَغْصَانِ وَقُوَّتَهَا فِي التَّصَاعُدِ يَدُلُّ عَلَى ثَبَاتِ الْأَصْلِ وَرُسُوخِ الْعُرُوقِ. وَالثَّانِي: أَنَّهَا مَتَّى كَانَتْ مُتَصَاعِدَةً مُرْتَفِعَةً كَانَتْ بَعِيدَةً عَنْ عُفُونَاتِ الْأَرْضِ وَقَاذُورَاتِ الْأَبْنِيَةِ فَكَانَتْ ثمراتها نقية ظاهرة طَيِّبَةً عَنْ جَمِيعِ الشَّوَائِبِ.
Üçüncü sıfat: O'nun: “Dalları göktedir” buyruğudur. Bu vasıf, o ağacın halinin kemaline iki yönden delalet eder: Birincisi: Dalların yükselmesi ve yukarı doğru çıkışındaki kuvvet, kökün sağlamlığına ve damarların derinliğine delalet eder. İkincisi: Ağaç yukarı doğru yükselip boylandıkça yerin kokuşmuşluklarından ve binaların pisliklerinden uzak olur; böylece meyveleri arı duru, tertemiz ve her türlü şaibeden pak olur.
وَالصِّفَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّها وَالْمُرَادُ: أَنَّ الشَّجَرَةَ الْمَذْكُورَةَ كَانَتْ مَوْصُوفَةً بِهَذِهِ الصِّفَةِ، وَهِيَ أَنَّ ثَمَرَتَهَا لَا بُدَّ أَنْ تَكُونَ حَاضِرَةً دَائِمَةً فِي كُلِّ الْأَوْقَاتِ، وَلَا تَكُونُ مِثْلَ الْأَشْجَارِ الَّتِي يَكُونُ ثِمَارُهَا حَاضِرًا فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ دُونَ بَعْضٍ، فَهَذَا شَرْحُ هَذِهِ الشَّجَرَةِ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذَا الْكِتَابِ الْكَرِيمِ وَمِنَ الْمَعْلُومِ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ الرَّغْبَةَ فِي تَحْصِيلِ مِثْلِ هَذِهِ الشَّجَرَةِ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ عَظِيمَةً، وَأَنَّ الْعَاقِلَ مَتَى أَمْكَنَهُ تَحْصِيلُهَا وَتَمَلُّكُهَا فَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَتَغَافَلَ عَنْهَا وَأَنْ يَتَسَاهَلَ فِي الْفَوْزِ بِهَا.
Dördüncü sıfat: O'nun: “Rabbinin izniyle her zaman yemişini verir” buyruğudur. Kastedilen şudur: Zikredilen ağaç şu sıfatla nitelenmiştir: Onun meyvesi mutlaka her vakit hazır ve devamlıdır; kimi vakitlerde meyvesi bulunup kimi vakitlerde bulunmayan ağaçlar gibi değildir. İşte Allah Teâlâ'nın bu yüce Kitap'ta zikrettiği ağacın açıklaması budur. Zorunlu olarak bilinir ki böyle bir ağacı elde etme arzusu pek büyük olmalıdır; akıl sahibi bir kimse onu elde etme ve ona sahip olma imkânı bulduğunda, ondan gafil kalması ve ona kavuşma hususunda gevşeklik göstermesi caiz olmaz.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: مَعْرِفَةُ اللَّهِ تَعَالَى وَالِاسْتِغْرَاقُ فِي مَحَبَّتِهِ وَفِي خِدْمَتِهِ وَطَاعَتِهِ، تُشْبِهُ هَذِهِ الشَّجَرَةَ فِي هَذِهِ الصِّفَاتِ الْأَرْبَعِ.
Bunu bildiğinde deriz ki: Allah Teâlâ'yı tanımak (marifetullah), O'nun sevgisine, hizmetine ve itaatine dalmak; işte bu dört sıfatta bu ağaca benzer.
أَمَّا الصِّفَةُ الْأُولَى: وَهِيَ كَوْنُهَا طَيِّبَةً فَهِيَ حَاصِلَةٌ، بَلْ نَقُولُ: لَا طَيِّبَ وَلَا لَذِيذَ فِي الْحَقِيقَةِ إِلَّا هَذِهِ الْمَعْرِفَةُ وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّذَّةَ الْحَاصِلَةَ بِتَنَاوُلِ الْفَاكِهَةِ الْمُعَيَّنَةِ إِنَّمَا حَصَلَتْ، لِأَنَّ إِدْرَاكَ تِلْكَ الْفَاكِهَةِ أَمْرٌ مُلَائِمٌ لِمِزَاجِ الْبَدَنِ، فَلِأَجْلِ حُصُولِ تِلْكَ الْمُلَاءَمَةِ وَالْمُنَاسَبَةِ حَصَلَتْ تِلْكَ اللَّذَّةُ العظيمة وهاهنا الْمُلَائِمُ لِجَوْهَرِ النَّفْسِ النُّطْقِيَّةِ وَالرُّوحِ الْقُدُسِيَّةِ، لَيْسَ إِلَّا مَعْرِفَةَ اللَّهِ تَعَالَى وَمَحَبَّتَهُ وَالِاسْتِغْرَاقَ فِي الِابْتِهَاجِ بِهِ فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْمَعْرِفَةُ لَذِيذَةً جِدًّا، بَلْ نَقُولُ: اللَّذَّةُ الْحَاصِلَةُ مِنْ إِدْرَاكِ الْفَاكِهَةِ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ أَقَلَّ حَالًا مِنَ اللَّذَّةِ الْحَاصِلَةِ بِسَبَبِ إِشْرَاقِ جَوْهَرِ النَّفْسِ بِمَعْرِفَةِ اللَّهِ وَبَيَانُ هَذَا التَّفَاوُتِ مِنْ وُجُوهٍ:
Birinci sıfata gelince; o da onun güzel (tayyib) olmasıdır ki bu zaten mevcuttur. Hatta biz deriz ki: Hakikatte bu marifetten başka ne güzel ne de lezzetli bir şey vardır. Çünkü muayyen bir meyveyi yemekle hâsıl olan lezzet, ancak o meyvenin idrakinin bedenin mizacına uygun düşmesinden ötürü hâsıl olmuştur. İşte bu uygunluk ve münasebetin meydana gelmesi sebebiyle o büyük lezzet ortaya çıkmıştır. Burada ise düşünen nefsin (en-nefsü'n-nâtıka) ve kudsî ruhun cevherine uygun düşen şey, ancak Allah Teâlâ'yı tanımak, O'nu sevmek ve O'nunla sevinip neşelenmeye dalmaktır. Dolayısıyla bu marifetin son derece lezzetli olması zorunludur. Hatta biz deriz ki: Meyveyi idrak etmekten hâsıl olan lezzet, nefis cevherinin marifetullah ile aydınlanması sebebiyle hâsıl olan lezzetten mertebece mutlaka daha aşağıda olmalıdır. Bu farkın beyanı birkaç vecihledir:
الوجه الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُدْرَكَاتِ الْمَحْسُوسَةَ إِنَّمَا تَصِيرُ مُدْرَكَةً بِسَبَبِ أَنَّ سَطْحَ الْحَاسِّ يُلَاقِي سَطْحَ الْمَحْسُوسِ فَقَطْ، فَأَمَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّ جَوْهَرَ الْمَحْسُوسِ نَفَذَ فِي جَوْهَرِ الْحَاسِّ فَلَيْسَ الْأَمْرُ كذلك، لأن الأجسام يمتنع تداخلها أما هاهنا فَمَعْرِفَةُ اللَّهِ تَعَالَى وَذَلِكَ النُّورُ وَذَلِكَ الْإِشْرَاقُ صَارَ سَارِيًا فِي جَوْهَرِ/ النَّفْسِ مُتَّحِدًا بِهِ وَكَأَنَّ النَّفْسَ عِنْدَ حُصُولِ ذَلِكَ الْإِشْرَاقِ تَصِيرُ غَيْرَ النَّفْسِ الَّتِي كَانَتْ قَبْلَ حُصُولِ ذَلِكَ الْإِشْرَاقِ فَهَذَا فَرْقٌ عَظِيمٌ بَيْنَ الْبَابَيْنِ.
Birinci vecih: Hissedilen şeyler ancak hissedenin yüzeyi ile hissedilenin yüzeyinin sadece birbirine temas etmesiyle idrak edilir. Hissedilenin cevherinin, hissedenin cevherine nüfuz ettiği ise söylenemez; zira cisimlerin birbiri içine girmesi (tedâhül) imkânsızdır. Burada ise Allah Teâlâ'nın marifeti, o nur ve o aydınlanma, nefsin cevherine sirayet etmiş ve onunla bütünleşmiştir; sanki nefis, o aydınlanma hâsıl olduğunda, o aydınlanmadan önceki nefisten başka bir şey haline gelir. İşte bu iki durum arasında pek büyük bir fark vardır.
وَالوجه الثَّانِي: فِي الْفَرْقِ أَنَّ فِي الِالْتِذَاذِ بِالْفَاكِهَةِ الْمُدْرِكَ هُوَ الْقُوَّةُ الذَّائِقَةُ، وَالْمَحْسُوسَ هُوَ الطَّعْمُ المخصوص وهاهنا الْمُدْرِكُ هُوَ جَوْهَرُ النَّفْسِ الْقُدُسِيَّةِ، وَالْمَعْلُومُ وَالْمَشْعُورُ بِهِ هُوَ ذَاتُ الْحَقِّ ﷻ، وَصِفَاتُ جَلَالِهِ وَإِكْرَامِهِ، فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ نِسْبَةُ إِحْدَى اللَّذَّتَيْنِ إِلَى الْأُخْرَى كَنِسْبَةِ أَحَدِ الْمُدْرَكَيْنِ إِلَى الْآخَرِ.
Farktaki ikinci vecih: Meyveden lezzet almada idrak eden tatma kuvvetidir; hissedilen şey ise özel tattır. Burada ise idrak eden kudsî nefsin cevheridir; bilinen ve idrak edilen ise Hakk celle celâlühû'nun zatı ile O'nun celal ve ikram sıfatlarıdır. Dolayısıyla bu iki lezzetten birinin diğerine nispeti, idrak edilen iki şeyden birinin diğerine nispeti gibi olmak zorundadır.
الوجه الثَّالِثُ: فِي الْفَرْقِ أَنَّ اللَّذَّاتِ الْحَاصِلَةَ بِتَنَاوُلِ الْفَاكِهَةِ الطَّيِّبَةِ كُلَّمَا حَصَلَتْ زَالَتْ فِي الْحَالِ، لِأَنَّهَا كَيْفِيَّةٌ سَرِيعَةُ الِاسْتِحَالَةِ شَدِيدَةُ التَّغَيُّرِ، أَمَّا كَمَالُ الْحَقِّ وَجَلَالُهُ فَإِنَّهُ مُمْتَنِعُ التَّغَيُّرِ وَالتَّبَدُّلِ وَاسْتِعْدَادُ جَوْهَرِ النَّفْسِ لِقَبُولِ تِلْكَ السَّعَادَةِ أَيْضًا مُمْتَنِعُ التَّغَيُّرِ، فَظَهَرَ الْفَرْقُ الْعَظِيمُ مِنْ هَذَا الوجه.
