Binûn

İbrâhîm Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ مِنْ كَمْ وَجْهٍ تَدُلُّ عَلَى وجود الصانع الحكيم، وإنما بدأ بذكرهما هاهنا لِأَنَّهُمَا هُمَا الْأَصْلَانِ اللَّذَانِ يَتَفَرَّعُ عَلَيْهِمَا سَائِرُ الْأَدِلَّةِ الْمَذْكُورَةِ بَعْدَ ذَلِكَ فَإِنَّهُ قَالَ بَعْدَهُ: [الحجة الثالثة] وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ وَفِيهِ مَبَاحِثُ:

göğün ve yerin kaç yönden Hakîm olan Yaratıcının (Sâni') varlığına delalet ettiğini [açıklamıştık]. Burada ikisini zikretmekle başlamasının sebebi ise, bunlardan sonra zikredilen diğer delillerin kendilerinden dallanıp budaklandığı iki asıl olmalarıdır. Nitekim bundan sonra şöyle buyurmuştur: [Üçüncü Delil:] { وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ } “Gökten su indirip onunla size rızık olarak ürünler çıkardı.” Bunda birtakım incelemeler (mubahis) vardır:

البحث الْأَوَّلُ: لَوْلَا السَّمَاءُ لَمْ يَصِحَّ إِنْزَالُ الْمَاءِ مِنْهَا وَلَوْلَا الْأَرْضُ لَمْ يُوجَدْ مَا يَسْتَقِرُّ الْمَاءُ فِيهِ، فَظَهَرَ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ وُجُودِهِمَا حَتَّى يَحْصُلَ هَذَا الْمَقْصُودُ وَهَذَا الْمَطْلُوبُ.

Birinci İnceleme: Gök olmasaydı oradan suyun indirilmesi sahih olmazdı; yer olmasaydı da suyun içinde durulacağı/karar kılacağı bir şey bulunmazdı. Dolayısıyla bu maksadın ve matlubun gerçekleşmesi için her ikisinin de varlığının zorunlu olduğu ortaya çıkmıştır.

البحث الثَّانِي: قَوْلُهُ: وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً وَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَاءَ نَزَلَ مِنَ السَّحَابِ وَسُمِّيَ السَّحَابُ سَمَاءً اشْتِقَاقًا مِنَ السُّمُوِّ، وَهُوَ الِارْتِفَاعُ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى أَنْزَلَهُ مِنْ نَفْسِ السَّمَاءِ وَهَذَا بَعِيدٌ، لِأَنَّ الْإِنْسَانَ رُبَّمَا كَانَ واقفا على قلة جَبَلٍ عَالٍ وَيَرَى الْغَيْمَ أَسْفَلَ مِنْهُ فَإِذَا نَزَلَ مِنْ ذَلِكَ الْجَبَلِ يَرَى ذَلِكَ الْغَيْمَ مَاطِرًا عَلَيْهِمْ وَإِذَا كَانَ هَذَا أَمْرًا مُشَاهَدًا بِالْبَصَرِ كَانَ النِّزَاعُ فِيهِ بَاطِلًا.

İkinci İnceleme: { وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً } “Gökten su indirdi” buyruğunda iki görüş vardır: Birincisi: Suyun buluttan inmesidir; bulut da yükselmek anlamına gelen sumüvv (سُمُوّ) kökünden türetilerek sema diye isimlendirilmiştir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın onu bizzat göğün kendisinden indirmiş olmasıdır. Bu ise uzak bir ihtimaldir; çünkü insan bazen yüksek bir dağın zirvesinde durur ve bulutu kendi altında görür; o dağdan indiğinde ise o bulutun onların üzerine yağmur yağdırdığını görür. Bu durum gözle müşahede edilen bir şey olunca, bu husustaki ihtilaf batıl olur.

البحث الثَّالِثُ: قَالَ قَوْمٌ: إِنَّهُ تَعَالَى أَخْرَجَ هَذِهِ الثَّمَرَاتِ بِوَاسِطَةِ هَذَا الْمَاءِ الْمُنْزَلِ مِنَ السَّمَاءِ عَلَى سَبِيلِ الْعَادَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ فِي هَذَا الْمَعْنَى مَصْلَحَةً لِلْمُكَلَّفِينَ، لِأَنَّهُمْ إِذَا عَلِمُوا أَنَّ هَذِهِ الْمَنَافِعَ الْقَلِيلَةَ يَجِبُ أَنْ تُتَحَمَّلَ فِي تَحْصِيلِهَا الْمَشَاقُّ وَالْمَتَاعِبُ، فَالْمَنَافِعُ الْعَظِيمَةُ الدَّائِمَةُ فِي الدَّارِ الْآخِرَةِ أَوْلَى أَنْ تُتَحَمَّلَ الْمَشَاقُّ فِي طَلَبِهَا، وَإِذَا كَانَ الْمَرْءُ يَتْرُكُ الرَّاحَةَ وَاللَّذَّاتِ طَلَبًا لِهَذِهِ الْخَيْرَاتِ الْحَقِيرَةِ، فَبِأَنْ يَتْرُكَ اللَّذَّاتِ الدُّنْيَوِيَّةَ لِيَفُوزَ بِثَوَابِ اللَّهِ تَعَالَى وَيَتَخَلَّصَ عَنْ عِقَابِهِ أَوْلَى. وَلِهَذَا السَّبَبِ لَمَّا زَالَ التَّكْلِيفُ فِي الْآخِرَةِ أَنَالَ اللَّهُ تَعَالَى كُلَّ نَفْسٍ مُشْتَهَاهَا مِنْ غَيْرِ تَعَبٍ وَلَا نَصَبٍ، هَذَا قَوْلُ الْمُتَكَلِّمِينَ. وَقَالَ قَوْمٌ آخَرُونَ: إِنَّهُ تَعَالَى يُحْدِثُ الثِّمَارَ وَالزُّرُوعَ بِوَاسِطَةِ هَذَا الْمَاءِ النَّازِلِ مِنَ السَّمَاءِ، وَالمسألة كَلَامِيَّةٌ مَحْضَةٌ، وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.

Üçüncü İnceleme: Bir grup şöyle demiştir: Allah Teâlâ bu ürünleri, gökten indirilen bu su vasıtasıyla adet yoluyla çıkarmıştır. Çünkü bu manada mükellefler için bir maslahat vardır; zira onlar bu az menfaatleri elde etmede meşakkat ve sıkıntılara katlanmak gerektiğini bildiklerinde, ahiret yurdundaki büyük ve ebedî menfaatleri talep etmede meşakkatlere katlanmanın daha evla olduğunu anlarlar. Kişi bu değersiz hayırları talep etmek için rahatı ve lezzetleri terk ediyorsa, Allah Teâlâ'nın sevabına nail olmak ve azabından kurtulmak için dünyevi lezzetleri terk etmesi çok daha evladır. İşte bu sebeple ahirette mükellefiyet kalktığı zaman Allah Teâlâ her nefse arzuladığı şeyi hiçbir yorgunluk ve meşakkat olmaksızın lütfeder. Bu, kelamcıların görüşüdür. Başka bir grup ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ meyveleri ve ekinleri gökten inen bu su vasıtasıyla ihdas eder (yaratır). Bu mesele sırf kelamî bir meseledir ve biz bunu Bakara Suresi'nde zikretmiştik.

البحث الرَّابِعُ: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: لَفْظُ الثَّمَراتِ يَقَعُ فِي الْأَغْلَبِ عَلَى مَا يَحْصُلُ عَلَى الْأَشْجَارِ، وَيَقَعُ أَيْضًا عَلَى الزُّرُوعِ وَالنَّبَاتِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ [الْأَنْعَامِ: ١٤١] .

Dördüncü İnceleme: Ebû Müslim şöyle demiştir: "es-Semerât" (الثَّمَراتِ) lafzı çoğunlukla ağaçlarda hâsıl olan ürünler için kullanılır; ancak Allah Teâlâ'nın: { كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ } “Ürün verdiği zaman onun ürününden yiyin ve hasat günü hakkını verin” [En'âm 141] buyruğunda olduğu gibi ekinler ve bitkiler için de kullanılır.

البحث الْخَامِسُ: قَالَ تَعَالَى: فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ وَالْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَخْرَجَ هَذِهِ الثَّمَرَاتِ لِأَجْلِ أَنْ تَكُونَ رِزْقًا لَنَا، وَالْمَقْصُودُ أَنَّهُ تَعَالَى قَصَدَ بِتَخْلِيقِ هَذِهِ الثَّمَرَاتِ إِيصَالَ الْخَيْرِ وَالْمَنْفَعَةِ إِلَى الْمُكَلَّفِينَ، لِأَنَّ الْإِحْسَانَ لَا يَكُونُ إِحْسَانًا إِلَّا إِذَا قَصَدَ الْمُحْسِنُ بِفِعْلِهِ إِيصَالَ النَّفْعِ إِلَى الْمُحْسَنِ إِلَيْهِ.

Beşinci İnceleme: Allah Teâlâ: { فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ } “Onunla size rızık olarak ürünler çıkardı” buyurmuştur. Buradaki murat, Allah Teâlâ'nın bu ürünleri sırf bize rızık olsun diye çıkarmış olmasıdır. Maksat ise Allah Teâlâ'nın bu ürünleri yaratmakla mükelleflere hayır ve menfaat ulaştırmayı kastetmiş olmasıdır; çünkü ihsan, ancak ihsan edenin fiiliyle kendisine ihsanda bulunulan kimseye fayda ulaştırmayı kastetmesi durumunda ihsan olur.

البحث السَّادِسُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قَوْلُهُ: مِنَ الثَّمَراتِ بَيَانٌ لِلرِّزْقِ، أَيْ أَخْرَجَ بِهِ رِزْقًا هُوَ ثَمَرَاتٌ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنَ الثَّمَرَاتِ مَفْعُولَ أَخْرَجَ وَرِزْقًا حَالٌ مِنَ الْمَفْعُولِ أَوْ نَصْبًا عَلَى الْمَصْدَرِ مِنْ أَخْرَجَ لِأَنَّهُ فِي مَعْنَى رَزَقَ، وَالتَّقْدِيرُ: وَرَزَقَ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ.

Altıncı İnceleme: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: “Mine's-semerât” (مِنَ الثَّمَراتِ) ifadesi “rızk” lafzının beyanıdır (açıklamasıdır); yani “onunla, meyveler/ürünler olan bir rızık çıkardı” demektir. “Mine's-semerât” ifadesinin “ahreca” (أَخْرَجَ) fiilinin mef'ûlü (nesnesi), “rızkan” (رِزْقاً) lafzının da mef'ûlden hâl veya “ahreca” fiilinin masdarı olarak mansûb olması da caizdir; çünkü “ahreca” fiili “razaka” (رَزَقَ) anlamındadır. Takdiri ise: “Ve size ürünlerden bir rızık ihsan etti” şeklindedir.

فَأَمَّا الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: وَهِيَ قَوْلُهُ: وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تعالى: وَمِنْ آياتِهِ الْجَوارِ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلامِ [الشُّورَى: ٣٢] فَفِيهَا مَبَاحِثُ:

Dördüncü delil olan: { وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ } “Emriyle denizde akıp gitmesi için gemileri hizmetinize verdi” buyruğuna —ki bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْ آياتِهِ الْجَوارِ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلامِ } “Denizde dağlar gibi akıp giden gemiler de O'nun delillerindendir” [Şûrâ 32] buyruğudur— gelince; bunda birtakım incelemeler vardır:

البحث الْأَوَّلُ: أَنَّ الِانْتِفَاعَ بِمَا يَنْبُتُ مِنَ الْأَرْضِ إِنَّمَا يَكْمُلُ بِوُجُودِ الْفُلْكِ الْجَارِي فِي الْبَحْرِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى خَصَّ كُلَّ طَرَفٍ مِنْ أَطْرَافِ الْأَرْضِ بِنَوْعٍ آخَرَ مِنْ أَنْعُمِهِ حَتَّى إِنَّ نِعْمَةَ هَذَا الطَّرَفِ إِذَا نُقِلَتْ إِلَى الْجَانِبِ الْآخَرِ مِنَ الْأَرْضِ وَبِالْعَكْسِ كَثُرَ الرِّبْحُ فِي التِّجَارَاتِ، ثُمَّ إِنَّ هَذَا النَّقْلَ لَا يُمْكِنُ إِلَّا بِسُفُنِ الْبَرِّ وَهِيَ الْجِمَالُ أَوْ

Birinci İnceleme: Yeryüzünden biten şeylerden faydalanmak, ancak denizde akıp giden gemilerin varlığıyla kemale erer. Çünkü Allah Teâlâ yeryüzünün her bir tarafını nimetlerinin başka bir türüyle tahsis etmiştir; öyle ki bu tarafın nimeti yeryüzünün diğer tarafına veya aksi istikamete taşındığında ticarette kazanç artar. Sonra bu taşıma işlemi, ya kara gemileri olan develerle veya

بِسُفُنِ الْبَحْرِ وَهِيَ الْفُلْكُ الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. فَإِنْ قِيلَ: مَا مَعْنَى وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ مَعَ أَنَّ تَرْكِيبَ السَّفِينَةِ مِنْ أَعْمَالِ الْعِبَادِ؟

deniz gemileriyle mümkündür ki bu ayette zikredilen "fülk" (الْفُلْكُ) bunlardır. Eğer: “Geminin yapımı kulların işlerinden olduğu halde { وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ } ‘gemileri hizmetinize verdi’ buyruğunun anlamı nedir?” denilirse;

قُلْنَا: أَمَّا عَلَى قَوْلِنَا إِنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ خَلْقُ اللَّهِ تَعَالَى فَلَا سُؤَالَ، وَأَمَّا عَلَى مَذْهَبِ الْمُعْتَزِلَةِ فَقَدْ أَجَابَ الْقَاضِي عَنْهُ فَقَالَ: لَوْلَا أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ الْأَشْجَارَ الصُّلْبَةَ الَّتِي مِنْهَا يُمْكِنُ تَرْكِيبُ السُّفُنِ وَلَوْلَا خَلْقُهُ/ لِلْحَدِيدِ وَسَائِرِ الْآلَاتِ وَلَوْلَا تَعْرِيفُهُ الْعِبَادَ كَيْفَ يتخذوه وَلَوْلَا أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ الْمَاءَ عَلَى صِفَةِ السَّيَلَانِ الَّتِي بِاعْتِبَارِهَا يَصِحُّ جَرْيُ السَّفِينَةِ، وَلَوْلَا خَلْقُهُ تَعَالَى الرِّيَاحَ وَخَلْقُ الْحَرَكَاتِ الْقَوِيَّةِ فِيهَا وَلَوْلَا أَنَّهُ وَسَّعَ الْأَنْهَارَ وَجَعَلَ فِيهَا مِنَ الْعُمْقِ مَا يَجُوزُ جَرْيُ السُّفُنِ فِيهَا لَمَا وَقَعَ الِانْتِفَاعُ بِالسُّفُنِ فَصَارَ لِأَجْلِ أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الْخَالِقُ لِهَذِهِ الْأَحْوَالِ، وَهُوَ الْمُدَبِّرُ لِهَذِهِ الْأُمُورِ وَالْمُسَخِّرُ لَهَا حَسُنَتْ إِضَافَةُ السُّفُنِ إِلَيْهِ.

Deriz ki: Kulun fiilinin Allah Teâlâ'nın yaratması olduğu şeklindeki bizim görüşümüze göre zaten böyle bir soru söz konusu olmaz. Mutezile'nin mezhebine göre ise Kâdî buna şöyle cevap vermiştir: “Eğer Allah Teâlâ gemilerin kendisinden yapılabileceği sert ağaçları yaratmasaydı, demiri ve diğer aletleri yaratmasaydı, kullara onu nasıl yapacaklarını öğretmeseydi, suyu geminin yüzmesini/akmasını mümkün kılacak bir akışkanlık vasfında yaratmasaydı, rüzgârları yaratıp onlarda güçlü hareketler var etmeseydi ve nehirleri genişletip içlerinde gemilerin yüzmesine imkân verecek derinlik kılmasaydı, gemilerden yararlanmak mümkün olmazdı. Dolayısıyla bu durumları yaratan, bu işleri tedbir eden ve onları müsahhar kılan (boyun eğdiren) Allah Teâlâ olduğu için, gemilerin [müsahhar kılınmasının] O'na izafe edilmesi güzel olmuştur.”

البحث الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى أَضَافَ ذَلِكَ التَّسْخِيرَ إِلَى أَمْرِهِ لِأَنَّ الْمَلِكَ الْعَظِيمَ قَلَّمَا يُوصَفُ بِأَنَّهُ فَعَلَ وَإِنَّمَا يُقَالُ فِيهِ إِنَّهُ أَمَرَ بِكَذَا تَعْظِيمًا لِشَأْنِهِ، وَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى ظَاهِرِ قَوْلِهِ: إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [النَّحْلِ: ٤٠] وَتَحْقِيقُ هَذَا الوجه رَاجِعٌ إِلَى مَا ذَكَرْنَاهُ.

