Binûn

İbrâhîm Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

المسألة الْأُولَى: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: طَلَبُ الْمَغْفِرَةِ إِنَّمَا يَكُونُ بَعْدَ سَابِقَةِ الذَّنْبِ فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ قَدْ صَدَرَ الذَّنْبُ عَنْهُ وَإِنْ كَانَ قَاطِعًا بِأَنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ لَهُ فَكَيْفَ طَلَبَ تَحْصِيلَ مَا كَانَ قَاطِعًا بِحُصُولِهِ؟

Birinci Mesele: Bir kimse şöyle diyebilir: Mağfiret talebi ancak daha önce bir günahın bulunması halinde söz konusudur. Bu da ondan bir günah sâdır olduğuna delalet eder. Şayet Allah'ın kendisini bağışlayacağından kesin olarak emin idiyse, gerçekleşeceğinden emin olduğu bir şeyin meydana gelmesini nasıl talep etmiştir?

وَالْجَوَابُ: الْمَقْصُودُ مِنْهُ الِالْتِجَاءُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَقَطْعُ الطَّمَعِ إِلَّا مِنْ فَضْلِهِ وَكَرَمِهِ وَرَحْمَتِهِ.

Cevap: Bundan maksat, Allah Teâlâ'ya sığınmak ve O'nun lütfu, keremi ve rahmeti dışındaki [her şeyden] ümidi kesmektir.

المسألة الثَّانِيَةُ: إِنْ قَالَ قَائِلٌ كَيْفَ جَازَ أَنْ يَسْتَغْفِرَ لِأَبَوَيْهِ وَكَانَا كَافِرَيْنِ؟

İkinci Mesele: Şayet bir kimse: “Kâfir oldukları halde anne ve babası için mağfiret dilemesi nasıl caiz olmuştur?” derse;

فَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَنْعَ مِنْهُ لَا يُعْلَمُ إِلَّا بِالتَّوْقِيفِ فَلَعَلَّهُ لَمْ يَجِدْ منه منعا فظن كونه حائزا. الثَّانِي: أَرَادَ بِوَالِدَيْهِ آدَمَ وَحَوَّاءَ. الثَّالِثُ: كَانَ ذَلِكَ بِشَرْطِ الْإِسْلَامِ.

Buna birkaç vecihle cevap verilir: Birincisi: Bundan nehiy ancak tevkîf (vahiy/bildirim) ile bilinir; belki de buna dair bir yasak bulamamış ve bunun caiz olduğunu zannetmiştir. İkincisi: Anne ve babası ile Âdem ve Havvâ'yı kastetmiştir. Üçüncüsü: Bu, İslâm [üzere ölmeleri] şartına bağlıydı.

وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: لَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَمَا كَانَ ذَلِكَ الِاسْتِغْفَارُ بَاطِلًا وَلَوْ لَمْ يَكُنْ لَبَطَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِلَّا قَوْلَ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ [الْمُمْتَحَنَةِ: ٤] وَقَالَ بَعْضُهُمْ: كَانَتْ أُمُّهُ مُؤْمِنَةً، وَلِهَذَا السَّبَبِ خَصَّ أَبَاهُ بِالذِّكْرِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ [التَّوْبَةِ: ١١٤] وَاللَّهُ أَعْلَمُ وَفِي قَوْلِهِ: يَوْمَ يَقُومُ الْحِسابُ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: يَقُومُ أَيْ يَثْبُتُ وَهُوَ مُسْتَعَارٌ مِنْ قِيَامِ الْقَائِمِ عَلَى الرِّجْلِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُمْ: قَامَتِ الْحَرْبُ عَلَى سَاقِهَا، وَنَظِيرُهُ قوله ترجلت الشمس، أي أشرقت وثبت ضوءها كَأَنَّهَا قَامَتْ عَلَى رِجْلٍ. الثَّانِي: أَنْ يُسْنَدَ إِلَى الْحِسَابِ قِيَامُ أَهْلِهِ عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ مثل قوله: وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ [يوسف: ٨٢] أي أهلها. والله أعلم.

Bir kimse şöyle diyebilir: Şayet durum böyle olsaydı bu istiğfar bâtıl olmazdı; bâtıl olmasaydı Allah Teâlâ'nın { إِلَّا قَوْلَ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ } “İbrahim'in babasına: ‘Senin için mutlaka mağfiret dileyeceğim’ demesi müstesna” [Mümtehine 4] buyruğu geçersiz olurdu. Bazıları da şöyle demiştir: Annesi mümin idi; bu sebeple Allah Teâlâ'nın { فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ } “Onun bir Allah düşmanı olduğu kendisine apaçık belli olunca ondan uzaklaştı” [Tevbe 114] buyruğunda sadece babasını zikretmiştir. Allah en doğrusunu bilir. { يَوْمَ يَقُومُ الْحِسابُ } “Hesabın görüleceği gün” buyruğunda iki görüş vardır: Birincisi: { يَقُومُ } yani sabit olur demektir; bu da bir kimsenin ayakları üzerinde dikilmesinden (kıyamından) istiaredir. Buna delil, Arapların: “Savaş kızıştı (bacakları üzerinde dikildi)” sözleridir. Bunun benzeri “Güneş ayaklandı”, yani doğup ışığı sanki bir ayak üzerinde durur gibi sabit oldu sözüdür. İkincisi: Mecaz yoluyla hesabın başlaması, hesap ehlinin [ayağa] kalkmasına isnad edilmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } “Şehre sor” [Yûsuf 82], yani şehir halkına sor buyruğunda olduğu gibidir. Allah en doğrusunu bilir.

[سورة إبراهيم (١٤) : الآيات ٤٢ الى ٤٣]

[İbrâhîm Suresi (14), Ayetler 42-43]

وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلاً عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّما يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ (٤٢) مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُؤُسِهِمْ لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَأَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ (٤٣)

{ وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلاً عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّما يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ } “Sakın Allah'ı zalimlerin yaptıklarından habersiz sanma! O, onları ancak gözlerin dehşetle donup kalacağı bir güne erteler.” (42) { مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُؤُسِهِمْ لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَأَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ } “Başlarını dikmiş, gözleri kendilerine bile dönüp bakamaz halde koşuşurlar; yürekleri ise bomboştur.” (43)

اعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا بَيَّنَ دَلَائِلَ التَّوْحِيدِ ثُمَّ حَكَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَنَّهُ طَلَبَ مِنَ اللَّهِ أَنْ يَصُونَهُ عَنِ الشِّرْكِ، وَطَلَبَ مِنْهُ أَنْ يُوَفِّقَهُ لِلْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ وَأَنْ يَخُصَّهُ بِالرَّحْمَةِ وَالْمَغْفِرَةِ فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ ذَكَرَ بَعْدَ ذَلِكَ مَا يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَمَا يَدُلُّ عَلَى صِفَةِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، أَمَّا الَّذِي يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ الْقِيَامَةِ فَهُوَ قَوْلُهُ: وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ فَالْمَقْصُودُ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ لَمْ يَنْتَقِمْ لِلْمَظْلُومِ مِنَ الظَّالِمِ، لَزِمَ أَنْ يَكُونَ إِمَّا غَافِلًا عَنْ ذَلِكَ الظَّالِمِ أَوْ عَاجِزًا عَنِ الِانْتِقَامِ، أَوْ كَانَ رَاضِيًا بِذَلِكَ الظُّلْمِ، وَلَمَّا كَانَتِ الْغَفْلَةُ وَالْعَجْزُ وَالرِّضَا بِالظُّلْمِ مُحَالًا عَلَى اللَّهِ امْتَنَعَ أَنْ لَا يَنْتَقِمَ لِلْمَظْلُومِ مِنَ الظَّالِمِ.

Bil ki [Allah Teâlâ] tevhid delillerini açıkladıktan ve ardından İbrahim aleyhisselâm'ın kendisini şirkten korumasını, salih amellere muvaffak kılmasını, kıyamet gününde rahmet ve mağfiretine mazhar kılmasını Allah'tan talep ettiğini naklettikten sonra, bunun peşinden kıyamet gününün varlığına ve kıyamet gününün niteliğine delalet eden hususları zikretmiştir. Kıyametin varlığına delalet eden husus ise O'nun: { وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ } “Sakın Allah'ı zalimlerin yaptıklarından habersiz sanma!” buyruğudur. Bundan maksat; şayet O Teâlâ zalimden mazlumun intikamını almamış olsaydı, ya o zalimden gafil olmasının ya intikam almaktan aciz bulunmasının ya da o zulme razı olmasının gerekeceğine dikkat çekmektir. Gaflet, acziyet ve zulme rıza Allah hakkında muhal olduğuna göre, mazlumun intikamını zalimden almaması imkânsızdır.

فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَلِيقُ بِالرَّسُولِ ﷺ أَنْ يَحْسَبَ اللَّهَ موصوفا بالغفلة؟

Şayet: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Allah'ı gafletle nitelenmiş sanması nasıl düşünülebilir?” denilirse;

وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ بِهِ التَّثْبِيتُ عَلَى مَا كَانَ عَلَيْهِ مِنْ أَنَّهُ لَا يَحْسَبُ اللَّهَ غَافِلًا، كَقَوْلِهِ: وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ [الْأَنْعَامِ: ١٤] . وَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ [القصص: ٨٨] وكقوله: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا. وَالثَّانِي: / أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهُ بَيَانُ أَنَّهُ لَوْ لَمْ يَنْتَقِمْ لَكَانَ عَدَمُ الِانْتِقَامِ لِأَجْلِ غَفْلَتِهِ عَنْ ذَلِكَ الظُّلْمِ، وَلَمَّا كَانَ امْتِنَاعُ هَذِهِ الْغَفْلَةِ مَعْلُومًا لِكُلِّ أَحَدٍ لَا جَرَمَ كَانَ عَدَمُ الِانْتِقَامِ مُحَالًا. وَالثَّالِثُ: أَنَّ الْمُرَادَ وَلَا تَحْسَبَنَّهُ يُعَامِلُهُمْ مُعَامَلَةَ الْغَافِلِ عَمَّا يَعْمَلُونَ، وَلَكِنْ مُعَامَلَةَ الرَّقِيبِ عَلَيْهِمُ الْمُحَاسِبِ عَلَى النَّقِيرِ وَالْقِطْمِيرِ. الرَّابِعُ: أَنْ يَكُونَ هَذَا الْكَلَامُ وَإِنْ كَانَ خِطَابًا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ فِي الظَّاهِرِ، إِلَّا أَنَّهُ يَكُونُ فِي الْحَقِيقَةِ خِطَابًا مَعَ الْأُمَّةِ، وَعَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ:

Cevap birkaç vecihledir: Birincisi: Bununla maksat, onun Allah'ı gafil sanmadığı mevcud hali üzere sebat etmesini sağlamaktır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “Sakın müşriklerden olma!” [En'âm 14], { وَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ } “Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarma!” [Kasas 88] ve: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!” buyruklarında olduğu gibidir. İkincisi: / Bundan maksat; şayet intikam almasaydı bu intikam almayışın O'nun o zulümden gafil olmasından kaynaklanacağını açıklamaktır. Bu gafletin imkânsızlığı herkesçe bilindiğine göre, intikamın alınmaması da elbette muhaldir. Üçüncüsü: Maksat, “Sakın O'nun onlara yaptıklarından habersiz biri gibi muamele edeceğini sanma; bilakis O, onların üzerinde bir gözetleyicidir, zerreyi ve kılı kırk yararcasına hesaba çekendir” demektir. Dördüncüsü: Bu söz görünüşte Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap olsa da hakikatte ümmete hitaptır. Süfyân b. Uyeyne'den şöyle rivayet edilmiştir:

أَنَّهُ تَسْلِيَةٌ لِلْمَظْلُومِ وَتَهْدِيدٌ لِلظَّالِمِ، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ إِنَّمَا يُؤَخِّرُ عِقَابَ هَؤُلَاءِ الظَّالِمِينَ لِيَوْمٍ مَوْصُوفٍ بِصِفَاتٍ.

Bu, mazlum için bir teselli, zalim için ise bir tehdittir. Sonra Allah Teâlâ bu zalimlerin cezasını ancak birtakım sıfatlarla nitelenmiş bir güne ertelediğini açıklamıştır.

الصِّفَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصَارُ. يُقَالُ: شَخَصَ بَصَرُ الرَّجُلِ إِذَا بَقِيَتْ عَيْنُهُ مَفْتُوحَةً لَا يَطْرِفُهَا، وَشُخُوصُ الْبَصَرِ يَدُلُّ عَلَى الْحَيْرَةِ وَالدَّهْشَةِ وَسُقُوطِ الْقُوَّةِ.

Birinci Sıfat: O gün gözlerin dehşetle donup kalmasıdır (şaşakalmasıdır). Gözü açık kalıp kırpmadığı zaman kişinin durumu için “شَخَصَ بَصَرُ الرَّجُلِ” (adamın gözü dikilip kaldı) denilir. Gözün dikilip kalması; hayret, dehşet ve takatsizliğe delalet eder.

وَالصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: مُهْطِعِينَ وَفِي تَفْسِيرِ الْإِهْطَاعِ أَقْوَالٌ أَرْبَعَةٌ:

İkinci Sıfat: O'nun { مُهْطِعِينَ } “koşuşurlar” buyruğudur. İhtâ‘ (ihrac/hızlı gitme) kelimesinin tefsirinde dört görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ هُوَ الْإِسْرَاعُ. يُقَالُ: أَهْطَعَ الْبَعِيرُ فِي سَيْرِهِ وَاسْتَهْطَعَ إِذَا أَسْرَعَ وَعَلَى هَذَا الوجه، فَالْمَعْنَى: أَنَّ الْغَالِبَ مِنْ حَالِ مَنْ يَبْقَى بَصَرُهُ شَاخِصًا مِنْ شِدَّةِ الْخَوْفِ أَنْ يَبْقَى وَاقِفًا، فَبَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ حَالَهُمْ بِخِلَافِ هَذَا الْمُعْتَادِ، فَإِنَّهُمْ مَعَ شُخُوصِ أَبْصَارِهِمْ يَكُونُونَ مُهْطِعِينَ، أَيْ مُسْرِعِينَ نَحْوَ ذَلِكَ الْبَلَاءِ.

Birinci Görüş: Ebû Ubeyde, bunun süratle koşmak olduğunu söylemiştir. Deve yürüyüşünde hızlandığı zaman “أَهْطَعَ الْبَعِيرُ فِي سَيْرِهِ وَاسْتَهْطَعَ” denilir. Bu veche göre mana şöyledir: Aşırı korkudan gözü dikilip kalan kimsenin galip hali olduğu yerde donup kalmasıdır. Allah Teâlâ ise onların halinin bu alışılagelmiş durumun aksine olduğunu; gözleri dikilip kalmakla birlikte muhti‘în, yani o belaya doğru süratle koşan kimseler olacaklarını bildirmiştir.

الْقَوْلُ الثَّانِي: فِي الْإِهْطَاعِ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى: الْمُهْطِعُ الَّذِي يَنْظُرُ فِي ذُلٍّ وَخُشُوعٍ.

İhtâ‘ hakkındaki İkinci Görüş: Ahmed b. Yahyâ: “Muhti‘, zillet ve huşû içinde bakan kimsedir” demiştir.

وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: الْمُهْطِعُ السَّاكِتُ.

Üçüncü Görüş: Muhti‘, sessizce duran (susan) kimsedir.

وَالْقَوْلُ الرَّابِعُ: قَالَ اللَّيْثُ: يُقَالُ لِلرَّجُلِ إِذَا قَرَّ وَذَلَّ أَهْطَعَ.

Dördüncü Görüş: Leys şöyle demiştir: Bir kimse boyun eğip zelil olduğu zaman “أَهْطَعَ” denilir.

الصِّفَةُ الثالثة: قوله: مُقْنِعِي رُؤُسِهِمْ وَالْإِقْنَاعُ رَفْعُ الرَّأْسِ وَالنَّظَرُ فِي ذُلٍّ وَخُشُوعٍ، فقوله: مُقْنِعِي رُؤُسِهِمْ أي رافعي رؤوسهم وَالْمَعْنَى أَنَّ الْمُعْتَادَ فِيمَنْ يُشَاهِدُ الْبَلَاءَ أَنَّهُ يُطْرِقُ رَأْسَهُ عَنْهُ لِكَيْ لَا يَرَاهُ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ حَالَهُمْ بِخِلَافِ هَذَا الْمُعْتَادِ وَأَنَّهُمْ يرفعون رؤوسهم.

Üçüncü Sıfat: O'nun { مُقْنِعِي رُؤُسِهِمْ } “başlarını dikmiş” buyruğudur. İknâ‘, başı kaldırmak ve zillet ile huşû içinde bakmaktır. { مُقْنِعِي رُؤُسِهِمْ } buyruğu yani başlarını yukarı kaldıranlar demektir. Mana şudur: Belayı gören kimsede alışılagelen durum, onu görmemek için başını öne eğmesidir. Allah Teâlâ onların durumunun bu alışılagelmiş halin aksine olduğunu ve başlarını yukarı kaldıracaklarını beyan buyurmuştur.

الصِّفَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَالْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الصِّفَةِ دَوَامُ ذَلِكَ الشُّخُوصِ، فقوله:

Dördüncü Sıfat: O'nun { لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ } “gözleri kendilerine bile dönüp bakamaz” buyruğudur. Bu sıfattan maksat, o dikilip kalmanın devamlılığıdır. Zira O'nun:

تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ لَا يُفِيدُ كَوْنَ هَذَا الشُّخُوصِ دَائِمًا وَقَوْلُهُ: لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ يُفِيدُ دَوَامَ هَذَا الشُّخُوصِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى دَوَامِ تِلْكَ الْحَيْرَةِ وَالدَّهْشَةِ فِي قُلُوبِهِمْ.

{ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ } “Gözlerin dehşetle donup kalacağı” buyruğu bu dikilip kalmanın sürekli olduğunu ifade etmez; { لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ } “Gözleri kendilerine bile dönüp bakamaz” buyruğu ise bu dikilişin devamlılığını ifade eder. Bu da kalplerindeki o hayret ve dehşetin sürekliliğine delalet eder.

الصِّفَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ: وَأَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ الْهَوَاءُ الْخَلَاءُ الَّذِي لَمْ تَشْغَلْهُ الْأَجْرَامُ ثُمَّ جُعِلَ وَصْفًا فَقِيلَ:

Beşinci Sıfat: O'nun { وَأَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ } “yürekleri ise bomboştur” buyruğudur. Hevâ (هَوَاء), cisimlerin işgal etmediği boşluk demektir; sonra bu bir vasıf kılınarak şöyle denilmiştir:

قَلْبُ فُلَانٍ هَوَاءٌ إِذَا كَانَ خَالِيًا لَا قُوَّةَ فِيهِ، وَالْمُرَادُ بَيَانُ أَنَّ قُلُوبَ الْكُفَّارِ خَالِيَةٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَنْ جَمِيعِ الْخَوَاطِرِ وَالْأَفْكَارِ لِعِظَمِ مَا يَنَالُهُمْ مِنَ الْحَيْرَةِ وَمِنْ كُلِّ رَجَاءٍ وَأَمَلٍ لِمَا تَحَقَّقُوهُ مِنَ الْعِقَابِ وَمِنْ كُلِّ سُرُورٍ، لِكَثْرَةِ مَا فِيهِ مِنَ الْحُزْنِ، إِذَا عَرَفْتَ هَذِهِ الصِّفَاتِ الْخَمْسَةَ فَقَدِ اخْتَلَفُوا/ فِي وَقْتِ حُصُولِهَا فَقِيلَ: إِنَّهَا عِنْدَ الْمُحَاسَبَةِ بِدَلِيلِ أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا ذَكَرَ هَذِهِ الصِّفَاتِ عَقِيبَ وَصْفِ ذَلِكَ الْيَوْمِ بِأَنَّهُ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ، وَقِيلَ: إِنَّهَا تحصل عند ما يَتَمَيَّزُ فَرِيقٌ عَنْ فَرِيقٍ، وَالسُّعَدَاءُ يَذْهَبُونَ إِلَى الْجَنَّةِ، وَالْأَشْقِيَاءُ إِلَى النَّارِ. وَقِيلَ: بَلْ يَحْصُلُ عِنْدَ إِجَابَةِ الدَّاعِي وَالْقِيَامِ مِنَ الْقُبُورِ، وَالْأَوَّلُ أولى للدليل الذي ذكرناه، والله أعلم.

Bir kimsenin kalbi bomboş olup içinde hiçbir güç kalmadığında “قَلْبُ فُلَانٍ هَوَاءٌ” (filanın kalbi havadır/boştur) denilir. Maksat, kâfirlerin kalplerinin kıyamet gününde başlarına gelen dehşetli hayretten ötürü bütün düşünce ve fikirlerden, kesinleşen azaptan dolayı her türlü ümit ve beklentiden ve içindeki hüznün çokluğundan dolayı her türlü sevinçten tamamen boşalmış olduğunu açıklamaktır. Bu beş sıfatı öğrendiğine göre; / bunların ne zaman gerçekleşeceği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Denildi ki: Bunlar hesaplaşma anındadır; zira Allah Teâlâ bu sıfatları ancak o günü { يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ } “Hesabın görüleceği gün” olarak vasfetmesinin hemen peşinden zikretmiştir. Denildi ki: Bu, iki fırkanın birbirinden ayrıldığı; bahtiyarların cennete, bedbahtların ise cehenneme gittiği anda gerçekleşir. Denildi ki: Bilakis bu, davet edenin çağrısına icabet edildiği ve kabirlerden kalkıldığı anda gerçekleşir. Zikrettiğimiz delilden ötürü birinci görüş daha evladır. Allah en doğrusunu bilir.

[سورة إبراهيم (١٤) : الآيات ٤٤ الى ٤٥]

[İbrâhîm Suresi (14), Ayetler 44-45]

وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنا أَخِّرْنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوالٍ (٤٤) وَسَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ وَضَرَبْنا لَكُمُ الْأَمْثالَ (٤٥)

{ وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنا أَخِّرْنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوالٍ } “İnsanları, kendilerine azabın geleceği gün ile uyar! O gün zalimler: ‘Rabbimiz! Bizi yakın bir süreye kadar ertele de senin davetine uyalım ve peygamberlerin ardınca gidelim’ derler. [Onlara şöyle denir:] ‘Daha önce sizin için hiçbir zeval (sona erme/yok oluş) bulunmadığına yemin etmemiş miydiniz?’” (44) { وَسَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ وَضَرَبْنا لَكُمُ الْأَمْثالَ } “Kendilerine zulmedenlerin yurtlarında oturdunuz ve onlara neler yaptığımız size apaçık belli oldu; size misaller de vermiştik.” (45)

اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ فِيهِ أَبْحَاثٌ:

Bil ki O'nun { يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ } “kendilerine azabın geleceği gün” buyruğunda bazı incelemeler vardır:

البحث الْأَوَّلُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ مَفْعُولٌ ثَانٍ لِقَوْلِهِ: وَأَنْذِرِ وَهُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ.

Birinci İnceleme: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ } ifadesi, { وَأَنْذِرِ } fiilinin ikinci mef'ûlüdür ve o, kıyamet günüdür.

البحث الثَّانِي: الْأَلِفُ وَاللَّامُ فِي لَفْظِ الْعَذابُ لِلْمَعْهُودِ السَّابِقِ، يَعْنِي: وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذَابُ الَّذِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ وَهُوَ شُخُوصُ أَبْصَارِهِمْ، وكونهم مهطعين مقنعي رؤوسهم.

İkinci İnceleme: { الْعَذابُ } lafzındaki elif ve lâm harf-i târifi, önceden bilinen (ahd-i sâbık) içindir. Yani: İnsanları, daha önce zikri geçen azabın kendilerine geleceği o gün ile uyar; o azap da gözlerinin dikilip kalması ve başlarını dikmiş olarak koşuşmalarıdır.

البحث الثَّالِثُ: الْإِنْذَارُ هُوَ التَّخْوِيفُ بِذِكْرِ الْمَضَارِّ، وَالْمُفَسِّرُونَ مُجْمِعُونَ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ: يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ هُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ، وَحَمَلَهُ أَبُو مُسْلِمٍ عَلَى أَنَّهُ حَالَ الْمُعَايَنَةِ، وَالظَّاهِرُ يَشْهَدُ بِخِلَافِهِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ الْيَوْمَ بِأَنَّ عَذَابَهُمْ يَأْتِي فِيهِ وَأَنَّهُمْ يَسْأَلُونَ الرَّجْعَةَ، وَيُقَالُ لَهُمْ: أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوالٍ وَلَا يَلِيقُ ذَلِكَ إِلَّا بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَحُجَّةُ أَبِي مُسْلِمٍ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ شَبِيهَةٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنْفِقُوا مِنْ مَا رَزَقْناكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ فَيَقُولَ رَبِّ لَوْلا أَخَّرْتَنِي إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ [الْمُنَافِقُونَ: ١٠] ثُمَّ حَكَى اللَّهُ سُبْحَانَهُ مَا يَقُولُ الْكُفَّارُ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ، فَقَالَ: فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنا/ أَخِّرْنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِقَوْلِهِ: أَخِّرْنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: طَلَبُوا الرَّجْعَةَ إِلَى الدُّنْيَا لِيَتَلَافَوْا مَا فَرَّطُوا فِيهِ، وَقَالَ: بَلْ طَلَبُوا الرُّجُوعَ إِلَى حَالِ التَّكْلِيفِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِمْ: نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ، وَأَمَّا عَلَى قَوْلِ أَبِي مُسْلِمٍ فَتَأْوِيلُ هَذِهِ الْآيَةِ ظَاهِرٌ فَقَالَ تَعَالَى مُجِيبًا لَهُمْ: أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوالٍ وَمَعْنَاهُ مَا ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي آيَةٍ أُخْرَى، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ [النَّحْلِ: ٣٨] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا كَانُوا يَذْكُرُونَهُ مِنْ إِنْكَارِ الْمَعَادِ فَقَرَّعَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِهَذَا الْقَوْلِ لِأَنَّ التَّقْرِيعَ بِهَذَا الْجِنْسِ أَقْوَى، وَمَعْنَى: مَا لَكُمْ مِنْ زَوَالٍ، لَا شُبْهَةَ فِي أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ لَا زَوَالَ لَنَا مِنْ هَذِهِ الْحَيَاةِ إِلَى حَيَاةٍ أُخْرَى، وَمِنْ هَذِهِ الدَّارِ إِلَى دَارِ الْمُجَازَاةِ، لَا أَنَّهُمْ كَانُوا يُنْكِرُونَ أَنْ يَزُولُوا عَنْ حَيَاةٍ إِلَى مَوْتٍ أَوْ عَنْ شَبَابٍ إِلَى هَرَمٍ أَوْ عَنْ فَقْرٍ إِلَى غِنًى، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى زَادَهُمْ تَقْرِيعًا آخَرَ بِقَوْلِهِ: وَسَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ يَعْنِي سَكَنْتُمْ فِي مَسَاكِنِ الَّذِينَ كَفَرُوا قَبْلَكُمْ، وَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ، وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بِالْكُفْرِ وَالْمَعْصِيَةِ، لِأَنَّ مَنْ شَاهَدَ هَذِهِ الْأَحْوَالَ وَجَبَ عَلَيْهِ أَنْ يَعْتَبِرَ، فَإِذَا لَمْ يَعْتَبِرْ كَانَ مُسْتَوْجِبًا لِلذَّمِّ وَالتَّقْرِيعِ.