Farktaki üçüncü vecih: Güzel meyveyi yemekle hâsıl olan lezzetler ne zaman hâsıl olursa o anda da yok olup gider; çünkü bunlar çabuk değişen ve şiddetle başkalaşan bir keyfiyettir. Hakk'ın kemali ve celali ise değişmekten ve başkalaşmaktan münezzehtir; nefis cevherinin o saadeti kabule olan istidadı da aynı şekilde değişmekten münezzehtir. Böylece bu yönden de büyük bir fark ortaya çıkmıştır.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْفَرْقَ بَيْنَ النَّوْعَيْنِ يَقْرُبُ أَنْ يَكُونَ مِنْ وُجُوهٍ غَيْرِ مُتَنَاهِيَةٍ فَلْيُكْتَفَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ الثَّلَاثَةِ تَنْبِيهًا
Bil ki bu iki tür arasındaki fark neredeyse nihayetsiz vecihlerden ibarettir; selim akla diğerlerini de hatırlatması açısından
لِلْعَقْلِ السَّلِيمِ عَلَى سَائِرِهَا. وَأَمَّا الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ وَهِيَ كَوْنُ هَذِهِ الشَّجَرَةِ ثَابِتَةَ الْأَصْلِ، فَهَذِهِ الصِّفَةُ فِي شَجَرَةِ مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى أَقْوَى وَأَكْمَلُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ عُرُوقَ هَذِهِ الشَّجَرَةِ رَاسِخَةٌ فِي جَوْهَرِ النَّفْسِ الْقُدُسِيَّةِ، وَهَذَا الْجَوْهَرُ جَوْهَرٌ مُجَرَّدٌ عَنِ الْكَوْنِ وَالْفَسَادِ بَعِيدٌ عَنِ التَّغَيُّرِ وَالْفَنَاءِ، وَأَيْضًا مَدَدُ هَذَا الرُّسُوخِ إِنَّمَا هُوَ مِنْ تَجَلِّي جَلَالِ اللَّهِ تَعَالَى، وَهَذَا التَّجَلِّي مِنْ لَوَازِمِ كَوْنِهِ سُبْحَانَهُ فِي ذَاتِهِ نُورَ النُّورِ وَمَبْدَأَ الظُّهُورِ، وَذَلِكَ مِمَّا يَمْتَنِعُ عَقْلًا زَوَالُهُ لِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ وَاجِبُ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ، وَوَاجِبُ الْوُجُودِ فِي جَمِيعِ صِفَاتِهِ وَالتَّغَيُّرُ وَالْفَنَاءُ وَالتَّبَدُّلُ وَالزَّوَالُ وَالْبُخْلُ وَالْمَنْعُ مُحَالٌ فِي حَقِّهِ، فَثَبَتَ أَنَّ الشَّجَرَةَ الْمَوْصُوفَةَ بِكَوْنِهَا ثَابِتَةَ الْأَصْلِ لَيْسَتْ إِلَّا هَذِهِ الشَّجَرَةَ.
bu üç vecihle yetinilsin. İkinci sıfata, yani bu ağacın kökünün sabit olmasına gelince; bu sıfat, Allah Teâlâ'nın marifeti ağacında daha güçlü ve daha kâmildir. Zira bu ağacın damarları kudsî nefsin cevherinde kökleşmiştir; bu cevher ise oluş ve bozuluştan mücerret, değişme ve yok olmaktan uzaktır. Ayrıca bu kökleşmenin dayanağı ancak Allah Teâlâ'nın celalinin tecellisindendir; bu tecelli ise O Subhânehu'nun zatında nurun nuru ve zuhurun menşei olmasının gereklerindendir. Bunun zeval bulması ise aklen imkânsızdır; çünkü O Subhânehu zatı gereği vacibü'l-vücuddur (varlığı zorunludur) ve bütün sıfatlarında da vacibü'l-vücuddur. Değişme, yok olma, başkalaşma, zeval, cimrilik ve esirgeme O'nun hakkında muhaldir. Böylece sabit oldu ki kökü sabit olmakla nitelenen ağaç, ancak bu marifet ağacıdır.
الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: لِهَذِهِ الشَّجَرَةِ كَوْنُهَا بِحَيْثُ يَكُونُ فَرْعُهَا فِي السَّمَاءِ.
Üçüncü sıfat: Bu ağacın dalının gökte olmasıdır.
وَاعْلَمْ أَنَّ شَجَرَةَ الْمَعْرِفَةِ لَهَا أَغْصَانٌ صَاعِدَةٌ فِي هَوَاءِ الْعَالَمِ الْإِلَهِيِّ وَأَغْصَانٌ صَاعِدَةٌ فِي هَوَاءِ الْعَالَمِ الْجُسْمَانِيِّ.
Bil ki marifet ağacının ilahî âlemin semasına yükselen dalları olduğu gibi, cismanî âlemin semasına yükselen dalları da vardır.
وَأَمَّا النوع الْأَوَّلُ: فَهِيَ أَقْسَامٌ كَثِيرَةٌ وَيَجْمَعُهَا
Birinci türe gelince: Bunlar pek çok kısımdır ve onları,
قَوْلُهُ ﵇: «التَّعْظِيمُ لِأَمْرِ اللَّهِ»
Peygamber aleyhisselâm'ın: “Allah'ın emrini tazim etmek” sözü bir araya getirir.
وَيَدْخُلُ فِيهِ التَّأَمُّلُ فِي دَلَائِلِ مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى فِي عَالَمِ الْأَرْوَاحِ، وَفِي عَالَمِ الْأَجْسَامِ، وَفِي أَحْوَالِ عَالَمِ الْأَفْلَاكِ وَالْكَوَاكِبِ، وَفِي أَحْوَالِ الْعَالَمِ السُّفْلِيِّ، وَيَدْخُلُ فِيهِ مَحَبَّةُ اللَّهِ تَعَالَى وَالشَّوْقُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَالْمُوَاظَبَةُ عَلَى ذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى وَالِاعْتِمَادُ بِالْكُلِّيَّةِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَالِانْقِطَاعُ بِالْكُلِّيَّةِ عَمَّا سِوَى اللَّهِ تَعَالَى وَالِاسْتِقْصَاءُ فِي ذِكْرِ هَذِهِ الْأَقْسَامِ غَيْرُ مَطْمُوعٍ فِيهِ لِأَنَّهَا أَحْوَالٌ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ.
Ruhlar âleminde, cisimler âleminde, felekler ve yıldızlar âleminin hallerinde, süfli (aşağı) âlemin hallerinde marifetullah delillerini tefekkür etmek bunun içine girer. Allah Teâlâ'nın sevgisi, Allah Teâlâ'ya duyulan iştiyak, Allah Teâlâ'nın zikrine devam etmek, bütünüyle Allah Teâlâ'ya dayanmak ve Allah Teâlâ'nın dışındaki her şeyden tamamen alakasını kesmek de bunun içine girer. Bu kısımları tek tek sayıp bitirmek mümkün değildir; çünkü bunlar nihayetsiz hallerdir.
وَأَمَّا النوع الثَّانِي: فَهِيَ أَقْسَامٌ كَثِيرَةٌ وَيَجْمَعُهَا
İkinci türe gelince: Bunlar da pek çok kısımdır ve onları,
قَوْلُهُ ﵇: «وَالشَّفَقَةُ عَلَى خَلْقِ اللَّهِ»
Peygamber aleyhisselâm'ın: “Ve Allah'ın yarattıklarına şefkat göstermek” sözü bir araya getirir.
/ وَيَدْخُلُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَالرَّأْفَةُ وَالصَّفْحُ وَالتَّجَاوُزُ عَنِ الذُّنُوبِ، وَالسَّعْيُ فِي إِيصَالِ الْخَيْرِ إِلَيْهِمْ، وَدَفْعِ الشَّرِّ عَنْهُمْ، وَمُقَابَلَةُ الْإِسَاءَةِ بِالْإِحْسَانِ. وَهَذِهِ الْأَقْسَامُ أَيْضًا غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ وَهِيَ فُرُوعٌ ثَابِتَةٌ مِنْ شَجَرَةِ مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى فَإِنَّ الْإِنْسَانَ كُلَّمَا كَانَ أَكْثَرَ تَوَغُّلًا فِي مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى كَانَتْ هَذِهِ الْأَحْوَالُ عِنْدَهُ أَكْمَلَ وَأَقْوَى وَأَفْضَلَ.
Merhamet, şefkat, affetmek, günahları bağışlamak, onlara hayrı ulaştırmaya ve onlardan şerri defetmeye çalışmak, kötülüğe iyilikle karşılık vermek bunun içine girer. Bu kısımlar da nihayetsizdir ve bunlar marifetullah ağacının sabit dallarıdır. Zira insan marifetullahta ne kadar derinleşirse, bu haller onun nezdinde o kadar kâmil, o kadar güçlü ve o kadar faziletli olur.
وَأَمَّا الصِّفَةُ الرَّابِعَةُ: فَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّها فَهَذِهِ الشَّجَرَةُ أَوْلَى بِهَذِهِ الصِّفَةِ مِنَ الْأَشْجَارِ الْجُسْمَانِيَّةِ، لِأَنَّ شَجَرَةَ الْمَعْرِفَةِ مُوجِبَةٌ لِهَذِهِ الْأَحْوَالِ وَمُؤَثِّرَةٌ فِي حُصُولِهَا وَالسَّبَبُ لَا يَنْفَكُّ عَنِ الْمُسَبَّبِ فَأَثَرُ رُسُوخِ شَجَرَةِ الْمَعْرِفَةِ فِي أَرْضِ الْقَلْبِ أَنْ يَكُونَ نَظَرُهُ بالعبرة كما قال: فَاعْتَبِرُوا يا أُولِي الْأَبْصارِ [الْحَشْرِ: ٢] وَأَنْ يَكُونَ سَمَاعُهُ بِالْحِكْمَةِ كَمَا قَالَ: الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ [الزُّمَرِ: ١٨] وَنُطْقُهُ بِالصِّدْقِ وَالصَّوَابِ كَمَا قَالَ: كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ [النِّسَاءِ: ١٣٥]
Dördüncü sıfata gelince: Bu, Allah Teâlâ'nın: “Rabbinin izniyle her zaman yemişini verir” buyruğudur. Bu ağaç bu sıfata cismanî ağaçlardan daha layıktır; çünkü marifet ağacı bu halleri gerektirir ve bunların meydana gelmesinde tesir sahibidir; sebep ise müsebbepten (sonuçtan) ayrılmaz. Dolayısıyla marifet ağacının kalp toprağında kökleşmesinin eseri; kişinin bakışının: “Ey basiret sahipleri, ibret alın!” [Haşr 2] ayetinde olduğu gibi ibretle olması; işitmesinin: “Onlar sözü dinlerler ve en güzeline uyarlar” [Zümer 18] ayetinde olduğu gibi hikmetle olması; konuşmasının da: “Kendi aleyhinize de olsa adaleti ayakta tutan, Allah için şahitler olun” [Nisâ 135] ayetinde,
وَقَالَ ﵇: «قُولُوا الْحَقَّ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ»
ve Peygamber aleyhisselâm'ın: “Kendi aleyhinize de olsa hakkı söyleyiniz” buyurduğunda olduğu gibi doğruluk ve isabetle olmasıdır.