İkinci İnceleme: Allah Teâlâ bu teshîri (hizmete vermeyi) kendi emrine izafe etmiştir; çünkü ulu bir hükümdar pek nadir olarak bizzat "yaptı" diye vasfedilir; aksine şanını yüceltmek için onun hakkında "şöyle emretti" denilir. Bazı âlimler ise bunu { إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Biz bir şeyi dilediğimiz zaman sözümüz, ona sadece ‘Ol!’ dememizdir, o da hemen oluverir” [Nahl 40] buyruğunun zahirine hamletmişlerdir. Bu vechin tahkiki de bizim zikrettiğimize racidir.

البحث الثَّالِثُ: الْفُلْكُ مِنَ الْجَمَادَاتِ فَتَسْخِيرُهَا مَجَازٌ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَمَّا كَانَ يَجْرِي عَلَى وَجْهِ الْمَاءِ كَمَا يَشْتَهِيهِ الْمَلَّاحُ صَارَ كَأَنَّهُ حَيَوَانٌ مُسَخَّرٌ لَهُ.

Üçüncü İnceleme: Gemi cansız varlıklardandır (cemâdâttandır); dolayısıyla onun teshîr edilmesi (emre amade kılınması) mecazdır. Anlamı ise şudur: Gemi, denizcinin arzu ettiği şekilde suyun üzerinde akıp gittiği için sanki ona boyun eğdirilmiş (müsahhar kılınmış) bir canlı gibi olmuştur.

الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهارَ وَاعْلَمْ أَنَّ مَاءَ الْبَحْرِ قَلَّمَا يُنْتَفَعُ بِهِ فِي الزِّرَاعَاتِ لَا جَرَمَ ذَكَرَ تَعَالَى إِنْعَامَهُ عَلَى الْخَلْقِ بِتَفْجِيرِ الْأَنْهَارِ وَالْعُيُونِ حَتَّى يَنْبَعِثَ الْمَاءُ مِنْهَا إِلَى مَوَاضِعِ الزَّرْعِ وَالنَّبَاتِ، وَأَيْضًا مَاءُ الْبَحْرِ لَا يَصْلُحُ لِلشُّرْبِ، وَالصَّالِحُ لِهَذَا الْمُهِمِّ هُوَ مِيَاهُ الْأَنْهَارِ.

Beşinci Delil: Allah Teâlâ'nın: { وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهارَ } “Nehirleri de hizmetinize verdi” buyruğudur. Bil ki deniz suyundan tarımda pek faydalanılamaz; bu sebeple Allah Teâlâ suyun oralardan ekim ve dikim alanlarına ulaşması için nehirleri ve pınarları fışkırtmak suretiyle mahlukata olan nimetini zikretmiştir. Ayrıca deniz suyu içmeye elverişli değildir; bu mühim ihtiyaç için elverişli olan ise nehir sularıdır.

الْحُجَّةُ السَّادِسَةُ وَالسَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دائِبَيْنِ.

Altıncı ve Yedinci Delil: { وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دائِبَيْنِ } “Âdetleri üzere seyreden güneşi ve ayı da hizmetinize verdi” buyruğudur.

وَاعْلَمْ أَنَّ الِانْتِفَاعَ بِالشَّمْسِ وَالْقَمَرِ عَظِيمٌ، وَقَدْ ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي آيَاتٍ مِنْهَا قَوْلُهُ: وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُوراً وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً [نُوحٍ: ١٦] وَمِنْهَا قَوْلُهُ: الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبانٍ [الرَّحْمَنِ: ٥] وَمِنْهَا قَوْلُهُ:

Bil ki güneş ve aydan faydalanma pek büyüktür. Allah Teâlâ bunu birçok ayette zikretmiştir; bunlardan biri: { وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُوراً وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً } “Onların içinde ayı bir nur kıldı, güneşi de bir kandil yaptı” [Nûh 16] buyruğudur. Bir diğeri: { الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبانٍ } “Güneş ve ay bir hesaba göredir” [Rahmân 5] buyruğudur. Bir diğeri de:

وَجَعَلَ فِيها سِراجاً وَقَمَراً مُنِيراً [الْفُرْقَانِ: ٦١] وَمِنْهَا قَوْلُهُ: هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَالْقَمَرَ نُوراً [يُونُسَ: ٥] وَقَوْلُهُ: دائِبَيْنِ مَعْنَى الدؤب فِي اللُّغَةِ مُرُورُ الشَّيْءِ فِي الْعَمَلِ عَلَى عادة مطردة يقال دأب يدأب دأبا ودؤبا وَقَدْ ذَكَرْنَا هَذَا فِي قَوْلِهِ: قالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَباً [يُوسُفَ: ٤٧] قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: قَوْلُهُ:

{ وَجَعَلَ فِيها سِراجاً وَقَمَراً مُنِيراً } “Orada bir kandil ve aydınlatıcı bir ay kıldı” [Furkân 61] buyruğudur. Bir diğeri de: { هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَالْقَمَرَ نُوراً } “Güneşi bir ziya, ayı bir nur kılan O'dur” [Yûnus 5] buyruğudur. Ayetteki “dâibeyn” (دائِبَيْنِ) lafzına gelince; sözlükte de'b (الدؤب), bir şeyin işte yerleşik bir adet üzere sürüp gitmesidir; nitekim "de'ebe, yed'ebü, de'ben ve düûben" (دأب يدأب دأبا ودؤبا) denilir. Biz bunu: { قالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَباً } “Dedi ki: Âdetiniz üzere yedi yıl ekin ekersiniz” [Yûsuf 47] buyruğunda zikretmiştik. Müfessirler şöyle demiştir: [Allah Teâlâ'nın:]

دائِبَيْنِ مَعْنَاهُ يَدْأَبَانِ فِي سَيْرِهِمَا وَإِنَارَتِهِمَا وَتَأْثِيرِهِمَا فِي إِزَالَةِ الظُّلْمَةِ وَفِي إِصْلَاحِ النَّبَاتِ وَالْحَيَوَانِ فَإِنَّ الشَّمْسَ سُلْطَانُ النَّهَارِ وَالْقَمَرَ سُلْطَانُ اللَّيْلِ وَلَوْلَا الشَّمْسُ لَمَا حَصَلَتِ الْفُصُولُ الْأَرْبَعَةُ، وَلَوْلَاهَا لَاخْتَلَّتْ مَصَالِحُ الْعَالَمِ بِالْكُلِّيَّةِ وَقَدْ ذَكَرْنَا مَنَافِعَ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ بِالِاسْتِقْصَاءِ فِي أَوَّلِ هَذَا الْكِتَابِ.

“Dâibeyn” (دائِبَيْنِ) buyruğunun manası; seyirlerinde, aydınlatmalarında, karanlığı gidermedeki, bitki ve hayvanları ıslah etmedeki tesirlerinde aralıksız devam etmeleridir. Zira güneş gündüzün sultanı, ay ise gecenin sultanıdır. Güneş olmasaydı dört mevsim meydana gelmezdi; o olmasaydı âlemin maslahatları bütünüyle bozulurdu. Biz güneşin ve ayın faydalarını bu kitabın başında etraflıca zikretmiştik.

الحجة الثامنة والتاسعة: قوله: وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ.

Sekizinci ve Dokuzuncu Delil: { وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ } “Geceyi ve gündüzü de hizmetinize verdi” buyruğudur.

وَاعْلَمْ أَنَّ مَنَافِعَهُمَا مَذْكُورَةٌ فِي الْقُرْآنِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ لِباساً وَجَعَلْنَا النَّهارَ مَعاشاً [النَّبَأِ:

Bil ki bu ikisinin faydaları Kur'an'da zikredilmiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ لِباساً وَجَعَلْنَا النَّهارَ مَعاشاً } “Geceyi bir örtü yaptık, gündüzü de geçim zamanı kıldık.” [Nebe'

١٠، ١١] وَقَوْلُهُ: هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً [يونس: ٦٧] قال ولمتكلمون:

10-11] Ve yine şöyle buyurmuştur: { هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً } “İçinde dinlenesiniz diye geceyi, aydınlatıcı olarak da gündüzü sizin için var eden O'dur.” [Yûnus 67] Kelamcılar şöyle demiştir:

تَسْخِيرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مَجَازٌ لِأَنَّهُمَا عَرَضَانِ، وَالْأَعْرَاضُ لَا تُسَخَّرُ.

Gece ve gündüzün teshîr edilmesi (hizmete verilmesi) mecazdır; çünkü ikisi arazdır (araziyattandır), arazlar ise [hakiki anlamda] müsahhar kılınamaz.

وَالْحُجَّةُ الْعَاشِرَةُ: قَوْلُهُ: وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ تِلْكَ النِّعْمَةَ الْعَظِيمَةَ بَيَّنَ

Onuncu Delil: { وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ } “Ondan istediğiniz her şeyden size verdi” buyruğudur. Sonra Allah Teâlâ bu büyük nimeti zikredince,

بَعْدَ ذَلِكَ أَنَّهُ لَمْ يَقْتَصِرْ عَلَيْهَا، بَلْ أَعْطَى عِبَادَهُ مِنَ الْمَنَافِعِ وَالْمُرَادَاتِ مَا لَا يَأْتِي عَلَى بَعْضِهَا التَّعْدِيدُ وَالْإِحْصَاءُ فَقَالَ: وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ وَالْمَفْعُولُ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ من كل مسؤول شيئا، وقرئ: من كل بالتنوين وما سَأَلْتُمُوهُ نَفْيٌ وَمَحَلُّهُ نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ أَيْ آتَاكُمْ مِنْ جَمِيعِ ذَلِكَ غَيْرَ سَائِلِيهِ وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ «مَا» مَوْصُولَةً وَالتَّقْدِيرُ: آتَاكُمْ مِنْ كُلِّ ذَلِكَ مَا احْتَجْتُمْ إِلَيْهِ وَلَمْ تَصْلُحْ أَحْوَالُكُمْ وَمَعَايِشُكُمْ إِلَّا بِهِ، فَكَأَنَّكُمْ سَأَلْتُمُوهُ أَوْ طَلَبْتُمُوهُ بِلِسَانِ الْحَالِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ هَذِهِ النِّعَمَ خَتَمَ الْكَلَامَ بِقَوْلِهِ: وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها قَالَ الْوَاحِدِيُّ: النعمة هاهنا اسْمٌ أُقِيمَ مَقَامَ الْمَصْدَرِ يُقَالُ: أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ، يُنْعِمُ إِنْعَامًا وَنِعْمَةً أُقِيَمَ الِاسْمُ مَقَامَ الْإِنْعَامِ كَقَوْلِهِ: أَنْفَقْتُ عَلَيْهِ إِنْفَاقًا وَنَفَقَةً بِمَعْنًى وَاحِدٍ، وَلِذَلِكَ لَمْ يُجْمَعْ لِأَنَّهُ فِي مَعْنَى الْمَصْدَرِ، وَمَعْنَى قَوْلِهِ: لَا تُحْصُوها أَيْ لَا تَقْدِرُونَ عَلَى تَعْدِيدِ جَمِيعِهَا لِكَثْرَتِهَا.

bundan sonra nimetlerini bunlarla sınırlandırmadığını, bilakis kullarına saymakla ve hesaplamakla bir kısmına dahi ulaşılamayacak menfaatler ve arzular verdiğini beyan ederek: { وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ } “Ondan istediğiniz her şeyden size verdi” buyurmuştur. Burada mef'ûl (nesne) mahzuftur; takdiri “istenen her şeyden bir şey [verdi]” şeklindedir. Bir kıraatte de “min küllin” (مِنْ كُلٍّ) şeklinde tenvinle, “mâ seeltümûhu” (مَا سَأَلْتُمُوهُ) ise nefy (olumsuzluk) edatı ve hâl olarak mansûb okunmuştur; yani “siz istemeden bütün bunlardan size verdi” demektir. “Mâ” (مَا) edatının mevsûle olması da caizdir; bu durumda takdir: “Bütün bunlardan muhtaç olduğunuz, hallerinizin ve maişetinizin ancak kendisiyle düzelebileceği şeyleri size verdi; sanki siz onu istemiş veya hal diliyle talep etmiş gibi oldunuz” şeklindedir. Sonra Allah Teâlâ bu nimetleri zikredince sözü şu buyruğuyla noktalamıştır: { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها } “Eğer Allah'ın nimetini saymaya kalkışsanız onu sayamazsınız.” Vâhidî şöyle demiştir: Buradaki "nimet" (النعمة) lafzı, masdar yerine kaim kılınmış bir isimdir; nitekim “en'amallâhu aleyhi, yün'imü in'âmen ve ni'meten” (أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ، يُنْعِمُ إِنْعَامًا وَنِعْمَةً) denilir ki isim "in'âm" masdarı yerine geçmiştir; bu, “enfeftü aleyhi infâkan ve nefakaten” (أَنْفَقْتُ عَلَيْهِ إِنْفَاقًا وَنَفَقَةً) sözünün aynı anlamda olması gibidir. Masdar anlamında olduğu için de çoğul yapılmamıştır. { لَا تُحْصُوها } “onu sayamazsınız” buyruğunun manası ise: Çokluğundan ötürü hepsini saymaya güç yetiremezsiniz demektir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَعْرِفَ أَنَّ الْوُقُوفَ عَلَى أَقْسَامِ نِعَمِ اللَّهِ مُمْتَنِعٌ، فَعَلَيْهِ أَنْ يَتَأَمَّلَ فِي شَيْءٍ وَاحِدٍ لِيَعْرِفَ عَجْزَ نَفْسِهِ عَنْهُ وَنَحْنُ نَذْكُرُ مِنْهُ مِثَالَيْنِ.

Bil ki insan Allah'ın nimetlerinin kısımlarını tek tek bilmenin imkânsız olduğunu anlamak isterse, bundan ötürü kendi aczini idrak etmek için tek bir şey üzerinde tefekkür etmelidir. Biz buna dair iki örnek zikredeceğiz:

الْمِثَالُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْأَطِبَّاءَ ذَكَرُوا أَنَّ الْأَعْصَابَ قِسْمَانِ، مِنْهَا دِمَاغِيَّةٌ وَمِنْهَا نُخَاعِيَّةٌ. أَمَّا الدِّمَاغِيَّةُ فَإِنَّهَا سَبْعَةٌ ثُمَّ أَتْعَبُوا أَنْفُسَهُمْ فِي مَعْرِفَةِ الحكم النَّاشِئَةِ مِنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الْأَرْوَاحِ السَّبْعَةِ، ثُمَّ مِمَّا لَا شَكَّ فِيهِ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَرْوَاحِ السَّبْعَةِ تَنْقَسِمُ إِلَى شُعَبٍ كَثِيرَةٍ وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الشُّعَبِ أَيْضًا إِلَى شُعَبٍ دَقِيقَةٍ أَدَقَّ مِنَ الشَّعَرِ وَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا مَمَرٌّ إِلَى الْأَعْضَاءِ وَلَوْ أَنَّ شُعْبَةً وَاحِدَةً اخْتَلَّتْ إِمَّا بِسَبَبِ الْكَمِّيَّةِ أَوْ بِسَبَبِ الْكَيْفِيَّةِ أَوْ بِسَبَبِ الْوَضْعِ لَاخْتَلَّتْ مَصَالِحُ الْبِنْيَةِ، ثُمَّ إِنَّ تِلْكَ الشُّعَبَ الدَّقِيقَةَ تَكُونُ كَثِيرَةَ الْعَدَدِ جِدًّا، وَلِكُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهَا حِكْمَةٌ مَخْصُوصَةٌ، فَإِذَا نَظَرَ الْإِنْسَانُ فِي هَذَا الْمَعْنَى عرف أن الله تَعَالَى بِحَسَبِ كُلِّ شَظِيَّةٍ مِنْ تِلْكَ الشَّظَايَا الْعَصَبِيَّةِ عَلَى الْعَبْدِ نِعْمَةً عَظِيمَةً لَوْ فَاتَتْ لَعَظُمَ الضَّرَرُ عَلَيْهِ وَعَرَفَ قَطْعًا أَنَّهُ لَا سَبِيلَ لَهُ إِلَى الْوُقُوفِ عَلَيْهَا وَالِاطِّلَاعِ عَلَى أَحْوَالِهَا وَعِنْدَ هَذَا يَقْطَعُ بِصِحَّةِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها وَكَمَا اعْتَبَرْتَ هَذَا فِي الشَّظَايَا الْعَصَبِيَّةِ فَاعْتَبِرْ مِثْلَهُ فِي الشَّرَايِينِ وَالْأَوْرِدَةِ، وَفِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَعْضَاءِ الْبَسِيطَةِ وَالْمُرَكَّبَةِ بِحَسَبِ الْكَمِّيَّةِ وَالْكَيْفِيَّةِ وَالْوَضْعِ وَالْفِعْلِ وَالِانْفِعَالِ حَتَّى تَرَى أَقْسَامَ هَذَا الْبَابِ بَحْرًا لَا سَاحِلَ لَهُ، وَإِذَا اعْتَبَرْتَ هَذَا فِي بَدَنِ الْإِنْسَانِ الْوَاحِدِ فَاعْرِفْ أَقْسَامَ نِعَمِ اللَّهِ تَعَالَى فِي نَفْسِهِ وَرُوحِهِ، فَإِنَّ عَجَائِبَ عَالَمِ الْأَرْوَاحِ أَكْثَرُ مِنْ عَجَائِبِ عَالَمِ الْأَجْسَادِ ثُمَّ لَمَّا اعْتَبَرْتَ حَالَةَ الْحَيَوَانِ الْوَاحِدِ فَعِنْدَ ذَلِكَ اعْتَبِرْ أَحْوَالَ عَالَمِ الْأَفْلَاكِ وَالْكَوَاكِبِ وَطَبَقَاتِ الْعَنَاصِرِ وَعَجَائِبِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَالنَّبَاتِ وَالْحَيَوَانِ وَعِنْدَ هَذَا تَعْرِفُ/ أَنَّ عُقُولَ جَمِيعِ الْخَلَائِقِ لَوْ رُكِّبَتْ وَجُعِلَتْ عَقْلًا وَاحِدًا ثُمَّ بِذَلِكَ الْعَقْلِ يَتَأَمَّلُ الْإِنْسَانُ فِي عَجَائِبِ حِكْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى فِي أَقَلِّ الْأَشْيَاءِ لَمَا أَدْرَكَ مِنْهَا إِلَّا الْقَلِيلَ، فَسُبْحَانَهُ تَقَدَّسَ عَنْ أَوْهَامِ الْمُتَوَهِّمِينَ.