Üçüncü İnceleme: İnzar; zararları zikrederek korkutmaktır. Müfessirler { يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ } buyruğunun kıyamet günü olduğu hususunda icma etmişlerdir. Ebû Müslim ise bunu [ölüm anındaki] muayene (azabı bizzat görme) hali olarak yorumlamıştır. Ancak lafzın zahiri bunun aksine şahitlik etmektedir; zira Allah Teâlâ o günü azaplarının geleceği, onların [dünyaya] dönüş isteyecekleri ve kendilerine { أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوالٍ } “Daha önce sizin için hiçbir zeval bulunmadığına yemin etmemiş miydiniz?” denileceği bir gün olarak nitelemiştir. Bu da ancak kıyamet gününe uygundur. Ebû Müslim'in delili ise bu ayetin Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna benzemesidir: { وَأَنْفِقُوا مِنْ مَا رَزَقْناكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ فَيَقُولَ رَبِّ لَوْلا أَخَّرْتَنِي إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ } “Herhangi birinize ölüm gelip de: ‘Rabbim! Beni yakın bir süreye kadar erteleseydin de sadaka verseydim’ demesinden önce size rızık olarak verdiklerimizden infak edin!” [Münâfikûn 10]. Sonra Allah Sübhânehu o günde kâfirlerin ne diyeceğini naklederek şöyle buyurmuştur: { فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنا أَخِّرْنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ } / “O gün zalimler: ‘Rabbimiz! Bizi yakın bir süreye kadar ertele de senin davetine uyalım ve peygamberlerin ardınca gidelim’ derler.” Onların { أَخِّرْنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ } “Bizi yakın bir süreye kadar ertele” sözünden neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bazıları: Kusur ettikleri şeyleri telafi etmek için dünyaya geri dönmeyi talep ettiler, demiştir. Bazıları ise: Bilakis { نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ } “Senin davetine uyalım ve peygamberlerin ardınca gidelim” sözlerinin delaletiyle teklif (sorumluluk) haline dönmeyi talep ettiler, demiştir. Ebû Müslim'in kavline göre ise bu ayetin tevili açıktır. Allah Teâlâ onlara cevap olarak şöyle buyurmuştur: { أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوالٍ } “Daha önce sizin için hiçbir zeval bulunmadığına yemin etmemiş miydiniz?” Bunun manası, Allah Teâlâ'nın diğer bir ayette zikrettiği şu buyruktur: { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ } “‘Allah ölen kimseyi diriltmez’ diye var güçleriyle Allah'a yemin ettiler” [Nahl 38] ve onların ahireti inkâr bağlamında zikrettikleri diğer sözlerdir. Allah Teâlâ bu sözle onları azarlamıştır; zira bu cinsten azarlama daha etkilidir. { مَا لَكُمْ مِنْ زَوَالٍ } sözünün manası şudur: Şüphe yok ki onlar, bu hayattan başka bir hayata ve bu yurttan ceza yurduna geçişimizin (zevalimizin) imkânı yoktur diyorlardı; yoksa hayattan ölüme, gençlikten ihtiyarlığa veya fakirlikten zenginliğe geçeceklerini inkâr etmiyorlardı. Sonra O Teâlâ: { وَسَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } “Kendilerine zulmedenlerin yurtlarında oturdunuz” buyruğuyla onlara bir başka azarlamada daha bulunmuştur; yani sizden önce inkâr edenlerin, ki onlar Nûh, Âd ve Semûd kavimleridir, yurtlarında oturdunuz; onlar küfür ve isyanla kendilerine zulmetmişlerdi. Zira bu hallere şahit olan kimsenin ibret alması vaciptir; şayet ibret almazsa kınanmayı ve azarlanmayı hak eder.

ثم قال: وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ وَظَهَرَ لَكُمْ أَنَّ عَاقِبَتَهُمْ عَادَتْ إِلَى الْوَبَالِ وَالْخِزْيِ وَالنَّكَالِ.

Sonra: { وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ } “Onlara neler yaptığımız size apaçık belli oldu” buyurdu; yani onların akıbetinin vebale, zillete ve ibretlik cezaya dönüştüğü sizin için aşikâr oldu.

فَإِنْ قِيلَ: وَلِمَاذَا قِيلَ: وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ وَلَمْ يَكُنِ الْقَوْمُ يُقِرُّونَ بِأَنَّهُ تَعَالَى أَهْلَكَهُمْ لِأَجْلِ تَكْذِيبِهِمْ؟

Şayet: “O kavim Allah Teâlâ'nın onları yalanlamaları sebebiyle helak ettiğini ikrar etmediği halde, niçin { وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ } ‘Onlara neler yaptığımız size apaçık belli oldu’ denilmiştir?” denilirse;

قُلْنَا: إِنَّهُمْ عَلِمُوا أَنَّ أُولَئِكَ الْمُتَقَدِّمِينَ كَانُوا طَالِبِينَ لِلدُّنْيَا ثُمَّ إِنَّهُمْ فَنُوا وَانْقَرَضُوا فَعِنْدَ هَذَا يَعْلَمُونَ أَنَّهُ لَا

Biz deriz ki: Onlar, o önceki kavimlerin dünyayı talep eden kimseler olduklarını, sonra ise yok olup tükendiklerini bildiler. İşte bu noktada anlarlar ki,

فَائِدَةَ فِي طَلَبِ الدُّنْيَا، وَالْوَاجِبُ الْجِدُّ وَالِاجْتِهَادُ فِي طَلَبِ الدِّينِ، وَالْوَاجِبُ عَلَى مَنْ عَرَفَ هَذَا أَنْ يَكُونَ خَائِفًا وَجِلًا فَيَكُونَ ذَلِكَ زَجْرًا لَهُ هَذَا إِذَا قُرِئَ بِالتَّاءِ أَمَّا إِذَا قُرِئَ بِالنُّونِ فَلَا شُبْهَةَ فِيهِ لِأَنَّ التَّقْدِيرَ كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: أَوَلَمْ نُبَيِّنْ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنَا بِهِمْ، وَلَيْسَ كُلُّ مَا بَيَّنَ لَهُمْ تَبَيَّنُوهُ.

dünyayı talep etmekte hiçbir fayda yoktur; vacip olan din talebinde ciddiyet ve gayret göstermektir. Bunu bilen kimsenin üzerine düşen ise korkup ürpermesidir ki bu durum kendisi için bir caydırıcı olsun. Bu, [fiil] te (ت) harfi ile okunduğundadır. Nûn (ن) harfi ile okunduğunda ise bunda hiçbir şüphe yoktur; zira takdir sanki Allah Teâlâ'nın: “Onlara neler yaptığımızı size açıklamadık mı?” buyurması gibidir; zira kendilerine açıklanan her şeyi bizzat idrak etmiş değillerdir.

أما قوله: وَضَرَبْنا لَكُمُ الْأَمْثالَ فَالْمُرَادُ مَا أَوْرَدَهُ اللَّهُ فِي الْقُرْآنِ مِمَّا يُعْلَمُ بِهِ أَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى الْإِعَادَةِ كَمَا قَدَرَ عَلَى الِابْتِدَاءِ وَقَادِرٌ عَلَى التَّعْذِيبِ الْمُؤَجَّلِ كَمَا يَفْعَلُ الْهَلَاكَ الْمُعَجَّلَ، وَذَلِكَ فِي كِتَابِ الله كثير. والله أعلم.

O'nun { وَضَرَبْنا لَكُمُ الْأَمْثالَ } “Size misaller de vermiştik” buyruğuna gelince; bundan maksat, ilk defa yaratmaya kadir olduğu gibi yeniden diriltmeye de kadir olduğunun ve peşin helaki gerçekleştirdiği gibi ertelenmiş azaba da kadir olduğunun bilinmesini sağlayan, Allah'ın Kur'an'da yer verdiği misallerdir. Bu misaller Allah'ın Kitabı'nda pek çoktur. Allah en doğrusunu bilir.

[سورة إبراهيم (١٤) : آية ٤٦]

[İbrâhîm Suresi (14), Ayet 46]

وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ (٤٦)

{ وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ } “Onlar gerçekten tuzaklarını kurmuşlardı. Oysa onların tuzakları yüzünden dağlar yerinden oynayacak olsa bile, kurdukları tuzak Allah katındadır [veya O'nun cezalandırması altındadır].” (46)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ صِفَةَ عِقَابِهِمْ أَتْبَعَهَا بِذِكْرِ كَيْفِيَّةِ مَكْرِهِمْ فَقَالَ: وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ onların göreceği cezanın vasfını zikredince, hemen peşinden tuzaklarının keyfiyetini zikrederek: { وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ } “Onlar gerçekten tuzaklarını kurmuşlardı” buyurmuştur. Bunda bazı meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: وَقَدْ مَكَرُوا إِلَى مَاذَا يَعُودُ؟ عَلَى وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ عَائِدًا إِلَى الَّذِينَ سَكَنُوا فِي مَسَاكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَهَذَا الْقَوْلُ الصَّحِيحُ لِأَنَّ الضَّمِيرَ يَجِبُ عَوْدُهُ إِلَى أَقْرَبِ الْمَذْكُورَاتِ. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهِ قَوْمَ مُحَمَّدٍ ﷺ والدليل عليه قوله: وَأَنْذِرِ النَّاسَ [إبراهيم: ٤٥] يَا مُحَمَّدُ وَقَدْ مَكَرَ قَوْمُكَ مَكْرَهُمْ وَذَلِكَ الْمَكْرُ هُوَ الَّذِي ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ: وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ [الْأَنْفَالِ: ٣٠] وَقَوْلِهِ: مَكْرَهُمْ أَيْ مَكْرَهُمُ الْعَظِيمَ الَّذِي اسْتَفْرَغُوا فِيهِ جُهْدَهُمْ. الثَّالِثُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذَا الْمَكْرِ مَا نُقِلَ أَنَّ نُمْرُوذَ حَاوَلَ الصُّعُودَ إِلَى السَّمَاءِ فَاتَّخَذَ لِنَفْسِهِ تَابُوتًا وَرَبَطَ قَوَائِمَهُ الْأَرْبَعَ بِأَرْبَعَةِ نُسُورٍ، وَكَانَ قَدْ جَوَّعَهَا وَرَفَعَ فَوْقَ الْجَوَانِبِ الْأَرْبَعَةِ مِنَ التَّابُوتِ عِصِيًّا أَرْبَعًا وَعَلَّقَ عَلَى كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ قِطْعَةَ لَحْمٍ ثُمَّ إِنَّهُ جَلَسَ مَعَ حَاجِبِهِ فِي ذَلِكَ التَّابُوتِ فَلَمَّا أَبْصَرَتِ النُّسُورُ تِلْكَ اللُّحُومَ تَصَاعَدَتْ فِي جَوِّ الْهَوَاءِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ وَغَابَتِ الدُّنْيَا عَنْ عَيْنِ نُمْرُوذَ وَرَأَى السَّمَاءَ بِحَالِهَا فَنَكَّسَ تِلْكَ الْعِصِيَّ الَّتِي عَلَّقَ عَلَيْهَا اللَّحْمَ فَسَفَلَتِ النُّسُورُ وَهَبَطَتْ إِلَى الْأَرْضِ، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ مَكْرِهِمْ. قَالَ الْقَاضِي: وَهَذَا بَعِيدٌ جِدًّا لِأَنَّ الْخَطَرَ فِيهِ عَظِيمٌ وَلَا يَكَادُ الْعَاقِلُ يُقْدِمُ عَلَيْهِ وَمَا جَاءَ فِيهِ خَبَرٌ صَحِيحٌ مُعْتَمَدٌ وَلَا حُجَّةَ فِي تَأْوِيلِ الْآيَةِ الْبَتَّةَ.