وَهَذَا الْإِنْسَانُ كُلَّمَا كَانَ رُسُوخُ شَجَرَةِ الْمَعْرِفَةِ فِي أَرْضِ قَلْبِهِ أَقْوَى وَأَكْمَلَ، كَانَ ظُهُورُ هَذِهِ الْآثَارِ عِنْدَهُ أَكْثَرَ، وَرُبَّمَا تَوَغَّلَ في هذا الباب فيصير بحيث كلما لا حظ شَيْئًا لَاحَظَ الْحَقَّ فِيهِ، وَرُبَّمَا عَظُمَ تَرَقِّيهِ فِيهِ فَيَصِيرُ لَا يَرَى شَيْئًا إِلَّا وَقَدْ كَانَ قَدْ رَأَى اللَّهَ تَعَالَى قَبْلَهُ. فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ ﷾: تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّها وَأَيْضًا فَمَا ذَكَرْنَاهُ إِشَارَةٌ إِلَى الْإِلْهَامَاتِ النَّفْسَانِيَّةِ وَالْمَلَكَاتِ الرُّوحَانِيَّةِ الَّتِي تَحْصُلُ فِي جَوَاهِرِ الْأَرْوَاحِ، ثُمَّ لَا يَزَالُ يَصْعَدُ مِنْهَا فِي كُلِّ حِينٍ وَلَحْظَةٍ وَلَمْحَةٍ كَلَامٌ طَيِّبٌ وَعَمَلٌ صَالِحٌ وَخُضُوعٌ وَخُشُوعٌ وَبُكَاءٌ وَتَذَلُّلٌ، كَثَمَرَةِ هَذِهِ الشَّجَرَةِ.
Bu kimsede marifet ağacının kalp toprağındaki kökleşmesi ne kadar güçlü ve kâmil olursa, bu eserlerin onda zuhur etmesi de o kadar çok olur. Hatta bazen bu hususta o derece derinleşir ki her neye baksa onda Hakk'ı müşahede eder; bazen onda terakkisi o kadar büyür ki, daha önce Allah Teâlâ'yı görmüş olmaksızın hiçbir şeyi görmez hale gelir. İşte O celle celâlühû'nun: “Rabbinin izniyle her zaman yemişini verir” buyruğundan kastedilen budur. Ayrıca zikrettiğimiz hususlar, ruhların cevherlerinde hâsıl olan nefsanî ilhamlara ve ruhanî melekelere de bir işarettir; sonra bu ağacın meyvesi olarak o ruhtan her vakit, her an ve her lahzada güzel bir söz, salih bir amel, bir boyun eğiş, huşu, ağlayış ve tezellül (alçakgönüllülük) yükselip durur.
وَأما قوله: بِإِذْنِ رَبِّها فَفِيهِ دَقِيقَةٌ عَجِيبَةٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ عِنْدَ حُصُولِ هَذِهِ الْأَحْوَالِ السَّنِيَّةِ، وَالدَّرَجَاتِ
O'nun: “Rabbinin izniyle” buyruğuna gelince; bunda hayret verici bir incelik vardır. Zira bu yüce haller ve yüksek dereceler hâsıl olduğunda,
الْعَالِيَةِ، قَدْ يَفْرَحُ الْإِنْسَانُ بِهَا مِنْ حَيْثُ هِيَ هِيَ، وَقَدْ يَتَرَقَّى فَلَا يَفْرَحُ بِهَا مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا مِنَ الْمَوْلَى، وَعِنْدَ ذَلِكَ فَيَكُونُ فَرَحُهُ فِي الْحَقِيقَةِ بِالْمَوْلَى لَا بِهَذِهِ الْأَحْوَالِ، وَلِذَلِكَ قَالَ بَعْضُ الْمُحَقِّقِينَ: مَنْ آثَرَ الْعِرْفَانَ لِلْعِرْفَانِ فَقَدْ قَالَ بِالْفَانِي، وَمَنْ آثَرَ الْعِرْفَانَ لَا لِلْعِرْفَانِ، بَلْ لِلْمَعْرُوفِ فَقَدْ خَاضَ لُجَّةَ الْوُصُولِ، فَقَدْ ظَهَرَ بِهَذَا التَّقْرِيرِ الَّذِي شَرَحْنَاهُ وَالْبَيَانِ الَّذِي فَصَّلْنَاهُ أَنَّ هَذَا الْمِثَالَ الَّذِي ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذَا الْكِتَابِ مِثَالٌ هَادٍ إِلَى عَالَمِ الْقُدُسِ، وَحَضْرَةِ الْجَلَالِ، وَسُرَادِقَاتِ الْكِبْرِيَاءِ، فَنَسْأَلُ اللَّهَ تَعَالَى مَزِيدَ الِاهْتِدَاءِ وَالرَّحْمَةِ إِنَّهُ سَمِيعٌ مُجِيبٌ، وَذَكَرَ بَعْضُهُمْ فِي تَقْرِيرِ هَذَا الْمِثَالِ كَلَامًا لَا بَأْسَ بِهِ، فَقَالَ: إِنَّمَا مَثَّلَ اللَّهُ ﷾ الْإِيمَانَ بِالشَّجَرَةِ، لِأَنَّ الشَّجَرَةَ لَا تَسْتَحِقُّ أَنْ تُسَمَّى شَجَرَةً، إِلَّا بِثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ: عِرْقٌ رَاسِخٌ، وَأَصْلٌ قَائِمٌ، وَأَغْصَانٌ عَالِيَةٌ. كَذَلِكَ الْإِيمَانُ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ: مَعْرِفَةٌ فِي الْقَلْبِ، وَقَوْلٌ بِاللِّسَانِ، وَعَمَلٌ بِالْأَبْدَانِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
insan bazen bizzat bu hallerin kendisi sebebiyle sevinir; bazen de terakki eder de bunlara Mevlâ'dan gelmiş olması cihetiyle sevinmez; bu durumda onun sevinci hakikatte bu hallere değil, bizzat Mevlâ'ya yönelik olur. Nitekim bazı muhakkikler şöyle demiştir: “Kim irfanı irfan için tercih ederse fani olanı benimsemiş olur; kim de irfanı irfan için değil, bizzat Maruf (bilinen Allah) için tercih ederse vuslat denizine dalmış olur.” İşte açıkladığımız bu takrir ve tafsil ettiğimiz bu beyanla ortaya çıkmıştır ki, Allah Teâlâ'nın bu Kitap'ta zikrettiği bu mesel; kuds âlemine, celal dergâhına ve kibriya otağlarına hidayet eden bir misaldir. Allah Teâlâ'dan hidayet ve rahmetini artırmasını dileriz; şüphesiz O, duaları işiten ve icabet edendir. Bazıları bu misalin açıklamasında güzel bir söz zikrederek şöyle demişlerdir: “Allah celle celâlühû imanı ağaca benzetmiştir; çünkü bir ağaç ancak üç şeyle ağaç adını almaya hak kazanır: Kökleşmiş bir damar, ayakta duran bir gövde ve yükselen dallar. Tıpkı bunun gibi iman da ancak üç şeyle tamam olur: Kalpte marifet (tasdik), dille ikrar ve bedenle amel.” Allah en doğrusunu bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ: فِي نَصْبِ قَوْلِهِ: كَلِمَةً طَيِّبَةً وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مَنْصُوبٌ بِمُضْمَرٍ وَالتَّقْدِيرُ: جَعَلَ كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ، وَهُوَ تَفْسِيرٌ لِقَوْلِهِ: ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا. الثَّانِي: قَالَ وَيَجُوزُ أن ينتصب مثلا. وكلمة بِضَرَبَ، أَيْ ضَرَبَ كَلِمَةً طَيِّبَةً مَثَلًا بِمَعْنَى جَعَلَهَا مَثَلًا، وَقَوْلُهُ: كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، وَالتَّقْدِيرُ: هِيَ كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ. الثَّالِثُ: قَالَ صَاحِبُ «حَلِّ الْعَقْدِ» أَظُنُّ أَنَّ الْأَوْجَهَ أَنْ يُجْعَلَ قَوْلُهُ:
İkinci Mesele: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: “Kelimetan tayyibeten” ifadesinin nasb edilmesinde iki vecih vardır: Birincisi: Gizli bir fiille mansuptur; takdiri: “Güzel bir kelimeyi güzel bir ağaç gibi kıldı” şeklindedir ve bu, “Daraballâhu meselen” ifadesinin tefsiridir. İkincisi: O, “meselen” ve “kelimetan” kelimelerinin “darabe” fiiliyle nasb edilmiş olmasının caiz olduğunu söylemiştir; yani “güzel bir kelimeyi misal kıldı” manasında “mesel yaptı” demektir; “Ke-şeceratin tayyibetin” ifadesi ise mahzuf bir mübtedanın haberidir, takdiri: “O, güzel bir ağaç gibidir” şeklindedir. Üçüncüsü: «Halli'l-Akd» sahibi şöyle demiştir: Bence en uygun olanı,
كَلِمَةً عَطْفَ بَيَانٍ، وَالْكَافُ فِي قَوْلِهِ: كَشَجَرَةٍ فِي مَحَلِّ النَّصْبِ بِمَعْنَى مِثْلَ شَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ.
“kelimetan” kelimesinin atf-ı beyan yapılması, “ke-şeceratin” ifadesindeki kâf harfinin de “güzel bir ağaç misali” manasında nasb mahallinde olmasıdır.