Birinci Örnek: Tabipler sinirlerin iki kısım olduğunu zikretmişlerdir; bunlardan bir kısmı beyne, bir kısmı da omuriliğe (nuhâ) aittir. Beyne ait olanlar yedi çifttir. Tabipler bu yedi çiftin her birinden neşet eden hikmetleri bilmek için kendilerini yormuşlardır. Şüphe yok ki bu yedi sinirin her biri pek çok dallara, bu dalların her biri de kıldan daha ince dallara ayrılır ve bunların her birinin organlara giden bir yolu vardır. Şayet tek bir dalda kemiyet (miktar), keyfiyet (nitelik) veya konum (vaz') bakımından bir bozukluk meydana gelse, bedenin yapısının maslahatı bozulur. Sonra bu ince dallar sayıca son derece fazladır ve her birinin kendine has bir hikmeti vardır. İnsan bu duruma baktığında, o sinir liflerinden her bir lif mukabilinde Allah Teâlâ'nın kul üzerinde büyük bir nimeti olduğunu, şayet o elden çıkarsa zararın pek büyük olacağını anlar ve bunları bütünüyle bilmeye ve hallerine vâkıf olmaya hiçbir yol bulunmadığını kesin olarak idrak eder. İşte o zaman Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها } “Eğer Allah'ın nimetini saymaya kalkışsanız onu sayamazsınız” buyruğunun doğruluğunu kesinlikle tasdik eder. Bu durumu sinir liflerinde ibretle gördüğün gibi, aynı şekilde atardamarlarda (şerâyîn), toplardamarlarda (evride), basit ve mürekkep organların her birinde kemiyet, keyfiyet, vaziyet, etki (fiil) ve edilgi (infiâl) bakımından da ibretle düşün; nihayetinde bu konunun kısımlarını sahili olmayan bir deniz olarak görürsün. Bunu tek bir insanın bedeninde ibretle müşahede ettiğinde, Allah Teâlâ'nın onun nefsi ve ruhundaki nimetlerinin kısımlarını da tanı; zira ruhlar âleminin acayiplikleri, bedenler âleminin acayipliklerinden daha çoktur. Tek bir canlının durumunu tefekkür ettikten sonra ise felekler, yıldızlar âleminin, unsurlar tabakasının, karanın, denizin, bitkilerin ve hayvanların acayipliklerini düşün. İşte o zaman anlarsın ki bütün mahlukatın akılları bir araya getirilip tek bir akıl yapılsa ve insan bu akılla Allah Teâlâ'nın en küçük şeylerdeki hikmetinin acayipliklerini tefekkür etse, ondan ancak pek azını idrak edebilirdi. O [Allah], vehmedenlerin vehimlerinden münezzehtir ve yücedir.

الْمِثَالُ الثَّانِي: أَنَّكَ إِذَا أَخَذْتَ اللُّقْمَةَ الْوَاحِدَةَ لِتَضَعَهَا فِي الْفَمِ فَانْظُرْ إِلَى مَا قَبْلَهَا وَإِلَى مَا بَعْدَهَا أَمَّا الْأُمُورُ الَّتِي قَبْلَهَا: فَاعْرِفْ أَنَّ تِلْكَ اللُّقْمَةَ مِنَ الْخُبْزِ لَا تَتِمُّ وَلَا تَكْمُلُ إِلَّا إِذَا كَانَ هَذَا الْعَالَمُ بِكُلِّيَّتِهِ قَائِمًا عَلَى الوجه الْأَصْوَبِ، لِأَنَّ الْحِنْطَةَ لَا بُدَّ مِنْهَا، وأنها لا تنبت إلا معونة الْفُصُولِ الْأَرْبَعَةِ، وَتَرْكِيبِ الطَّبَائِعِ وَظُهُورِ الرِّيَاحِ وَالْأَمْطَارِ، وَلَا يَحْصُلُ شَيْءٌ مِنْهَا إِلَّا بَعْدَ دَوَرَانِ الْأَفْلَاكِ، وَاتِّصَالِ بَعْضِ الْكَوَاكِبِ بِبَعْضٍ عَلَى وُجُوهٍ مَخْصُوصَةٍ فِي الْحَرَكَاتِ، وَفِي كَيْفِيَّتِهَا فِي الْجِهَةِ وَالسُّرْعَةِ وَالْبُطْءِ ثُمَّ بَعْدَ أَنْ تَكُونَ الْحِنْطَةُ لَا بُدَّ مِنْ آلَاتِ الطَّحْنِ وَالْخَبْزِ، وَهِيَ لَا تَحْصُلُ إِلَّا عِنْدَ تَوَلُّدِ الْحَدِيدِ فِي أَرْحَامِ الْجِبَالِ، ثُمَّ إِنَّ الْآلَاتِ الْحَدِيدِيَّةَ لَا يُمْكِنُ إِصْلَاحُهَا إِلَّا بِآلَاتٍ

İkinci Örnek: Ağzına koymak için tek bir lokma aldığında, o lokmanın öncesine ve sonrasına bir bak. Ondan önceki hususlara gelince: Bil ki o bir lokma ekmek, ancak bu âlem bütünüyle en doğru nizam üzere ayakta durduğu takdirde tamamlanıp kemale erer. Çünkü [ekmek için] buğday mutlaka gereklidir; o da ancak dört mevsimin yardımı, tabiatların terkibi, rüzgârların ve yağmurların ortaya çıkmasıyla biter. Bunlardan hiçbiri de feleklerin dönmesi, yıldızların hareketlerinde, yönlerinde, hız ve yavaşlıklarındaki keyfiyetlerinde özel şekillerde birbirleriyle irtibat kurması olmaksızın hâsıl olmaz. Sonra buğday oluştuktan sonra öğütme ve pişirme aletleri gereklidir; bunlar da ancak dağların bağrında demirin meydana gelmesiyle elde edilir. Sonra demir aletlerin yapılması da ancak

أُخْرَى حَدِيدِيَّةٍ سَابِقَةٍ عَلَيْهَا، وَلَا بُدَّ مِنَ انْتِهَائِهَا إِلَى آلَةٍ حَدِيدِيَّةٍ هِيَ أَوَّلُ هَذِهِ الْآلَاتِ، فَتَأَمَّلْ أَنَّهَا كَيْفَ تَكَوَّنَتْ عَلَى الْأَشْكَالِ الْمَخْصُوصَةِ، ثُمَّ إِذَا حَصَلَتْ تِلْكَ الْآلَاتُ فَانْظُرْ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ اجْتِمَاعِ الْعَنَاصِرِ الْأَرْبَعَةِ، وَهِيَ الْأَرْضُ وَالْمَاءُ وَالْهَوَاءُ وَالنَّارُ حَتَّى يُمْكِنَ طَبْخُ الْخُبْزِ مِنْ ذَلِكَ الدَّقِيقِ. فَهَذَا هُوَ النَّظَرُ فِيمَا تَقَدَّمَ عَلَى حُصُولِ هَذِهِ اللُّقْمَةِ. وَأَمَّا النَّظَرُ فِيمَا بَعْدَ حُصُولِهَا: فَتَأَمَّلْ فِي تَرْكِيبِ بَدَنِ الْحَيَوَانِ، وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى كَيْفَ خَلَقَ الْأَبْدَانَ حَتَّى يُمْكِنَهَا الِانْتِفَاعُ بِتِلْكَ اللُّقْمَةِ، وَأَنَّهُ كَيْفَ يَتَضَرَّرُ الْحَيَوَانُ بِالْأَكْلِ وَفِي أَيِّ الْأَعْضَاءِ تَحْدُثُ تِلْكَ الْمَضَارُّ، وَلَا يُمْكِنُكَ أَنْ تَعْرِفَ الْقَلِيلَ مِنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ إِلَّا بِمَعْرِفَةِ عِلْمِ التَّشْرِيحِ وَعِلْمِ الطِّبِّ بِالْكُلِّيَّةِ، فَظَهَرَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ الِانْتِفَاعَ بِاللُّقْمَةِ الْوَاحِدَةِ لَا يُمْكِنُ مَعْرِفَتُهُ إِلَّا بِمَعْرِفَةِ جُمْلَةِ الْأُمُورِ، وَالْعُقُولُ قَاصِرَةٌ عَنْ إِدْرَاكِ ذَرَّةٍ مِنْ هَذِهِ الْمَبَاحِثِ، فَظَهَرَ بِهَذَا الْبُرْهَانِ الْقَاهِرِ صِحَّةُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ:

kendisinden önceki başka demir aletlerle mümkündür; nihayetinde bu silsilenin bu aletlerin ilki olan bir demir alete dayanması gerekir. O ilk aletin bu özel şekillerde nasıl oluştuğunu bir düşün! Sonra o aletler elde edildiğinde, o undan ekmeğin pişirilebilmesi için dört unsurun —yani toprak, su, hava ve ateşin— bir araya gelmesinin zorunlu olduğuna bak! İşte bu, söz konusu lokmanın elde edilmesinden önceki hususlara bakıştır. Lokmanın elde edilmesinden sonrasına bakmaya gelince: Canlının beden yapısını düşün; yani Allah Teâlâ bedenleri o lokmadan faydalanabilecek şekilde nasıl yaratmıştır, hayvan yemekten nasıl zarar görür ve bu zararlar hangi organlarda meydana gelir? Sen anatomi (teşrih) ve tıp ilmini bütünüyle bilmedikçe bu şeylerin az bir kısmını bile bilemezsin. Zikrettiklerimizle ortaya çıkmıştır ki tek bir lokmadan faydalanmanın mahiyeti ancak bütün bu işlerin bilinmesiyle bilinebilir. Akıllar ise bu bahislerin bir zerresini bile idrak etmekten âcizdir. Böylece bu ezici burhan ile Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها } “Eğer Allah'ın nimetini saymaya kalkışsanız onu sayamazsınız” buyruğunun doğruluğu zahir olmuştur. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ قِيلَ: يَظْلِمُ النِّعْمَةَ بِإِغْفَالِ شُكْرِهَا كَفَّارٌ شَدِيدُ الْكُفْرَانِ لَهَا. وَقِيلَ: ظَلُومٌ فِي الشِّدَّةِ يَشْكُو وَيَجْزَعُ، كَفَّارٌ فِي النِّعْمَةِ يَجْمَعُ وَيَمْنَعُ، وَالْمُرَادُ مِنَ الإنسان هاهنا: الْجِنْسُ، يَعْنِي أَنَّ عَادَةَ هَذَا الْجِنْسِ هُوَ هذا الذي ذكرناه، وهاهنا بَحْثَانِ:

{ إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ } “Şüphesiz insan çok zalimdir, çok nankördür.” Şöyle denilmiştir: Şükrünü ihmal ederek nimete zulmeder, ona karşı son derece nankördür (keffâr). Yine şöyle denilmiştir: [İnsan] darlıkta çok zalimdir (zalûm); şikâyet eder ve feryat figan eyler; nimette ise çok nankördür (keffâr); malı toplar ve [hak sahibine vermekten] meneder. Burada "insan"dan murat cinstir; yani bu cinsin âdeti zikrettiğimiz bu durumdur. Burada iki inceleme vardır:

البحث الْأَوَّلُ: أَنَّ الْإِنْسَانَ مَجْبُولٌ عَلَى النِّسْيَانِ وَعَلَى الْمَلَالَةِ، فَإِذَا وَجَدَ نِعْمَةً نَسِيَهَا فِي الْحَالِ وَظَلَمَهَا بِتَرْكِ شُكْرِهَا، وَإِنْ لَمْ يَنْسَهَا فَإِنَّهُ فِي الْحَالِ يَمَلُّهَا فَيَقَعُ فِي كُفْرَانِ النِّعْمَةِ، وَأَيْضًا أَنَّ نِعَمَ اللَّهِ كَثِيرَةٌ فَمَتَى حَاوَلَ التَّأَمُّلَ فِي بَعْضِهَا غَفَلَ عَنِ الْبَاقِي.

Birinci İnceleme: İnsan unutmaya ve bıkkınlığa meyilli yaratılmıştır. Bir nimete kavuştuğunda onu hemen unutup şükrünü terk ederek ona zulmeder; şayet unutmazsa o takdirde de hemen ondan bıkarak nankörlüğe düşer. Ayrıca Allah'ın nimetleri o kadar çoktur ki insan bazısını tefekküre kalkıştığında diğerlerinden gafil kalır.

البحث الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ: إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ وَقَالَ فِي سُورَةِ النَّحْلِ: إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ [النَّحْلِ: ١٨] وَلَمَّا تَأَمَّلْتُ فِيهِ لَاحَتْ لِي فِيهِ دَقِيقَةٌ كَأَنَّهُ يَقُولُ: إِذَا حَصَلَتِ النِّعَمُ/ الْكَثِيرَةُ فَأَنْتَ الَّذِي أَخَذْتَهَا وَأَنَا الَّذِي أَعْطَيْتُهَا، فَحَصَلَ لَكَ عِنْدَ أَخْذِهَا وَصْفَانِ: وَهُمَا كَوْنُكَ ظَلُومًا كَفَّارًا، وَلِي وَصْفَانِ عِنْدَ إِعْطَائِهَا وَهُمَا كَوْنِي غَفُورًا رَحِيمًا، وَالْمَقْصُودُ كَأَنَّهُ يَقُولُ: إِنْ كُنْتَ ظَلُومًا فَأَنَا غَفُورٌ، وَإِنْ كُنْتَ كَفَّارًا فَأَنَا رَحِيمٌ أَعْلَمُ عَجْزَكَ وَقُصُورَكَ فَلَا أُقَابِلُ تَقْصِيرَكَ إلا بالتوفير ولا أجازي جفاء إِلَّا بِالْوَفَاءِ، وَنَسْأَلُ اللَّهَ حُسْنَ الْعَاقِبَةِ وَالرَّحْمَةَ.

İkinci İnceleme: Allah Teâlâ bu ayette: { إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ } “Şüphesiz insan çok zalimdir, çok nankördür” buyurmuş; Nahl Suresi'nde ise: { إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” [Nahl 18] buyurmuştur. Ben bu hususu tefekkür ettiğimde zihnime şöyle latif bir nükte parıldadı: Sanki O şöyle demektedir: “Pek çok nimet hâsıl olduğunda onu alan sensin, veren ise benim. Onu aldığında senin için iki vasıf meydana gelir ki bunlar çok zalim ve çok nankör oluşundur; onları verirken benim için de iki vasıf vardır ki bunlar çok bağışlayıcı ve çok merhametli oluşumdur.” Maksat sanki şöyledir: “Sen zalûm (çok zalim) isen ben Gafûr'um; sen keffâr (çok nankör) isen ben Rahîm'im. Senin aczini ve kusurunu biliyorum; bundan ötürü senin kusuruna ancak bol ihsanla mukabele eder, cefana ancak vefa ile karşılık veririm.” Allah'tan akıbetimizin güzel olmasını ve rahmetini dileriz.