Birinci Mesele: { وَقَدْ مَكَرُوا } buyruğundaki zamirin nereye döndüğü hususunda birkaç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Zamirin, kendilerine zulmedenlerin yurtlarında oturan kimselere dönmesidir; doğru olan görüş de budur, çünkü zamirin zikredilenlerin en yakınına dönmesi vaciptir. İkincisi: Bununla Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kavminin kastedilmiş olmasıdır. Buna delil: { وَأَنْذِرِ النَّاسَ } “İnsanları uyar” [İbrâhîm 44], yani: “Ey Muhammed! Senin kavmin de tuzaklarını kurdu” buyruğudur. Bu tuzak ise Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ } “Hani inkâr edenler seni bağlayıp hapsetmek veya öldürmek ya da sürmek için tuzak kuruyorlardı” [Enfâl 30] buyruğunda zikrettiğidir. { مَكْرَهُمْ } “tuzaklarını” buyruğu ise tüm güçlerini harcadıkları büyük tuzakları demektir. Üçüncüsü: Bu tuzaktan maksadın, Nemrûd'un göğe yükselmek için girişimde bulunduğu, kendisine bir sandık yapıp dört köşesini dört kartala bağladığı, onları aç bırakıp sandığın dört tarafına dört sırık diktiği ve her bir sırığa birer parça et astığı; ardından veziriyle birlikte o sandığa oturduğu, kartalların bu etleri görünce havanın boşluğunda üç gün boyunca yükseldiği, yeryüzünün Nemrûd'un gözünden kaybolduğu, göğü ise aynı haliyle gördüğü, bunun üzerine et astığı sırıkları aşağı doğru çevirdiği ve kartalların alçalarak yere indiği şeklinde nakledilen rivayet olmasıdır. İşte onların tuzağından kastedilen budur. Kādî şöyle demiştir: Bu son derece uzaktır; zira bunda büyük bir tehlike vardır ve akıllı bir kimse buna asla cüret etmez; üstelik bu konuda güvenilir sahih bir haber de gelmemiştir ve ayetin tevilinde buna dair hiçbir kesin delil yoktur.

المسألة الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْمَكْرُ مُضَافًا إِلَى الْفَاعِلِ كَالْأَوَّلِ. وَالْمَعْنَى: وَمَكْتُوبٌ عِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ فَهُوَ يُجَازِيهِمْ عَلَيْهِ بِمَكْرٍ هُوَ أَعْظَمُ مِنْهُ. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمَكْرُ مُضَافًا إِلَى الْمَفْعُولِ، وَالْمَعْنَى: وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمُ الَّذِي يَمْكُرُ بِهِمْ وَهُوَ عَذَابُهُمُ الَّذِي يَسْتَحِقُّونَهُ يَأْتِيهِمْ بِهِ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ وَلَا يَحْتَسِبُونَ.

İkinci Mesele: O'nun { وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ } “Onların tuzakları Allah katındadır” buyruğunda iki vecih vardır: Birincisi: İlkinde olduğu gibi tuzağın fâile (özneye) muzaf olmasıdır. Mana şöyledir: Onların tuzakları Allah katında yazılıdır; dolayısıyla O, onlara bundan daha büyük bir tuzakla (cezalandırmayla) karşılık verir. İkincisi: Tuzağın mef'ûle (nesneye) muzaf olmasıdır. Mana şöyledir: Allah'ın onlara kurduğu tuzak, yani hak ettikleri azapları Allah katındadır; hiç hissetmedikleri ve beklemedikleri bir yönden bunu onların başına getirir.

أما قوله تَعَالَى: وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ فَاعْلَمْ أَنَّهُ قَرَأَ الْكِسَائِيُّ وَحْدَهُ لِتَزُولَ بِفَتْحِ اللَّامِ الْأُولَى وَرَفْعِ اللَّامِ الْأُخْرَى مِنْهُ، وَالْبَاقُونَ بِكَسْرِ الْأُولَى وَنَصْبِ الثَّانِيَةِ.

Allah Teâlâ'nın { وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ } buyruğuna gelince; bil ki sadece Kisâî { لِتَزُولَ } kelimesini ilk lâm'ın fethası ve sonundaki lâm'ın dammesiyle (لَتَزُولُ) okumuştur. Diğer kıraat imamları ise ilk lâm'ın kesresi ve ikincisinin fethasıyla (لِتَزُولَ) okumuşlardır.

أَمَّا الْقِرَاءَةُ الْأُولَى: فَمَعْنَاهَا أَنَّ مَكْرَهُمْ كَانَ مُعَدًّا لِأَنْ تَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ، وَلَيْسَ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ الْإِخْبَارَ عَنْ وُقُوعِهِ، بَلِ التَّعْظِيمَ وَالتَّهْوِيلَ وَهُوَ كَقَوْلِهِ: تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ [مَرْيَمَ: ٩٠] .

Birinci kıraate gelince: Bunun manası, onların tuzaklarının dağları yerinden oynatacak derecede hazırlanmış olduğudur. Bu ifadeden maksat onun vuku bulduğunu haber vermek değil; büyüklüğünü ve dehşetini bildirmektir; bu da Allah Teâlâ'nın: { تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ } “Neredeyse bundan dolayı gökler çatlayacaktı” [Meryem 90] buyruğu gibidir.

وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ الثَّانِيَةُ: فَالْمَعْنَى: أَنَّ لَفْظَ «إِنْ» فِي قَوْلِهِ، وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ بِمَعْنَى «مَا» وَاللَّامُ الْمَكْسُورَةُ بَعْدَهَا يَعْنِي بِهَا الْجَحْدَ وَمِنْ سَبِيلِهَا نَصْبُ الْفِعْلِ الْمُسْتَقْبَلِ. وَالنَّحْوِيُّونَ يُسَمُّونَهَا لَامَ الْجَحْدِ وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تعالى:

İkinci kıraate gelince: Mana şöyledir: { وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ } buyruğundaki { إِنْ } (in) lafzı { مَا } (mâ - olumsuzluk) manasındadır. Ondan sonraki kesreli lâm ise inkâr (cuhûd) içindir ve görevi gelecek zaman fiilini nasb etmektir. Nahivciler buna “lâm-ı cuhûd” adını verirler. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruklarıdır:

وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٧٩] . مَا كانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ [آلِ عمران: ١٧٩] والجبال هاهنا مَثَلٌ لِأَمْرِ النَّبِيِّ ﷺ وَلِأَمْرِ دِينِ الْإِسْلَامِ وَإِعْلَامِهِ وَدَلَالَتِهِ عَلَى مَعْنَى أَنَّ ثُبُوتَهَا كَثُبُوتِ الْجِبَالِ الرَّاسِيَةِ/ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَعَدَ نَبِيَّهُ إِظْهَارَ دِينِهِ عَلَى كُلِّ الْأَدْيَانِ. وَيَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ:

{ وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ } “Allah size gaybı bildirecek değildir” [Âl-i İmrân 179], { مَا كانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ } “Allah müminleri bırakacak değildir” [Âl-i İmrân 179]. Buradaki dağlar (el-cibâl) ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in davası, İslâm dininin emri, onun alametleri ve delilleri için bir meseldir. Yani bu dinin sabitliği, sarsılmaz dağların / sabitliği gibidir; çünkü Allah Teâlâ Peygamberine, dinini bütün dinlere üstün kılacağını vadetmiştir. Bu mananın doğruluğuna, Allah Teâlâ'nın bu ayetten sonraki şu buyruğu delalet eder:

فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ [إِبْرَاهِيمَ: ٤٧] أَيْ قَدْ وَعَدَكَ الظُّهُورَ عَلَيْهِمْ وَالْغَلَبَةَ لَهُمْ. وَالْمَعْنَى: وَمَا كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ، أَيْ وَكَانَ مَكْرُهُمْ أَوْهَنَ وَأَضْعَفَ مِنْ أَنْ تَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ الرَّاسِيَاتُ الَّتِي هِيَ دِينُ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَدَلَائِلُ شَرِيعَتِهِ، وَقَرَأَ عَلِيٌّ وَعَمْرٌو: إِنْ كانَ مَكْرُهُمْ.

{ فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ } “Sakın Allah'ın peygamberlerine verdiği sözden cayacağını sanma!” [İbrâhîm 47]. Yani O, sana onlara karşı galebe çalmayı ve üstün gelmeyi vadetmiştir. Mana şöyledir: Onların tuzakları dağları yerinden oynatacak değildi; yani tuzakları, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in dini ve şeriatının delilleri olan o sarsılmaz dağları yerinden oynatamayacak kadar zayıf ve hükümsüz idi. Ali ve Amr ise: { إِنْ كانَ مَكْرُهُمْ } şeklinde okumuşlardır.

[سورة إبراهيم (١٤) : آية ٤٧]

[İbrâhîm Suresi (14), Ayet 47]

فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انتِقامٍ (٤٧)

{ فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انتِقامٍ } “Sakın Allah'ın peygamberlerine verdiği sözden cayacağını sanma! Şüphesiz Allah Azîzdir (mutlak üstündür), intikam sahibidir.” (47)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى: وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ [إِبْرَاهِيمَ: ٤٢] وَقَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ لَمْ يُقِمِ الْقِيَامَةَ وَلَمْ يَنْتَقِمْ لِلْمَظْلُومِينَ مِنَ الظَّالِمِينَ، لَزِمَ إِمَّا كَوْنُهُ غَافِلًا وَإِمَّا كَوْنُهُ مُخْلِفًا فِي الْوَعْدِ، وَلَمَّا تَقَرَّرَ فِي الْعُقُولِ السَّلِيمَةِ أَنَّ كُلَّ ذَلِكَ مُحَالٌ كَانَ الْقَوْلُ بِأَنَّهُ لَا يُقِيمُ الْقِيَامَةَ بَاطِلًا وَقَوْلُهُ: مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ يَعْنِي قَوْلَهُ: إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا [غَافِرٍ: ٥١] وَقَوْلِهِ: كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي [الْمُجَادَلَةِ: ٢١] .

Bil ki O Teâlâ önceki ayette: { وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ } “Sakın Allah'ı zalimlerin yaptıklarından habersiz sanma!” [İbrâhîm 42] buyurmuş, bu ayette ise: { فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ } “Sakın Allah'ın peygamberlerine verdiği sözden cayacağını sanma!” buyurmuştur. Bundan maksat; şayet O Teâlâ kıyameti koparmayıp mazlumların intikamını zalimlerden almamış olsaydı, ya gafil olmasının ya da vaadinden cayan olmasının gerekeceğine dikkat çekmektir. Bunların hepsinin muhal olduğu selim akıllarda yerleştiğine göre, O'nun kıyameti koparmayacağını söylemek bâtıldır. O'nun: { مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ } buyruğu; { إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا } “Şüphesiz biz peygamberlerimize yardım ederiz” [Gāfir 51] ve: { كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي } “Allah: ‘Elbette ben ve elçilerim galip geleceğiz’ diye yazmıştır” [Mücâdele 21] buyruklarını kastetmektedir.

فَإِنْ قِيلَ: هَلَّا قِيلَ مُخْلِفَ رُسُلِهِ وَعْدَهُ، وَلِمَ قَدَّمَ الْمَفْعُولَ الثَّانِيَ عَلَى الْأَوَّلِ؟

Şayet: “Niçin ‘muhlife rusulihî va‘dehû’ denilmedi de ikinci mef'ûl birincinin önüne geçirildi?” denilirse;

قُلْنَا: لِيُعْلَمَ أَنَّهُ لَا يُخْلِفُ الْوَعْدَ أَصْلًا، إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ، ثم قال: رُسُلَهُ لِيَدُلَّ بِهِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا لَمْ يُخْلِفْ وَعْدَهُ أَحَدًا وَلَيْسَ مِنْ شَأْنِهِ إِخْلَافُ الْمَوَاعِيدِ فَكَيْفَ يُخْلِفُهُ رُسُلَهُ الَّذِينَ هُمْ خِيرَتُهُ وَصَفْوَتُهُ، وَقُرِئَ: مُخْلِفَ وَعْدَ رُسُلِهِ بِجَرِّ الرُّسُلِ وَنَصْبِ الْوَعْدِ، وَالتَّقْدِيرُ: مُخْلِفَ رُسُلِهِ وَعْدَهُ، وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ فِي الضَّعْفِ، كَمَنْ قَرَأَ قَتْلُ أَوْلَادَهُمْ شُرَكَائِهِمْ ثم قال: إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ أَيْ غَالِبٌ لَا يُمَاكِرُ ذُو انتِقامٍ لأوليائه.

Biz deriz ki: O'nun vaadinden asla caymayacağının, şüphesiz Allah'ın vaadinden dönmeyeceğinin bilinmesi için [böyle buyrulmuştur]. Sonra: { رُسُلَهُ } buyurmuştur ki; O Teâlâ hiç kimseye verdiği sözden caymadığına ve vaatlerden dönmek O'nun şanından olmadığına göre, seçkin ve arınmış kulları olan peygamberlerine verdiği sözden nasıl cayacağını göstersin. Bu ifade, { الرُّسُلِ } lafzının cerri ve { الْوَعْدِ } lafzının nasbı ile { مُخْلِفَ وَعْدَ رُسُلِهِ } şeklinde de okunmuştur; takdiri “muhlife rusulihî va‘dehû” şeklindedir. Bu kıraat zayıflık bakımından “katlu evlâdehüm şürakâihim” şeklinde okuyan kimsenin kıraati gibidir. Sonra O Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ } “Şüphesiz Allah Azîzdir”, yani tuzak kurulamayan mutlak galiptir; dostları için { ذُو انتِقامٍ } “intikam sahibidir” buyurmuştur.