المسألة الثَّالِثَةُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْكَلِمَةُ الطَّيِّبَةُ هِيَ قَوْلُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَالشَّجَرَةُ الطَّيِّبَةُ هِيَ النَّخْلَةُ فِي قَوْلِ الْأَكْثَرِينَ. وَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : إِنَّهَا كُلُّ شَجَرَةٍ مُثْمِرَةٍ طَيِّبَةِ الثِّمَارِ كَالنَّخْلَةِ وَشَجَرَةِ التِّينِ وَالْعِنَبِ وَالرُّمَّانِ، وَأَرَادَ بِشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ الثَّمَرَةَ، إِلَّا أَنَّهُ لَمْ يَذْكُرْهَا لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهَا أَصْلُهَا، أَيْ أَصْلُ هَذِهِ الشَّجَرَةِ الطَّيِّبَةِ ثَابِتٌ، وَفَرْعُهَا أَيْ أَعْلَاهَا فِي السَّمَاءِ، وَالْمُرَادُ الْهَوَاءُ لِأَنَّ كُلَّ مَا سَمَاكَ وَعَلَاكَ فَهُوَ سَمَاءٌ تُؤْتِي أَيْ هَذِهِ الشَّجَرَةُ أُكُلَها أَيْ ثَمَرَهَا وَمَا يُؤْكَلُ مِنْهَا كُلَّ حِينٍ، وَاخْتَلَفُوا فِي تَفْسِيرِ هَذَا الْحِينِ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ سِتَّةُ أَشْهُرٍ، لِأَنَّ بَيْنَ حَمْلِهَا إِلَى صِرَامِهَا سِتَّةَ أَشْهُرٍ، جَاءَ رَجُلٌ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَقَالَ: نَذَرْتُ أَنْ لَا أُكَلِّمَ أَخِي حَتَّى حِينٍ، فَقَالَ: الْحِينُ سِتَّةُ أَشْهُرٍ، وَتَلَا قَوْلَهُ تَعَالَى: تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَابْنُ زَيْدٍ: سَنَةٌ، لِأَنَّ الشَّجَرَةَ مِنَ الْعَامِ إِلَى الْعَامِ تَحْمِلُ الثَّمَرَةَ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: شَهْرَانِ، لِأَنَّ مُدَّةَ إِطْعَامِ النَّخْلَةِ شَهْرَانِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: جَمِيعُ مَنْ شَاهَدْنَا مِنْ أَهْلِ اللُّغَةِ يَذْهَبُونَ إِلَى أَنَّ الْحِينَ اسْمٌ كَالْوَقْتِ يَصْلُحُ لِجَمِيعِ الْأَزْمَانِ كُلِّهَا طَالَتْ أَمْ قَصُرَتْ، وَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ أَنَّهُ يُنْتَفَعُ بِهَا فِي كُلِّ وَقْتٍ وَفِي كُلِّ سَاعَةٍ لَيْلًا أَوْ نَهَارًا أَوْ شِتَاءً أَوْ صَيْفًا. قَالُوا:
Üçüncü Mesele: İbn Abbas şöyle demiştir: “Güzel kelime ‘Lâ ilâhe illallâh’ sözüdür; güzel ağaç ise çoğunluğun kavline göre hurma ağacıdır.” «Keşşâf» sahibi ise: “O, hurma, incir, üzüm ve nar ağacı gibi yemişi bol ve güzel olan her meyveli ağaçtır; ‘güzel bir ağaç’ ifadesiyle meyveyi kastetmiştir, ancak kelamın delaletinden ötürü onu ayrıca zikretmemiştir. ‘Asluhâ’ yani bu güzel ağacın kökü sabittir; ‘ve fer'uhâ’ yani onun en üst kısmı göktedir; kastedilen ise havadır, çünkü seni aşan ve sana yukarıdan bakan her şey bir semadır. ‘Tü'tî’ yani bu ağaç verir, ‘ükülehâ’ yani meyvesini ve ondan yenen şeyleri ‘kulle hîn’ (her zaman) verir” demiştir. Bu ‘hîn’ lafzının tefsirinde ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbas: “Altı aydır; çünkü meyve tutması ile devşirilmesi arasında altı ay vardır” demiştir. Bir adam İbn Abbas'a gelip: “Kardeşimle bir vakte (hîne) kadar konuşmamayı adadım” demiş; o da: “Hîn, altı aydır” demiş ve Allah Teâlâ'nın: “Her zaman yemişini verir” ayetini okumuştur. Mücâhid ve İbn Zeyd: “Bir yıldır; çünkü ağaç yıldan yıla meyve verir” demişlerdir. Saîd b. el-Müseyyeb: “İki aydır; çünkü hurmanın meyve verme süresi iki aydır” demiştir. Zeccâc ise şöyle demiştir: “Gördüğümüz bütün lügat ehli, ‘hîn’ kelimesinin tıpkı ‘vakit’ gibi uzun olsun kısa olsun bütün zamanlar için uygun düşen bir isim olduğu görüşündedir. ‘Her zaman yemişini verir’ sözünden maksat ise, gece veya gündüz, kış veya yaz her vakitte ve her saatte ondan istifade edilmesidir.” Şöyle demişlerdir:
وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّ النَّخْلَةَ إِذَا تَرَكُوا عَلَيْهَا الثَّمَرَ مِنَ السَّنَةِ إِلَى السَّنَةِ انْتَفَعُوا بِهَا فِي جَمِيعِ أَوْقَاتِ السَّنَةِ. وَأَقُولُ:
Bunun sebebi şudur: Hurma ağacının üzerindeki meyveyi yıldan yıla bıraktıklarında, yılın bütün vakitlerinde ondan yararlanırlar. Ben de derim ki:
هَؤُلَاءِ وَإِنْ أَصَابُوا فِي البحث عَنْ مُفْرَدَاتِ أَلْفَاظِ الْآيَةِ، إِلَّا أَنَّهُمْ بَعُدُوا عَنْ إِدْرَاكِ الْمَقْصُودِ، لِأَنَّهُ تعالى وصف هذه الشَّجَرَةَ الْمَوْصُوفَةَ بِالصِّفَاتِ الْأَرْبَعِ الْمَذْكُورَةِ شَجَرَةٌ شَرِيفَةٌ يَنْبَغِي لِكُلِّ عَاقِلٍ أَنْ يَسْعَى فِي تَحْصِيلِهَا وَتَمَلُّكِهَا لِنَفْسِهِ، سَوَاءً كَانَ لَهَا وُجُودٌ فِي الدُّنْيَا أَوْ لَمْ يَكُنْ، لِأَنَّ هَذِهِ الصِّفَةَ أَمْرٌ مَطْلُوبُ التَّحْصِيلِ، وَاخْتِلَافُهُمْ فِي تَفْسِيرِ الْحِينِ أَيْضًا مِنْ هَذَا الْبَابِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالْأُمُورِ.
Bunlar ayetin lafızlarının tekil anlamlarını araştırmada isabet etmiş olsalar da asıl maksadı kavramaktan uzaklaşmışlardır. Çünkü Allah Teâlâ, zikredilen dört sıfatla nitelenen bu ağacı öyle şerefli bir ağaç olarak vasfetmiştir ki her akıl sahibinin onu elde etmeye ve kendisi için sahiplenmeye çalışması gerekir; dünyada onun bir varlığı olsun veya olmasın [fark etmez]. Zira bu sıfat elde edilmesi talep edilen bir şeydir. Onların 'hîn' (vakit) kelimesinin tefsirindeki ihtilafları da bu kabildendir. İşleri en iyi bilen Allah'tır.
ثم قال: وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ وَالْمَعْنَى: أَنَّ فِي ضَرْبِ الْأَمْثَالِ زِيَادَةَ إفهام
Sonra şöyle buyurdu: { وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “Allah, düşünüp öğüt alsınlar diye insanlara misaller verir.” Bunun manası şudur: Misaller vermede daha fazla bir anlatım (anlayış sağlama),
وَتَذْكِيرٍ وَتَصْوِيرٍ لِلْمَعَانِي، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَعَانِيَ الْعَقْلِيَّةَ الْمَحْضَةَ لَا يَقْبَلُهَا الْحِسُّ وَالْخَيَالُ وَالْوَهْمُ، / فَإِذَا ذُكِرَ مَا يُسَاوِيهَا مِنَ الْمَحْسُوسَاتِ تَرَكَ الْحِسُّ وَالْخَيَالُ وَالْوَهْمُ تِلْكَ الْمُنَازَعَةَ وَانْطَبَقَ الْمَعْقُولُ عَلَى الْمَحْسُوسِ وَحَصَلَ بِهِ الْفَهْمُ التَّامُّ وَالْوُصُولُ إِلَى الْمَطْلُوبِ.
hatırlatma ve anlamları somutlaştırma (tasvir) vardır. Zira sırf aklî manaları his, hayal ve vehim [hemen] kabul etmez. / Onlara denk olan somut/hissedilir şeyler zikredildiğinde ise his, hayal ve vehim o çekişmeyi bırakır; akledilen şey hissedilene mutabık olur ve bununla tam bir anlama ile matluba ulaşma hâsıl olur.
وَأما قوله تَعَالَى: وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ مَا لَها مِنْ قَرارٍ.
Allah Teâlâ'nın: { وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ مَا لَها مِنْ قَرارٍ } “Kötü bir kelimenin misali de gövdesi yerin üstünden koparılmış, kararı (sabitliği) olmayan kötü bir ağaç gibidir.” buyruğuna gelince;
فَاعْلَمْ أَنَّ الشَّجَرَةَ الْخَبِيثَةَ هِيَ الْجَهْلُ بِاللَّهِ، فَإِنَّهُ أَوَّلُ الْآفَاتِ وَعُنْوَانُ المخافات وَرَأْسُ الشَّقَّاوَاتِ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى شَبَّهَهَا بِشَجَرَةٍ مَوْصُوفَةٍ بِصِفَاتٍ ثَلَاثَةٍ:
Bil ki kötü ağaç, Allah'ı bilmemektir (cehalettir). Zira o, afetlerin ilki, korkulacak şeylerin unvanı ve bedbahtlıkların başıdır. Sonra Allah Teâlâ onu üç sıfatla nitelenen bir ağaca benzetmiştir:
الصِّفَةُ الْأُولَى: أَنَّهَا تَكُونُ خَبِيثَةً فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ إِنَّهَا الثُّومُ، لِأَنَّهُ ﷺ وَصَفَ الثُّومَ بِأَنَّهَا شَجَرَةٌ خَبِيثَةٌ، وَقِيلَ:
Birinci sıfat: Onun kötü (habis) olmasıdır. Onlardan bazıları bunun sarımsak olduğunu söylemiştir; çünkü [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem sarımsağı kötü kokulu/habis bir bitki olarak nitelemiştir. Şöyle de denilmiştir:
إِنَّهَا الْكُرَّاثُ. وَقِيلَ: إِنَّهَا شَجَرَةُ الْحَنْظَلِ لِكَثْرَةِ مَا فِيهَا مِنَ الْمَضَارِّ وَقِيلَ: إِنَّهَا شَجَرَةُ الشَّوْكِ.
O pırasadır. Bir görüşe göre, içinde barındırdığı zararların çokluğu sebebiyle ebucehil karpuzudur (hanzal). Bir diğer görüşe göre ise diken ağacıdır.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا التَّفْصِيلَ لَا حَاجَةَ إِلَيْهِ، فَإِنَّ الشَّجَرَةَ قَدْ تَكُونُ خَبِيثَةً بِحَسَبِ الرَّائِحَةِ وَقَدْ تَكُونُ بِحَسَبِ الطَّعْمِ، وَقَدْ تَكُونُ بِحَسَبِ الصُّورَةِ وَالْمَنْظَرِ وَقَدْ تَكُونُ بِحَسَبِ اشْتِمَالِهَا عَلَى الْمَضَارِّ الْكَثِيرَةِ وَالشَّجَرَةُ الْجَامِعَةُ لِكُلِّ هَذِهِ الصِّفَاتِ وَإِنْ لَمْ تَكُنْ مَوْجُودَةً، إِلَّا أَنَّهَا لَمَّا كَانَتْ مَعْلُومَةَ الصِّفَةِ كَانَ التَّشْبِيهُ بِهَا نَافِعًا فِي الْمَطْلُوبِ.
Bil ki bu ayrıntıya ihtiyaç yoktur. Zira ağaç bazen kokusu bakımından kötü olabilir, bazen tadı bakımından, bazen sureti ve görünüşü bakımından, bazen de pek çok zararı barındırması bakımından kötü olabilir. Bütün bu sıfatları kendisinde toplayan bir ağaç [dış dünyada] bulunmasa bile, sıfatı bilindiği için ona benzetme yapılması kastedilen amaç bakımından faydalıdır.
وَالصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ وَهَذِهِ الصِّفَةُ فِي مُقَابَلَةِ قَوْلِهِ: أَصْلُها ثابِتٌ وَمَعْنَى اجْتُثَّتِ اسْتُؤْصِلَتْ وَحَقِيقَةُ الِاجْتِثَاثِ أَخْذُ الْجُثَّةِ كُلِّهَا، وَقَوْلُهُ: مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ مَعْنَاهُ: لَيْسَ لَهَا أَصْلٌ وَلَا عِرْقٌ، فَكَذَلِكَ الشِّرْكُ بِاللَّهِ تَعَالَى لَيْسَ لَهُ حُجَّةٌ وَلَا ثَبَاتٌ وَلَا قُوَّةٌ.
İkinci sıfat: { اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ } “yerin üstünden koparılmış” buyruğudur. Bu sıfat, { أَصْلُها ثابِتٌ } “kökü sabittir” buyruğunun karşılığıdır. “İctüsset” (اجْتُثَّتْ) kelimesinin anlamı, kökünden sökülmüş demektir; ictisâsın (الِاجْتِثَاث) asıl manası gövdenin tamamını alıp koparmaktır. “Min fevki'l-ard” (مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ) ifadesinin anlamı ise, onun ne bir kökü ne de bir damarı vardır, demektir. İşte bunun gibi Allah Teâlâ'ya ortak koşmanın (şirkin) da ne bir delili, ne bir sebatı ne de bir kuvveti vardır.
وَالصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ مَا لَهَا مِنْ قَرَارٍ، وَهَذِهِ الصِّفَةُ كَالْمُتَمِّمَةِ لِلصِّفَةِ الثَّانِيَةِ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَيْسَ لَهَا اسْتِقْرَارٌ.
Üçüncü sıfat: { مَا لَها مِنْ قَرارٍ } “onun bir kararı (tutunacak yeri) yoktur” buyruğudur. Bu sıfat, ikinci sıfatı tamamlayıcı gibidir. Manası ise, onun bir istikrarı/sabitliği yoktur, demektir.
يُقَالُ: قَرَّ الشَّيْءُ قَرَارًا كَقَوْلِكَ: ثَبَتَ ثَبَاتًا، شَبَّهَ بِهَا الْقَوْلَ الَّذِي لَمْ يُعَضَّدْ بِحُجَّةٍ فَهُوَ دَاحِضٌ غَيْرُ ثَابِتٍ.
Tıpkı sebat etti manasında “Sebeta sebâten” denildiği gibi, yerleşti/karar kıldı manasında “Karra'ş-şey'ü karâran” denir. [Allah], bir delille desteklenmeyen, dolayısıyla tutarsız ve geçersiz olan sözü buna benzetmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْمِثَالَ فِي صِفَةِ الْكَلِمَةِ الْخَبِيثَةِ فِي غَايَةِ الْكَمَالِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ كَوْنَهَا مَوْصُوفَةً بِالْمَضَارِّ الْكَثِيرَةِ، وَخَالِيَةً عَنْ كُلِّ الْمَنَافِعِ أَمَّا كَوْنُهَا مَوْصُوفَةً بِالْمَضَارِّ فَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: خَبِيثَةٍ وَأَمَّا كَوْنُهَا خَالِيَةً عَنْ كُلِّ الْمَنَافِعِ فَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ مَا لَها مِنْ قَرارٍ وَاللَّهُ أعلم.
Bil ki kötü kelimenin nitelenmesindeki bu misal son derece mükemmeldir. Çünkü Allah Teâlâ onun birçok zararla nitelendiğini ve her türlü faydadan yoksun olduğunu açıklamıştır. Zararlarla nitelenmiş olmasına { خَبِيثَةٍ } “kötü” buyruğuyla; her türlü faydadan yoksun olmasına ise { اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ مَا لَها مِنْ قَرارٍ } “yerin üstünden koparılmış, kararı (sabitliği) olmayan” buyruğuyla işaret edilmiştir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة إبراهيم (١٤) : آية ٢٧]
[İbrâhîm Suresi (14), Ayet 27]
يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ وَيَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشاءُ (٢٧)
{ يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ وَيَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشاءُ (٢٧) } “Allah, iman edenleri dünya hayatında da ahirette de sağlam sözle sebatkâr kılar. Allah, zalimleri ise saptırır ve Allah dilediğini yapar. (27)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ صِفَةَ الْكَلِمَةِ الطَّيِّبَةِ أَنْ يَكُونَ أَصْلُهَا ثَابِتًا، وَصِفَةَ الْكَلِمَةِ الْخَبِيثَةِ أَنْ لَا يَكُونَ لَهَا أَصْلٌ ثَابِتٌ بَلْ تَكُونُ مُنْقَطِعَةً وَلَا يَكُونُ لَهَا قَرَارٌ ذَكَرَ أَنَّ ذَلِكَ الْقَوْلَ الثَّابِتَ الصَّادِرَ عَنْهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا يُوجِبُ ثَبَاتَ كَرَامَةِ اللَّهِ لَهُمْ، وَثَبَاتَ ثَوَابِهِ عَلَيْهِمْ، وَالْمَقْصُودُ بَيَانُ أَنَّ الثَّبَاتَ فِي الْمَعْرِفَةِ وَالطَّاعَةِ يُوجِبُ الثَّبَاتَ فِي الثَّوَابِ وَالْكَرَامَةِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فَقَوْلُهُ: يُثَبِّتُ اللَّهُ أَيْ عَلَى الثَّوَابِ وَالْكَرَامَةِ، وَقَوْلُهُ: بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ أَيْ بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ الَّذِي كَانَ يَصْدُرُ عَنْهُمْ حَالَ مَا كَانُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا.
Bil ki Allah Teâlâ, güzel kelimenin niteliğinin kökünün sabit olması, kötü kelimenin niteliğinin ise sabit bir kökünün bulunmayıp bilakis kesintiye uğramış ve kararsız olması olduğunu beyan ettikten sonra; onların dünya hayatında kendilerinden sâdır olan o sabit sözün, Allah'ın onlar için ikramının sabit olmasını ve sevabının onlar üzerinde daim olmasını gerektirdiğini zikretmiştir. Maksat, marifet ve itaatteki sebatın, Allah Teâlâ katından sevap ve ikramda sebatı gerektirdiğini açıklamaktır. Dolayısıyla O'nun: { يُثَبِّتُ اللَّهُ } “Allah sebatkâr kılar” buyruğu, yani sevap ve ikram üzerinde demektir; { بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ } “sağlam sözle dünya hayatında da ahirette de” buyruğu ise, dünya hayatında bulundukları sırada kendilerinden sâdır olan sabit söz sebebiyle demektir.
ثم قال: وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ يَعْنِي كَمَا أَنَّ الْكَلِمَةَ الْخَبِيثَةَ مَا كَانَ لَهَا أَصْلٌ ثَابِتٌ وَلَا فَرْعٌ بَاسِقٌ فَكَذَلِكَ أَصْحَابُ الْكَلِمَةِ الْخَبِيثَةِ وَهُمُ الظَّالِمُونَ يُضِلُّهُمُ اللَّهُ عَنْ كَرَامَاتِهِ وَيَمْنَعُهُمْ عَنِ الْفَوْزِ بِثَوَابِهِ وَفِي الْآيَةِ قَوْلٌ آخَرُ وَهُوَ
Sonra: { وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ } “Allah zalimleri ise saptırır” buyurdu. Yani tıpkı kötü kelimenin sabit bir kökü ve göğe yükselen bir dalı olmadığı gibi, kötü kelimenin sahipleri olan zalimleri de Allah ikramlarından saptırır ve onları sevabına nail olmaktan mahrum bırakır. Ayet hakkında diğer bir görüş daha vardır ki o da şudur:
الْقَوْلُ الْمَشْهُورُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ وَرَدَتْ فِي سُؤَالِ الْمَلَكَيْنِ فِي الْقَبْرِ، وَتَلْقِينِ اللَّهِ الْمُؤْمِنَ كَلِمَةَ الْحَقِّ فِي الْقَبْرِ عِنْدَ السُّؤَالِ وَتَثْبِيتِهِ إِيَّاهُ عَلَى الْحَقِّ.
Meşhur olan görüşe göre bu ayet, kabirde iki meleğin sorgulaması, sorgu esnasında Allah'ın mümine hak kelimeyi telkin etmesi ve onu hak üzere sebatkâr kılması hakkında inmiştir.
وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ في قوله: يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ قَالَ: «حِينَ يُقَالُ لَهُ فِي الْقَبْرِ مَنْ رَبُّكَ وَمَا دِينُكَ وَمِنْ نَبِيُّكَ فَيَقُولُ رَبِّيَ اللَّهُ وَدِينَيَ الْإِسْلَامُ ونبي محمد ﷺ،
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre, o: { يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ } “Allah, iman edenleri dünya hayatında da ahirette de sağlam sözle sebatkâr kılar” ayeti hakkında şöyle buyurmuştur: “Kabirde kendisine: ‘Rabbin kim, dinin ne, peygamberin kim?’ denildiği zamandır. O da: ‘Rabbim Allah, dinim İslâm, peygamberim de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir’ der.”
والمراد من الْبَاءِ فِي قَوْلِهِ: بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ هُوَ أَنَّ الله تعالى إنما ثبتهم فِي الْقَبْرِ بِسَبَبِ مُوَاظَبَتِهِمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا عَلَى هَذَا الْقَوْلِ، وَلِهَذَا الْكَلَامِ تَقْرِيرٌ عَقْلِيٌّ وَهُوَ أَنَّهُ كُلَّمَا كَانَتِ الْمُوَاظَبَةُ عَلَى الْفِعْلِ أَكْثَرَ كَانَ رُسُوخُ تِلْكَ الْحَالَةِ فِي الْعَقْلِ وَالْقَلْبِ أَقْوَى، فَكُلَّمَا كَانَتْ مُوَاظَبَةُ الْعَبْدِ عَلَى ذِكْرِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَعَلَى التَّأَمُّلِ فِي حَقَائِقِهَا وَدَقَائِقِهَا أَكْمَلَ وَأَتَمَّ كَانَ رُسُوخُ هَذِهِ الْمَعْرِفَةِ فِي عَقْلِهِ وَقَلْبِهِ بَعْدَ الْمَوْتِ أقوى وأكمل. قال ابن عباس: من دوام عَلَى الشَّهَادَةِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا يُثَبِّتُهُ اللَّهُ عَلَيْهَا فِي قَبْرِهِ وَيُلَقِّنُهُ إِيَّاهَا وَإِنَّمَا فَسَّرَ الآخرة هاهنا بِالْقَبْرِ، لِأَنَّ الْمَيِّتَ انْقَطَعَ بِالْمَوْتِ عَنْ أَحْكَامِ الدُّنْيَا وَدَخَلَ فِي أَحْكَامِ الْآخِرَةِ وَقَوْلُهُ: وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ يَعْنِي أَنَّ الْكُفَّارَ إِذَا سُئِلُوا فِي قُبُورِهِمْ قَالُوا: لَا نَدْرِي وَإِنَّمَا قَالَ ذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ أَضَلَّهُ وَقَوْلُهُ: وَيَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشاءُ يَعْنِي إِنْ شَاءَ هَدَى وَإِنْ شَاءَ أَضَلَّ وَلَا اعْتِرَاضَ عَلَيْهِ فِي فِعْلِهِ ألبتة.
{ بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ } “sağlam sözle” ifadesindeki bâ (ب) harfinden murat şudur: Allah Teâlâ dünya hayatında bu söze devam etmeleri sebebiyle onları kabirde sebatkâr kılmıştır. Bu sözün aklî bir açıklaması da vardır: Bir fiile devamlılık ne kadar çok olursa, o halin akılda ve kalpteki kökleşmesi de o derece güçlü olur. Kulun 'Lâ ilâhe illallâh' zikrine ve onun hakikatleri ile inceliklerini tefekküre devamı ne kadar mükemmel ve tam olursa, bu marifetin ölümden sonra onun aklında ve kalbinde kökleşmesi de o kadar güçlü ve mükemmel olur. İbn Abbas şöyle demiştir: Dünya hayatında kelime-i şehadete devam eden kimseyi Allah kabrinde de onun üzerinde sebatkâr kılar ve bunu ona telkin eder. Ahiretin burada kabir olarak tefsir edilmesi ise, ölünün ölümle birlikte dünya hükümlerinden kesilip ahiret hükümlerine girmiş olmasındandır. O'nun: { وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ } “Allah zalimleri ise saptırır” buyruğu, kâfirlerin kabirlerinde kendilerine soru sorulduğunda: 'Bilmiyoruz' diyecekleri anlamına gelir; o bunu ancak Allah kendisini saptırdığı için söyler. O'nun: { وَيَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشاءُ } “Ve Allah dilediğini yapar” buyruğu ise, dilerse hidayet verir, dilerse saptırır ve O'nun fiiline asla itiraz edilemez demektir.
[سورة إبراهيم (١٤) : الآيات ٢٨ الى ٣٠]
[İbrâhîm Suresi (14), Ayetler 28-30]
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوارِ (٢٨) جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها وَبِئْسَ الْقَرارُ (٢٩) وَجَعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِهِ قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ (٣٠)
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوارِ (٢٨) جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها وَبِئْسَ الْقَرارُ (٢٩) وَجَعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِهِ قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ (٣٠) } “Allah'ın nimetini inkâra/küfre değiştiren ve kavimlerini helak yurduna sürükleyenleri görmedin mi? (28) Onlar cehenneme girecekler. O ne kötü bir duraktır! (29) O'nun yolundan saptırmak için Allah'a ortaklar koştular. De ki: ‘Eğlenip yararlanın! Şüphesiz varacağınız yer ateştir.’ (30)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى عَادَ إِلَى وَصْفِ أَحْوَالِ الْكُفَّارِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً نَزَلَ فِي أَهْلِ مَكَّةَ حَيْثُ أَسْكَنَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى حَرَمَهُ الْآمِنَ وَجَعَلَ عَيْشَهُمْ فِي السَّعَةِ وَبَعَثَ فِيهِمْ مُحَمَّدًا ﷺ فَلَمْ يَعْرِفُوا قَدْرَ هَذِهِ النِّعْمَةِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ أَنْوَاعًا مِنَ الأعمال القبيحة.
Bil ki Allah Teâlâ bu ayette kâfirlerin hallerini nitelemeye dönerek: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً } “Allah'ın nimetini inkâra değiştirenleri görmedin mi?” buyurmuştur. Bu ayet, Allah Teâlâ'nın kendilerini güvenli haremine yerleştirdiği, geçimlerini bolluk içinde kıldığı ve içlerinden Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i peygamber olarak gönderdiği, fakat onların bu nimetin kadrini bilmediği Mekke ehli hakkında inmiştir. Sonra Allah Teâlâ onlardan çeşitli çirkin ameller nakletmiştir.
النوع الأول: قوله: بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَدَّلُوا شُكْرَ نِعْمَةِ اللَّهِ كُفْرًا، لِأَنَّهُ لَمَّا وَجَبَ عَلَيْهِمُ الشُّكْرُ بِسَبَبِ تِلْكَ النِّعْمَةِ أَتَوْا بِالْكُفْرِ، فَكَأَنَّهُمْ غَيَّرُوا الشُّكْرَ إِلَى الْكُفْرِ وَبَدَّلُوهُ تَبْدِيلًا.
Birinci tür: { بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً } “Allah'ın nimetini inkâra değiştirdiler” buyruğudur. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: “Allah'ın nimetinin şükrünü küfre değiştirdiler” anlamında olması caizdir; zira o nimet sebebiyle kendilerine şükür vacip olmuşken onlar küfür getirdiler; sanki şükrü küfre çevirip büsbütün değiştirmiş oldular.
وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ بَدَّلُوا نَفْسَ نِعْمَةِ اللَّهِ كُفْرًا لِأَنَّهُمْ لَمَّا كَفَرُوا سَلَبَ اللَّهُ تِلْكَ النِّعْمَةَ عَنْهُمْ فَبَقِيَ الْكُفْرُ مَعَهُمْ بَدَلًا مِنَ النِّعْمَةِ. الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَنْعَمَ عَلَيْهِمْ بِالرَّسُولِ وَالْقُرْآنِ فَاخْتَارُوا الْكُفْرَ عَلَى الْإِيمَانِ.
İkincisi: Onların bizzat Allah'ın nimetini küfre dönüştürmüş olmalarıdır. Zira küfrettiklerinde Allah o nimeti onlardan çekip aldı da nimetin yerine yanlarında küfür kaldı. Üçüncüsü: Allah Teâlâ onlara Peygamber ve Kur'an ile nimet verdi, onlar ise imana karşı küfrü tercih ettiler.
وَالنوع الثاني: ما حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ قَوْلُهُ: وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوارِ وَهُوَ الْهَلَاكُ يُقَالُ رَجُلٌ بَائِرٌ وَقَوْمٌ بُورٌ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكُنْتُمْ قَوْماً بُوراً [الْفَتْحِ: ١٢] وَأَرَادَ بِدَارِ الْبَوَارِ جَهَنَّمَ بِدَلِيلِ أَنَّهُ فَسَّرَهَا بِجَهَنَّمَ فَقَالَ: جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها وَبِئْسَ الْقَرارُ أَيِ الْمَقَرُّ وَهُوَ مَصْدَرٌ سُمِّيَ بِهِ.
İkinci tür: Allah Teâlâ'nın onlardan naklettiği: { وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوارِ } “kavimlerini helak yurduna sürüklediler” buyruğudur. El-Bevâr (الْبَوَارِ) helak demektir; helak olmuş adama “racülün bâir”, helak olmuş topluluğa “kavmün bûr” denir. Allah Teâlâ'nın: { وَكُنْتُمْ قَوْماً بُوراً } “Helaka mahkûm bir kavim oldunuz” [Fetih 12] buyruğu da bu kabildendir. Helak yurdu ile cehennemi kastetmiştir; nitekim bunu cehennemle tefsir ederek: { جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها وَبِئْسَ الْقَرارُ } “Onlar cehenneme girecekler. O ne kötü bir duraktır!” buyurmuştur. Karâr (الْقَرارُ), kalınacak yer (el-makarr) demektir ve isim olarak kullanılan bir masdardır.
النوع الثَّالِثُ: مِنْ أَعْمَالِهِمُ الْقَبِيحَةِ قَوْلُهُ: وَجَعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِهِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Onların çirkin amellerinden üçüncü tür: { وَجَعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِهِ } “O'nun yolundan saptırmak için Allah'a ortaklar koştular” buyruğudur. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ بَدَّلُوا نِعْمَةَ اللَّهِ كُفْرًا ذَكَرَ أَنَّهُمْ بَعْدَ أَنْ كَفَرُوا بِاللَّهِ جَعَلُوا لَهُ أَنْدَادًا، وَالْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْجَعْلِ الحكم وَالِاعْتِقَادُ وَالْقَوْلُ، وَالْمُرَادُ مِنَ الْأَنْدَادِ الْأَشْبَاهُ وَالشُّرَكَاءُ، وَهَذَا الشَّرِيكُ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: أَنَّهُمْ جَعَلُوا لِلْأَصْنَامِ حَظًّا فِيمَا أَنْعَمَ اللَّهُ بِهِ عَلَيْهِمْ نَحْوُ قَوْلِهِمْ هَذَا لِلَّهِ وَهَذَا لِشُرَكَائِنَا.
Birinci Mesele: Allah Teâlâ onlardan Allah'ın nimetini inkâra değiştirdiklerini nakledince, Allah'ı inkâr ettikten sonra O'na ortaklar koştuklarını zikretmiştir. Bu kılmaktan (ce'l) maksat; hüküm, itikat ve sözdür. Endâd (أَنْدَاد) kelimesinden maksat ise benzerler ve ortaklardır. Bu ortak kılma birkaç veche ihtimallidir: Birincisi: Allah'ın kendilerine lütfettiği nimetlerde putlara bir pay ayırmış olmalarıdır; tıpkı: “Şu Allah için, bu da ortaklarımız (putlarımız) için” demeleri gibi.
وَثَانِيهَا: أَنَّهُمْ شَرِكُوا بَيْنَ الْأَصْنَامِ وَبَيْنَ خَالِقِ الْعَالَمِ فِي الْعُبُودِيَّةِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُمْ كَانُوا يُصَرِّحُونَ بِإِثْبَاتِ الشُّرَكَاءِ لِلَّهِ وَهُوَ قَوْلُهُمْ فِي الْحَجِّ لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ إِلَّا شَرِيكٌ هُوَ لَكَ تَمْلِكُهُ وَمَا ملك.
İkincisi: Kullukta putlar ile âlemin Yaratıcısını ortak tutmuş olmalarıdır. Üçüncüsü: Allah'a ortaklar isnat ettiklerini açıkça dile getiriyor olmalarıdır ki bu, hac esnasında söyledikleri: “Lebbeyk, Senin hiçbir ortağın yoktur; ancak Sana ait olan, Senin sahip olduğun ve onun sahip olduklarına da mâlik olduğun bir ortak müstesna” şeklindeki sözleridir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو لِيَضِلُّوا بِفَتْحِ الْيَاءِ مِنْ ضَلَّ يَضِلُّ وَالْبَاقُونَ بِضَمِّ الْيَاءِ مِنْ أَضَلَّ غَيْرَهُ يُضِلُّ.
İkinci Mesele: İbn Kesîr ve Ebû Amr, “dalle-yedıllu” (ضَلَّ يَضِلُّ) fiilinden hareketle yâ harfinin fethasıyla “li-yedıllû” (لِيَضِلُّوا) şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise “edalle gayrahû-yüdıllu” (أَضَلَّ غَيْرَهُ يُضِلُّ) fiilinden hareketle yâ harfinin dammesiyle [“li-yüdıllû”] okumuşlardır.
المسألة الثَّالِثَةُ: اللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِهِ لَامُ الْعَاقِبَةِ لِأَنَّ عِبَادَةَ الْأَوْثَانِ سَبَبٌ يُؤَدِّي إِلَى الضَّلَالِ وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ لَامَ كَيْ، أَيِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْوَثَنَ كَيْ يُضِلُّوا غَيْرَهُمْ هذا إذا قرئ/ بالضم فإنه يحتمل الوجهين، وَإِذَا قُرِئَ بِالنَّصْبِ فَلَا يَحْتَمِلُ إِلَّا لَامَ الْعَاقِبَةِ لِأَنَّهُمْ لَمْ يُرِيدُوا ضَلَالَ أَنْفُسِهِمْ. وَتَحْقِيقُ الْقَوْلِ فِي لَامِ الْعَاقِبَةِ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الشَّيْءِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا فِي آخِرِ الْمَرَاتِبِ كَمَا قِيلَ أَوَّلُ الْفِكْرِ آخِرُ الْعَمَلِ. وَكُلُّ مَا حَصَلَ فِي الْعَاقِبَةِ كَانَ شَبِيهًا بِالْأَمْرِ الْمَقْصُودِ فِي هَذَا الْمَعْنَى، وَالْمُشَابَهَةُ أَحَدُ الْأُمُورِ الْمُصَحِّحَةِ لِحُسْنِ الْمَجَازِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ حَسُنَ ذِكْرُ اللَّامِ فِي الْعَاقِبَةِ، وَلَمَّا حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ هَذِهِ الْأَنْوَاعَ الثَّلَاثَةَ مِنَ الْأَعْمَالِ الْقَبِيحَةِ قَالَ: قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ وَالْمُرَادُ أَنَّ حَالَ الْكَافِرِ فِي الدُّنْيَا كَيْفَ كَانَتْ، فَإِنَّهَا بِالنِّسْبَةِ إِلَى مَا سَيَصِلُ إِلَيْهِ مِنَ الْعِقَابِ فِي الْآخِرَةِ تَمَتُّعٌ وَنَعِيمٌ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ: قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ وَأَيْضًا إِنَّ هَذَا الْخِطَابَ مَعَ الَّذِينَ حَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ بَدَّلُوا نِعْمَةَ اللَّهِ كُفْرًا، فَأُولَئِكَ كَانُوا فِي الدُّنْيَا فِي نِعَمٍ كَثِيرَةٍ فَلَا جَرَمَ حَسُنَ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ وَهَذَا الْأَمْرُ يُسَمَّى أَمْرَ التَّهْدِيدِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ [فُصِّلَتْ: ٤٠] وَكَقَوْلِهِ: قُلْ تَمَتَّعْ بِكُفْرِكَ قَلِيلًا إِنَّكَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ [الزمر: ٨] .
Üçüncü Mesele: { لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِهِ } “O'nun yolundan saptırmak için” buyruğundaki lâm harfi lâm-ı akıbettir (sonuç bildiren lâm); çünkü putlara tapmak sapıklığa götüren bir sebeptir. Lâm-ı key (sebep bildiren lâm) olması da muhtemeldir; yani başkalarını saptırmak için put edinen kimseler demektir. Bu, / damme ile okunduğunda iki veche de ihtimallidir. Fetha ile [li-yedıllû] okunduğunda ise sadece lâm-ı akıbete ihtimali olur; zira onlar kendi sapıklıklarını kastetmemişlerdi. Lâm-ı akıbet hakkındaki tahkik şudur: Bir şeyden kastedilen gaye ancak mertebelerin en sonunda hâsıl olur; nitekim “Fikrî planlamanın ilki, amelî sonucun sonudur” denilmiştir. Akıbette hâsıl olan her şey bu anlamda kastedilen şeye benzer. Benzerlik ise mecazın güzelliğini geçerli kılan hususlardan biridir. İşte bu sebeple akıbet hakkında lâm harfinin zikredilmesi güzel olmuştur. Allah Teâlâ onlardan bu üç tür çirkin ameli nakledince: { قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ } “De ki: Eğlenip yararlanın! Şüphesiz varacağınız yer ateştir” buyurmuştur. Maksat şudur: Kâfirin dünyadaki hali her ne olursa olsun, ahirette uğrayacağı azaba nispetle bir zevk ve nimet sayılır. İşte bu manadan ötürü: { قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ } “De ki: Eğlenip yararlanın! Şüphesiz varacağınız yer ateştir” buyurmuştur. Ayrıca bu hitap, Allah'ın kendilerinden “Allah'ın nimetini inkâra değiştirdiler” diye naklettiği kimseleredir; onlar dünyada pek çok nimet içinde idiler. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ } “De ki: Eğlenip yararlanın! Şüphesiz varacağınız yer ateştir” buyurması son derece yerinde olmuştur. Bu emir “tehdit emri” olarak adlandırılır. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ } “Dilediğinizi yapın” [Fussilet 40] ve: { قُلْ تَمَتَّعْ بِكُفْرِكَ قَلِيلًا إِنَّكَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ } “De ki: İnkârınla biraz eğlenip yararlan, şüphesiz sen cehennemliklerdensin” [Zümer 8] buyruklarıdır.
[سورة إبراهيم (١٤) : آية ٣١]
[İbrâhîm Suresi (14), Ayet 31]
قُلْ لِعِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا يُقِيمُوا الصَّلاةَ وَيُنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَعَلانِيَةً مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خِلالٌ (٣١)
{ قُلْ لِعِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا يُقِيمُوا الصَّلاةَ وَيُنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَعَلانِيَةً مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خِلالٌ (٣١) } “İman eden kullarıma söyle: Namazı kılsınlar, hiçbir alışverişin ve dostluğun bulunmadığı bir gün gelmeden önce, kendilerine rızık olarak verdiklerimizden gizli ve açık infak etsinler. (31)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ الْكَافِرِينَ عَلَى سَبِيلِ التَّهْدِيدِ وَالْوَعِيدِ بِالتَّمَتُّعِ بِنَعِيمِ الدُّنْيَا، أَمَرَ الْمُؤْمِنِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِتَرْكِ التَّمَتُّعِ بِالدُّنْيَا وَالْمُبَالَغَةِ فِي الْمُجَاهَدَةِ بِالنَّفْسِ وَالْمَالِ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ kâfirlere tehdit ve vaîd yollu dünya nimetlerinden yararlanmalarını emredince, bu ayette müminlere dünyadan zevk almayı bırakıp canla ve malla mücahedede son derece gayret göstermelerini emretmiştir. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ لِعِبَادِي بِسُكُونِ الْيَاءِ، وَالْبَاقُونَ: بِفَتْحِ الْيَاءِ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ فَحُرِّكَ إِلَى النَّصْبِ.
Birinci Mesele: Hamza ve Kisâî, yâ harfinin sükûnuyla “li-ıbâdî” (لِعِبَادِي) okumuşlardır. Diğerleri ise iki sâkinin bir araya gelmesi sebebiyle yâ harfini fethalı [li-ıbâdiye] okumuş ve fetha ile harekelemişlerdir.
المسألة الثَّانِيَةُ: فِي قَوْلِهِ: يُقِيمُوا وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَوَابًا لِأَمْرٍ مَحْذُوفٍ هُوَ الْمَقُولُ تَقْدِيرُهُ: قُلْ لِعِبَادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا أَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَأَنْفِقُوا يُقِيمُوا الصَّلَاةَ وَيُنْفِقُوا. الثَّانِي: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هُوَ أَمْرًا مَقُولًا مَحْذُوفًا مِنْهُ لَامُ الْأَمْرِ، أَيْ لِيُقِيمُوا كَقَوْلِكَ: قُلْ لِزَيْدٍ لِيَضْرِبْ عَمْرًا وَإِنَّمَا جَازَ حَذْفُ اللَّامِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ:
İkinci Mesele: { يُقِيمُوا } “namazı kılsınlar” buyruğunda iki vecih vardır: Birincisi: Sözün kendisi olan mahzuf bir emrin cevabı olması caizdir; takdiri: “İman eden kullarıma ‘Namazı kılın, infak edin’ de, namazı kılsınlar ve infak etsinler” şeklindedir. İkincisi: Kendisinden emir lâmı hazfedilmiş söylenmiş bir emir olması caizdir; yani tıpkı “Zeyd'e söyle Amr'ı dövsün (li-yadrib)” demen gibi “li-yükîmû” (kılsınlar) demektir. Lâm harfinin hazfedilmesi caiz olmuştur; çünkü:
قُلْ عِوَضٌ مِنْهُ وَلَوْ قِيلَ ابْتِدَاءً يُقِيمُوا الصَّلَاةَ لَمْ يَجُزْ.
“Kul” (قُلْ) sözü onun bedelidir. Şayet söze doğrudan “Yükîmû's-salâte” (يُقِيمُوا الصَّلَاةَ) diye başlansaydı bu caiz olmazdı.
المسألة الثَّالِثَةُ: أَنَّ الْإِنْسَانَ بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنَ الْإِيمَانِ لَا قُدْرَةَ لَهُ عَلَى التَّصَرُّفِ فِي شَيْءٍ إِلَّا فِي نَفْسِهِ أَوْ فِي مَالِهِ. أَمَّا النَّفْسُ فَيَجِبُ شَغْلُهَا بِخِدْمَةِ الْمَعْبُودِ فِي الصَّلَاةِ وَأَمَّا الْمَالُ فَيَجِبُ/ صَرْفُهُ إِلَى الْبَذْلِ فِي طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى. فَهَذِهِ الثَّلَاثَةُ هِيَ الطَّاعَاتُ الْمُعْتَبَرَةُ، وَهِيَ الْإِيمَانُ وَالصَّلَاةُ وَالزَّكَاةُ وَتَمَامُ مَا يَجِبُ أَنْ يُقَالَ فِي هَذِهِ الْأُمُورِ الثَّلَاثَةِ ذَكَرْنَاهُ فِي قَوْلُهُ تَعَالَى: الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ [الْبَقَرَةِ: ٣] .
Üçüncü Mesele: İnsan imandan sonra ancak ya kendi nefsinde ya da malında tasarruf etme gücüne sahiptir. Nefse gelince, onu namaz ile Mabud'a kullukla meşgul etmek vaciptir; mala gelince, onu / Allah Teâlâ'ya itaat uğrunda harcamaya sarf etmek vaciptir. İşte muteber olan taatler bu üçüdür; bunlar da iman, namaz ve zekâttır. Bu üç hususta söylenmesi gerekenlerin tamamını Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ } “Onlar gayba iman ederler, namazı kılarlar ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler” [Bakara 3] buyruğunda zikretmiştik.