[سورة إبراهيم (١٤) : الآيات ٣٥ الى ٣٦]

[İbrâhîm Suresi (14), 35-36. Ayetler]

وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ (٣٥) رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٦)

{ وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ (٣٥) رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٦) } “Hani İbrahim şöyle demişti: ‘Rabbim! Bu şehri güvenli kıl; beni ve oğullarımı putlara tapmaktan uzak tut! (35) Rabbim! Şüphesiz onlar insanlardan birçoğunu saptırdılar. Artık kim bana uyarsa o bendendir; kim de bana karşı gelirse, şüphesiz sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin.’ (36)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ بِالدَّلَائِلِ الْمُتَقَدِّمَةِ أَنَّهُ لَا مَعْبُودَ إِلَّا اللَّهُ سُبْحَانَهُ وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ عِبَادَةُ غَيْرِهِ تَعَالَى الْبَتَّةَ حَكَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇ مُبَالَغَتَهُ فِي إِنْكَارِ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ.

Bil ki Allah Teâlâ geçen delillerle Sübhân olan Allah'tan başka hiçbir mabut olmadığını ve O'ndan başkasına ibadet etmenin kesinlikle caiz olmadığını beyan buyurunca, İbrahim aleyhisselâm'ın putlara tapmayı inkâr hususundaki ileri derecedeki gayretini ve hassasiyetini nakletmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَنَّهُ طَلَبَ مِنَ اللَّهِ أَشْيَاءَ: أَحَدُهَا: قَوْلُهُ: رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً وَالْمُرَادُ: مَكَّةُ آمِنًا ذَا أَمْنٍ.

Bil ki Allah Teâlâ, İbrahim aleyhisselâm'ın Allah'tan birtakım şeyler istediğini nakletmiştir: Bunlardan birincisi: { رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً } “Rabbim! Bu beldeyi emniyetli kıl” sözüdür. Buradaki murat Mekke'dir; "âminen" ise emniyet sahibi kıl demektir.

فَإِنْ قِيلَ: أَيُّ فَرْقٍ بَيْنَ قَوْلِهِ: اجْعَلْ هَذَا بَلَداً آمِناً [الْبَقَرَةِ: ١٢٦] وَبَيْنِ قَوْلِهِ: اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً.

Eğer: “[Bakara Suresi'ndeki] { اجْعَلْ هَذَا بَلَداً آمِناً } ‘Burayı güvenli bir şehir kıl’ [Bakara 126] buyruğu ile buradaki { اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً } ‘Bu şehri güvenli kıl’ buyruğu arasında ne fark vardır?” denilirse;

قُلْنَا: سَأَلَ فِي الْأَوَّلِ أَنْ يَجْعَلَهُ مِنْ جُمْلَةِ الْبِلَادِ الَّتِي يَأْمَنُ أَهْلُهَا فَلَا يَخَافُونَ، وَفِي الثَّانِي: أَنْ يُزِيلَ عَنْهَا الصِّفَةَ الَّتِي كَانَتْ حَاصِلَةً لَهَا، وَهِيَ الْخَوْفُ، وَيَحْصُلَ لَهَا ضِدُّ تِلْكَ الصِّفَةِ وَهُوَ الْأَمْنُ كَأَنَّهُ قَالَ هُوَ بَلَدٌ مَخُوفٌ فَاجْعَلْهُ آمِنًا، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ. وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ وَفِيهِ مسائل:

Deriz ki: Birincisinde orayı ahalisinin güvende olduğu ve korkmadığı beldelerden biri kılmasını istemiştir; ikincisinde ise oranın sahip olduğu korku vasfını gidermesini ve onun zıddı olan emniyet vasfını hâsıl etmesini istemiştir; sanki “Burası korkulu bir beldedir, onu güvenli kıl” demiştir. Bunun tefsiri Bakara Suresi'nde geçmişti. İkincisi ise: { وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ } “Beni ve oğullarımı putlara tapmaktan uzak tut” buyruğudur. Bunda birtakım meseleler vardır:

المسألة الْأُولَى: قُرِئَ وَاجْنُبْنِي وَفِيهِ ثَلَاثُ لُغَاتٍ جَنَبَهُ وَأَجْنَبَهُ وَجَنَّبَهُ. قَالَ الْفَرَّاءُ: أَهْلُ الْحِجَازِ يَقُولُ جَنَبَنِي يَجْنُبُنِي بِالتَّخْفِيفِ. وَأَهْلُ نَجْدٍ يَقُولُونَ جَنَّبَنِي شَرَّهُ وَأَجْنَبَنِي شَرَّهُ، وَأَصْلُهُ جَعْلُ الشَّيْءِ عَنْ غَيْرِهِ عَلَى جَانِبٍ وَنَاحِيَةٍ.

Birinci Mesele: Bu kelime “vecnübnî” (وَاجْنُبْنِي) şeklinde okunmuştur. Bu hususta “cenebehû”, “ecnebehû” ve “cennebehû” olmak üzere üç lügat vardır. Ferrâ şöyle demiştir: Hicaz ehli şeddesiz olarak “cenebenî yecnübünî” (جَنَبَنِي يَجْنُبُنِي) der. Necid ehli ise “cennebenî şerrehû” (جَنَّبَنِي شَرَّهُ) ve “ecnebenî şerrehû” (أَجْنَبَنِي شَرَّهُ) derler. Kelimenin aslı, bir şeyi diğerinden ayrı bir tarafa ve yana koymaktır.

المسألة الثَّانِيَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: الْإِشْكَالُ عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ دَعَا رَبَّهُ أَنْ يَجْعَلَ مَكَّةَ آمِنًا، وَمَا قَبِلَ اللَّهِ دُعَاءَهُ، لِأَنَّ جَمَاعَةً خَرَّبُوا الْكَعْبَةَ وَأَغَارُوا عَلَى/ مَكَّةَ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ ﵈ لَا يَعْبُدُونَ الْوَثَنَ الْبَتَّةَ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَمَا الْفَائِدَةُ فِي قَوْلِهِ اجْنُبْنِي عَنْ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ طَلَبَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَنْ لَا يَجْعَلَ أَبْنَاءَهُ مِنْ عَبَدَةِ الأصنام والله تعالى لم يقبل دعاءه، ولأن كُفَّارَ قُرَيْشٍ كَانُوا مِنْ أَوْلَادِهِ، مَعَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْأَصْنَامَ.

İkinci Mesele: Birisi şöyle diyebilir: Bu ayet hakkında birkaç yönden müşkillik vardır: Birincisi: İbrahim aleyhisselâm Rabbine Mekke'yi güvenli kılmasını dua etmiştir; ancak Allah onun duasını kabul etmemiştir, çünkü bir topluluk Kâbe'yi tahrip etmiş ve Mekke'ye baskın düzenlemiştir. İkincisi: Peygamberler aleyhimüsselâm asla puta tapmazlar; durum böyle olunca onun “Beni putlara tapmaktan uzak tut” demesindeki fayda nedir? Üçüncüsü: O, Allah Teâlâ'dan evlatlarını putperestlerden kılmamasını istemiştir; fakat Kureyş kâfirleri onun soyundan oldukları ve putlara taptıkları için Allah Teâlâ onun duasını kabul etmemiştir.

فَإِنْ قَالُوا: إِنَّهُمْ مَا كَانُوا أَبْنَاءَ إِبْرَاهِيمَ وَإِنَّمَا كَانُوا أَبْنَاءَ أَبْنَائِهِ، وَالدُّعَاءُ مَخْصُوصٌ بِالْأَبْنَاءِ، فَنَقُولُ: فَإِذَا كَانَ الْمُرَادُ مِنْ أُولَئِكَ الْأَبْنَاءِ أَبْنَاءَهُ مِنْ صُلْبِهِ، وَهُمْ مَا كَانُوا إِلَّا إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ، وَهُمَا كَانَا مِنْ أَكَابِرِ الْأَنْبِيَاءِ وَقَدْ عُلِمَ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ لَا يَعْبُدُونَ الصَّنَمَ، فَقَدْ عَادَ السُّؤَالُ فِي أَنَّهُ مَا الْفَائِدَةُ فِي ذَلِكَ الدُّعَاءِ.

Eğer: “Onlar İbrahim'in [öz] oğulları değil, bilakis torunları idiler; dua ise oğullara mahsustur” derlerse, biz şöyle deriz: Şayet o oğullardan murat onun bizzat kendi sulbünden olan oğulları ise, onlar da İsmail ve İshak'tan başkası değildi. Bu ikisi ise büyük peygamberlerdendi ve peygamberlerin puta tapmayacağı zaten bilinmektedir; böylece o duadaki faydanın ne olduğuna dair soru yine geri dönmüş olur.

وَالْجَوَابُ عَنِ السُّؤَالِ الْأَوَّلِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ نُقِلَ أَنَّهُ ﵇ لَمَّا فَرَغَ مِنْ بِنَاءِ الْكَعْبَةِ ذَكَرَ هَذَا الدُّعَاءَ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ: جَعْلُ تِلْكَ الْبَلْدَةِ آمِنَةً مِنَ الْخَرَابِ. وَالثَّانِي: أن المراد جعل أهلها آمنين، كقوله: وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ [يُوسُفَ: ٨٢] أَيْ أَهْلَ الْقَرْيَةِ، وَهَذَا الوجه عَلَيْهِ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ:

Birinci soruya cevap iki yöndendir: Birincisi: Nakledildiğine göre o aleyhisselâm Kâbe'nin inşasını bitirince bu duayı yapmıştır; bundan murat ise o beldenin harabiyetten emin/güvende kılınmasıdır. İkincisi: [Allah Teâlâ'nın:] { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } “Şehre sor” [Yûsuf 82] yani şehir ehline sor buyruğunda olduğu gibi, muradın oranın ahalisinin güvende kılınması olmasıdır. Müfessirlerin ekserisi bu görüştedir. Bu takdire göre ise cevap iki yöndendir:

الوجه الْأَوَّلُ: مَا اخْتَصَّتْ بِهِ مَكَّةُ مِنْ حُصُولِ مَزِيدٍ مِنَ الْأَمْنِ، وَهُوَ أَنَّ الْخَائِفَ كَانَ إِذَا الْتَجَأَ إِلَى مَكَّةَ أَمِنَ، وَكَانَ النَّاسُ مَعَ شِدَّةِ الْعَدَاوَةِ بَيْنَهُمْ يَتَلَاقَوْنَ بِمَكَّةَ فَلَا يَخَافُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، وَمِنْ ذَلِكَ أَمْنُ الْوَحْشِ فَإِنَّهُمْ يَقْرَبُونَ مِنَ النَّاسِ إِذَا كَانُوا بِمَكَّةَ، وَيَكُونُونَ مُسْتَوْحِشِينَ عَنِ النَّاسِ خَارِجَ مَكَّةَ، فَهَذَا النوع مِنَ الْأَمْنِ حَاصِلٌ فِي مَكَّةَ فَوَجَبَ حَمْلُ الدُّعَاءِ عَلَيْهِ.

Birinci vecih: Mekke'nin daha fazla emniyete nail olmakla temayüz ettiği husustur; o da şudur ki, korku içinde olan bir kimse Mekke'ye sığındığı zaman güvende olurdu. İnsanlar aralarındaki şiddetli düşmanlığa rağmen Mekke'de karşılaştıklarında birbirlerinden korkmazlardı. Yabani hayvanların emniyeti de bundandır; zira onlar Mekke'de iken insanlara yaklaşır, Mekke dışındayken ise insanlardan kaçarlardı. İşte emniyetin bu türü Mekke'de mevcuttur; bu sebeple duayı buna hamletmek vacip olmuştur.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً أَيْ بِالْأَمْرِ وَالحكم بِجَعْلِهِ آمِنًا وَذَلِكَ الْأَمْرُ وَالحكم حَاصِلٌ لَا مَحَالَةَ.

İkinci vecih: { اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً } “Bu şehri güvenli kıl” sözünden muradın, orayı emniyetli kılmayı emretmek ve buna hükmetmek olmasıdır; bu emir ve hüküm ise şüphesiz vaki olmuştur.

وَالْجَوَابُ: عَنِ السُّؤَالِ الثَّانِي قَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَاهُ ثَبِّتْنِي عَلَى اجْتِنَابِ عِبَادَتِهَا كَمَا قَالَ: وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ [الْبَقَرَةِ: ١٢٨] أَيْ ثَبِّتْنَا عَلَى الْإِسْلَامِ.

İkinci soruya cevaba gelince; Zeccâc şöyle demiştir: Bunun manası, “Bizi sana teslim olmuş kimseler kıl” mealindeki: { وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ } “Bizi sana teslim olanlardan eyle” [Bakara 128] yani bizi İslam üzere sabit kıl buyruğunda olduğu gibi “Beni onlara tapmaktan kaçınma üzerinde sabit kıl” demektir.

وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ السُّؤَالُ؟ بَاقٍ لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّهُ تَعَالَى يُثَبِّتُ الْأَنْبِيَاءَ ﵈ عَلَى الِاجْتِنَابِ مِنْ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ فَمَا الْفَائِدَةُ فِي هَذَا السُّؤَالِ وَالصَّحِيحُ عِنْدِي فِي الْجَوَابِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ ﵇ وَإِنْ كَانَ يَعْلَمُ أَنَّهُ تَعَالَى يَعْصِمُهُ مِنْ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ إِلَّا أَنَّهُ ذَكَرَ ذَلِكَ هَضْمًا لِلنَّفْسِ وَإِظْهَارًا لِلْحَاجَةِ وَالْفَاقَةِ إِلَى فَضْلِ اللَّهِ فِي كُلِّ الْمَطَالِبِ. وَالثَّانِي: أَنَّ الصُّوفِيَّةَ يَقُولُونَ: إِنَّ الشِّرْكَ نَوْعَانِ: شِرْكٌ جَلِيٌّ وَهُوَ الَّذِي يَقُولُ بِهِ الْمُشْرِكُونَ، وَشِرْكٌ خَفِيٌّ وَهُوَ تَعْلِيقُ القلب بالوسائط وَبِالْأَسْبَابِ الظَّاهِرَةِ وَالتَّوْحِيدُ الْمَحْضُ هُوَ أَنْ يَنْقَطِعَ نظره عن الوسائط وَلَا يَرَى مُتَصَرِّفًا سِوَى الْحَقِّ ﷾ فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنْ يَعْصِمَهُ عَنْ هَذَا الشِّرْكِ الْخَفِيِّ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمُرَادِهِ.

Birisi şöyle diyebilir: Soru hâlâ geçerlidir; zira Allah Teâlâ'nın peygamberleri aleyhimüsselâm putlara tapmaktan kaçınma hususunda sabit kılacağı bilindiğine göre, bu talebin faydası nedir? Bana göre doğru olan cevap iki yöndendir: Birincisi: O aleyhisselâm, Allah Teâlâ'nın kendisini putlara tapmaktan masum kılacağını bilmesine rağmen, nefsini tezellül ettirmek (alçakgönüllülük göstermek), bütün taleplerinde Allah'ın lütfuna olan muhtaçlığını ve fakrını izhar etmek maksadıyla bunu zikretmiştir. İkincisi: Mutasavvıflar şöyle derler: Şirk iki kısımdır: Biri müşriklerin benimsediği açık şirk (şirk-i celî), diğeri ise kalbin aracılara ve zahirî sebeplere bağlanması olan gizli şirktir (şirk-i hafî). Halis tevhid ise insanın bakışının aracılardan kesilmesi ve Hak celle celâluhû'dan başka hiçbir mutasarrıf görmemesidir. Dolayısıyla onun: { وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ } “Beni ve oğullarımı putlara tapmaktan uzak tut” sözünden muradın, kendisini bu gizli şirkten koruması olması muhtemeldir. Muradını Allah daha iyi bilir.