[سورة إبراهيم (١٤) : الآيات ٤٨ الى ٥٢]

[İbrâhîm Suresi (14), Ayetler 48-52]

يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّماواتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ (٤٨) وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ (٤٩) سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ وَتَغْشى وُجُوهَهُمُ النَّارُ (٥٠) لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ (٥١) هَذَا بَلاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ وَلِيَعْلَمُوا أَنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَلِيَذَّكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ (٥٢)

{ يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّماواتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ } “O gün yer başka bir yere, gökler de [başka göklere] dönüştürülür; [insanlar] tek ve kahredici olan Allah'ın huzuruna çıkarlar.” (48) { وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ } “O gün günahkârları zincirlere vurulmuş görürsün.” (49) { سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ وَتَغْشى وُجُوهَهُمُ النَّارُ } “Gömlekleri katrandandır, yüzlerini de ateş bürür.” (50) { لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ } “[Bu,] Allah'ın herkese kazandığının karşılığını vermesi içindir. Şüphesiz Allah hesabı çabuk görendir.” (51) { هَذَا بَلاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ وَلِيَعْلَمُوا أَنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَلِيَذَّكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ } “Bu [Kur'an], kendisiyle uyarılsınlar, O'nun ancak tek bir ilah olduğunu bilsinler ve akıl sahipleri iyice düşünüp öğüt alsınlar diye insanlara bir bildiridir.” (52)

اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: عَزِيزٌ ذُو انتِقامٍ بَيَّنَ وَقْتَ انْتِقَامِهِ فَقَالَ: يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَعَظَّمَ مِنْ حَالِ ذَلِكَ الْيَوْمِ، لِأَنَّهُ لَا أَمْرَ أَعْظَمُ من العقول والنفوس من تغيير السموات وَالْأَرْضِ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ: { عَزِيزٌ ذُو انتِقامٍ } “Azîzdir, intikam sahibidir” buyurunca, intikamının vaktini açıklayarak: { يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ } “O gün yer başka bir yere dönüştürülür” buyurmuş ve o günün durumunu yüceltmiştir. Zira akıllar ve nefisler için göklerin ve yerin değişmesinden daha büyük bir iş yoktur. Bu ayette birkaç mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: ذَكَرَ الزَّجَّاجُ فِي نَصْبِ يَوْمَ وَجْهَيْنِ، إِمَّا عَلَى الظَّرْفِ لِانْتِقَامٍ أَوْ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ قَوْلِهِ: يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ.

Birinci Mesele: Zeccâc, { يَوْمَ } kelimesinin nasbı hususunda iki vecih zikretmiştir: Ya intikam lafzının zarfı [olduğu için mansuptur] ya da O'nun: { يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ } “Kendilerine azabın geleceği gün” kavlinden bedeldir.

المسألة الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ التَّبْدِيلَ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ تَكُونَ الذَّاتُ بَاقِيَةً وَتَتَبَدَّلَ صِفَتُهَا بِصِفَةٍ

İkinci Mesele: Bil ki tebdil (dönüştürme) iki ihtimali taşır: Birincisi: Zâtın baki kalıp niteliğinin başka bir nitelikle

أُخْرَى. وَالثَّانِي: أَنْ تَفْنَى الذَّاتُ الْأُولَى وَتَحْدُثَ ذَاتٌ أُخْرَى، وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ ذِكْرَ لَفْظِ التَّبَدُّلِ لِإِرَادَةِ التَّغَيُّرِ فِي الصِّفَةِ جَائِزٌ، أَنَّهُ يُقَالُ بَدَّلْتُ الْحَلْقَةَ خَاتَمًا إِذَا أَذَبْتَهَا وَسَوَّيْتَهَا خَاتَمًا فَنَقَلْتَهَا مِنْ شَكْلٍ إِلَى شَكْلٍ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ [الْفُرْقَانِ: ٧٠] وَيُقَالُ: بَدَّلْتُ قَمِيصِي جُبَّةً أَيْ نَقَلْتُ الْعَيْنَ مِنْ صِفَةٍ إِلَى صِفَةٍ أُخْرَى، وَيُقَالُ: تَبَدَّلَ زَيْدٌ إِذَا تَغَيَّرَتْ أَحْوَالُهُ، وَأَمَّا ذِكْرُ لَفْظِ التَّبْدِيلِ عِنْدَ وُقُوعِ التَّبَدُّلِ فِي الذَّوَاتِ فَكَقَوْلِكَ بَدَّلْتُ الدَّرَاهِمَ دَنَانِيرَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها [النساء: ٥٦] وقوله: بَدَّلْناهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ [سَبَأٍ: ١٦] إِذَا عَرَفْتَ أَنَّ اللَّفْظَ مُحْتَمِلٌ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذَيْنِ الْمَفْهُومَيْنِ فَفِي الْآيَةِ قَوْلَانِ:

değişmesidir. İkincisi: İlk zâtın yok olup başka bir zâtın meydana gelmesidir. Nitelikteki değişimi kastetmek için tebeddül lafzının zikredilmesinin caiz olduğuna dair delil şudur: Bir kimse halkayı eritip yüzük haline getirdiği, yani onu bir şekilden başka bir şekle aktardığı zaman “Halkayı yüzüğe tebdil ettim (dönüştürdüm)” denilir. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bu kabildendir: { فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ } “İşte Allah onların kötülüklerini iyiliklere tebdil eder (dönüştürür)” [Furkan 70]. Yine bir kimse “Gömleğimi cübbeye tebdil ettim (dönüştürdüm)” der ki bu, zatı bir nitelikten başka bir niteliğe aktardım demektir. Kişinin halleri değiştiğinde “Zeyd tebeddül etti (değişti)” denilir. Zâtlarda vuku bulan tebeddül esnasında tebdil lafzının zikredilmesine gelince, bu da senin “Dirhemleri dinarlarla tebdil ettim (değiştirdim)” demen gibidir. Nitekim O'nun şu buyrukları da bundandır: { بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها } “Onlara başka deriler tebdil ederiz (veririz)” [Nisâ 56] ve { بَدَّلْناهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ } “Onların iki bahçesini iki [yeni] bahçeyle tebdil ettik (değiştirdik)” [Sebe 16]. Bu lafzın söz konusu iki mefhumdan her birine ihtimalli olduğunu bildiğine göre, ayet hakkında iki görüş bulunmaktadır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ تَبْدِيلُ الصِّفَةِ لَا تَبْدِيلُ الذَّاتِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: هِيَ تِلْكَ الْأَرْضُ إِلَّا أَنَّهَا تَغَيَّرَتْ فِي صِفَاتِهَا، فَتَسِيرُ عَنِ الْأَرْضِ جِبَالُهَا وَتُفَجَّرُ بِحَارُهَا وَتُسَوَّى، فَلَا يُرَى فِيهَا عِوَجٌ وَلَا أَمْتٌ.

Birinci Görüş: Muradın zâtın tebdili değil, niteliğin tebdili olduğudur. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: “O yine aynı yerdir; ancak nitelikleri bakımından değişmiştir. Yerin dağları yürütülür, denizleri fışkırtılır ve düzlenir; artık onda hiçbir eğrilik ve tümsek görülmez.”

وَرَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «يُبَدِّلُ اللَّهُ الْأَرْضَ غَيْرَ الأرض فيبسطها ويمدها مد الأديم العاكظي فَلَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلَا أَمْتًا»

Ebû Hüreyre radıyallâhu anh Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Allah yeri başka bir yere dönüştürür; onu Ukaaz derisinin gerilip yayıldığı gibi gerip yayar da artık onda hiçbir eğrilik ve tümsek görmezsin.»

وَقَوْلُهُ: وَالسَّماواتُ أي تبدل السموات غير السموات، وَهُوَ

O'nun: { وَالسَّماواتُ } “Ve gökler de...” buyruğu, yani göklerin de başka göklere dönüştürülmesidir. Bu durum,

كَقَوْلِهِ ﵇: «لَا يُقْتَلُ مُؤْمِنٌ بِكَافِرٍ وَلَا ذُو عَهْدٍ فِي عَهْدِهِ»

Peygamber aleyhisselâm'ın şu buyruğu gibidir: «Kâfir karşılığında bir mümin öldürülmez; ahdi içindeki bir ahitli de [kâfir karşılığında öldürülmez].»

وَالْمَعْنَى: وَلَا ذُو عَهْدٍ فِي عَهْدِهِ بِكَافِرٍ، وَتَبْدِيلُ السموات بِانْتِثَارِ كَوَاكِبِهَا وَانْفِطَارِهَا، وَتَكْوِيرِ شَمْسِهَا، وَخُسُوفِ قَمَرِهَا، وَكَوْنِهَا أَبْوَابًا، وَأَنَّهَا تَارَةً تَكُونُ كَالْمُهْلِ وَتَارَةً تَكُونُ كَالدِّهَانِ.

Bunun anlamı: “Ahdi içindeki bir ahitli de kâfir karşılığında [öldürülmez]” demektir. Göklerin tebdili ise yıldızlarının saçılması, yarılması, güneşinin dürülmesi, ayının tutulması, kapı kapı olması ve bazen erimiş maden gibi, bazen de kırmızıya çalan yağ gibi olmasıyladır.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ تَبْدِيلُ الذَّاتِ. قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: تُبَدَّلُ بِأَرْضٍ كَالْفِضَّةِ الْبَيْضَاءِ النَّقِيَّةِ لَمْ يُسْفَكْ عَلَيْهَا دَمٌ وَلَمْ تُعْمَلْ عَلَيْهَا خَطِيئَةٌ، فَهَذَا شَرْحُ هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ رَجَّحَ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ قَالَ لِأَنَّ قَوْلَهُ:

İkinci Görüş: Muradın zâtın tebdili olduğudur. İbn Mes‘ûd şöyle demiştir: “[Yer], üzerinde hiç kan dökülmemiş ve üzerinde hiçbir günah işlenmemiş olan, beyaz ve tertemiz gümüş gibi bir yerle değiştirilir.” İşte bu iki görüşün açıklaması böyledir. İnsanlardan birinci görüşü tercih edenler olmuştur. O şöyle demiştir: Çünkü O'nun:

يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ الْمُرَادُ هَذِهِ الْأَرْضُ، وَالتَّبَدُّلُ صِفَةٌ مُضَافَةٌ إِلَيْهَا، وَعِنْدَ حُصُولِ الصِّفَةِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ الْمَوْصُوفُ مَوْجُودًا، فَلَمَّا كَانَ الْمَوْصُوفُ بِالتَّبَدُّلِ هُوَ هَذِهِ الْأَرْضَ وَجَبَ كَوْنُ هَذِهِ الْأَرْضِ بَاقِيَةً عِنْدَ حُصُولِ ذَلِكَ التَّبَدُّلِ، وَلَا يُمْكِنُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْأَرْضُ بَاقِيَةً مَعَ صِفَاتِهَا عِنْدَ حُصُولِ ذَلِكَ التَّبَدُّلِ، وَإِلَّا لَامْتَنَعَ حُصُولُ التَّبَدُّلِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْبَاقِي هُوَ الذَّاتَ. فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَقْتَضِي كَوْنَ الذَّاتِ بَاقِيَةً، وَالْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ هُمُ الَّذِينَ يَقُولُونَ: إِنَّ عِنْدَ قِيَامِ الْقِيَامَةِ لَا يُعْدِمُ اللَّهُ الذَّوَاتِ وَالْأَجْسَامَ، وَإِنَّمَا يُعْدِمُ صِفَاتِهَا وَأَحْوَالَهَا.

{ يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ } buyruğunda murat bu yerdir; tebeddül ise ona izafe edilen bir niteliktir. Bir nitelik gerçekleştiğinde nitelenenin mutlaka mevcut olması gerekir. Tebeddül ile nitelenen bu yer olduğuna göre, söz konusu tebeddül gerçekleştiğinde bu yerin baki kalması zorunludur. Bu yerin tebeddül gerçekleştiğinde nitelikleriyle birlikte baki kalması ise mümkün değildir; aksi takdirde tebeddülün gerçekleşmesi imkânsız olurdu. Dolayısıyla baki kalanın zât olması gerekmiştir. Böylece bu ayetin zâtın baki kalmasını gerektirdiği sabit olmuştur. Bu görüşü savunanlar; kıyamet koptuğunda Allah'ın zâtları ve cisimleri yok etmeyeceğini, sadece onların niteliklerini ve hallerini yok edeceğini söyleyen kimselerdir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا يَبْعُدُ أن يقال: المراد من تبديل الأرض والسموات هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى يَجْعَلُ الْأَرْضَ جَهَنَّمَ، وَيَجْعَلُ السموات الْجَنَّةَ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: كَلَّا إِنَّ كِتابَ الْأَبْرارِ لَفِي عِلِّيِّينَ [الْمُطَفِّفِينَ: ١٨] وَقَوْلُهُ: كَلَّا إِنَّ كِتابَ الفُجَّارِ لَفِي سِجِّينٍ [الْمُطَفِّفِينَ: ٧] وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Bil ki yerin ve göklerin tebdil edilmesinden muradın; Allah Teâlâ'nın yeri cehennem, gökleri de cennet kılması olduğunu söylemek uzak bir ihtimal değildir. Buna delil Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { كَلَّا إِنَّ كِتابَ الْأَبْرارِ لَفِي عِلِّيِّينَ } “Hayır, şüphesiz iyilerin kitabı İlliyyîn'dedir” [Mutaffifîn 18] ve: { كَلَّا إِنَّ كِتابَ الفُجَّارِ لَفِي سِجِّينٍ } “Hayır, şüphesiz günahkârların kitabı Siccîn'dedir” [Mutaffifîn 7]. Doğrusunu Allah bilir.