المسألة الرَّابِعَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الرِّزْقَ لَا يَكُونُ حَرَامًا، لِأَنَّ الْآيَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ الْإِنْفَاقَ
Dördüncü Mesele: Mu'tezile şöyle demiştir: Bu ayet, rızkın haram olamayacağına delalet eder. Çünkü ayet, rızıktan
مِنَ الرِّزْقِ مَمْدُوحٌ، وَلَا شَيْءَ مِنَ الْإِنْفَاقِ مِنَ الْحَرَامِ بِمَمْدُوحٍ فَيَنْتُجُ أَنَّ الرِّزْقَ لَيْسَ بِحَرَامٍ. وَقَدْ مَرَّ تَقْرِيرُ هَذَا الْكَلَامِ مِرَارًا.
yapılan infakın övülen bir şey olduğuna delalet etmiştir; haramdan yapılan infak ise hiçbir şekilde övülmez. Buradan rızkın haram olmadığı sonucu çıkar. Bu konunun açıklaması daha önce defalarca geçmiştir.
المسألة الْخَامِسَةُ: فِي انْتِصَابِ قَوْلِهِ: سِرًّا وَعَلانِيَةً وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ عَلَى الْحَالِ أَيْ ذَوِي سِرٍّ وَعَلَانِيَةٍ بِمَعْنَى مُسِرِّينَ وَمُعْلِنِينَ. وَثَانِيهَا: عَلَى الظَّرْفِ أَيْ وَقْتَ سِرٍّ وَعَلَانِيَةٍ. وَثَالِثُهَا: عَلَى الْمَصْدَرِ أَيْ إِنْفَاقَ سِرٍّ وَإِنْفَاقَ عَلَانِيَةٍ وَالْمُرَادُ إِخْفَاءُ التَّطَوُّعِ وَإِعْلَانُ الْوَاجِبِ.
Beşinci Mesele: { سِرًّا وَعَلانِيَةً } “gizli ve açık” ifadesinin nasb konumunda olmasında birkaç vecih vardır: Birincisi: Hâl olmasıdır; yani gizleyenler ve açığa vuranlar anlamında “gizlilik ve açıklık sahipleri olarak” demektir. İkincisi: Zarf olmasıdır; yani “gizlilik ve açıklık vaktinde” demektir. Üçüncüsü: Masdar olmasıdır; yani “gizli infak ve açık infak olarak” demektir. Maksat ise nafile olanı gizlemek, farz olanı ise açıkça yapmaktır.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ بِإِقَامَةِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ قَالَ: مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خِلالٌ قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: البيع هاهنا الْفِدَاءُ وَالْخِلَالُ الْمُخَالَّةُ، وَهُوَ مَصْدَرٌ مِنْ خَالَلْتُ خِلَالًا وَمُخَالَّةً، وَهِيَ الْمُصَادَقَةُ. قَالَ مُقَاتِلٌ: إِنَّمَا هُوَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلَا شِرَاءٌ وَلَا مُخَالَّةٌ وَلَا قَرَابَةٌ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: أَنْفِقُوا أَمْوَالَكُمْ فِي الدُّنْيَا حَتَّى تَجِدُوا ثَوَابَ ذَلِكَ الْإِنْفَاقِ فِي مِثْلِ هَذَا الْيَوْمِ الَّذِي لَا تَحْصُلُ فِيهِ مُبَايَعَةٌ وَلَا مُخَالَّةٌ. وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ: لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفاعَةٌ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٤] .
Bil ki Allah Teâlâ namaz kılmayı ve zekât vermeyi emrettikten sonra: { مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خِلالٌ } “Hiçbir alışverişin ve dostluğun bulunmadığı bir gün gelmeden önce” buyurmuştur. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: “Buradaki bey' (alışveriş) fidye, hilâl (dostluk) ise muhâlledir (arkadaşlık). Bu kelime ‘hâleltü hilâlen ve muhâlleten’ kökünden bir masdardır ve samimi dostluk demektir.” Mukâtil şöyle demiştir: “O, içinde ne bir alış, ne bir satış, ne bir dostluk ne de bir akrabalık bağı bulunan bir gündür.” Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: “Dünyada mallarınızı infak edin ki hiçbir alışverişin ve dostluğun hâsıl olmayacağı böyle bir günde o infakın sevabını bulasınız.” Bu ayetin benzeri, Allah Teâlâ'nın Bakara Suresi'ndeki: { لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفاعَةٌ } “İçinde hiçbir alışverişin, hiçbir dostluğun ve hiçbir şefaatin bulunmadığı [gün]” [Bakara 254] buyruğudur.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ نَفَى الْمُخَالَّةَ فِي هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ، مَعَ أَنَّهُ تَعَالَى أَثْبَتَهَا فِي قَوْلِهِ: الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ [الزُّخْرُفِ: ٦٧] .
Eğer: “Allah Teâlâ: { الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ } ‘O gün takva sahipleri müstesna, dostlar birbirine düşmandır’ [Zuhruf 67] buyruğunda dostluğu ispat ettiği halde, bu iki ayette dostluğu nasıl nefyetmiştir?” denilirse,
قُلْنَا: الْآيَةُ الدَّالَّةُ عَلَى نَفْيِ الْمُخَالَّةِ مَحْمُولَةٌ عَلَى نَفْيِ الْمُخَالَّةِ بِسَبَبِ مَيْلِ الطَّبِيعَةِ وَرَغْبَةِ النَّفْسِ، وَالْآيَةُ الدَّالَّةُ عَلَى ثُبُوتِ الْمُخَالَّةِ مَحْمُولَةٌ عَلَى حُصُولِ الْمُخَالَّةِ الْحَاصِلَةِ بِسَبَبِ عُبُودِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى وَمَحَبَّةِ اللَّهِ تَعَالَى وَاللَّهُ أعلم.
Şöyle deriz: Dostluğu nefyeden ayet, tabiatın meyletmesi ve nefsin arzusu sebebiyle olan dostluğun nefyi üzerine hamledilir; dostluğun varlığına delalet eden ayet ise, Allah Teâlâ'ya kulluk ve Allah Teâlâ'nın sevgisi sebebiyle hâsıl olan dostluğun gerçekleşmesi üzerine hamledilir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة إبراهيم (١٤) : الآيات ٣٢ الى ٣٤]
[İbrâhîm Suresi (14), Ayetler 32-34]
اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهارَ (٣٢) وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ (٣٣) وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ (٣٤)
{ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهارَ (٣٢) وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ (٣٣) وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ (٣٤) } “Allah, gökleri ve yeri yaratan, gökten su indirip onunla size rızık olarak ürünler çıkaran, emriyle denizde akıp gitmesi için gemileri hizmetinize veren ve nehirleri de emrinize amade kılandır. (32) Sürekli hareket eden güneşi ve ayı da hizmetinize vermiş, geceyi ve gündüzü de emrinize amade kılmıştır. (33) Kendisinden istediğiniz her şeyden size vermiştir. Eğer Allah'ın nimetini saymaya kalkışsanız onu sayamazsınız. Şüphesiz insan çok zalimdir, çok nankördür. (34)”
اعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا أَطَالَ الْكَلَامَ فِي وَصْفِ أحوال السعداء وأحوال الأشقياء، وكانت الْعُمْدَةُ الْعُظْمَى وَالْمَنْزِلَةُ الْكُبْرَى فِي حُصُولِ السَّعَادَاتِ مَعْرِفَةَ اللَّهِ تَعَالَى بِذَاتِهِ وَبِصِفَاتِهِ، وَفِي حُصُولِ الشَّقَاوَةِ فِقْدَانَ هَذِهِ الْمَعْرِفَةِ، لَا جَرَمَ خَتَمَ اللَّهُ تَعَالَى وَصْفَ أَحْوَالِ السُّعَدَاءِ وَالْأَشْقِيَاءِ بِالدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ وَكَمَالِ عِلْمِهِ وَقُدْرَتِهِ، وذكر هاهنا عشرة أنواع من الدلائل. أولها: خلق السموات. وَثَانِيهَا: خَلْقُ الْأَرْضِ، وَإِلَيْهِمَا الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:
Bil ki [Allah Teâlâ], bahtiyar olanların (saîdlerin) ve bedbaht olanların (şakîlerin) hallerini tavsifte sözü uzatınca; mutlulukların elde edilmesindeki en büyük dayanak ve en yüce makam Allah Teâlâ'yı zâtı ve sıfatlarıyla tanımak (marifetullah), bedbahtlığın vuku bulmasında ise bu marifetten yoksun olmak olduğu için; şüphesiz Allah Teâlâ bahtiyarlar ile bedbahtların hallerini nitelemeyi, Yaratıcının (Sâni') varlığına, ilminin ve kudretinin kemaline delalet eden delillerle mühürlemiştir. Burada on çeşit delil zikretmiştir: Birincisi: Göklerin yaratılışıdır. İkincisi: Yerin yaratılışıdır. Bu ikisine Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla işaret edilmiştir:
اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ. وَثَالِثُهَا: وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ.
{ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “Allah, gökleri ve yeri yaratandır.” Üçüncüsü: { وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ } “Gökten su indirip onunla size rızık olarak ürünler çıkarandır.”
وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ: وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَخَامِسُهَا: قَوْلُهُ: وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهارَ.
Dördüncüsü: { وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ } “Emriyle denizde akıp gitmesi için gemileri hizmetinize verendir” buyruğudur. Beşincisi: { وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهارَ } “ve nehirleri de emrinize amade kılandır” buyruğudur.
وَسَادِسُهَا وَسَابِعُهَا: قَوْلُهُ: وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دائِبَيْنِ. وَثَامِنُهَا وَتَاسِعُهَا: قَوْلُهُ: وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ. وَعَاشِرُهَا: قَوْلُهُ: وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ وَهَذِهِ الدَّلَائِلُ الْعَشَرَةُ قَدْ مَرَّ ذِكْرُهَا فِي هَذَا الْكِتَابِ وَتَقْرِيرُهَا وَتَفْسِيرُهَا مرارا وأطوارا ولا بأس بأن نذكر هاهنا بعض الفوائد. [الحجة الأولى والثانية قَوْلُهُ تَعَالَى اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ] فَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: اللَّهُ مُبْتَدَأٌ، وَقَوْلَهُ: الَّذِي خَلَقَ خَبَرُهُ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَدَأَ بذكر خلق السموات وَالْأَرْضِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي هَذَا الْكِتَابِ أَنَّ
Altıncısı ve yedincisi: { وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دائِبَيْنِ } “Sürekli hareket eden güneşi ve ayı da hizmetinize verendir” buyruğudur. Sekizincisi ve dokuzuncusu: { وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ } “geceyi ve gündüzü de emrinize amade kılmıştır” buyruğudur. Onuncusu ise: { وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ } “Kendisinden istediğiniz her şeyden size vermiştir” buyruğudur. Bu on delilin zikri, takriri ve tefsiri bu kitapta defalarca ve türlü şekillerde geçmiştir; bununla birlikte burada birtakım faydalı açıklamaları zikretmemizde bir sakınca yoktur. [Birinci ve İkinci Delil: Allah Teâlâ'nın “Allah, gökleri ve yeri yaratandır” buyruğudur.] Bil ki Allah Teâlâ'nın: “Allâhü” (اللَّهُ) lafzı mübteda (özne), “ellezî halaka” (الَّذِي خَلَقَ) lafzı ise onun haberidir (yüklemidir). Sonra Allah Teâlâ göklerin ve yerin yaratılışını zikretmekle başlamıştır; nitekim biz bu kitapta zikretmiştik ki