وَالْجَوَابُ عَنِ السُّؤَالِ الثَّالِثِ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قَوْلُهُ وَبَنِيَّ أَرَادَ بَنِيهِ مِنْ صُلْبِهِ وَالْفَائِدَةُ فِي هَذَا الدُّعَاءِ عَيْنُ الْفَائِدَةِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا فِي قَوْلِهِ: وَاجْنُبْنِي. وَالثَّانِي: قَالَ بَعْضُهُمْ أَرَادَ مِنْ أَوْلَادِهِ وَأَوْلَادِ أَوْلَادِهِ كُلَّ مَنْ كَانُوا مَوْجُودِينَ حَالَ الدُّعَاءِ وَلَا شُبْهَةَ أَنَّ دَعْوَتَهُ مُجَابَةٌ فِيهِمْ. الثَّالِثُ: قَالَ مُجَاهِدٌ:

Üçüncü soruya cevap ise birkaç vecihdendir: Birincisi: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: “Beniyye” (وَبَنِيَّ) sözüyle kendi sulbünden olan oğullarını kastetmiştir; bu duadaki fayda da “vecnübnî” (وَاجْنُبْنِي) ifadesinde zikrettiğimiz faydanın aynısıdır. İkincisi: Bazı âlimler, çocuklarından ve torunlarından dua anında mevcut olan herkesi kastettiğini ve duasının onlar hakkında kabul olunduğunda şüphe bulunmadığını söylemişlerdir. Üçüncüsü: Mücâhid şöyle demiştir:

لَمْ يَعْبُدْ أَحَدٌ مِنْ وَلَدِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ صَنَمًا، وَالصَّنَمُ هُوَ التِّمْثَالُ الْمُصَوَّرُ وَمَا لَيْسَ بِمُصَوَّرٍ فَهُوَ وَثَنٌ. وَكُفَّارُ قُرَيْشٍ مَا عَبَدُوا التِّمْثَالَ وَإِنَّمَا كَانُوا يَعْبُدُونَ أَحْجَارًا مَخْصُوصَةً وَأَشْجَارًا مَخْصُوصَةً، وَهَذَا الْجَوَابُ لَيْسَ بِقَوِيٍّ، لِأَنَّهُ ﵇ لَا يَجُوزُ أَنْ يُرِيدَ بِهَذَا الدُّعَاءِ إِلَّا عِبَادَةَ غَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى وَالْحَجَرُ كَالصَّنَمِ فِي ذَلِكَ. الرَّابِعُ: أَنَّ هَذَا الدُّعَاءَ مُخْتَصٌّ بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَوْلَادِهِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ قَالَ فِي آخِرِ الْآيَةِ: فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَذَلِكَ يُفِيدُ أَنَّ مَنْ لَمْ يَتْبَعْهُ عَلَى دِينِهِ فَإِنَّهُ لَيْسَ مِنْهُ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى لِنُوحٍ: إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ [هُودٍ: ٤٦] . وَالْخَامِسُ: لَعَلَّهُ وَإِنْ كَانَ عَمَّمَ فِي الدُّعَاءِ إِلَّا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَجَابَ دُعَاءَهُ فِي حَقِّ الْبَعْضِ دُونَ الْبَعْضِ، وَذَلِكَ لَا يُوجِبُ تَحْقِيرَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي حَقِّ إِبْرَاهِيمَ ﵇: قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قالَ لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ [الْبَقَرَةِ: ١٢٤] .

İbrahim aleyhisselâm'ın evlatlarından hiçbiri saneme (صَنَم) tapmamıştır. Sanem, tasvir edilmiş surettir (heykeltir); tasvir edilmemiş olan ise vesendir (وَثَن). Kureyş kâfirleri suretlere tapmıyor, aksine belirli taşlara ve belirli ağaçlara tapıyorlardı. Fakat bu cevap güçlü değildir; çünkü o aleyhisselâm'ın bu dua ile Allah Teâlâ'dan başkasına tapmayı kastetmiş olması gerekir, taş da bu hususta sanem gibidir. Dördüncüsü: Bu dua onun evlatlarından mümin olanlara mahsustur. Bunun delili, ayetin sonunda: { فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي } “Artık kim bana uyarsa o bendendir” buyurmuş olmasıdır; bu da onun dinine uymayan kimsenin ondan olmadığını ifade eder. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın Nuh'a: { إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ } “O senin ailenden değildir; çünkü o, salih olmayan bir ameldir” [Hûd 46] buyruğudur. Beşincisi: O, duasında umumi bir ifade kullanmış olsa da Allah Teâlâ onun duasını bazısı hakkında kabul etmiş, bazısı hakkında etmemiştir; bu durum ise peygamberlerin aleyhimüsselâm şanına bir noksanlık getirmez. Bunun benzeri, Allah Teâlâ'nın İbrahim aleyhisselâm hakkında buyurduğu şu ayettir: { قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قالَ لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } “Dedi ki: ‘Seni insanlara önder kılacağım.’ [İbrahim] ‘Soyumdan da [önderler kıl]’ dedi. [Allah] ‘Zalimler benim ahdime nail olamaz’ buyurdu.” [Bakara 124].

المسألة الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِقَوْلِهِ: وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ عَلَى أَنَّ الْكُفْرَ وَالْإِيمَانَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَتَقْرِيرُ الدَّلِيلِ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ طَلَبَ مِنَ اللَّهِ أَنْ يَجْنُبَهُ وَيَجْنُبَ أَوْلَادَهُ مِنَ الْكُفْرِ فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ التَّبْعِيدَ مِنَ الْكُفْرِ وَالتَّقْرِيبَ مِنَ الْإِيمَانِ لَيْسَ إِلَّا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَقَوْلُ الْمُعْتَزِلَةِ إِنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَى الْأَلْطَافِ فَاسِدٌ، لِأَنَّهُ عُدُولٌ عَنِ الظَّاهِرِ، وَلِأَنَّا قَدْ ذَكَرْنَا وُجُوهًا كَثِيرَةً فِي إِفْسَادِ هَذَا التَّأْوِيلِ.

Üçüncü Mesele: Bizim mezhep mensuplarımız (Ehl-i Sünnet), küfür ve imanın Allah Teâlâ'dan olduğuna: { وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ } “Beni ve oğullarımı putlara tapmaktan uzak tut” buyruğunu delil getirmişlerdir. Delilin takriri şöyledir: İbrahim aleyhisselâm Allah'tan kendisini ve çocuklarını küfürden uzak tutmasını istemiştir; bu da küfürden uzaklaştırmanın ve imana yaklaştırmanın ancak Allah Teâlâ'dan olduğunu gösterir. Mutezile'nin "bu ifade lütuflara hamledilir" şeklindeki görüşü ise batıldır; çünkü bu, zahirden sapmaktır ve biz bu tevilin geçersizliğine dair pek çok vecih zikretmiştik.

ثُمَّ حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَنَّهُ قَالَ: رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ وَاتَّفَقَ كُلُّ الْفِرَقِ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ: أَضْلَلْنَ مَجَازٌ لِأَنَّهَا جَمَادَاتٌ، وَالْجَمَادُ لَا يَفْعَلُ شَيْئًا الْبَتَّةَ، إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا حَصَلَ الْإِضْلَالُ عِنْدَ عِبَادَتِهَا أُضِيفَ إِلَيْهَا كَمَا تَقُولُ فَتَنَتْهُمُ الدُّنْيَا وَغَرَّتْهُمْ، أَيِ افْتُتِنُوا بِهَا وَاغْتَرُّوا بِسَبَبِهَا.

Sonra Allah Teâlâ İbrahim aleyhisselâm'ın şöyle dediğini nakletmiştir: { رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ } “Rabbim! Şüphesiz onlar insanlardan birçoğunu saptırdılar.” Bütün fırkalar { أَضْلَلْنَ } “saptırdılar” ifadesinin mecaz olduğu hususunda ittifak etmişlerdir; çünkü putlar cansız varlıklardır ve cansız varlıklar asla bir fiil işleyemez. Ne var ki onlara tapılması esnasında sapkınlık meydana geldiği için, sapma fiili onlara isnat edilmiştir; nitekim senin “Dünya onları fitneye düşürdü ve aldattı” yani “onunla fitneye düştüler ve onun sebebiyle aldandılar” demen gibidir.

ثم قال: فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي يَعْنِي مَنْ تَبِعَنِي فِي دِينِي وَاعْتِقَادِي فَإِنَّهُ مِنِّي، أَيْ جَارٍ مَجْرَى بَعْضِي لِفَرْطِ اخْتِصَاصِهِ بِي وَقُرْبِهِ مِنِّي وَمَنْ عَصَانِي فِي غَيْرِ الدِّينِ فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ، وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ ذَكَرَ هَذَا الْكَلَامَ وَالْغَرَضُ مِنْهُ الشَّفَاعَةُ فِي حَقِّ أَصْحَابِ الْكَبَائِرِ مِنْ أُمَّتِهِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ قَوْلَهُ: وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ صَرِيحٌ فِي طَلَبِ الْمَغْفِرَةِ وَالرَّحْمَةِ لِأُولَئِكَ الْعُصَاةِ فَنَقُولُ: أُولَئِكَ الْعُصَاةُ إِمَّا أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْكُفَّارِ أَوْ لَا يَكُونُوا كَذَلِكَ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ ﵇ بَيَّنَ فِي مُقَدِّمَةِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ مُبَرَّأٌ عَنِ الْكُفَّارِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ وَأَيْضًا قَوْلُهُ: فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي يَدُلُّ بِمَفْهُومِهِ عَلَى أَنَّ مَنْ لَمْ يَتْبَعْهُ/ عَلَى دِينِهِ فَإِنَّهُ لَيْسَ مِنْهُ وَلَا يَهْتَمُّ بِإِصْلَاحِ مُهِمَّاتِهِ. وَالثَّانِي: أَنَّ الْأُمَّةَ مُجْمِعَةٌ عَلَى أَنَّ الشَّفَاعَةَ فِي إِسْقَاطِ عِقَابِ الْكُفْرِ غَيْرُ جَائِزَةٍ، وَلَمَّا بَطَلَ هَذَا ثَبَتَ أَنَّ قَوْلَهُ: وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ شَفَاعَةٌ فِي الْعُصَاةِ الَّذِينَ لَا يَكُونُونَ مِنَ الْكُفَّارِ.

Sonra [İbrahim] şöyle demiştir: { فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي } “Artık kim bana uyarsa o bendendir.” Yani: Kim dinimde ve itikadımda bana uyarsa o bendendir; yani bana olan aşırı yakınlığı ve irtibatı sebebiyle sanki benim bir parçam gibidir. { وَمَنْ عَصَانِي } “Kim de bana karşı gelirse” yani din [ve itikat] dışındaki konularda bana isyan ederse { فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “şüphesiz sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin.” Mezhep mensuplarımız (Ehl-i Sünnet), İbrahim aleyhisselâm'ın bu sözü zikrettiğini ve bundan maksadının ümmetinden büyük günah işleyenler (ehl-i kebâir) hakkında şefaat etmek olduğunu bu ayetle delillendirmişlerdir. Bunun delili şudur: { وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Kim de bana karşı gelirse, şüphesiz sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin” buyruğu, o günahkârlar için bağışlanma ve merhamet talep etme hususunda sarîhtir. Biz deriz ki: O günahkârlar ya kâfirlerdendir ya da kâfirlerden değildir. Birincisi iki yönden batıldır: Birincisi: O aleyhisselâm bu ayetin mukaddimesinde kâfirlerden beri olduğunu beyan etmiştir ki bu da { وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ } “Beni ve oğullarımı putlara tapmaktan uzak tut” sözüdür. Ayrıca { فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي } “Artık kim bana uyarsa o bendendir” buyruğu, mefhumuyla dini üzere kendisine uymayan kimsenin kendisinden olmadığına ve onun mühim işlerini ıslah etmeye ehemmiyet vermeyeceğine delalet eder. İkincisi: Ümmet, küfür cezasının düşürülmesi hususunda şefaatin caiz olmadığına icma etmiştir. Bu ihtimal batıl olunca, { وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Kim de bana karşı gelirse, şüphesiz sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin” sözünün, kâfir olmayan günahkârlar hakkında bir şefaat olduğu sabit olmuştur.

وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: تِلْكَ الْمَعْصِيَةُ إِمَّا أَنْ تَكُونَ مِنَ الصَّغَائِرِ أَوْ مِنَ الْكَبَائِرِ بَعْدَ التَّوْبَةِ أَوْ مِنَ الْكَبَائِرِ قَبْلَ التَّوْبَةِ، وَالْأَوَّلُ وَالثَّانِي بَاطِلَانِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَمَنْ عَصانِي اللَّفْظُ فِيهِ مُطْلَقٌ فَتَخْصِيصُهُ بِالصَّغِيرَةِ عُدُولٌ عَنِ الظَّاهِرِ، وَأَيْضًا فَالصَّغَائِرُ وَالْكَبَائِرُ بَعْدَ التَّوْبَةِ وَاجِبَةُ الْغُفْرَانِ عِنْدَ الْخُصُومِ فَلَا يُمْكِنُ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَيْهِ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ شَفَاعَةٌ فِي إِسْقَاطِ الْعِقَابِ عَنْ أَهْلِ الْكَبَائِرِ قَبْلَ التَّوْبَةِ، وَإِذَا ثَبَتَ حُصُولُ هَذِهِ الشَّفَاعَةِ فِي حَقِّ إِبْرَاهِيمَ

Bu sabit olunca deriz ki: O isyan ya küçük günahlardan ya tövbeden sonraki büyük günahlardan ya da tövbeden önceki büyük günahlardandır. Birinci ve ikinci [ihtimal] batıldır; çünkü O'nun { وَمَنْ عَصانِي } “Kim de bana karşı gelirse” buyruğundaki lafız mutlaktır, dolayısıyla onu küçük günaha tahsis etmek zahirden sapmaktır. Ayrıca hasımlara (Mu'tezile'ye) göre küçük günahların ve tövbeden sonraki büyük günahların bağışlanması vaciptir; dolayısıyla lafzı buna hamletmek mümkün değildir. Böylece bu ayetin, tövbeden önce büyük günah işleyenlerin (ehl-i kebâir) azabının düşürülmesi hususunda bir şefaat olduğu sabit olmuştur. Bu şefaatin İbrahim

عَلَيْهِ السَّلَامُ ثَبَتَ حُصُولُهَا فِي حَقِّ مُحَمَّدٍ ﷺ لِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَا قَائِلَ بِالْفَرْقِ. وَالثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ هَذَا الْمَنْصِبَ أَعْلَى الْمَنَاصِبِ فَلَوْ حَصَلَ لِإِبْرَاهِيمَ ﵇ مَعَ أَنَّهُ غَيْرُ حَاصِلٍ لِمُحَمَّدٍ ﷺ لَكَانَ ذَلِكَ نُقْصَانًا فِي حَقِّ مُحَمَّدٍ ﵇. وَالثَّالِثُ: أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ مَأْمُورٌ بِالِاقْتِدَاءِ بِإِبْرَاهِيمَ ﵇ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ [الْأَنْعَامِ: ٩٠] وَقَوْلِهِ: ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً فَهَذَا وَجْهٌ قَرِيبٌ فِي إِثْبَاتِ الشَّفَاعَةِ لِمُحَمَّدٍ ﷺ وَفِي إِسْقَاطِ الْعِقَابِ عَنْ أَصْحَابِ الْكَبَائِرِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

aleyhisselâm hakkında gerçekleştiği sabit olunca, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında da gerçekleştiği şu gerekçelerle sabit olur: Birincisi: [İkisi arasında] bir fark olduğunu söyleyen hiç kimse yoktur. İkincisi: Bu makam makamların en yücesidir; şayet bu İbrahim aleyhisselâm için hasıl olup Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem için hasıl olmasaydı, bu durum Muhammed aleyhisselâm hakkında bir noksanlık olurdu. Üçüncüsü: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem, Yüce Allah'ın { أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } “İşte onlar, Allah'ın hidayet verdiği kimselerdir; öyleyse sen de onların hidayetine uy” [En'âm 90] ve { ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً } “Sonra sana: ‘Hanîf olarak İbrahim'in dinine uy’ diye vahyettik” buyrukları sebebiyle İbrahim aleyhisselâm'a uymakla emrolunmuştur. İşte bu, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem için şefaatin ve büyük günah sahiplerinden azabın kaldırılmasının ispatında [akla] yakın bir yöndür. En doğrusunu Allah bilir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَلْنَذْكُرْ أَقْوَالَ الْمُفَسِّرِينَ: قَالَ السُّدِّيُّ مَعْنَاهُ: وَمَنْ عَصَانِي ثُمَّ تَابَ، وَقِيلَ: إِنَّ هَذَا الدُّعَاءَ إِنَّمَا كَانَ قَبْلَ أَنْ يَعْلَمَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَغْفِرُ الشِّرْكَ، وَقِيلَ مَنْ عَصَانِي بِإِقَامَتِهِ عَلَى الْكُفْرِ فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ، يَعْنِي أَنَّكَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ تَغْفِرَ لَهُ وَتَرْحَمَهُ بِأَنْ تَنْقُلَهُ عَنِ الْكُفْرِ إِلَى الْإِسْلَامِ، وَقِيلَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْمَغْفِرَةِ أَنْ لَا يُعَاجِلَهُمْ بِالْعِقَابِ بَلْ يُمْهِلُهُمْ حَتَّى يَتُوبُوا أَوْ يَكُونُ الْمُرَادُ أَنْ لَا تُعَجِّلَ اخْتِرَامَهُمْ فَتَفُوتَهُمُ التَّوْبَةُ. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْوُجُوهَ ضَعِيفَةٌ.