أما قوله تَعَالَى: وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ فَنَقُولُ أَمَّا الْبُرُوزُ لِلَّهِ فَقَدْ فَسَّرْنَاهُ في قوله تعالى: وَبَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعاً وإنما ذكر الواحد القهار هاهنا، لِأَنَّ الْمُلْكَ إِذَا كَانَ لِمَالِكٍ وَاحِدٍ غَلَّابٍ لَا يُغَالَبُ قَهَّارٌ لَا يُقْهَرُ فَلَا مُسْتَغَاثَ لِأَحَدٍ إِلَى غَيْرِهِ فَكَانَ الْأَمْرُ فِي غَايَةِ الصُّعُوبَةِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلِهِ: لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ [غَافِرٍ: ١٦] وَلَمَّا وَصَفَ نَفْسَهُ سُبْحَانَهُ بِكَوْنِهِ قَهَّارًا بَيْنَ عَجْزِهِمْ وَذِلَّتِهِمْ، فَقَالَ: وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ.

Allah Teâlâ'nın: { وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ } “[İnsanlar] tek ve kahredici olan Allah'ın huzuruna çıkarlar” buyruğuna gelince, deriz ki: Allah'ın huzuruna çıkış hususunu daha önce Allah Teâlâ'nın: { وَبَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعاً } “Hepsi Allah'ın huzuruna çıktılar” buyruğunda tefsir etmiştik. Burada el-Vâhid ve el-Kahhâr isimlerinin zikredilmesi ise şundandır: Zira mülk tek olan, asla mağlup edilemeyen mutlak galip ve kahredilemeyen mutlak kahredici bir mâlike ait olunca, hiç kimse için O'ndan başkasına sığınacak bir yer kalmaz. Dolayısıyla iş son derece çetin olur. Bunun benzeri O'nun şu buyruğudur: { لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ } “Bugün mülk kimindir? Tek ve kahredici olan Allah'ındır” [Gāfir 16]. Sübhânehu kendisini kahredici olarak niteleyince, onların acziyetini ve zilletini açıklamak üzere: { وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ } “O gün günahkârları görürsün” buyurmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي صِفَاتِ عَجْزِهِمْ وَذِلَّتِهِمْ أُمُورًا:

Bil ki O Teâlâ onların acziyeti ve zilletinin nitelikleri hususunda birtakım hususlar zikretmiştir:

فَالصِّفَةُ الْأُولَى: كَوْنُهُمْ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفَادِ. يُقَالُ: قَرَنْتُ الشَّيْءَ بِالشَّيْءِ إِذَا شَدَدْتَهُ بِهِ وَوَصَلْتَهُ. وَالْقِرَانُ اسْمٌ لِلْحَبْلِ الذي يشد به شيئان. وجاء هاهنا عَلَى التَّكْثِيرِ لِكَثْرَةِ أُولَئِكَ الْقَوْمِ وَالْأَصْفَادُ جَمْعُ صَفَدٍ وَهُوَ الْقَيْدُ.

Birinci Nitelik: Onların { مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ } “zincirlere vurulmuş” olmalarıdır. Bir şeyi bir şeye bağlayıp bitiştirdiğinde “karentü'ş-şey'e bi'ş-şey'” denilir. Kıran (قِرَان), iki şeyin birbirine bağlandığı ipin adıdır. Burada o kavmin çokluğundan ötürü çoğul kalıbında gelmiştir. Esfâd (الْأَصْفَاد) ise safed (صَفَد) kelimesinin çoğuludur; o da pranga/bağ demektir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: فِي قَوْلِهِ: مُقَرَّنِينَ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا: قَالَ الْكَلْبِيُّ: مُقَرَّنِينَ كُلُّ كَافِرٍ مَعَ شَيْطَانٍ فِي غُلٍّ، وَقَالَ عَطَاءٌ: هُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ: وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ [التَّكْوِيرِ: ٧٠] أَيْ قُرِنَتْ فَيَقْرِنُ اللَّهُ تَعَالَى نُفُوسَ الْمُؤْمِنِينَ بِالْحُورِ الْعِينِ، وَنُفُوسَ الْكَافِرِينَ بِقُرَنَائِهِمْ مِنَ الشَّيَاطِينِ، وَأَقُولُ حَظُّ البحث الْعَقْلِيِّ مِنْهُ أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا فَارَقَ الدُّنْيَا، فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ قَدْ رَاضَ نَفْسَهُ وَهَذَّبَهَا وَدَعَاهَا إِلَى مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَطَاعَتِهِ وَمَحَبَّتِهِ، أَوْ مَا فَعَلَ ذَلِكَ، بَلْ تَرَكَهَا مُتَوَغِّلَةً فِي اللَّذَّاتِ الْجَسَدَانِيَّةِ مُقْبِلَةً على الأحوال الوهمية والخيالة، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ فَتِلْكَ النَّفْسُ تُفَارِقُ مَعَ تِلْكَ الْجِهَةِ بِالْحَضْرَةِ الْإِلَهِيَّةِ، وَالسَّعَادَةِ/ بِالْعِنَايَةِ الصَّمَدَانِيَّةِ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِيَ فَتِلْكَ النَّفْسُ تُفَارِقُ مَعَ الْأَسَفِ وَالْحُزْنِ وَالْبَلَاءِ الشَّدِيدِ، بِسَبَبِ الْمَيْلِ إِلَى عَالَمِ الْجِسْمِ، وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ وَشَيْطَانُ النَّفْسِ الْكَافِرَةِ هِيَ الْمَلَكَاتُ الْبَاطِلَةُ، وَالْحَوَادِثُ الْفَاسِدَةُ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِ عَطَاءٍ: إِنَّ كُلَّ كَافِرٍ مَعَ شَيْطَانِهِ يَكُونُ مَقْرُونًا فِي الْأَصْفَادِ.

Bunu bildiğine göre deriz ki: { مُقَرَّنِينَ } kavlinde üç vecih vardır: Birincisi: Kelbî şöyle demiştir: “Mukarranîn, her kâfirin bir şeytanla birlikte bir bukağıda bağlanmış olmasıdır.” Atâ ise: “Bu, O'nun: { وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ } ‘Nefisler eşleştirildiği zaman’ [Tekvîr 7] kavlinin anlamıdır; yani birbirine bağlanmasıdır; böylece Allah Teâlâ müminlerin nefislerini hûrilerle, kâfirlerin nefislerini ise şeytanlardan olan yoldaşlarıyla birbirine bağlar” demiştir. Ben derim ki: Bu konudaki aklî tahlilin payı şudur: İnsan dünyadan ayrıldığında, ya nefsini terbiye edip arındırmış ve onu Allah Teâlâ'yı tanımaya, O'na itaate ve muhabbetine yöneltmiştir; ya da bunu yapmayıp aksine onu bedensel lezzetlere dalmış, vehmî ve hayalî hallere yönelmiş olarak bırakmıştır. Şayet birinci durum söz konusu ise o nefis bu cihetle ilâhî huzurla ve samedânî inayet sayesinde saadetle ayrılır. Şayet ikinci durum söz konusu ise o nefis cisimler alemine meyletmesi sebebiyle esef, hüzün ve şiddetli bir bela ile ayrılır. İşte: { وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ } kavliyle murat edilen budur. Kâfir nefsin şeytanı ise batıl melekeler ve fasit oluşumlardır. Atâ'nın: “Her kâfir kendi şeytanıyla birlikte bukağılarda bağlanmış olur” sözünün muradı da budur.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ هُوَ قَرْنُ بَعْضِ الْكُفَّارِ بِبَعْضٍ، وَالْمُرَادُ أَنَّ تِلْكَ النُّفُوسَ الشَّقِيَّةَ وَالْأَرْوَاحَ الْمُكَدَّرَةَ الظُّلْمَانِيَّةَ، لِكَوْنِهَا مُتَجَانِسَةً مُتَشَاكِلَةً يَنْضَمُّ بَعْضُهَا إِلَى بَعْضٍ، وَتُنَادِي ظُلْمَةُ كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهَا إِلَى الْأُخْرَى، فَانْحِدَارُ كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهَا إِلَى الْأُخْرَى فِي تِلْكَ الظُّلُمَاتِ، وَالْخَسَارَاتِ هِيَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ.

{ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ } kavlinin tefsirindeki ikinci görüş: Kâfirlerin bazısının bazısına bağlanmasıdır. Murad edilen şudur: Bu bedbaht nefisler ve bulanık, karanlık ruhlar; birbiriyle aynı cinsten ve benzer yapıda oldukları için birbirine katılırlar ve her birinin karanlığı diğerini çağırır. İşte bu karanlıklarda ve hüsranlarda her birinin diğerine doğru sürüklenip çekilmesi, { مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ } buyruğu ile murat edilen şeydir.

وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: قَالَ زَيْدُ بْنُ أَرْقَمَ: قُرِنَتْ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ إِلَى رِقَابِهِمْ بِالْأَغْلَالِ، وَحَظُّ الْعَقْلِ مِنْ ذَلِكَ أَنَّ الْمَلَكَاتِ الْحَاصِلَةَ فِي جَوْهَرِ النَّفْسِ إِنَّمَا تَحْصُلُ بِتَكْرِيرِ الْأَفْعَالِ الصَّادِرَةِ مِنَ الْجَوَارِحِ وَالْأَعْضَاءِ، فَإِذَا كَانَتْ تِلْكَ الْمَلَكَاتُ ظُلْمَانِيَّةً كَدِرَةً، صَارَتْ فِي الْمِثَالِ كَأَنَّ أَيْدِيَهَا وَأَرْجُلَهَا قُرِنَتْ وَغُلَّتْ فِي رِقَابِهَا. وَأما قوله: فِي الْأَصْفادِ فَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهَا: أن يكون ذلك متعلقا بمقرنين، والمعنى: يقربون بِالْأَصْفَادِ. وَالثَّانِي: أَنْ لَا يَكُونَ مُتَعَلِّقًا بِهِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ مُقَرَّنُونَ مُقَيَّدُونَ، وَحَظُّ الْعَقْلِ مَعْلُومٌ مِمَّا سَلَفَتِ الْإِشَارَةُ إِلَيْهِ.

Üçüncü Görüş: Zeyd b. Erkam şöyle demiştir: “Elleri ve ayakları boyunlarına bukağılarla bağlanmıştır.” Bunun akli payı şudur: Nefsin cevherinde meydana gelen melekeler, ancak uzuvlardan ve organlardan sadır olan fiillerin tekrarlanmasıyla hasıl olur. Bu melekeler karanlık ve bulanık olduğunda, misal aleminde sanki elleri ve ayakları boyunlarına bağlanıp bukağıya vurulmuş gibi olur. O'nun: { فِي الْأَصْفادِ } kavline gelince, bunda iki vecih vardır: Birincisi: Bunun “mukarranîn” kelimesine müteallık olmasıdır; mana: “Bukağılarla birbirine bağlanırlar” şeklindedir. İkincisi: Ona müteallık olmamasıdır; mana: “Onlar birbirine bağlanmışlar ve bukağıya vurulmuşlardır” şeklindedir. Aklın payı ise daha önce işaret edilen hususlardan bilinmektedir.

الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ السَّرَابِيلُ جَمْعُ سِرْبَالٍ وَهُوَ الْقَمِيصُ، وَالْقَطِرَانُ فِيهِ ثَلَاثُ لُغَاتٍ: قَطْرَانٌ وقطران وقطرن، بِفَتْحِ الْقَافِ وَكَسْرِهَا مَعَ سُكُونِ الطَّاءِ وَبِفَتْحِ الْقَافِ وَكَسْرِ الطَّاءِ، وَهُوَ شَيْءٌ يَتَحَلَّبُ مِنْ شَجَرٍ يُسَمَّى الْأَبْهَلَ فَيُطْبَخُ وَيُطْلَى بِهِ الْإِبِلُ الْجَرِبُ فَيَحْرِقُ الْجَرَبَ بِحَرَارَتِهِ وَحِدَّتِهِ، وَقَدْ تَصِلُ حَرَارَتُهُ إِلَى دَاخِلِ الْجَوْفِ، وَمِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَتَسَارَعَ فِيهِ اشْتِعَالُ النَّارِ، وَهُوَ أَسْوَدُ اللَّوْنِ مُنْتِنُ الرِّيحِ فَتُطْلَى بِهِ جُلُودُ أَهْلِ النَّارِ حَتَّى يَصِيرَ ذَلِكَ الطَّلْيُ كَالسَّرَابِيلِ، وَهِيَ الْقُمُصُ فَيَحْصُلُ بِسَبَبِهَا أَرْبَعَةُ أَنْوَاعٍ مِنَ الْعَذَابِ، لَذْعُ الْقَطِرَانِ وَحُرْقَتُهُ، وَإِسْرَاعُ النَّارِ فِي جُلُودِهِمْ وَاللَّوْنُ الْوَحْشُ وَنَتْنُ الرِّيحِ، وَأَيْضًا التَّفَاوُتُ بَيْنَ قَطِرَانِ الْقِيَامَةِ وَقَطِرَانِ الدُّنْيَا كَالتَّفَاوُتِ بَيْنَ النَّارَيْنِ، وَأَقُولُ حَظُّ الْعَقْلِ مِنْ هَذَا أَنَّ جَوْهَرَ الرُّوحِ جَوْهَرٌ مُشْرِقٌ لَامِعٌ مِنْ عَالَمِ الْقُدُسِ وَغَيْبَةِ الْجَلَالِ، وَهَذَا الْبَدَنُ جَارٍ مَجْرَى السِّرْبَالِ وَالْقَمِيصِ لَهُ، وَكُلُّ مَا يَحْصُلُ لِلنَّفْسِ مِنَ الْآلَامِ وَالْغُمُومِ، فَإِنَّمَا يَحْصُلُ بِسَبَبِ هَذَا الْبَدَنِ، فَلِهَذَا الْبَدَنِ لَذْعٌ وَحُرْقَةٌ فِي جَوْهَرِ النَّفْسِ، لِأَنَّ الشَّهْوَةَ وَالْحِرْصَ وَالْغَضَبَ إِنَّمَا تَتَسَارَعُ إِلَى جَوْهَرِ الرُّوحِ بِسَبَبِهِ، وَكَوْنِهِ لِلْكَثَافَةِ وَالْكُدُورَةِ وَالظُّلْمَةِ هُوَ الَّذِي يُخْفِي لَمَعَانَ الرُّوحِ وَضَوْءَهُ وَهُوَ سَبَبٌ لِحُصُولِ النَّتْنِ وَالْعُفُونَةِ، فَتَشَبَّهَ هَذَا الْجَسَدُ بِسَرَابِيلَ مِنَ الْقَطِرَانِ وَالْقِطْرِ، وَقَرَأَ/ بَعْضُهُمْ مِنْ قِطْرٍ آنٍ وَالْقِطْرُ النُّحَاسُ أَوِ الصُّفْرُ الْمُذَابُ وَالْآنِي الْمُتَنَاهِي حَرُّهُ. قَالَ أَبُو بَكْرِ بْنُ الْأَنْبَارِيِّ: وَتِلْكَ النَّارُ لَا تُبْطِلُ ذَلِكَ الْقَطِرَانَ وَلَا تُفْنِيهِ كَمَا لَا تُهْلِكُ النَّارُ أَجْسَادَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ.

İkinci Nitelik: Allah Teâlâ'nın: { سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ } “Gömlekleri katrandandır” buyruğudur. Serâbîl (السَّرَابِيل), sirbâl (سِرْبَال) kelimesinin çoğuludur; o da gömlek demektir. Katran (الْقَطِرَان) kelimesinde üç lügat vardır: Kâf'ın fethası ve kesresiyle beraber tı harfinin sükûnu ile katrân (قَطْرَان) ve kıtrân (قِطْرَان); kâf'ın fethası ve tı harfinin kesresiyle katırân (قَطِرَان). Bu, ebhel (ardıç) denilen bir ağaçtan süzülen bir maddedir; kaynatılır ve uyuz develere sürülür; harareti ve keskinliği ile uyuzu yakar, harareti bazen karın boşluğuna kadar ulaşır. Özelliği gereği içine ateşin tutuşması çok hızlı gerçekleşir. Siyah renkli ve pis kokuludur. İşte cehennem ehlinin derilerine bu madde sürülür de o sürülmüş madde serâbîl yani gömlekler gibi olur. Böylece onun sebebiyle dört çeşit azap hasıl olur: Katranın acısı ve yakıcılığı, ateşin derilerine hızlıca yayılması, çirkin renk ve pis koku. Ayrıca kıyamet katranı ile dünya katranı arasındaki fark, iki ateş arasındaki fark gibidir. Ben derim ki: Bunun aklî payı şudur: Ruhun cevheri, kudsiyet aleminden ve celal gaybından gelen parlak ve ışık saçan bir cevherdir. Bu beden ise onun için bir sirbâl ve gömlek mesabesindedir. Nefse isabet eden bütün acılar ve kederler ancak bu beden sebebiyle hasıl olur. Dolayısıyla bu bedenin nefsin cevherinde bir acısı ve yakıcılığı vardır; çünkü şehvet, hırs ve öfke ruhun cevherine ancak onun vasıtasıyla hızla hücum eder. Bedenin yoğunluk, bulanıklık ve karanlık niteliğinde olması ise ruhun parıltısını ve ışığını gizleyen şeydir; aynı zamanda pis koku ve kokuşmanın hasıl olma sebebidir. Böylece bu ceset, katrandan ve kıtrdan yapılmış gömleklere benzemiştir. Bazıları bu kısmı { مِنْ قِطْرٍ آنٍ } şeklinde okumuştur. Kıtr (الْقِطْر), erimiş bakır veya pirinçtir; ânî (الْآنِي) ise harareti son noktaya ulaşmış demektir. Ebû Bekir b. el-Enbârî şöyle demiştir: “Ateş onların bedenlerini ve üzerlerindeki bukağıları yok etmediği gibi, o ateş bu katranı da iptal etmez ve yok etmez.”

الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَغْشى وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ [الزُّمَرِ: ٢٤] وَقَوْلُهُ: يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ [الْقَمَرِ: ٤٨] .

Üçüncü Nitelik: Allah Teâlâ'nın: { وَتَغْشى وُجُوهَهُمُ النَّارُ } “Yüzlerini de ateş bürür” buyruğudur. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruklarıdır: { أَفَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Kıyamet günü yüzüyle azabın kötülüğünden sakınan kimse mi?” [Zümer 24] ve: { يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ } “O gün yüzüstü ateşe sürüklenecekleri gün...” [Kamer 48].

وَاعْلَمْ أَنَّ مَوْضِعَ الْمَعْرِفَةِ وَالنَّكِرَةِ وَالْعِلْمِ وَالْجَهْلِ هُوَ الْقَلْبُ، وَمَوْضِعَ الْفِكْرِ وَالْوَهْمِ وَالْخَيَالِ هُوَ الرَّأْسُ.

Bil ki marifet (tanıma), nekre (tanımama), ilim ve cehaletin mahalli kalptir; düşünce, vehim ve hayalin mahalli ise baştır.

وَأَثَرُ هَذِهِ الْأَحْوَالِ إِنَّمَا تَظْهَرُ فِي الوجه، فَلِهَذَا السَّبَبِ خَصَّ اللَّهُ تَعَالَى هَذَيْنِ الْعُضْوَيْنِ بِظُهُورِ آثَارِ الْعِقَابِ فِيهِمَا فَقَالَ فِي الْقَلْبِ: نارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ الَّتِي تَطَّلِعُ عَلَى الْأَفْئِدَةِ [الْهُمَزَةِ: ٦، ٧] وَقَالَ فِي الوجه: وَتَغْشى وُجُوهَهُمُ النَّارُ بِمَعْنَى تَتَغَشَّى، وَلَمَّا ذَكَرَ تَعَالَى هَذِهِ الصِّفَاتِ الثَّلَاثَةَ قَالَ: لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الْمُرَادُ مِنْهُ أَنْفُسُ الْكُفَّارِ لِأَنَّ مَا سَبَقَ ذِكْرُهُ لَا يَلِيقُ أَنْ يَكُونَ جَزَاءً لِأَهْلِ الْإِيمَانِ، وَأَقُولُ يُمْكِنُ إِجْرَاءُ اللَّفْظِ عَلَى عُمُومِهِ، لِأَنَّ لَفْظَ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يَجْزِي كُلَّ شَخْصٍ بِمَا يَلِيقُ بِعَمَلِهِ وَكَسْبِهِ وَلَمَّا كَانَ كَسْبُ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ الْكُفْرَ وَالْمَعْصِيَةَ، كَانَ جَزَاؤُهُمْ هُوَ هَذَا الْعِقَابَ الْمَذْكُورَ، وَلَمَّا كَانَ كَسْبُ الْمُؤْمِنِينَ الْإِيمَانَ وَالطَّاعَةَ، كَانَ اللَّائِقُ بِهِمْ هُوَ الثَّوَابَ وَأَيْضًا أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا عَاقَبَ الْمُجْرِمِينَ بِجُرْمِهِمْ فَلِأَنْ يُثِيبَ الْمُطِيعِينَ عَلَى طَاعَتِهِمْ كَانَ أَوْلَى.

Bu hallerin eseri ise ancak yüzde ortaya çıkar. İşte bu sebeple Allah Teâlâ, azabın eserlerinin kendilerinde zuhur etmesi hususunda bu iki organı tahsis etmiştir; böylece kalp hakkında: { نارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ الَّتِي تَطَّلِعُ عَلَى الْأَفْئِدَةِ } “Allah'ın tutuşturulmuş, ta yüreklere kadar tırmanan ateşidir” [Hümeze 6-7] buyurmuş, yüz hakkında da bürünür anlamında: { وَتَغْشى وُجُوهَهُمُ النَّارُ } “Yüzlerini de ateş bürür” buyurmuştur. O Teâlâ bu üç niteliği zikredince: { لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ } “[Bu,] Allah'ın herkese kazandığının karşılığını vermesi içindir” buyurmuştur. Vâhidî şöyle demiştir: “Buradaki murat kâfirlerin nefisleridir; çünkü daha önce zikredilenlerin iman ehline ceza olması layık değildir.” Ben derim ki: Lafzı umumu üzere yürütmek mümkündür; zira ayetin lafzı O Teâlâ'nın her şahsa ameline ve kazancına layık olan karşılığı vereceğine delalet etmektedir. Bu kâfirlerin kazancı küfür ve isyan olunca, cezaları zikredilen bu azap olmuştur; müminlerin kazancı ise iman ve itaat olunca, onlara layık olan da sevaptır. Ayrıca O Teâlâ günahkârları günahları sebebiyle cezalandırdığına göre, itaat edenleri itaatleri sebebiyle mükâfatlandırması evleviyetle geçerlidir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ وَالْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى لَا يَظْلِمُهُمْ وَلَا يَزِيدُ عَلَى عِقَابِهِمُ الَّذِي يَسْتَحِقُّونَهُ. وَحَظُّ الْعَقْلِ مِنْهُ أَنَّ الْأَخْلَاقَ الظلمانية هي المبادي لِحُصُولِ الْآلَامِ الرُّوحَانِيَّةِ وَحُصُولُ تِلْكَ الْأَخْلَاقِ فِي النَّفْسِ عَلَى قَدْرِ صُدُورِ تِلْكَ الْأَعْمَالِ مِنْهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، فَإِنَّ الْمَلَكَاتِ النَّفْسَانِيَّةَ إِنَّمَا تَحْصُلُ فِي جَوْهَرِ النَّفْسِ بِسَبَبِ الْأَفْعَالِ الْمُتَكَرِّرَةِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَتِلْكَ الْآلَامُ تَتَفَاوَتُ بِحَسَبِ تِلْكَ الْأَفْعَالِ فِي كَثْرَتِهَا وَقِلَّتِهَا وَشِدَّتِهَا وَضَعْفِهَا وَذَلِكَ يُشْبِهُ الْحِسَابَ.

Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ } “Şüphesiz Allah hesabı çabuk görendir” buyurmuştur. Murat, O Teâlâ'nın onlara zulmetmeyeceği ve hak ettikleri cezanın üzerine fazlalık eklemeyeceğidir. Bunun aklî payı şudur: Karanlık ahlak, ruhanî acıların hasıl olmasının başlangıçlarıdır; bu ahlakın nefiste hasıl olması ise dünya hayatında kendilerinden bu amellerin sadır olması miktarıncadır. Zira nefsânî melekeler nefsin cevherinde ancak tekrarlanan fiiller sebebiyle hasıl olur. Bu takdire göre söz konusu acılar; bu fiillerin çokluğu, azlığı, şiddeti ve zayıflığı nispetinde farklılaşır ve bu durum hesaba benzer.

ثم قال تَعَالَى: هَذَا بَلاغٌ لِلنَّاسِ أَيْ هَذَا التَّذْكِيرُ وَالْمَوْعِظَةُ بَلَاغٌ لِلنَّاسِ، أَيْ كِفَايَةٌ فِي الْمَوْعِظَةِ ثُمَّ اخْتَلَفُوا فَقِيلَ: إِنَّ قَوْلَهُ هَذَا إِشَارَةٌ إِلَى كُلِّ الْقُرْآنِ، وَقِيلَ: بَلْ إِشَارَةٌ إِلَى كُلِّ هَذِهِ السُّورَةِ، وَقِيلَ: بَلْ إِشَارَةٌ إِلَى الْمَذْكُورِ مِنْ قوله: فَلا تَحْسَبَنَّ إِلَى قَوْلِهِ: سَرِيعُ الْحِسابِ وَأما قوله: وَلِيُنْذَرُوا بِهِ فَهُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى مَحْذُوفٍ أَيْ لِيَنْتَصِحُوا: وَلِيُنْذَرُوا بِهِ أَيْ بِهَذَا الْبَلَاغِ.