Bunu bildiğine göre şimdi müfessirlerin görüşlerini zikredelim: Süddî bunun anlamının “Kim de bana isyan eder sonra da tövbe ederse” şeklinde olduğunu söylemiştir. Bu duanın ancak Allah Teâlâ'nın şirki bağışlamayacağını bilmesinden önce yapıldığı da söylenmiştir. Yine [şöyle] denilmiştir: “Kim küfür üzere devam ederek bana isyan ederse, şüphesiz sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin; yani sen onu küfürden İslâm'a aktarmak suretiyle onu bağışlamaya ve ona merhamet etmeye kadirsin.” Bir diğer görüşe göre bu mağfiretten maksat, onlara cezayı acele vermeyip tövbe edinceye kadar mühlet tanımasıdır veya maksat tövbe [fırsatını] kaçırmasınlar diye ömürlerini alelacele sona erdirmemendir. Bil ki bu vecihler zayıftır.

أَمَّا الْأَوَّلُ: وَهُوَ حَمْلُ هَذِهِ الشَّفَاعَةِ عَلَى الْمَعْصِيَةِ بِشَرْطِ التَّوْبَةِ فَقَدْ أَبْطَلْنَاهُ.

Birincisine gelince: O da bu şefaatin tövbe şartıyla işlenen günaha hamledilmesidir ki biz bunu iptal etmiştik.

وَأَمَّا الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُهُ إِنَّ هَذِهِ الشَّفَاعَةَ إِنَّمَا كَانَتْ قَبْلَ أَنْ يَعْلَمَ أَنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ الشِّرْكَ فَنَقُولُ: هَذَا أَيْضًا بَعِيدٌ، لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ مُقَدِّمَةَ هذه الآية تدل على أنه لا يجوز أَنْ يَكُونَ مُرَادُ إِبْرَاهِيمَ ﵇ مِنْ هَذَا الدُّعَاءِ هُوَ الشَّفَاعَةَ فِي إِسْقَاطِ عِقَابِ الْكُفْرِ.

İkincisine, yani bu şefaatin ancak Allah'ın şirki bağışlamayacağını bilmesinden önce olduğu sözüne gelince, biz deriz ki: Bu da uzaktır; çünkü biz, bu ayetin mukaddimesinin İbrahim aleyhisselâm'ın bu duadan muradının küfür cezasının düşürülmesine yönelik bir şefaat olmasının caiz olmadığına delalet ettiğini açıklamıştık.

وَأَمَّا الثَّالِثُ: وَهُوَ قَوْلُهُ الْمُرَادُ مِنْ كَوْنِهِ غَفُورًا رَحِيمًا أَنْ يَنْقُلَهُ مِنَ الْكُفْرِ إِلَى الْإِيمَانِ فَهُوَ أَيْضًا بَعِيدٌ، لِأَنَّ الْمَغْفِرَةَ وَالرَّحْمَةَ مُشْعِرَةٌ بِإِسْقَاطِ الْعِقَابِ وَلَا إِشْعَارَ فِيهِمَا بِالنَّقْلِ مِنْ صِفَةِ الْكُفْرِ إِلَى صِفَةِ الْإِيمَانِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Üçüncüsüne, yani O'nun çok bağışlayıcı ve çok merhamet edici olmasından maksadın kişiyi küfürden imana aktarması olduğu sözüne gelince, bu da uzaktır; çünkü mağfiret ve rahmet cezayı düşürmeyi hissettirir, bunlarda küfür vasfından iman vasfına aktarmaya dair bir hissettirme yoktur. En doğrusunu Allah bilir.

وَأَمَّا الرَّابِعُ: وَهُوَ أَنْ تُحْمَلَ الْمَغْفِرَةُ وَالرَّحْمَةُ عَلَى تَعْجِيلِ الْعِقَابِ أَوْ تَرْكِ تَعْجِيلِ الْإِمَاتَةِ فَنَقُولُ هَذَا بَاطِلٌ، لِأَنَّ كَفَّارَ زَمَانِنَا هَذَا أَكْثَرُ مِنْهُمْ وَلَمْ يُعَاجِلْهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِالْعِقَابِ وَلَا بِالْمَوْتِ مَعَ أَنَّ أَهْلَ الْإِسْلَامِ مُتَّفِقُونَ عَلَى أَنَّهُمْ لَيْسُوا مَغْفُورِينَ وَلَا مَرْحُومِينَ فَبَطَلَ تَفْسِيرُ الْمَغْفِرَةِ وَالرَّحْمَةِ عَلَى تَرْكِ تَعْجِيلِ الْعِقَابِ بِهَذَا الوجه وَظَهَرَ بِمَا ذَكَرْنَا صِحَّةُ مَا قَرَّرْنَاهُ مِنَ الدَّلِيلِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Dördüncüsüne, yani mağfiret ve rahmetin cezanın ertelenmesine veya ölümün acele ettirilmemesine hamledilmesine gelince, biz deriz ki bu batıldır; zira şu zamanımızın kâfirleri onlardan daha çoktur ve İslâm ehli onların bağışlanmış ve merhamet edilmiş olmadıkları hususunda ittifak halinde olmalarına rağmen Allah Teâlâ onlara cezayı da ölümü de acele vermemiştir. Böylece mağfiret ve rahmetin bu şekilde cezanın acele verilmemesiyle tefsir edilmesi batıl olmuş ve zikrettiğimiz şeylerle ortaya koyduğumuz delilin sıhhati açığa çıkmıştır. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة إبراهيم (١٤) : الآيات ٣٧ الى ٤١]

[İbrâhîm Suresi (14), 37 ila 41. Ayetler]

رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ (٣٧) رَبَّنا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَما نُعْلِنُ وَما يَخْفى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ (٣٨) الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعاءِ (٣٩) رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي رَبَّنا وَتَقَبَّلْ دُعاءِ (٤٠) رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسابُ (٤١)

{ رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ (٣٧) رَبَّنا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَما نُعْلِنُ وَما يَخْفى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ (٣٨) الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعاءِ (٣٩) رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي رَبَّنا وَتَقَبَّلْ دُعاءِ (٤٠) رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسابُ (٤١) } “Rabbimiz! Gerçekten ben çocuklarımdan bir kısmını, senin hürmetli kılınmış evinin (Kâbe'nin) yanında, ekinsiz bir vadiye yerleştirdim. Rabbimiz! Namazı dosdoğru kılsınlar diye [böyle yaptım]. Artık sen de insanlardan bir kısmının gönüllerini onlara meylettir ve şükretsinler diye onları bazı ürünlerle rızıklandır. (37) Rabbimiz! Şüphesiz sen gizlediğimizi de açığa vurduğumuzu da bilirsin. Yerde ve gökte hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz. (38) Yaşlılığıma rağmen bana İsmail'i ve İshak'ı bağışlayan Allah'a hamdolsun. Şüphesiz Rabbim duaları hakkıyla işitendir. (39) Rabbim! Beni ve neslimden gelenleri namazı dosdoğru kılanlardan eyle. Rabbimiz! Duamı kabul buyur. (40) Rabbimiz! Hesabın görüleceği gün beni, anne-babamı ve müminleri bağışla. (41)”

اعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ حَكَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ أَنَّهُ طَلَبَ فِي دُعَائِهِ أُمُورًا سَبْعَةً.

Bil ki O [Allah] celle celâluhu, bu yerde İbrahim aleyhisselâm'ın duasında yedi şey talep ettiğini nakletmiştir.

الْمَطْلُوبُ الْأَوَّلُ: طَلَبَ مِنَ اللَّهِ نِعْمَةَ الْأَمَانِ وَهُوَ قَوْلُهُ: رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً [البقرة: ١٢٦] وَالِابْتِدَاءُ بِطَلَبِ نِعْمَةِ الْأَمْنِ فِي هَذَا الدُّعَاءِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ أَعْظَمُ أَنْوَاعِ النِّعَمِ وَالْخَيْرَاتِ وَأَنَّهُ لَا يَتِمُّ شَيْءٌ مِنْ مَصَالِحِ

Birinci talep: Allah'tan güvenlik nimetini istemiştir ki bu da O'nun { رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً } “Rabbim! Bu beldeyi güvenli kıl” [Bakara 126] sözüdür. Bu duada ilk olarak güvenlik nimetini istemekle başlaması, onun nimetlerin ve hayırların en büyüğü olduğuna ve din ile dünyanın hiçbir maslahatının

الدِّينِ وَالدُّنْيَا إِلَّا بِهِ، وَسُئِلَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ الْأَمْنُ أَفْضَلُ أَمِ الصِّحَّةُ؟ فَقَالَ: الْأَمْنُ أَفْضَلُ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ شَاةً لَوِ انْكَسَرَتْ رِجْلُهَا فَإِنَّهَا تَصِحُّ بَعْدَ زَمَانٍ، ثُمَّ إِنَّهَا تُقْبِلُ عَلَى الرَّعْيِ وَالْأَكْلِ وَلَوْ أَنَّهَا رُبِطَتْ فِي مَوْضِعٍ وَرُبِطَ بِالْقُرْبِ مِنْهَا ذِئْبٌ فَإِنَّهَا تُمْسِكُ عَنِ الْعَلَفِ وَلَا تَتَنَاوَلُهُ إِلَى أَنْ تَمُوتَ/ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الضَّرَرَ الْحَاصِلَ مِنَ الْخَوْفِ أَشَدُّ مِنَ الضَّرَرِ الْحَاصِلِ مِنْ أَلَمِ الْجَسَدِ.

ancak onunla tamamlanabileceğine delalet eder. Bazı âlimlere, “Güvenlik mi daha üstündür yoksa sağlık mı?” diye sorulmuş, o da şöyle demiştir: “Güvenlik daha üstündür. Bunun delili şudur: Bir koyunun ayağı kırılsa bir süre sonra iyileşir, ardından otlamaya ve yemeye yönelir; fakat bir yere bağlanıp yakınına da bir kurt bağlansa, yemden kesilir ve ölene kadar hiçbir şey yemez. Bu da korkudan hâsıl olan zararın bedenin acısından hâsıl olan zarardan daha şiddetli olduğunu gösterir.”

وَالْمَطْلُوبُ الثَّانِي: أَنْ يَرْزُقَهُ اللَّهُ التَّوْحِيدَ، وَيَصُونَهُ عَنِ الشِّرْكِ، وَهُوَ قَوْلِهِ: وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ [إِبْرَاهِيمَ: ٣٥] .

İkinci talep: Allah'ın kendisine tevhidi nasip etmesi ve kendisini şirkten korumasıdır ki bu da { وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ } “Beni ve oğullarımı putlara tapmaktan uzak tut” [İbrâhîm 35] sözüdür.

وَالْمَطْلُوبُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ فَقَوْلُهُ:

Üçüncü talep: { رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ } “Rabbimiz! Gerçekten ben çocuklarımdan bir kısmını, senin hürmetli kılınmış evinin yanında, ekinsiz bir vadiye yerleştirdim” sözüdür. Ayetteki:

مِنْ ذُرِّيَّتِي أَيْ بَعْضَ ذُرِّيَّتِي وَهُوَ إِسْمَاعِيلُ وَمَنْ وُلِدَ مِنْهُ بِوادٍ هُوَ وَادِي مَكَّةَ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ أَيْ لَيْسَ فيه شيء من زرع، كقوله: قُرْآناً عَرَبِيًّا غَيْرَ ذِي عِوَجٍ [الزُّمَرِ: ٢٨] بِمَعْنَى لَا يَحْصُلُ فِيهِ اعْوِجَاجٌ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ، وَذَكَرُوا فِي تَسْمِيَتِهِ الْمُحَرَّمَ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ التَّعَرُّضَ لَهُ وَالتَّهَاوُنَ بِهِ، وَجَعَلَ مَا حَوْلَهُ حَرَمًا لِمَكَانِهِ. الثَّانِي: أَنَّهُ كَانَ لَمْ يَزَلْ مُمْتَنِعًا عَزِيزًا يَهَابُهُ كُلُّ جَبَّارٍ كَالشَّيْءِ الْمُحَرَّمِ الَّذِي حَقُّهُ أَنْ يُجْتَنَبَ. الثَّالِثُ:

{ مِنْ ذُرِّيَّتِي } “çocuklarımdan bir kısmını” ifadesi, zürriyetimden bazılarını yani İsmail'i ve ondan doğanları demektir. { بِوادٍ } “bir vadide” ifadesi Mekke vadisidir. { غَيْرِ ذِي زَرْعٍ } “ekinsiz” ifadesi, onda hiçbir ekimin bulunmadığı demektir; nitekim { قُرْآناً عَرَبِيًّا غَيْرَ ذِي عِوَجٍ } “hiçbir eğriliği bulunmayan Arapça bir Kur'an” [Zümer 28] buyruğu da onda hiçbir eğrilik meydana gelmez anlamındadır. { عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ } “senin hürmetli kılınmış evinin yanında” ifadesine gelince; onun 'el-Muharrem' (hürmetli/dokunulmaz) diye isimlendirilmesi hususunda şu vecihleri zikretmişlerdir: Birincisi: Allah ona ilişilmesini ve hafife alınmasını haram kılmış, onun konumu sebebiyle çevresini de harem yapmıştır. İkincisi: O, tıpkı kendisinden sakınılması gereken haram kılınmış bir şey gibi, her zorbanın çekindiği, daima dokunulmaz ve aziz bir yer olagelmiştir. Üçüncüsü:

سُمِّيَ مُحَرَّمًا لِأَنَّهُ مُحْتَرَمٌ عَظِيمُ الْحُرْمَةِ لَا يَحِلُّ انْتِهَاكُهُ. الرَّابِعُ: أَنَّهُ حَرُمَ عَلَى الطُّوفَانِ أَيِ امْتَنَعَ مِنْهُ كَمَا سُمِّيَ عَتِيقًا لِأَنَّهُ أُعْتِقَ مِنْهُ فَلَمْ يُسْتَعْلَ عَلَيْهِ. الْخَامِسُ: أَمَرَ الصَّائِرِينَ إِلَيْهِ أَنْ يُحَرِّمُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَشْيَاءَ كَانَتْ تَحِلُّ لَهُمْ مِنْ قَبْلُ. السَّادِسُ: حَرَّمَ مَوْضِعَ البيت حين خلق السموات وَالْأَرْضَ وَحَفَّهُ بِسَبْعَةٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، وَهُوَ مِثْلُ الْبَيْتِ الْمَعْمُورِ الَّذِي بَنَاهُ آدَمُ، فَرُفِعَ إِلَى السَّمَاءِ السَّابِعَةِ. السَّابِعُ: حَرَّمَ عَلَى عِبَادِهِ أَنْ يَقْرَبُوهُ بِالدِّمَاءِ وَالْأَقْذَارِ وَغَيْرِهَا:

Ona 'Muharrem' denilmiştir; çünkü o saygındır, hürmeti büyüktür ve dokunulmazlığının çiğnenmesi helal değildir. Dördüncüsü: O Tufan'a haram kılınmıştır, yani Tufan'dan korunmuştur; nitekim Tufan'dan azat edildiği ve sular altında kalmadığı için 'Atîk' (özgür/eski) diye de isimlendirilmiştir. Beşincisi: Oraya gidenlere, daha önce kendilerine helal olan bazı şeyleri kendilerine haram kılmalarını (ihrama girmelerini) emretmiştir. Altıncısı: Gökleri ve yeri yarattığı vakit Beyt'in yerini hürmetli kılmış ve etrafını yedi melekle kuşatmıştır; o, Âdem'in inşa ettiği ve sonra yedinci kat semaya yükseltilen Beyt-i Ma'mûr gibidir. Yedincisi: Kullarına oraya kanlar, pislikler ve benzeri şeylerle yaklaşmalarını haram kılmıştır.

رُوِي أَنَّ هَاجَرَ كَانَتْ أَمَةً لِسَارَّةَ فَوَهَبَتْهَا لِإِبْرَاهِيمَ ﵇ فَوَلَدَتْ لَهُ إِسْمَاعِيلَ ﵇، فَقَالَتْ سَارَّةُ: كُنْتُ أَرْجُو أَنْ يَهَبَ اللَّهُ لِي وَلَدًا مِنْ خَلِيلِهِ فَمَنَعْنِيهِ وَرَزَقَهُ خَادِمَتِي، وَقَالَتْ لِإِبْرَاهِيمَ: أَبْعِدْهُمَا مِنِّي فَنَقَلَهُمَا إِلَى مَكَّةَ وَإِسْمَاعِيلُ رَضِيعٌ، ثُمَّ رَجَعَ فَقَالَتْ هَاجَرُ: إِلَى مَنْ تَكِلُنَا؟ فَقَالَ إِلَى اللَّهِ. ثُمَّ دَعَا اللَّهَ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ ثُمَّ إِنَّهَا عَطِشَتْ وَعَطِشَ الصَّبِيُّ فَانْتَهَتْ بِالصَّبِيِّ إِلَى مَوْضِعِ زَمْزَمَ فَضَرَبَ بِقَدَمِهِ فَفَارَتْ عَيْنًا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «رَحِمَ اللَّهُ أُمَّ إِسْمَاعِيلَ لَوْلَا أَنَّهَا عَجِلَتْ لَكَانَتْ زَمْزَمُ عَيْنًا مَعِينًا» ثُمَّ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ عَادَ بَعْدَ كِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَاشْتَغَلَ هُوَ مَعَ إِسْمَاعِيلَ بِرَفْعِ قَوَاعِدِ الْبَيْتِ.

Rivayet edildiğine göre Hacer, Sâre'nin cariyesiydi ve onu İbrahim aleyhisselâm'a hediye etti; o da İbrahim aleyhisselâm'a İsmail aleyhisselâm'ı doğurdu. Bunun üzerine Sâre: “Allah'ın Halil'inden bana bir çocuk bağışlamasını umuyordum; fakat benden esirgeyip hizmetçime nasip etti” dedi ve İbrahim'e: “İkisini benden uzaklaştır” dedi. İbrahim de İsmail henüz emzikte bir bebek iken ikisini Mekke'ye götürdü. Sonra geri dönerken Hacer: “Bizi kime emanet ediyorsun?” dedi. O da “Allah'a” dedi. Sonra İbrahim ayetin sonuna kadar { رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ } “Rabbimiz! Gerçekten ben çocuklarımdan bir kısmını bir vadiye yerleştirdim...” diyerek Allah Teâlâ'ya dua etti. Daha sonra Hacer ve çocuk susadı; Hacer çocuğu Zemzem'in bulunduğu yere getirdi; çocuk ayağını yere vurdu ve oradan bir su kaynadı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah İsmail'in annesine rahmet etsin; şayet acele etmeseydi Zemzem akıp giden bir pınar olurdu.» Sonra İbrahim aleyhisselâm İsmail büyüdükten sonra geri döndü ve İsmail ile birlikte Beyt'in temellerini yükseltmekle meşgul oldu.

قَالَ الْقَاضِي: أَكْثَرُ الْأُمُورِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْحِكَايَةِ بَعِيدَةٌ لِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ لِإِبْرَاهِيمَ ﵇ أَنْ يَنْقُلَ وَلَدَهُ إِلَى حَيْثُ لَا طَعَامَ وَلَا مَاءَ مَعَ أَنَّهُ كَانَ يُمْكِنُهُ أَنْ يَنْقُلَهُمَا إِلَى بَلْدَةٍ أُخْرَى مِنْ بِلَادِ الشَّامِ لِأَجْلِ قَوْلِ سَارَّةَ إِلَّا إِذَا قُلْنَا: إِنَّ اللَّهَ أَعْلَمَهُ أَنَّهُ يَحْصُلُ هُنَاكَ مَاءٌ وَطَعَامٌ، وَأَقُولُ: أَمَّا ظُهُورُ مَاءِ زمزم فيحتمل أن يكون إرهاصا لإسمعيل ﵇، لِأَنَّ ذَلِكَ عِنْدَنَا جَائِزٌ خِلَافًا لِلْمُعْتَزِلَةِ وَعِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ أَنَّهُ مُعْجِزَةٌ لِإِبْرَاهِيمَ ﵇.

Kâdî [Abdülcebbâr] şöyle demiştir: Bu kıssada zikredilen hususların çoğu [akıldan] uzaktır; çünkü İbrahim aleyhisselâm'ın, Sâre'nin sözü sebebiyle ikisini Şam beldelerinden başka bir şehre nakletmesi mümkünken, yiyecek ve suyun bulunmadığı bir yere çocuğunu nakletmesi caiz olamaz; meğerki Allah'ın orada su ve yiyecek hâsıl olacağını ona bildirdiğini söyleyelim. Ben de derim ki: Zemzem suyunun ortaya çıkışına gelince, bunun İsmail aleyhisselâm için bir irhas (peygamberlik öncesi harika) olması muhtemeldir; çünkü Mu'tezile'nin aksine bize göre bu caizdir. Mu'tezile'ye göre ise bu, İbrahim aleyhisselâm için bir mucizedir.

ثم قال: رَبَّنا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ وَاللَّامُ مُتَعَلِّقَةٌ بِأَسْكَنْتُ أَيْ أَسْكَنْتُ قَوْمًا مِنْ ذُرِّيَّتِي، وَهُمْ إِسْمَاعِيلُ وَأَوْلَادُهُ بِهَذَا الْوَادِي الَّذِي لَا زَرْعَ فِيهِ لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ.

Sonra: { رَبَّنا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ } “Rabbimiz! Namazı dosdoğru kılsınlar diye” demiştir. [Buradaki] lâm harfi 'eskentu' (yerleştirdim) fiiline müteallıktır; yani “Zürriyetimden bir topluluğu -ki onlar İsmail ve evlatlarıdır- namazı dosdoğru kılsınlar diye ekinsiz olan bu vadiye yerleştirdim” demektir.

ثم قال: فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَفِيهِ مَبَاحِثُ:

Sonra şöyle buyurmuştur: { فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ } “Artık sen de insanlardan bir kısmının gönüllerini onlara meylettir.” Bunda bazı inceleme konuları (mebâhis) vardır:

البحث الْأَوَّلُ: قَالَ الْأَصْمَعِيُّ هَوِيَ يَهْوِي هَوِيًّا بِالْفَتْحِ إِذَا سَقَطَ مِنْ عُلْوٍ إِلَى سُفْلٍ. وَقِيلَ: تَهْوِي إِلَيْهِمْ تُرِيدُهُمْ، وَقِيلَ: تُسْرِعُ إِلَيْهِمْ. وَقِيلَ: تَنْحَطُّ إِلَيْهِمْ وَتَنْحَدِرُ إِلَيْهِمْ وَتَنْزِلُ، يُقَالُ: هَوِيَ الْحَجَرُ مِنْ رَأَسِ الْجَبَلِ يَهْوِي إِذَا انْحَدَرَ وَانْصَبَّ، وَهَوِيَ الرَّجُلُ إِذَا انْحَدَرَ مِنْ رَأَسِ الْجَبَلِ.

Birinci inceleme: Asmaî şöyle demiştir: Bir kimse yukarıdan aşağıya düştüğünde [üstünle] 'heviye yehvî heviyyen' denir. { تَهْوِي إِلَيْهِمْ } ifadesinin “onları istesin, arzu etsin”, bir görüşe göre “onlara doğru aceleyle koşsun”, bir diğer görüşe göre de “onlara doğru insin, aşağı doğru süzülsün ve varsın” anlamına geldiği söylenmiştir. Nitekim taş dağın tepesinden aşağı doğru yuvarlanıp döküldüğünde “heva'l-haceru yehvî”, adam dağın tepesinden aşağı indiğinde de “heva'r-racul” denir.

البحث الثَّانِي: أَنَّ هَذَا الدُّعَاءَ جَامِعٌ لِلدِّينِ وَالدُّنْيَا. أَمَّا الدِّينُ فَلِأَنَّهُ يَدْخُلُ فِيهِ مَيْلُ النَّاسِ إِلَى الذَّهَابِ إِلَى تِلْكَ الْبَلْدَةِ بِسَبَبِ النُّسُكِ وَالطَّاعَةِ لِلَّهِ تَعَالَى. وَأَمَّا الدُّنْيَا: فَلِأَنَّهُ يَدْخُلُ فِيهِ مَيْلُ النَّاسِ إِلَى نَقْلِ الْمَعَاشَاتِ إِلَيْهِمْ بِسَبَبِ التِّجَارَاتِ، فَلِأَجْلِ هَذَا الْمَيْلِ يَتَّسِعُ عَيْشُهُمْ، وَيَكْثُرُ طَعَامُهُمْ وَلِبَاسُهُمْ.

İkinci inceleme: Bu dua hem dini hem dünyayı kapsamaktadır. Dine gelince; zira ibadet ve Allah Teâlâ'ya itaat amacıyla insanların o beldeye gitme meyli buna dahildir. Dünyaya gelince; zira ticaretler sebebiyle insanların geçimlik maddeleri oraya taşıma meyli de buna dahildir. İşte bu meyil sayesinde onların geçimi genişler, yiyecekleri ve giyecekleri çoğalır.

البحث الثَّالِثُ: كَلِمَةُ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ: فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ تُفِيدُ التَّبْعِيضَ، وَالْمَعْنَى:

Üçüncü inceleme: { فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ } “Artık sen de insanlardan bir kısmının gönüllerini onlara meylettir” buyruğundaki { مِنْ } (min) edatı teb'îz (kısmîlik) ifade eder. Anlamı şudur:

فَاجْعَلْ أَفْئِدَةَ بَعْضِ النَّاسِ مَائِلَةً إِلَيْهِمْ. قَالَ مُجَاهِدٌ: لَوْ قَالَ أَفْئِدَةَ النَّاسِ لَازْدَحَمَتْ عَلَيْهِ فَارِسُ وَالرُّومُ وَالتُّرْكُ وَالْهِنْدُ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: لَوْ قال أفئدة الناس، لحجت اليهود والنصارى المجوس، وَلَكِنَّهُ قَالَ: أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ فَهُمُ الْمُسْلِمُونَ.

“İnsanların bir kısmının kalplerini onlara meyilli kıl.” Mücâhid şöyle demiştir: “Şayet ‘insanların kalplerini’ deseydi; Fars, Rum, Türk ve Hint [halkları] oraya akın edip izdiham oluştururdu.” Saîd b. Cübeyr de şöyle demiştir: “Şayet ‘insanların kalplerini’ deseydi; Yahudiler, Hristiyanlar ve Mecûsîler de haccederdi; fakat o ‘insanlardan bir kısmının gönüllerini’ demiştir ki onlar da Müslümanlardır.”

ثم قال: وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ وَفِيهِ بَحْثَانِ:

Sonra: { وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ } “ve onları bazı ürünlerle rızıklandır” demiştir. Bunda iki inceleme vardır:

البحث الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَمْ يَقُلْ: وَارْزُقْهُمُ الثَّمَرَاتِ، بَلْ قَالَ: وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ وَذَلِكَ يَدُلُّ على أن المطلوب بالدعاء اتصال بَعْضِ الثَّمَرَاتِ إِلَيْهِمْ.

Birinci inceleme: O, “onları ürünlerle rızıklandır” dememiş, bilakis { وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ } “onları bazı ürünlerle rızıklandır” demiştir. Bu da dua ile talep edilen şeyin ürünlerin bir kısmının onlara ulaştırılması olduğuna delalet eder.

البحث الثَّانِي: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِإِيصَالِ الثَّمَرَاتِ إِلَيْهِمْ إِيصَالَهَا إِلَيْهِمْ عَلَى سَبِيلِ التِّجَارَاتِ وَإِنَّمَا يَكُونُ الْمُرَادُ: عِمَارَةَ الْقُرَى بِالْقُرْبِ مِنْهَا لِتَحْصِيلِ الثِّمَارِ مِنْهَا.

İkinci inceleme: Ürünlerin onlara ulaştırılmasından maksadın ticaret yoluyla ulaştırılması olması muhtemeldir veya maksat ürünleri oralardan temin etmek için oranın yakınındaki köylerin imar edilmesi de olabilir.

ثم قال: لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَقْصُودَ لِلْعَاقِلِ مِنْ مَنَافِعِ الدُّنْيَا أَنْ يَتَفَرَّغَ لِأَدَاءِ الْعِبَادَاتِ وَإِقَامَةِ الطَّاعَاتِ، فَإِنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ بَيَّنَ أَنَّهُ إِنَّمَا طَلَبَ تَيْسِيرَ الْمَنَافِعِ عَلَى أَوْلَادِهِ لِأَجْلِ أَنْ يَتَفَرَّغُوا لِإِقَامَةِ الصَّلَوَاتِ وَأَدَاءِ الْوَاجِبَاتِ.

Sonra: { لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ } “şükretsinler diye” demiştir. Bu da akıl sahibi bir kimsenin dünya menfaatlerinden asıl gayesinin ibadetleri eda etmeye ve taatleri ikame etmeye vakit ayırmak olduğuna delalet eder. Nitekim İbrahim aleyhisselâm evlatlarına menfaatlerin kolaylaştırılmasını, sadece namazları kılmaya ve vacipleri eda etmeye vakit ayırabilsinler diye talep ettiğini beyan etmiştir.

الْمَطْلُوبُ الرَّابِعُ: قَوْلُهُ: رَبَّنا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَما نُعْلِنُ.

Dördüncü talep: { رَبَّنا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَما نُعْلِنُ } “Rabbimiz! Şüphesiz sen gizlediğimizi de açığa vurduğumuzu da bilirsin” sözüdür.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ ﵇ لَمَّا طَلَبَ مِنَ اللَّهِ تَيْسِيرَ الْمَنَافِعِ لِأَوْلَادِهِ وَتَسْهِيلَهَا عَلَيْهِمْ، ذَكَرَ أَنَّهُ لَا يَعْلَمُ عَوَاقِبَ الْأَحْوَالِ وَنِهَايَاتِ الْأُمُورِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَأَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الْعَالِمُ بِهَا الْمُحِيطُ بِأَسْرَارِهَا، فَقَالَ: رَبَّنا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَما نُعْلِنُ وَالْمَعْنَى: أَنَّكَ أَعْلَمُ بِأَحْوَالِنَا وَمَصَالِحِنَا وَمَفَاسِدِنَا مِنَّا، قِيلَ: مَا نُخْفِي مِنَ الْوَجْدِ بِسَبَبِ حُصُولِ الْفُرْقَةِ بَيْنِي وَبَيْنَ إِسْمَاعِيلَ، وَمَا نُعْلِنُ مِنَ الْبُكَاءِ، وَقِيلَ: مَا نُخْفِي مِنَ الْحُزْنِ الْمُتَمَكِّنِ فِي الْقَلْبِ وَمَا نُعْلِنُ يُرِيدُ مَا جَرَى بَيْنَهُ وَبَيْنَ هَاجَرَ حَيْثُ قَالَتْ لَهُ عِنْدَ الْوَدَاعِ إِلَى مَنْ تَكِلُنَا؟ / فَقَالَ إِلَى اللَّهِ أَكِلُكُمْ، قَالَتْ آللَّهُ أَمَرَكَ بِهَذَا؟ قَالَ نَعَمْ: قَالَتْ إِذَنْ لَا نَخْشَى.

Bil ki o aleyhisselâm, Allah'tan çocukları için menfaatleri kolaylaştırmasını ve önlerini açmasını talep ettiğinde; kendisinin hallerin akıbetini ve gelecekteki işlerin nihayetini bilmediğini, onları hakkıyla bilen ve sırlarını kuşatanın ancak Allah Teâlâ olduğunu zikretmiş ve şöyle demiştir: { رَبَّنا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَما نُعْلِنُ } “Rabbimiz! Şüphesiz sen gizlediğimizi de açığa vurduğumuzu da bilirsin.” Anlamı şudur: “Sen bizim hallerimizi, maslahatlarımızı ve mefsedetlerimizi bizden daha iyi bilirsin.” [Buradaki gizleme ve açığa vurma hususunda] şöyle denilmiştir: “Benimle İsmail arasındaki ayrılığın vuku bulması sebebiyle duyduğum ve gizlediğim acıyı da açığa vurduğum ağlamayı da [bilirsin].” Şöyle de denilmiştir: Kalpte yerleşmiş olan ve gizlediğimiz hüznü [bilirsin]; açığa vurduğumuz şeyden kastı ise veda anında Hacer'in kendisine “Bizi kime emanet ediyorsun?” dediğinde aralarında geçen konuşmadır; o zaman [İbrahim] “Sizi Allah'a emanet ediyorum” demiş, Hacer “Bunu sana Allah mı emretti?” diye sormuş, o “Evet” deyince Hacer “Öyleyse korkmayız” demiştir.

ثم قال: وَما يَخْفى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ وَفِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ كَلَامُ اللَّهِ ﷿ تَصْدِيقًا لِإِبْرَاهِيمَ ﵇ كقوله: وَكَذلِكَ يَفْعَلُونَ [النحل: ٣٤] وَالثَّانِي: أَنَّهُ مِنْ كَلَامِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ يَعْنِي وَمَا يَخْفَى عَلَى الَّذِي هُوَ عَالِمُ الْغَيْبِ مِنْ شَيْءٍ فِي كُلِّ مَكَانٍ، وَلَفْظُ «مِنْ» يُفِيدُ الِاسْتِغْرَاقَ كَأَنَّهُ قِيلَ:

Sonra: { وَما يَخْفى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ } “Yerde ve gökte hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz” buyrulmuştur. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Tıpkı { وَكَذلِكَ يَفْعَلُونَ } “Onlar hep böyle yaparlar” [Neml 34 / Nahl 34] buyruğunda olduğu gibi, İbrahim aleyhisselâm'ı tasdik etmek üzere Allah Azze ve Celle'nin kelâmıdır. İkincisi: İbrahim aleyhisselâm'ın kelâmındandır; yani “Gaybı bilen zata hiçbir mekândaki hiçbir şey gizli kalmaz” demektir. { مِنْ } (min) lafzı istiğrak (kapsayıcılık) bildirir; sanki şöyle denilmiştir:

وَمَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ مَا.