Sonra Allah Teâlâ: { هَذَا بَلاغٌ لِلنَّاسِ } “Bu, insanlara bir bildiridir” buyurmuştur; yani bu hatırlatma ve öğüt insanlara bir bildiri olup öğüt hususunda bir kifayettir. Sonra ihtilaf etmişlerdir: “Bu” kavlinin bütün Kur'an'a işaret ettiği söylenmiştir; bilakis bütün bu sureye işaret ettiği söylenmiştir; bilakis: { فَلا تَحْسَبَنَّ } “Sakın sanma” buyruğundan: { سَرِيعُ الْحِسابِ } “Hesabı çabuk görendir” kavline kadar zikredilenlere işaret ettiği söylenmiştir. O'nun: { وَلِيُنْذَرُوا بِهِ } “Ve kendisiyle uyarılsınlar diye” buyruğuna gelince; bu, hazfedilmiş bir ifadeye matuftur, yani “öğüt alsınlar ve onunla, yani bu bildiriyle uyarılsınlar diye” takdirindedir.

ثم قال: وَلِيَعْلَمُوا أَنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَلِيَذَّكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra: { وَلِيَعْلَمُوا أَنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَلِيَذَّكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ } “O'nun ancak tek bir ilah olduğunu bilsinler ve akıl sahipleri iyice düşünüp öğüt alsınlar diye” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: قَدْ ذَكَرْنَا فِي هَذَا الْكِتَابِ مِرَارًا أَنَّ النَّفْسَ الْإِنْسَانِيَّةَ لَهَا شُعْبَتَانِ: الْقُوَّةُ النَّظَرِيَّةُ وَكَمَالُ حَالِهَا فِي مَعْرِفَةِ الْمَوْجُودَاتِ بِأَقْسَامِهَا وَأَجْنَاسِهَا وَأَنْوَاعِهَا حَتَّى تَصِيرَ النَّفْسُ كَالْمِرْآةِ/ الَّتِي يَتَجَلَّى فِيهَا قُدْسُ الْمَلَكُوتِ وَيَظْهَرَ فِيهَا جَلَالُ اللَّاهُوتِ وَرَئِيسُ هَذِهِ الْمَعَارِفِ وَالْجَلَاءِ، مَعْرِفَةُ تَوْحِيدِ اللَّهِ بِحَسَبِ ذَاتِهِ وَصِفَاتِهِ وَأَفْعَالِهِ.

Birinci Mesele: Bu kitapta defalarca belirttik ki insan nefsinin iki şubesi vardır: Nazari kuvvet; bunun halinin kemali, nefsin melekûtun kudsiyetinin tecelli ettiği ve lâhûtun celalinin onda zuhur ettiği bir ayna gibi olması için kısımları, cinsleri ve nevileriyle varlıkları bilmektir. Bu marifetlerin ve tecellinin reisi ise Allah'ın zâtı, sıfatları ve fiilleri bakımından birliğini bilmektir.

وَالشُّعْبَةُ الثَّانِيَةُ: الْقُوَّةُ الْعَمَلِيَّةُ وَسَعَادَتُهَا فِي أَنْ تَصِيرَ مَوْصُوفَةً بِالْأَخْلَاقِ الْفَاضِلَةِ الَّتِي تَصِيرُ مبادي لِصُدُورِ الْأَفْعَالِ الْكَامِلَةِ عَنْهَا، وَرَئِيسُ سَعَادَاتِ هَذِهِ الْقُوَّةِ طَاعَةُ اللَّهِ وَخِدْمَتُهُ.

İkinci Şube: Amelî kuvvettir; bunun saadeti ise kendisinden kâmil fiillerin sadır olmasının başlangıçları olacak faziletli ahlakla vasıflanmasıdır. Bu kuvvetin saadetlerinin reisi ise Allah'a itaat ve O'na kulluktur.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: وَلِيَعْلَمُوا أَنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ إِشَارَةٌ إِلَى مَا يَجْرِي مَجْرَى الرَّئِيسِ لِكَمَالِ حال القوة النظرية وقوله: وَلِيَذَّكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ إِشَارَةٌ إِلَى مَا يَجْرِي مَجْرَى الرَّئِيسِ لِكَمَالِ حَالِ الْقُوَّةِ الْعَمَلِيَّةِ فَإِنَّ الْفَائِدَةَ فِي هَذَا التَّذَكُّرِ، إِنَّمَا هُوَ الْإِعْرَاضُ عَنِ الْأَعْمَالِ الْبَاطِلَةِ وَالْإِقْبَالُ عَلَى الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ، وَهَذِهِ الْخَاتِمَةُ كَالدَّلِيلِ الْقَاطِعِ فِي أَنَّهُ لَا سَعَادَةَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مِنْ هَاتَيْنِ الْجِهَتَيْنِ.

Bunu bildiğine göre deriz ki: O'nun: { وَلِيَعْلَمُوا أَنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ } “O'nun ancak tek bir ilah olduğunu bilsinler diye” buyruğu, nazarî kuvvetin halinin kemali için reis mesabesinde olan şeye işarettir. O'nun: { وَلِيَذَّكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ } “Ve akıl sahipleri iyice düşünüp öğüt alsınlar diye” buyruğu ise amelî kuvvetin halinin kemali için reis mesabesinde olan şeye işarettir. Zira bu tezekkürün (düşünüp öğüt almanın) faydası, ancak batıl amellerden yüz çevirmek ve salih amellere yönelmektir. Bu son kısım, insan için ancak bu iki cihetten saadet bulunabileceğine dair kesin bir delil gibidir.

المسألة الثَّانِيَةُ: هَذِهِ الْآيَاتُ مُشْعِرَةٌ بِأَنَّ التَّذْكِيرَ بِهَذِهِ الْمَوَاعِظِ وَالنَّصَائِحِ يُوجِبُ الْوُقُوفَ عَلَى التَّوْحِيدِ وَالْإِقْبَالَ عَلَى الْعَمَلِ الصَّالِحِ، وَالوجه فِيهِ أَنَّ الْمَرْءَ إِذَا سَمِعَ هَذِهِ التَّخْوِيفَاتِ وَالتَّحْذِيرَاتِ عَظُمَ خَوْفُهُ وَاشْتَغَلَ بِالنَّظَرِ وَالتَّأَمُّلِ، فَوَصَلَ إِلَى مَعْرِفَةِ التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ وَاشْتَغَلَ بِالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ.

İkinci Mesele: Bu ayetler, bu mev'izalar ve nasihatlerle hatırlatmada bulunmanın tevhidi kavramayı ve salih amele yönelmeyi gerektirdiğini hissettirmektedir. Bunun izahı şudur: Kişi bu korkutmaları ve uyarıları işittiğinde korkusu büyür; nazar ve tefekkürle meşgul olur; böylece tevhid ve nübüvvet marifetine ulaşır ve salih amellerle meşgul olur.

المسألة الثَّالِثَةُ: قَالَ الْقَاضِي: أَوَّلُ هَذِهِ السُّورَةِ وَآخِرُهَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ مُسْتَقِلٌّ بِفِعْلِهِ، إِنْ شَاءَ أَطَاعَ وَإِنْ شَاءَ عَصَى، أَمَّا أَوَّلُ هَذِهِ السُّورَةِ فَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ [إِبْرَاهِيمَ: ١] فَإِنَّا قَدْ ذَكَرْنَا هُنَاكَ أَنَّ هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ إِنْزَالِ الْكِتَابِ إِرْشَادُ الْخَلْقِ كُلِّهِمْ إِلَى الدِّينِ وَالتَّقْوَى وَمَنْعُهُمْ عَنِ الْكُفْرِ وَالْمَعْصِيَةِ، وَأَمَّا آخر السورة فلأن قوله: وَلِيَذَّكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَنْزَلَ هَذِهِ السُّورَةَ، وَإِنَّمَا ذَكَرَ هَذِهِ النَّصَائِحَ وَالْمَوَاعِظَ لِأَجْلِ أَنْ يَنْتَفِعَ الْخَلْقُ بِهَا فَيَصِيرُوا مُؤْمِنِينَ مُطِيعِينَ وَيَتْرُكُوا الْكُفْرَ وَالْمَعْصِيَةَ، فَظَهَرَ أَنَّ أَوَّلَ هَذِهِ السُّورَةِ وَآخِرَهَا مُتَطَابِقَانِ فِي إِفَادَةِ هَذَا الْمَعْنَى. وَاعْلَمْ أَنَّ الْجَوَابَ الْمُسْتَقْصَى عَنْهُ مَذْكُورٌ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ فَلَا فَائِدَةَ فِي الْإِعَادَةِ.

Üçüncü Mesele: Kādî şöyle demiştir: Bu surenin başı ve sonu, kulun fiilinde müstakil olduğuna, dilerse itaat edip dilerse isyan edeceğine delalet eder. Bu surenin başına gelince, o Allah Teâlâ'nın: { لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ } “İnsanları karanlıklardan aydınlığa çıkarasın diye” [İbrâhîm 1] buyruğudur. Zira biz orada bunun, Kitab'ın indirilmesindeki maksadın bütün mahlukatı dine ve takvaya irşad etmek, onları küfür ve isyandan menetmek olduğuna delalet ettiğini zikretmiştik. Surenin sonuna gelince; çünkü O'nun: { وَلِيَذَّكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ } “Ve akıl sahipleri iyice düşünüp öğüt alsınlar diye” buyruğu, Allah Teâlâ'nın bu sureyi ancak mahlukatın ondan faydalanıp mümin ve itaatkâr olmaları, küfrü ve isyanı terk etmeleri için indirdiğine ve bu nasihatleri ve mev'izaları ancak bunun için zikrettiğine delalet eder. Böylece bu surenin başının ve sonunun bu manayı ifade etmede birbiriyle örtüştüğü ortaya çıkmıştır. Bil ki bu husustaki tafsilatlı cevap surenin başında zikredilmiştir; bu yüzden onu tekrarlamakta bir fayda yoktur.

المسألة الرَّابِعَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُ لَا فَضِيلَةَ لِلْإِنْسَانِ وَلَا مَنْقَبَةَ لَهُ إِلَّا بِسَبَبِ عَقْلِهِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ إِنَّمَا أَنْزَلَ هَذِهِ الْكُتُبَ، وَإِنَّمَا بَعَثَ الرُّسُلَ لِتَذْكِيرِ أُولِي الْأَلْبَابِ، فَلَوْلَا الشَّرَفُ الْعَظِيمُ وَالْمَرْتَبَةُ الْعَالِيَةُ لِأُولِي الْأَلْبَابِ لَمَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ.

Dördüncü Mesele: Bu ayet, aklı sebebiyle olan durum hariç insan için hiçbir fazilet ve meziyet bulunmadığına delalet eder. Çünkü O Teâlâ bu kitapları ancak akıl sahiplerine hatırlatmak için indirdiğini ve peygamberleri ancak bunun için gönderdiğini beyan etmiştir. Şayet akıl sahipleri için büyük bir şeref ve yüce bir mertebe olmasaydı, durum böyle olmazdı.

قَالَ الْمُصَنِّفُ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى وَرَضِيَ عَنْهُ: تَمَّ تَفْسِيرُ هَذِهِ السُّورَةِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فِي أَوَاخِرِ شَعْبَانَ سَنَةَ إِحْدَى وَسِتِّمِائَةٍ خُتِمَ بِالْخَيْرِ وَالْغُفْرَانِ فِي صَحْرَاءِ بَغْدَادَ، وَنَسْأَلُ اللَّهَ الْخَلَاصَ مِنَ الْغُمُومِ وَالْأَحْزَانِ وَالْفَوْزَ بِدَرَجَاتِ الْجِنَانِ وَالْخَلَاصَ مِنْ دَرَكَاتِ النِّيرَانِ، إِنَّهُ الْمَلِكُ الْمَنَّانُ، الرَّحِيمُ الدَّيَّانُ، بِحَمْدِ اللَّهِ وَحُسْنِ تَوْفِيقِهِ وَصَلَاتُهُ وَسَلَامُهُ عَلَى خَاتَمِ النَّبِيِّينَ مُحَمَّدٍ وَآلِهِ وَسَلَّمَ.

Musannif -Allah Teâlâ ona rahmet etsin ve ondan razı olsun- şöyle dedi: Bu surenin tefsiri, altı yüz bir senesinin Şaban ayının sonlarında bir Cuma günü Bağdat sahrasında hayır ve mağfiretle hitama ermiştir. Allah'tan gam ve kederlerden kurtuluş, cennet derecelerine kavuşma ve cehennemin derekelerinden kurtuluş niyaz ederiz. Şüphesiz O mülkün sahibi, lütfu bol olan, merhametli ve hakkıyla karşılık veren Deyyân'dır. Allah'a hamd ve O'nun güzel muvaffakiyetiyle; salât ve selâmı nebîlerin sonuncusu Muhammed'e ve âline olsun.