“O'na hiçbir şey gizli kalmaz.”

ثم قال: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَفِيهِ مَبَاحِثُ:

Sonra şöyle demiştir: { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ } “Yaşlılığıma rağmen bana İsmail'i ve İshak'ı bağışlayan Allah'a hamdolsun.” Bunda bazı incelemeler vardır:

البحث الْأَوَّلُ: اعْلَمْ أَنَّ الْقُرْآنَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَعْطَى إِبْرَاهِيمَ ﵇ هَذَيْنِ الْوَلَدَيْنِ أَعْنِي إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ عَلَى الْكِبَرِ وَالشَّيْخُوخَةِ، فَأَمَّا مِقْدَارُ ذَلِكَ السِّنِّ فَغَيْرُ مَعْلُومٍ مِنَ الْقُرْآنِ وَإِنَّمَا يُرْجَعُ فِيهِ إلى

Birinci inceleme: Bil ki Kur'an, Allah Teâlâ'nın İbrahim aleyhisselâm'a bu iki çocuğu, yani İsmail ve İshak'ı ancak ileri yaşta ve ihtiyarlık çağında verdiğine delalet eder. Bu yaşın miktarına gelince, bu Kur'an'dan bilinmemektedir; bu konuda ancak

الرِّوَايَاتِ فَقِيلَ لَمَّا وُلِدَ إِسْمَاعِيلُ كَانَ سِنُّ إِبْرَاهِيمَ تِسْعًا وَتِسْعِينَ سَنَةً، وَلَمَّا وُلِدَ إِسْحَاقُ كَانَ سِنُّهُ مِائَةً وَاثْنَتَيْ عَشْرَةَ سَنَةً وَقِيلَ وُلِدَ لَهُ إِسْمَاعِيلُ لِأَرْبَعٍ وَسِتِّينَ سَنَةً وَوُلِدَ إِسْحَاقُ لِتِسْعِينَ سَنَةً، وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ: لَمْ يُولَدْ لِإِبْرَاهِيمَ إِلَّا بَعْدَ مِائَةٍ وَسَبْعَ عَشْرَةَ سَنَةً، وَإِنَّمَا ذَكَرَ قَوْلَهُ: عَلَى الْكِبَرِ لِأَنَّ الْمِنَّةَ بِهِبَةِ الْوَلَدِ فِي هَذَا السِّنِّ أَعْظَمُ، مِنْ حَيْثُ إِنَّ هَذَا الزَّمَانَ زَمَانُ وُقُوعِ الْيَأْسِ مِنَ الْوِلَادَةِ وَالظَّفَرُ بِالْحَاجَةِ فِي وَقْتِ الْيَأْسِ مِنْ أَعْظَمِ النِّعَمِ، وَلِأَنَّ الْوِلَادَةَ فِي تِلْكَ السِّنِّ الْعَالِيَةِ كَانَتْ آيَةً لِإِبْرَاهِيمَ.

rivayetlere başvurulur. Denilmiştir ki: İsmail doğduğunda İbrahim'in yaşı doksan dokuzdu; İshak doğduğunda ise yaşı yüz on iki idi. İsmail'in altmış dört yaşında, İshak'ın ise doksan yaşında iken doğduğu da söylenmiştir. Saîd b. Cübeyr'den [gelen rivayette ise]: “İbrahim'in yüz on yedi yılından sonrasına kadar hiç çocuğu doğmamıştı.” O'nun { عَلَى الْكِبَرِ } “yaşlılığıma rağmen” sözünü zikretmesinin sebebi, bu yaşta çocuk bağışlanmasındaki lütfun daha büyük olmasıdır; zira bu çağ, çocuk sahibi olmaktan ümidin kesildiği bir zamandır ve ümitsizlik anında ihtiyaca kavuşmak en büyük nimetlerdendir; ayrıca o ileri yaşta çocuk sahibi olmak İbrahim için bir mucize (ayet) idi.

فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ إِنَّمَا ذكر هذا الدعاء عند ما أَسْكَنَ إِسْمَاعِيلَ وَهَاجَرَ أُمَّهُ فِي ذَلِكَ الْوَادِي، وَفِي ذَلِكَ الْوَقْتِ مَا وُلِدَ لَهُ إِسْحَاقُ فَكَيْفَ يُمْكِنُهُ أَنْ يَقُولَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ.

Eğer denilirse ki: İbrahim aleyhisselâm bu duayı sadece İsmail'i ve annesi Hacer'i o vadiye yerleştirdiği zaman zikretmiştir; o vakitte ise henüz İshak doğmamıştı, öyleyse nasıl { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ } “Yaşlılığıma rağmen bana İsmail'i ve İshak'ı bağışlayan Allah'a hamdolsun” diyebilmiştir?

قُلْنَا قَالَ الْقَاضِي: هَذَا الدَّلِيلُ يَقْتَضِي أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ إِنَّمَا ذَكَرَ هَذَا الْكَلَامَ فِي زَمَانٍ آخَرَ لَا عَقِيبَ مَا تَقَدَّمَ مِنَ الدُّعَاءِ. وَيُمْكِنُ أَيْضًا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ ﵇ إِنَّمَا ذَكَرَ هَذَا الدُّعَاءَ بَعْدَ كِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَظُهُورِ إِسْحَاقَ وَإِنْ كَانَ ظَاهِرُ الرِّوَايَاتِ بِخِلَافِهِ.

Deriz ki, Kâdî şöyle demiştir: Bu delil, İbrahim aleyhisselâm'ın bu sözü önceki duanın hemen peşinden değil, başka bir zamanda zikrettiğini iktiza eder. Şöyle demek de mümkündür: Rivayetlerin zahiri aksini gösterse de o aleyhisselâm bu duayı ancak İsmail büyüdükten ve İshak dünyaya geldikten sonra zikretmiştir.

البحث الثَّانِي: عَلَى فِي قَوْلِهِ: عَلَى الْكِبَرِ بِمَعْنَى مَعَ كَقَوْلِ الشَّاعِرِ:

İkinci inceleme: { عَلَى الْكِبَرِ } ifadesindeki { عَلَى } (alâ) edatı, şairin şu sözünde olduğu gibi 'maa' (beraberinde/rağmen) anlamındadır:

إِنِّي عَلَى مَا تَرَيْنَ مِنْ كِبَرِي ... أَعْلَمُ مِنْ حَيْثُ يُؤْكَلُ الْكَتِفُ

“Şu gördüğün yaşlılığıma rağmen ben, kürek etinin nereden yeneceğini iyi bilirim.”

وَهُوَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ وَمَعْنَاهُ: وَهَبَ لِي فِي حَالِ الْكِبَرِ.

Bu [ifade] hal makamındadır ve anlamı: “Yaşlılık halimde bana bağışladı” demektir.

البحث الثَّالِثُ: فِي الْمُنَاسَبَةِ بَيْنَ قَوْلِهِ: رَبَّنا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَما نُعْلِنُ وَما يَخْفى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ وَبَيْنَ قَوْلِهِ: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَذَلِكَ هُوَ كَأَنَّهُ كَانَ فِي قَلْبِهِ أَنْ يَطْلُبَ مِنَ اللَّهِ إِعَانَتَهُمَا وَإِعَانَةَ ذُرِّيَّتِهِمَا بَعْدَ مَوْتِهِ وَلَكِنَّهُ لَمْ يُصَرِّحْ بِهَذَا/ الْمَطْلُوبِ، بَلْ قَالَ:

Üçüncü inceleme: { رَبَّنا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَما نُعْلِنُ وَما يَخْفى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ } “Rabbimiz! Şüphesiz sen gizlediğimizi de açığa vurduğumuzu da bilirsin. Yerde ve gökte hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz” buyruğu ile { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ } “Yaşlılığıma rağmen bana İsmail'i ve İshak'ı bağışlayan Allah'a hamdolsun” sözü arasındaki münasebet hakkındadır: Bu [münasebet], sanki onun kalbinde vefatından sonra Allah'tan bu ikisine ve zürriyetlerine yardım etmesini talep etmek vardı; fakat bu talebi açıkça ifade etmeyip şöyle demiştir:

رَبَّنا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَما نُعْلِنُ أَيْ إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِنَا وَضَمَائِرِنَا، ثم قال: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَذَلِكَ يَدُلُّ ظَاهِرًا عَلَى أَنَّهُمَا يَبْقَيَانِ بَعْدَ مَوْتِهِ وَأَنَّهُ مَشْغُولُ الْقَلْبِ بِسَبَبِهِمَا فَكَانَ هَذَا دُعَاءً لَهُمَا بِالْخَيْرِ وَالْمَعُونَةِ بَعْدَ مَوْتِهِ عَلَى سَبِيلِ الرَّمْزِ وَالتَّعْرِيضِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الِاشْتِغَالَ بِالثَّنَاءِ عِنْدَ الْحَاجَةِ إِلَى الدُّعَاءِ أَفْضَلُ مِنَ الدُّعَاءِ

“{ رَبَّنا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَما نُعْلِنُ } ‘Rabbimiz! Şüphesiz sen gizlediğimizi de açığa vurduğumuzu da bilirsin’, yani kalplerimizde ve iç dünyamızda olanı bilirsin.” Sonra { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ } “Yaşlılığıma rağmen bana İsmail'i ve İshak'ı bağışlayan Allah'a hamdolsun” demiştir. Bu da zahiren onların kendisinin vefatından sonra kalacaklarına ve kalbinin onlar sebebiyle meşgul olduğuna delalet eder. Dolayısıyla bu, kinaye ve ima yoluyla vefatından sonra onlar için hayır ve yardım dileğinde bulunmak olmuştur. Bu da duaya ihtiyaç duyulduğu vakit [Allah'a] senâ ile meşgul olmanın bizzat duadan daha faziletli olduğuna delalet eder.

قَالَ ﵇ حَاكِيًا عَنْ رَبِّهِ أَنَّهُ قَالَ: «مَنْ شَغَلَهُ ذِكْرِي عَنْ مَسْأَلَتِي أَعْطَيْتُهُ أَفْضَلَ مَا أُعْطِي السَّائِلِينَ»

O [Peygamber] aleyhisselâm, Rabbinden naklen O'nun şöyle buyurduğunu söylemiştir: «Kimi beni zikretmek benden bir şey istemekten alıkoyarsa, ona isteyenlere verdiğimin en faziletlisini veririm.»

ثم قال: إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعاءِ.

Sonra: { إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعاءِ } “Şüphesiz Rabbim duaları hakkıyla işitendir” demiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ الدُّعَاءَ عَلَى سَبِيلِ الرَّمْزِ وَالتَّعْرِيضِ لَا عَلَى وَجْهِ الْإِيضَاحِ وَالتَّصْرِيحِ قَالَ: إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعاءِ أَيْ هُوَ عَالِمٌ بِالْمَقْصُودِ سَوَاءً صَرَّحْتُ بِهِ أَوْ لَمْ أُصَرِّحْ وَقَوْلُهُ: سَمِيعُ الدُّعَاءِ. مِنْ قَوْلِكَ سَمِعَ الْمَلِكُ كَلَامَ فُلَانٍ إِذَا اعْتَدَّ بِهِ وَقَبِلَهُ وَمِنْهُ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ.

Bil ki o, duayı açık ve sarih bir biçimde değil, kinaye ve ima yoluyla zikredince: { إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعاءِ } “Şüphesiz Rabbim duaları hakkıyla işitendir” demiştir; yani ister açıkça söyleyeyim ister söylemeyeyim O maksadı bilendir. O'nun 'Semîu'd-Duâ' (duayı işiten) sözü, bir kimsenin değer verip kabul ettiğinde “Hükümdar falancanın sözünü işitti” demen kabilindendir; “Semi'allâhu limen hamideh” (Allah kendisine hamdedeni işitti/kabul etti) sözü de bu kabildendir.

الْمَطْلُوبُ الْخَامِسُ: قَوْلُهُ: رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Beşinci talep: { رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } “Rabbim! Beni ve neslimden gelenleri namazı dosdoğru kılanlardan eyle” sözüdür. Bunda bazı meseleler vardır:

المسألة الْأُولَى: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذَا الْآيَةِ عَلَى أَنَّ أَفْعَالَ الْعَبْدِ مَخْلُوقَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى فَقَالُوا إِنَّ قَوْلُهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇: اجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تَرْكَ الْمَنْهِيَّاتِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا مِنَ اللَّهِ وَقَوْلَهُ: رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّ فِعْلَ الْمَأْمُورَاتِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا مِنَ اللَّهِ، وَذَلِكَ تَصْرِيحٌ بِأَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ كَانَ مُصِرًّا عَلَى أَنَّ الْكُلَّ من الله.

Birinci Mesele: Mezhep mensuplarımız (Ehl-i Sünnet), kulun fiillerinin Allah Teâlâ tarafından yaratılmış olduğuna bu ayetle delil getirmiş ve şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ'nın İbrahim aleyhisselâm'dan naklettiği { اجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ } “Beni ve oğullarımı putlara tapmaktan uzak tut” buyruğu, yasaklanan şeyleri terk etmenin ancak Allah'tan hâsıl olduğuna; { رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } “Rabbim! Beni ve neslimden gelenleri namazı dosdoğru kılanlardan eyle” buyruğu da emredilen şeyleri yapmanın ancak Allah'tan hâsıl olduğuna delalet eder. Bu da İbrahim aleyhisselâm'ın her şeyin Allah'tan olduğu görüşünde ısrarlı olduğuna dair açık bir ifadedir.

المسألة الثَّانِيَةُ: تَقْدِيرُ الْآيَةِ: رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي. أَيْ وَاجْعَلْ بَعْضَ ذُرِّيَّتِي كَذَلِكَ لِأَنَّ كَلِمَةَ «مِنْ» فِي قَوْلِهِ: وَمِنْ ذُرِّيَّتِي لِلتَّبْعِيضِ، وَإِنَّمَا ذَكَرَ هَذَا التَّبْعِيضَ لِأَنَّهُ عَلِمَ بِإِعْلَامِ اللَّهِ تَعَالَى أَنَّهُ يَكُونُ فِي ذُرِّيَّتِهِ جَمْعٌ مِنَ الْكُفَّارِ وَذَلِكَ قَوْلُهُ: لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ.

İkinci Mesele: Ayetin takdiri şöyledir: “Rabbim! Beni ve zürriyetimden [bir kısmını] namazı dosdoğru kılanlardan eyle.” Yani “Zürriyetimin bir kısmını da böyle kıl”; çünkü { وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } sözündeki { مِنْ } (min) kelimesi teb'îz (kısmîlik) içindir. Bu teb'îzi zikretmesinin sebebi, Allah Teâlâ'nın bildirmesiyle zürriyetinden bir topluluğun kâfirlerden olacağını bilmiş olmasıdır; bu da O'nun { لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } “Benim ahdim zalimlere erişmez” buyruğudur.

الْمَطْلُوبُ السَّادِسُ: أَنَّهُ ﵇ لَمَّا دَعَا اللَّهَ فِي الْمَطَالِبِ الْمَذْكُورَةِ دَعَا اللَّهَ تَعَالَى فِي أَنْ يَقْبَلَ دُعَاءَهُ فَقَالَ: رَبَّنا وَتَقَبَّلْ دُعاءِ وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ عِبَادَتِي بِدَلِيلِ قوله تعالى: وَأَعْتَزِلُكُمْ وَما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ [مَرْيَمَ: ٤٨] .

Altıncı talep: O aleyhisselâm zikredilen talepler hususunda Allah'a dua edince, duasını kabul etmesi için de Allah Teâlâ'ya dua etmiş ve: { رَبَّنا وَتَقَبَّلْ دُعاءِ } “Rabbimiz! Duamı kabul buyur” demiştir. İbn Abbâs: “Allah Teâlâ'nın { وَأَعْتَزِلُكُمْ وَما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } ‘Sizden de Allah'tan başka taptıklarınızdan da uzaklaşıyorum’ [Meryem 48] buyruğunun delaletiyle, [duadan kastı] ibadetimdir” demiştir.

الْمَطْلُوبُ السَّابِعُ: قَوْلُهُ: رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسابُ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Yedinci talep: { رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسابُ } “Rabbimiz! Hesabın görüleceği gün beni, anne-babamı ve müminleri bağışla” sözüdür. Bunda iki mesele vardır: