المسألة الْأُولَى: السَّلْكُ إِدْخَالُ الشَّيْءِ فِي الشَّيْءِ كَإِدْخَالِ الْخَيْطِ فِي الْمَخِيطِ وَالرُّمْحِ فِي الْمَطْعُونِ، وَقِيلَ:
Birinci Mesele: Selk (السَّلْك), dikiş deliğine (el-mahît) ipliği ve mızraklanan şeye mızrağı sokmak gibi bir şeyi başka bir şeyin içine sokmaktır. Şöyle de denilmiştir:
فِي قَوْلِهِ: مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ [الْمُدَّثِّرِ: ٤٢] أَيْ أَدْخَلَكُمْ فِي جَهَنَّمَ. وَذَكَرَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَأَبُو عُبَيْدٍ: سَلَكْتُهُ وَأَسْلَكْتُهُ بِمَعْنًى وَاحِدٍ.
O'nun: {مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ} [Müddessir 42] “Sizi Sekar'a (cehenneme) ne soktu?” kavlinde [geçen kelime] yani 'sizi cehenneme soktu' [demektir]. Ebû Ubeyde ve Ebû Ubeyd, selektühû (سَلَكْتُهُ) ve eslektühû (أَسْلَكْتُهُ) kelimelerinin aynı manada olduğunu zikretmişlerdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يَخْلُقُ الْبَاطِلَ فِي قُلُوبِ الْكُفَّارِ، فَقَالُوا: قَوْلُهُ كَذلِكَ نَسْلُكُهُ أَيْ كَذَلِكَ نَسْلُكُ الْبَاطِلَ وَالضَّلَالَ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ، قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: لَمْ يَجْرِ لِلضَّلَالِ وَالْكُفْرِ ذِكْرٌ فِيمَا قَبْلَ هَذَا اللَّفْظِ، فَلَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ عَائِدًا إِلَيْهِ لَا يُقَالُ: إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَما يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ وقوله: يَسْتَهْزِؤُنَ يَدُلُّ عَلَى الِاسْتِهْزَاءِ، فَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: كَذلِكَ نَسْلُكُهُ عَائِدٌ إِلَيْهِ، وَالِاسْتِهْزَاءُ بِالْأَنْبِيَاءِ كُفْرٌ وَضَلَالٌ، / فثبت صحة قولنا الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: كَذلِكَ نَسْلُكُهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ هُوَ أَنَّهُ كَذَلِكَ نَسْلُكُ الْكُفْرَ وَالضَّلَالَ وَالِاسْتِهْزَاءَ بِأَنْبِيَاءِ اللَّهِ تَعَالَى وَرُسُلِهِ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ، لِأَنَّا نَقُولُ: إِنْ كَانَ الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: كَذلِكَ نَسْلُكُهُ عَائِدًا إِلَى الِاسْتِهْزَاءِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ عَائِدًا أَيْضًا إِلَى الِاسْتِهْزَاءِ لِأَنَّهُمَا ضَمِيرَانِ تَعَاقَبَا وَتَلَاصَقَا، فَوَجَبَ عَوْدُهُمَا إِلَى شَيْءٍ وَاحِدٍ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ بِذَلِكَ الِاسْتِهْزَاءِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ التَّنَاقُضَ، لِأَنَّ الْكَافِرَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُؤْمِنًا بِكُفْرِهِ، وَالَّذِي لَا يَكُونُ كَذَلِكَ هُوَ الْمُسْلِمُ الْعَالِمُ بِبُطْلَانِ الْكُفْرِ فَلَا يُصَدِّقُ بِهِ، وَأَيْضًا فَلَوْ كَانَ تَعَالَى هُوَ الَّذِي يَسَلُكُ الْكُفْرَ فِي قَلْبِ الْكَافِرِ وَيَخْلُقُهُ فِيهِ فَمَا أَحَدٌ أَوْلَى بِالْعُذْرِ مِنْ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ، وَلَكَانَ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَمْتَنِعُ أَنْ يَذُمَّهُمْ فِي الدُّنْيَا وَأَنَّ يُعَاقِبَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَلَيْهِ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ حَمْلُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى هَذَا الوجه فَنَقُولُ: التَّأْوِيلُ الصَّحِيحُ أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كَذلِكَ نَسْلُكُهُ عَائِدٌ إِلَى الذِّكْرِ الَّذِي هُوَ الْقُرْآنُ فَإِنَّهُ تَعَالَى قَالَ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَقَالَ بَعْدَهُ: كَذلِكَ نَسْلُكُهُ أَيْ هَكَذَا نَسْلُكُ الْقُرْآنَ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ، وَالْمُرَادُ مِنْ هَذَا السَّلْكِ هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى يُسْمِعُهُمْ هَذَا الْقُرْآنَ وَيَخْلُقُ فِي قُلُوبِهِمْ حِفْظَ هَذَا الْقُرْآنِ وَيَخْلُقُ فِيهَا الْعِلْمَ بِمَعَانِيهِ وَبَيَّنَ أَنَّهُمْ لِجَهْلِهِمْ وَإِصْرَارِهِمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ مَعَ هَذِهِ الْأَحْوَالِ عِنَادًا وَجَهْلًا، فَكَانَ هَذَا مُوجِبًا لِلُحُوقِ الذَّمِّ الشَّدِيدِ بِهِمْ، وَيَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا التَّأْوِيلِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ عَائِدٌ إِلَى الْقُرْآنِ بِالْإِجْمَاعِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: كَذلِكَ نَسْلُكُهُ عَائِدًا إِلَيْهِ أَيْضًا لِأَنَّهُمَا ضَمِيرَانِ مُتَعَاقِبَانِ فَيَجِبُ عُودُهُمَا إِلَى شَيْءٍ وَاحِدٍ. وَالثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: كَذلِكَ مَعْنَاهُ: مِثْلَ مَا عَمِلْنَا كَذَا وَكَذَا نَعْمَلُ هَذَا السَّلْكَ فَيَكُونُ هَذَا تَشْبِيهًا لِهَذَا السَّلْكِ بِعَمَلٍ آخَرَ ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ أَعْمَالِ نَفْسِهِ، وَلَمْ يَجْرِ لِعَمَلٍ مِنْ أَعْمَالِ اللَّهِ ذِكْرٌ فِي سَابِقَةِ هَذِهِ الْآيَةِ إِلَّا قَوْلَهُ: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ هَذَا مَعْطُوفًا عَلَيْهِ وَمُشَبَّهًا بِهِ، وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَ الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: نَسْلُكُهُ عَائِدًا إِلَى الذِّكْرِ وَهَذَا تَمَامُ تَقْرِيرِ كَلَامِ الْقَوْمِ.
İkinci Mesele: Arkadaşlarımız (Eş'arî âlimleri), Allah Teâlâ'nın kâfirlerin kalplerinde batılı yarattığına bu ayeti delil getirmiş ve şöyle demişlerdir: O'nun {كَذلِكَ نَسْلُكُهُ} kavli; yani suçluların kalplerine batılı ve dalaleti işte böyle sokarız [demektir]. Mu'tezile ise şöyle demiştir: Bu lafızdan önce dalalet ve küfre dair bir zikir geçmemiştir; dolayısıyla zamirin ona dönmesi mümkün değildir. Şöyle de denilemez: Allah Teâlâ: {وَما يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ} “Onlara hiçbir resul gelmezdi ki onunla alay etmiş olmasınlar” buyurmuştur; O'nun {يَسْتَهْزِؤُنَ} kavli ise alaya delalet eder. Dolayısıyla O'nun: {كَذلِكَ نَسْلُكُهُ} kavlindeki zamir ona dönmektedir; peygamberlerle alay etmek ise küfür ve dalalettir. / Böylece O'nun: {كَذلِكَ نَسْلُكُهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ} kavlinden muradın; Allah Teâlâ'nın peygamberleriyle ve resulleriyle alay etmeyi, küfrü ve dalaleti suçluların kalplerine işte böyle soktuğumuz şeklinde olan sözümüzün doğruluğu sabit olmuştur. Çünkü biz deriz ki: Eğer O'nun: {كَذلِكَ نَسْلُكُهُ} kavlindeki zamir alaya dönüyorsa, O'nun: {لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ} kavlindeki zamirin de alaya dönmesi gerekir; zira bunlar peş peşe gelen ve birbirine bitişik iki zamirdir, dolayısıyla ikisinin tek bir şeye dönmesi vaciptir. Bu durumda onların bu alaya iman etmiyor olmaları gerekir ki bu da çelişki doğurur. Çünkü kâfir, küfrüne mutlaka inanan kimsedir; böyle olmayan ise küfrün batıl olduğunu bilip onu tasdik etmeyen Müslümandır. Ayrıca kâfirin kalbine küfrü sokan ve onu orada yaratan bizzat Allah Teâlâ olsaydı, bu kâfirlerden daha çok mazereti hak eden kimse olmazdı ve bu takdirde Allah'ın onları dünyada yermesi ve ahirette de bundan dolayı onlara azap etmesi imkânsız olurdu. Böylece bu ayeti bu veche hamletmenin mümkün olmadığı sabit olmuştur. Bu durumda deriz ki: Sahih tevil; Allah Teâlâ'nın: {كَذلِكَ نَسْلُكُهُ} kavlindeki zamirin, Kur'an olan Zikr'e dönmesidir. Zira Allah Teâlâ bu ayetten önce: {إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ} buyurmuş, ardından da: {كَذلِكَ نَسْلُكُهُ} buyurmuştur; yani Kur'an'ı suçluların kalplerine işte böyle sokarız [demektir]. Bu sokmaktan (selk) murat ise; Allah Teâlâ'nın bu Kur'an'ı onlara işittirmesi, kalplerinde bu Kur'an'ın ezberini yaratması ve onun manalarına dair bilgiyi kalplerinde yaratmasıdır. [Allah], bu hallere rağmen onların cehaletleri ve ısrarları sebebiyle inat ve cehalet yüzünden ona iman etmediklerini beyan etmiştir. Dolayısıyla bu durum, onlara şiddetli bir yerginin terettüp etmesini gerektirmiştir. Bu tevilin sahih olduğuna iki vecih delalet eder: Birincisi: {لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ} kavlindeki zamir icma ile Kur'an'a dönmektedir; dolayısıyla {كَذلِكَ نَسْلُكُهُ} kavlindeki zamirin de ona dönmesi gerekir. Çünkü bunlar peş peşe gelen iki zamirdir ve ikisinin tek bir şeye dönmesi vaciptir. İkincisi: O'nun {كَذلِكَ} kavlinin manası: 'Şöyle şöyle yaptığımız gibi, bu sokma işini de yaparız' demektir. Dolayısıyla bu, söz konusu sokmanın Allah Teâlâ'nın bu ayetten önce zikrettiği kendi fiillerinden başka bir fiile benzetilmesi olur. Bu ayetin öncesinde Allah'ın fiillerinden bir fiil olarak sadece: {إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ} kavli zikredilmiştir. Dolayısıyla bunun ona matuf ve ona benzetilmiş olması vaciptir. Durum böyle olunca, O'nun {نَسْلُكُهُ} kavlindeki zamir Zikr'e döner. İşte bu, o grubun sözünün tam olarak ortaya konuluşudur.
وَالْجَوَابُ: لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: نَسْلُكُهُ عَائِدًا عَلَى الذِّكْرِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ:
Cevap: O'nun {نَسْلُكُهُ} kavlindeki zamirin Zikr'e dönmesi caiz değildir; buna birtakım vecihler delalet eder:
الوجه الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: كَذلِكَ نَسْلُكُهُ مَذْكُورٌ بِحَرْفِ النُّونِ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ إِظْهَارُ نِهَايَةِ التَّعْظِيمِ وَالْجَلَالَةِ، وَمِثْلُ هَذَا التَّعْظِيمِ إِنَّمَا يَحْسُنُ ذِكْرُهُ إِذَا فَعَلَ فِعْلًا يَظْهَرُ لَهُ أَثَرٌ قَوِيٌّ كَامِلٌ بِحَيْثُ صَارَ الْمُنَازِعُ وَالْمُدَافِعُ لَهُ مَغْلُوبًا مَقْهُورًا. فَأَمَّا إِذَا فَعَلَ فِعْلًا وَلَمْ يَظْهَرْ لَهُ أَثَرٌ الْبَتَّةَ، صَارَ الْمُنَازِعُ وَالْمُدَافِعُ غَالِبًا قَاهِرًا، فَإِنَّ ذِكْرَ اللَّفْظِ الْمُشْعِرِ بِنِهَايَةِ الْعَظَمَةِ وَالْجَلَالَةِ يَكُونُ مُسْتَقْبَحًا فِي هَذَا الْمَقَامِ، وَالْأَمْرُ هاهنا كَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى سَلَكَ إِسْمَاعَ الْقُرْآنِ
Birinci Vecih: O'nun {كَذلِكَ نَسْلُكُهُ} kavli nûn harfiyle [çoğul/azamet kipiyle] zikredilmiştir; bundan murat ise son derece tazim ve celaleti izhar etmektir. Böyle bir tazimin zikredilmesi, ancak çekişen ve karşı koyan tarafın mağlup ve kahrolacağı şekilde güçlü ve tam bir eseri ortaya çıkan bir fiil işlendiğinde güzel olur. Fakat bir fiil işleyip de onun hiçbir eseri kesinlikle ortaya çıkmadığında, çekişen ve karşı koyan taraf galip ve baskın duruma gelmiş olur; böyle bir makamda son derece azamet ve celalet bildiren bir lafzın zikredilmesi ise çirkin düşer. Buradaki durum da böyledir; zira Allah Teâlâ Kur'an'ı işittirmeyi,
وَتَحْفِيظَهُ وَتَعْلِيمَهُ فِي قَلْبِ الْكَافِرِ لِأَجْلِ أَنْ يُؤْمِنَ بِهِ، ثُمَّ إِنَّهُ/ لَمْ يَلْتَفِتْ إِلَيْهِ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِهِ فَصَارَ فِعْلُ اللَّهِ تَعَالَى كَالْهَدْرِ الضَّائِعِ، وَصَارَ الْكَافِرُ وَالشَّيْطَانُ كَالْغَالِبِ الدَّافِعِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ ذِكْرُ النُّونِ الْمُشْعِرِ بالعظمة والجلالة في قوله: نَسْلُكُهُ غَيْرَ لَائِقٍ بِهَذَا الْمَقَامِ، فَثَبَتَ بِهَذَا التَّأْوِيلَ الَّذِي ذَكَرُوهُ فَاسِدٌ.
onu ezberletmeyi ve öğretmeyi kâfirin kalbine, kâfir ona iman etsin diye sokmuştur; sonra o kâfir / ona iltifat etmemiş ve iman etmemiştir. Böylece Allah Teâlâ'nın fiili boşa gitmiş zayi bir fiil gibi, kâfir ve şeytan ise baskın gelip savuşturan galip gibi olmuştur. Durum böyle olunca O'nun {نَسْلُكُهُ} kavminde azamet ve celalet bildiren nûn harfinin zikredilmesi bu makama uygun düşmez. Böylece onların zikrettiği bu tevilin fasit olduğu sabit olmuştur.
وَالوجه الثَّانِي: أَنَّهُ لَوْ كَانَ الْمُرَادُ مَا ذَكَرُوهُ لَوَجَبَ أَنْ يُقَالَ: كَذلِكَ نَسْلُكُهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ وَلَا يُؤْمِنُونَ بِهِ، أَيْ وَمَعَ هَذَا السَّعْيِ الْعَظِيمِ فِي تَحْصِيلِ إِيمَانِهِمْ لَا يُؤْمِنُونَ أَمَّا لِمَ يَذْكُرِ الْوَاوَ فَعَلِمْنَا أَنَّ قَوْلَهُ: لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ كَالتَّفْسِيرِ، وَالْبَيَانِ لِقَوْلِهِ: نَسْلُكُهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ وَهَذَا إِنَّمَا يَصِحُّ إِذَا كَانَ الْمُرَادُ أَنَّا نَسْلُكُ الْكُفْرَ وَالضَّلَالَ فِي قُلُوبِهِمْ.
İkinci Vecih: Eğer murat onların zikrettiği şey olsaydı, {كَذلِكَ نَسْلُكُهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ وَلَا يُؤْمِنُونَ بِهِ} denilmesi gerekirdi; yani 'onların imanını elde etme yolundaki bu büyük gayrete rağmen iman etmezler' [şeklinde vāv harfiyle bağlanırdı]. Vāv harfini zikretmeyince anladık ki O'nun: {لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ} kavli, O'nun: {نَسْلُكُهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ} kavlinin bir tefsiri ve beyanı gibidir. Bu da ancak bizim onların kalplerine küfrü ve dalaleti soktuğumuz murat edildiğinde sahih olur.
وَالوجه الثَّالِثُ: أَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ [الحجر: ٩] بعيد، وقوله: يَسْتَهْزِؤُنَ قَرِيبٌ، وَعَوْدُ الضَّمِيرِ إِلَى أَقْرَبِ الْمَذْكُورَاتِ هُوَ الْوَاجِبُ. أما قوله: لَوْ كَانَ الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: نَسْلُكُهُ عَائِدًا إِلَى الِاسْتِهْزَاءِ لَكَانَ فِي قَوْلِهِ، لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ عَائِدًا إِلَيْهِ، وَحِينَئِذٍ يَلْزَمُ التَّنَاقُضُ.
Üçüncü Vecih: O'nun {إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ} [Hicr 9] kavli uzaktır; {يَسْتَهْزِؤُنَ} kavli ise yakındır. Zamirin zikredilenlerin en yakınına dönmesi ise vaciptir. Onların: 'Eğer O'nun {نَسْلُكُهُ} kavlindeki zamir alaya dönseydi, {لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ} kavlindeki zamirin de ona dönmesi gerekirdi ve bu durumda çelişki doğardı' sözlerine gelince;
قُلْنَا: الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ:
Deriz ki: Buna birkaç vecihle cevap verilir:
الوجه الْأَوَّلُ: أَنَّ مُقْتَضَى الدَّلِيلِ عَوْدُ الضَّمِيرِ إِلَى أَقْرَبِ الْمَذْكُورَاتِ، وَلَا مَانِعَ مِنَ اعْتِبَارِ هَذَا الدَّلِيلِ فِي الضَّمِيرِ الْأَوَّلِ وَحَصَلَ الْمَانِعُ مِنَ اعْتِبَارِهِ فِي الضَّمِيرِ الثَّانِي فَلَا جَرَمَ قُلْنَا: الضَّمِيرُ الْأَوَّلُ عَائِدٌ إِلَى الِاسْتِهْزَاءِ، وَالضَّمِيرُ الثَّانِي عَائِدٌ إِلَى الذِّكْرِ، وَتَفْرِيقُ الضَّمَائِرِ الْمُتَعَاقِبَةِ عَلَى الْأَشْيَاءِ الْمُخْتَلِفَةِ لَيْسَ بِقَلِيلٍ فِي الْقُرْآنِ، أَلَيْسَ أَنَّ الْجُبَّائِيَّ وَالْكَعْبِيَّ وَالْقَاضِيَ قَالُوا فِي قَوْلُهُ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها لِيَسْكُنَ إِلَيْها فَلَمَّا تَغَشَّاها حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفاً فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمَّا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُما لَئِنْ آتَيْتَنا صالِحاً لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ فِيما آتاهُما فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ [الْأَعْرَافِ: ١٨٩، ١٩٠] فَقَالُوا هَذِهِ الضَّمَائِرُ مِنْ أَوَّلِ الْآيَةِ إِلَى قَوْلِهِ: جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ عَائِدَةٌ إِلَى آدَمَ وَحَوَّاءَ، وَأَمَّا فِي قَوْلِهِ: جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ فِيما آتاهُما فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ عَائِدَةٌ إِلَى غَيْرِهِمَا، فَهَذَا مَا اتَّفَقُوا عَلَيْهِ فِي تَفَاسِيرِهِمْ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا ظَهَرَ أَنَّهُ لَا يَلْزَمُ مِنْ تَعَاقُبِ الضَّمَائِرِ عَوْدُهَا إِلَى شَيْءٍ وَاحِدٍ بَلِ الْأَمْرُ فِيهِ مَوْقُوفٌ على الدليل فكذا هاهنا والله أعلم.
Birinci Vecih: Delilin gereği zamirin zikredilenlerin en yakınına dönmesidir; birinci zamirde bu delili dikkate almaya bir engel yoktur, ikinci zamirde ise bunu dikkate almaya engel bir durum hâsıl olmuştur. Bundan dolayı biz: 'Birinci zamir alaya, ikinci zamir ise Zikr'e dönmektedir' dedik. Peş peşe gelen zamirlerin farklı şeylere dağıtılması Kur'an'da az değildir. Cübbâî, Kâ'bî ve Kādî, Allah Teâlâ'nın: {هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها لِيَسْكُنَ إِلَيْها فَلَمَّا تَغَشَّاها حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفاً فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمَّا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُما لَئِنْ آتَيْتَنا صالِحاً لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ فِيما آتاهُما فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ} [A'râf 189-190] “Sizi tek bir nefisten yaratan ve kendisiyle huzur bulsun diye ondan eşini var eden O'dur. Eşini örtüp bürüyünce (birlikte olunca) hafif bir yük yüklendi de onunla gidip geldi. Ağırlaşınca ikisi Rableri olan Allah'a: 'Eğer bize salih bir evlat verirsen mutlaka şükredenlerden olacağız' diye dua ettiler. Fakat Allah kendilerine salih bir evlat verince, O'nun kendilerine verdiği şey hususunda O'na ortaklar koştular. Allah, onların ortak koştukları şeylerden yücedir” kavlinde şöyle dememişler midir? Onlar bu zamirlerin ayetin başından: {جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ} kavline kadar Âdem ile Havva'ya döndüğünü, O'nun: {جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ فِيما آتاهُما فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ} kavlindekilerin ise bu ikisinden başkasına döndüğünü söylemişlerdir. İşte bu, onların tefsirlerinde üzerinde ittifak ettikleri şeydir. Bu sabit olunca ortaya çıkmıştır ki zamirlerin peş peşe gelmesinden onların tek bir şeye dönmesi gerekmez; bilakis bu husustaki durum delile bağlıdır. Burada da durum böyledir. En doğrusunu Allah bilir.
الوجه الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ قَالَ بَعْضُ الْأُدَبَاءِ مِنْ أَصْحَابِنَا قَوْلُهُ: لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ تَفْسِيرٌ لِلْكِنَايَةِ فِي قَوْلِهِ:
Cevap sadedindeki İkinci Vecih: Arkadaşlarımızdan bazı edip zatlar şöyle demiştir: O'nun {لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ} kavli, O'nun:
نَسْلُكُهُ وَالتَّقْدِيرُ: كَذَلِكَ نَسْلُكُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ أَنْ لَا يُؤْمِنُوا بِهِ وَالْمَعْنَى نَجْعَلُ فِي قُلُوبِهِمْ أَنْ لَا يُؤْمِنُوا بِهِ.
{نَسْلُكُهُ} kavlindeki zamirin (kinayenin) tefsiridir. Takdiri şöyledir: 'İşte biz suçluların kalplerine ona iman etmemeyi böyle sokarız.' Manası ise: 'Onların kalplerinde ona iman etmeme [halini] var ederiz' demektir.
وَالوجه الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّا بَيَّنَّا بِالْبَرَاهِينِ الْعَقْلِيَّةِ الْقَاهِرَةِ أَنَّ حُصُولَ الْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ بِالْعَبْدِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ كُلَّ أَحَدٍ إِنَّمَا يُرِيدُ الْإِيمَانَ وَالصِّدْقَ، وَالْعِلْمَ وَالْحَقَّ، وَأَنَّ أَحَدًا/ لَا يَقْصِدُ تَحْصِيلَ الْكُفْرِ وَالْجَهْلِ وَالْكَذِبِ فَلَمَّا كَانَ كُلُّ أَحَدٍ لَا يَقْصِدُ إِلَّا الْإِيمَانَ وَالْحَقَّ ثُمَّ إِنَّهُ لَا يَحْصُلُ ذَلِكَ، وَإِنَّمَا يَحْصُلُ الْكُفْرُ وَالْبَاطِلُ، عَلِمْنَا أَنَّ حُصُولَ ذَلِكَ الْكُفْرِ لَيْسَ مِنْهُ.
Üçüncü Vecih: Biz kesin aklî delillerle iman ve küfrün meydana gelişinin kulun [fiili] olmasının imkânsız olduğunu açıkladık. Zira herkes ancak imanı, doğruluğu, ilmi ve hakkı ister; hiç kimse / küfrü, cehaleti ve yalanı elde etmeyi kastetmez. Herkes sadece imanı ve hakkı kastettiği halde bu hâsıl olmayıp bilakis küfür ve batıl hâsıl olduğuna göre bildik ki o küfrün meydana gelişi kuldan değildir.
فَإِنْ قَالُوا: إِنَّمَا حَصَلَ ذَلِكَ الْكُفْرُ لِأَنَّهُ ظَنَّ أَنَّهُ هُوَ الْإِيمَانُ: فَنَقُولُ: فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ إِنَّمَا رَضِيَ بِتَحْصِيلِ ذَلِكَ الْجَهْلِ لِأَجْلِ جَهْلٍ آخَرَ سَابِقٍ عَلَيْهِ فَيَنْقُلُ الْكَلَامَ إِلَى ذَلِكَ الْجَهْلِ السَّابِقِ فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ لِأَجْلِ جَهْلٍ آخَرَ لَزِمَ
Eğer: 'O küfür, ancak onun iman olduğunu zannettiği için meydana gelmiştir' derlerse; biz de deriz ki: Bu takdire göre o kimse, o cehaleti elde etmeye ancak kendisinden önce geçen başka bir cehalet sebebiyle razı olmuştur. Bu durumda söz, o önceki cehalete intikal eder. Eğer o da başka bir cehalet sebebiyle ise,
التَّسَلْسُلُ وَهُوَ مُحَالٌ، وَإِلَّا وَجَبَ انْتِهَاءُ كُلِّ الْجَهَالَاتِ إِلَى جَهْلٍ أَوَّلٍ سَابِقٍ حَصَلَ فِي قَلْبِهِ لَا بِتَحْصِيلِهِ بَلْ بِتَخْلِيقِ اللَّهِ تَعَالَى، وَذَلِكَ هُوَ الَّذِي قُلْنَاهُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: كَذلِكَ نَسْلُكُهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ لَا يُؤْمِنُونَ وَالْمَعْنَى: نَجْعَلُ فِي قُلُوبِهِمْ أَنْ لَا يُؤْمِنُوا بِهِ، وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى يَخْلُقُ الْكُفْرَ وَالضَّلَالَ فِيهَا، وَأَيْضًا قُدَمَاءُ الْمُفَسِّرِينَ مِثْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَتَلَامِذَتِهِ أَطْبَقُوا عَلَى تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ بِأَنَّهُ تَعَالَى يَخْلُقُ الْكُفْرَ وَالضَّلَالَ فِيهَا، وَالتَّأْوِيلُ الَّذِي ذَكَرَهُ الْمُعْتَزِلَةُ تَأْوِيلٌ مُسْتَحْدَثٌ لَمْ يَقُلْ بِهِ أَحَدٌ مِنَ الْمُتَقَدِّمِينَ، فَكَانَ مَرْدُودًا، وَرَوَى الْقَاضِي عَنْ عِكْرِمَةَ أَنَّ الْمُرَادَ كَذَلِكَ نَسْلُكُ الْقَسْوَةَ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ، ثم قال الْقَاضِي: إِنَّ الْقَسْوَةَ لَا تَحْصُلُ إِلَّا مِنْ قِبَلِ الْكَافِرِ بِأَنْ يَسْتَمِرَّ عَلَى كُفْرِهِ وَيُعَانِدَ، فَلَا يَصِحُّ إِضَافَتُهُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، فَيُقَالُ لِلْقَاضِي: إِنَّ هَذَا يَجْرِي مَجْرَى الْمُكَابَرَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْكَافِرَ يَجِدُ مِنْ نَفْسِهِ نَفْرَةً شَدِيدَةً عَنْ قَبُولِ قَوْلِ الرَّسُولِ وَنَبْوَةً عَظِيمَةً عَنْهُ حَتَّى أَنَّهُ كُلَّمَا رَآهُ تَغَيَّرَ لَوْنُهُ وَاصْفَرَّ وَجْهُهُ، وَرُبَّمَا ارْتَعَدَتْ أَعْضَاؤُهُ وَلَا يَقْدِرُ عَلَى الِالْتِفَاتِ إِلَيْهِ وَالْإِصْغَاءِ لِقَوْلِهِ، فَحُصُولُ هَذِهِ الْأَحْوَالِ فِي قَلْبِهِ أَمْرٌ اضْطِرَارِيٌّ لَا يُمْكِنُهُ دَفْعُهَا عَنْ نَفْسِهِ، فَكَيْفَ يُقَالُ: إِنَّهَا حَصَلَتْ بِفِعْلِهِ وَاخْتِيَارِهِ؟
teselsül gerekir ki bu da muhaldir. Aksi takdirde bütün cehaletlerin, onun kalbinde kendi kesbiyle değil bizzat Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla meydana gelen önceki ilk bir cehalette son bulması vacip olur. İşte bu bizim söylediğimiz şeydir; yani O'nun: {كَذلِكَ نَسْلُكُهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ} {لَا يُؤْمِنُونَ} kavlinden murat, 'Onların kalplerinde ona iman etmeme [halini] var ederiz' demektir; bu da Allah Teâlâ'nın o kalplerde küfrü ve dalaleti yaratmasıdır. Ayrıca İbn Abbâs ve talebeleri gibi mütekaddim müfessirler, bu ayeti Allah Teâlâ'nın o kalplerde küfür ve dalaleti yaratması şeklinde tefsir etme hususunda ittifak etmişlerdir. Mu'tezile'nin zikrettiği tevil ise mütekaddimûndan hiçbir kimsenin söylemediği sonradan uydurulmuş (müstehdes) bir tevildir; dolayısıyla merduttur. Kādî, İkrime'den muradın 'Suçluların kalplerine katılılığı işte böyle sokarız' şeklinde olduğunu rivayet etmiş, sonra Kādî şöyle demiştir: 'Katılık ancak kâfir tarafından, onun küfründe devam etmesi ve inatlaşmasıyla meydana gelir; dolayısıyla bunun Allah Teâlâ'ya nispet edilmesi sahih olmaz.' Kādî'ya şöyle denilir: Bu söz apaçık bir inatlaşma (mükâbere) mesabesindedir. Zira kâfir kendi nefsinde, Resul'ün sözünü kabul etmeye karşı şiddetli bir nefret ve ona karşı büyük bir tiksinti duyar; öyle ki onu her gördüğünde rengi değişir, yüzü sararır, belki de azaları titrer ve ona iltifat etmeye, sözüne kulak vermeye güç yetiremez. Dolayısıyla bu hallerin onun kalbinde meydana gelmesi, kendisinden savuşturması mümkün olmayan ıztırarî bir durumdur. Hal böyleyken bunların onun fiili ve ihtiyarî seçimiyle meydana geldiği nasıl söylenebilir?
فَإِنْ قَالُوا: إِنَّهُ يُمْكِنُهُ تَرْكُ هَذِهِ الْأَحْوَالِ، وَالرُّجُوعُ إِلَى الِانْقِيَادِ وَالْقَبُولِ فَنَقُولُ هَذَا مُغَالَطَةٌ مَحْضَةٌ، لِأَنَّكَ إِنْ أَرَدْتَ أَنَّهُ مَعَ حُصُولِ هَذِهِ النَّفْرَةِ الشَّدِيدَةِ فِي الْقَلْبِ، وَالنَبْوَةِ الْعَظِيمَةِ فِي النَّفْسِ يُمْكِنُهُ أَنْ يَعُودَ إِلَى الِانْقِيَادِ وَالْقَبُولِ وَالطَّاعَةِ وَالرِّضَا فَهَذَا مُكَابَرَةٌ، وَإِنْ أَرَدْتَ أَنَّ عِنْدَ زَوَالِ هَذِهِ الْأَحْوَالِ النَّفْسَانِيَّةِ يُمْكِنُهُ الْعَوْدُ إِلَى الْقَبُولِ وَالتَّسْلِيمِ فَهَذَا حَقٌّ، إِلَّا أَنَّهُ لَا يُمْكِنُهُ إِزَالَةُ هَذِهِ الدَّوَاعِي وَالصَّوَارِفِ عَنِ الْقَلْبِ فَإِنَّهُ إِنْ كَانَ الْفَاعِلُ لَهَا هُوَ الْإِنْسَانُ لَافْتَقَرَ فِي تَحْصِيلِ هَذِهِ الدَّوَاعِي وَالصَّوَارِفِ إِلَى دَوَاعِي سَابِقَةٍ عَلَيْهَا وَلَزِمَ الذَّهَابُ إِلَى مَا لَا نِهَايَةَ لَهُ وَذَلِكَ مُحَالٌ، وَإِنْ كَانَ الْفَاعِلُ لَهَا هُوَ اللَّهُ تَعَالَى فَحِينَئِذٍ يَصِحُّ أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الَّذِي يَسْلُكُ هَذِهِ الدَّوَاعِيَ وَالصَّوَارِفَ فِي الْقُلُوبِ وَذَلِكَ عَيْنُ مَا ذَكَرْنَاهُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Eğer: 'Onun bu halleri terk etmesi, boyun eğmeye ve kabule dönmesi mümkündür' derlerse; deriz ki bu sırf bir safsatadır (mugalata). Çünkü sen eğer kalpteki bu şiddetli nefret ve nefisteki bu büyük tiksintinin varlığıyla birlikte onun boyun eğmeye, kabule, itaate ve rızaya dönmesinin mümkün olduğunu kastettiysen bu apaçık bir inattır (mükâberedir). Yok eğer bu nefsani hallerin zail olması anında onun kabul ve teslimiyete dönmesinin mümkün olduğunu kastettiysen bu haktır; ancak onun bu sevk edici (devâî) ve alıkoyucu (savârif) sebepleri kalpten gidermesi mümkün değildir. Zira bunların faili eğer insanın kendisi olsaydı, bu sevk edici ve alıkoyucu sebepleri elde etmede kendilerinden önceki sevk edici sebeplere muhtaç olurdu ve sonsuza kadar gitmek (teselsül) gerekirdi ki bu da muhaldir. Şayet bunların faili Allah Teâlâ ise, o takdirde kalplere bu sevk edici ve alıkoyucu sebepleri sokanın bizzat Allah Teâlâ olduğu sahih olur ki bu da zikrettiğimiz şeyin ta kendisidir. En doğrusunu Allah bilir.
أما قوله تَعَالَى: وَقَدْ خَلَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ فَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَهْدِيدٌ لِكُفَّارِ مَكَّةَ يَقُولُ قَدْ مَضَتْ سُنَّةُ اللَّهِ بِإِهْلَاكِ مَنْ كَذَّبَ الرُّسُلَ فِي الْقُرُونِ الْمَاضِيَةِ. الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ الزَّجَّاجِ: وَقَدْ/ مَضَتْ سُنَّةُ اللَّهِ فِي الْأَوَّلِينَ بِأَنْ يَسْلُكَ الْكُفْرَ وَالضَّلَالَ فِي قُلُوبِهِمْ، وَهَذَا أَلْيَقُ بِظَاهِرِ اللفظ.
Allah Teâlâ'nın: {وَقَدْ خَلَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ} “Hâlbuki öncekilerin sünneti (uğradıkları akıbet) geçmiştir” kavline gelince; bunda iki görüş vardır: Birincisi: Bu, Mekke kâfirlerine bir tehdittir; geçmiş asırlarda peygamberleri yalanlayanları helak etmeye dair Allah'ın sünneti geçmiştir, demektedir. İkincisi: Zeccâc'ın görüşü olup şöyledir: / Allah'ın öncekiler hakkındaki sünneti, kalplerine küfrü ve dalaleti sokması şeklinde cereyan etmiştir. Bu [ikinci görüş], lafzın zahirine daha uygundur.
[سورة الحجر (١٥) : الآيات ١٤ الى ١٥]
[Hicr Suresi (15), Ayetler 14-15]
وَلَوْ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَابًا مِنَ السَّماءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ (١٤) لَقالُوا إِنَّما سُكِّرَتْ أَبْصارُنا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ (١٥)
{وَلَوْ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَابًا مِنَ السَّماءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ (١٤) لَقالُوا إِنَّما سُكِّرَتْ أَبْصارُنا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ (١٥)} “Onlara gökten bir kapı açsak da oradan yukarı çıksalar, 'Gözlerimiz döndürüldü (bağlandı), doğrusu biz büyülenmiş bir topluluğuz' derlerdi.”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَلَوْ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَابًا مِنَ السَّماءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ] اعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ هُوَ الْمَذْكُورُ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ فِي قَوْلِهِ: وَلَوْ نَزَّلْنا عَلَيْكَ كِتاباً فِي قِرْطاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ لَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ [الْأَنْعَامِ: ٧] وَالْحَاصِلُ: أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا طَلَبُوا نُزُولَ مَلَائِكَةٍ يُصَرِّحُونَ بِتَصْدِيقِ الرَّسُولِ ﵇ فِي كَوْنَهُ رَسُولًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعَالَى بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ يَحْصُلَ هَذَا الْمَعْنَى لَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا هَذَا مِنْ بَابِ السِّحْرِ وَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ يُظَنُّ أَنَّا نَرَاهُمْ فَنَحْنُ فِي الْحَقِيقَةِ لَا نَرَاهُمْ. وَالْحَاصِلُ: أَنَّهُ لَمَّا عَلِمَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ لَا فَائِدَةَ فِي نُزُولِ الْمَلَائِكَةِ فَلِهَذَا السَّبَبِ مَا أَنْزَلَهُمْ.
[Allah Teâlâ'nın: {وَلَوْ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَابًا مِنَ السَّماءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ} kavli hakkında:] Bil ki bu söz, En'âm suresinde O'nun: {وَلَوْ نَزَّلْنا عَلَيْكَ كِتاباً فِي قِرْطاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ لَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ} [En'âm 7] “Eğer sana kâğıtta yazılı bir kitap indirseydik de onlar da elleriyle ona dokunsalardı, inkâr edenler yine mutlaka 'Bu apaçık bir büyüden başka bir şey değildir' derlerdi” kavlinde zikredilen sözdür. Hâsılı şudur: O topluluk, Resul'ün (aleyhisselâm) Allah Teâlâ katından bir resul olduğunu açıkça tasdik edecek meleklerin inmesini talep ettiklerinde, Allah Teâlâ bu ayette bu durumun gerçekleştiği varsayılsa bile inkâr edenlerin 'Bu büyü kabilindendir ve gördüğümüzü sandığımız bu kimseleri biz gerçekte görmüyoruz' diyeceklerini beyan etmiştir. Hâsılı: Allah Teâlâ meleklerin inmesinde hiçbir fayda olmadığını bildiği için onları indirmemiştir.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَجُوزُ مِنَ الْجَمَاعَةِ العظيمة أن يصيروا شاكرين فِي وُجُودِ مَا يُشَاهِدُونَهُ بِالْعَيْنِ السَّلِيمَةِ فِي النَّهَارِ الْوَاضِحِ، وَلَوْ جَازَ حُصُولُ الشَّكِّ فِي ذَلِكَ كَانَتِ السَّفْسَطَةُ لَازِمَةً، وَلَا يَبْقَى حِينَئِذٍ اعْتِمَادٌ عَلَى الْحِسِّ وَالْمُشَاهَدَةِ.
Eğer: 'Büyük bir topluluğun apaçık gündüz vakti sağlam gözle müşahede ettikleri bir şeyin varlığında şüpheye düşmeleri nasıl caiz olabilir? Eğer bunda şüphenin meydana gelmesi caiz olsaydı sofizm (safsata) kaçınılmaz olurdu ve o takdirde hisse ve müşahedeye hiçbir güven kalmazdı' denilirse;
أَجَابَ الْقَاضِي عَنْهُ: بِأَنَّهُ تَعَالَى مَا وَصَفَهُمْ بِالشَّكِّ فِيمَا يُبْصِرُونَ، وَإِنَّمَا وَصَفَهُمْ بِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ هَذَا الْقَوْلَ، وَقَدْ يَجُوزُ أَنْ يُقْدِمَ الْإِنْسَانُ عَلَى الْكَذِبِ عَلَى سَبِيلِ الْعِنَادِ وَالْمُكَابَرَةِ، ثُمَّ سَأَلَ نَفْسَهُ وَقَالَ: أَفَيَصِحُّ مِنَ الْجَمْعِ الْعَظِيمِ أَنْ يُظْهِرُوا الشَّكَّ فِي الْمُشَاهَدَاتِ. وَأَجَابَ بِأَنَّهُ يَصِحُّ ذَلِكَ إِذَا جَمَعَهُمْ عَلَيْهِ غَرَضٌ صَحِيحٌ مُعْتَبَرٌ مِنْ مُوَاطَأَةٍ عَلَى دَفْعِ حُجَّةٍ أَوْ غَلَبَةِ خَصْمٍ، وَأَيْضًا فَهَذِهِ الْحِكَايَةُ إِنَّمَا وَقَعَتْ عَنْ قَوْمٍ مَخْصُوصِينَ، سَأَلُوا الرَّسُولَ ﷺ إِنْزَالَ الْمَلَائِكَةِ، وَهَذَا السُّؤَالُ مَا كَانَ إِلَّا مِنْ رُؤَسَاءِ الْقَوْمِ، وَكَانُوا قَلِيلِي الْعَدَدِ، وَإِقْدَامُ الْعَدَدِ الْقَلِيلِ عَلَى مَا يَجْرِي مَجْرَى الْمُكَابَرَةِ جَائِزٌ.
Kādî buna şöyle cevap vermiştir: Allah Teâlâ onları gördükleri şeyde şüphe etmekle vasfetmemiş, bilakis sadece bu sözü söyleyecekleriyle vasfetmiştir. İnsanın inat ve büyüklenme kastıyla yalana yeltenmesi caizdir. Sonra Kādî kendi kendine bir soru sorup: 'Büyük bir topluluğun müşahedelerde şüphe izhar etmesi sahih olur mu?' demiş ve şöyle cevap vermiştir: Bir delili savuşturmak veya hasma galip gelmek üzere anlaşmak gibi geçerli ve muteber sahih bir gaye onları bunun üzerinde bir araya getirdiğinde bu durum sahih olur. Ayrıca bu anlatım Resul'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) meleklerin indirilmesini isteyen muayyen bir kavim hakkında vaki olmuştur. Bu talep ise ancak o kavmin reislerinden gelmiştir ve onlar da az sayıda kimselerdi. Az sayıdaki bir topluluğun ise inatlaşma mesabesindeki bir şeye yeltenmesi caizdir.
المسألة الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ يُقَالُ: ظَلَّ فُلَانٌ نَهَارَهُ يَفْعَلُ كَذَا إِذَا فَعَلَهُ بِالنَّهَارِ وَلَا تَقُولُ الْعَرَبُ ظَلَّ يَظَلُّ إِلَّا لِكُلِّ عَمَلٍ عُمِلَ بِالنَّهَارِ، كَمَا لَا يَقُولُونَ بَاتَ يَبِيتُ إِلَّا بِاللَّيْلِ، وَالْمَصْدَرُ الظُّلُولُ، وَقَوْلُهُ: فِيهِ يَعْرُجُونَ يُقَالُ: عَرَجَ يَعْرُجُ عُرُوجًا، وَمِنْهُ الْمَعَارِجُ، وَهِيَ الْمَصَاعِدُ الَّتِي يُصْعَدُ فِيهَا، وَلِلْمُفَسِّرِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَانِ:
İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: {فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ} kavli hakkında [şöyle denilir]: Kişi bir işi gündüz vakti yaptığında zalle fülânün nehârahû yef'alu kezâ (ظَلَّ فُلَانٌ نَهَارَهُ يَفْعَلُ كَذَا) denilir. Araplar zalle yezallü (ظَلَّ يَظَلُّ) fiilini, gece yapılan işler için bâte yebîtü (بَاتَ يَبِيتُ) fiilini kullandıkları gibi sadece gündüz yapılan işler için kullanırlar. Mastarı zülûl (الظُّلُولُ) şeklindedir. O'nun: {فِيهِ يَعْرُجُونَ} kavline gelince; arece ya'rucü urûcen (عَرَجَ يَعْرُجُ عُرُوجًا) denilir; kendisiyle yukarı çıkılan merdivenler ve yükselme yolları demek olan meâric (الْمَعَارِجُ) kelimesi de bundandır. Müfessirlerin bu ayet hakkında iki görüşü vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: إِنَّ قَوْلَهُ: فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ مِنْ صِفَةِ الْمُشْرِكِينَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: لَوْ ظَلَّ الْمُشْرِكُونَ يَصْعَدُونَ فِي تِلْكَ الْمَعَارِجِ وَيَنْظُرُونَ إِلَى مَلَكُوتِ اللَّهِ تَعَالَى وَقُدْرَتِهِ وَسُلْطَانِهِ، وَإِلَى عِبَادَةِ الْمَلَائِكَةِ الَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ لَشَكُّوا فِي تِلْكَ الرُّؤْيَةِ وَبَقُوا مُصِرِّينَ عَلَى كُفْرِهِمْ وَجَهْلِهِمْ كَمَا جَحَدُوا سَائِرَ الْمُعْجِزَاتِ مِنَ انْشِقَاقِ الْقَمَرِ وَمَا خُصَّ بِهِ النَّبِيُّ ﷺ مِنَ الْقُرْآنِ الْمُعْجِزِ الَّذِي لَا يَسْتَطِيعُ الْجِنُّ وَالْإِنْسُ أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِهِ.
Birinci Görüş: O'nun {فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ} kavli müşriklerin sıfatındandır. İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: 'Eğer müşrikler o yükselme yollarından yukarı çıksalar, Allah Teâlâ'nın mülk ve melekûtuna, kudret ve saltanatına ve O'nun korkusundan titreyen meleklerin ibadetlerine baksalar bile o görme hususunda şüpheye düşerler; ayın yarılması gibi diğer mucizeleri ve Nebi'ye (sallallâhu aleyhi ve sellem) has kılınan, cinlerin ve insanların bir benzerini getirmeye güç yetiremediği mu'ciz Kur'an'ı inkâr ettikleri gibi küfür ve cehaletleri üzere ısrara devam ederlerdi.'
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ هذه الْعُرُوجَ لِلْمَلَائِكَةِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ جَعَلَ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارَ بِحَيْثُ يَرَوْا أَبْوَابًا مِنَ السَّمَاءِ مَفْتُوحَةً وَتَصْعَدُ مِنْهَا الْمَلَائِكَةُ وَتَنْزِلُ لَصَرَفُوا ذَلِكَ عَنْ وَجْهِهِ، وَلَقَالُوا: إِنَّ السَّحَرَةَ سَحَرُونَا وَجَعَلُونَا بِحَيْثُ نُشَاهِدُ هَذِهِ الْأَبَاطِيلَ الَّتِي لَا حَقِيقَةَ لَهَا وَقَوْلُهُ: لَقالُوا إِنَّما سُكِّرَتْ أَبْصارُنا فِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
İkinci Görüş: Bu yükselme (urûc) meleklere aittir. Manası şudur: Allah Teâlâ bu kâfirleri gökten kapıların açıldığını ve meleklerin oradan inip çıktığını görecek bir halde kılsaydı bile bunu asıl mecrasından saptırırlar ve: 'Büyücüler bizi büyüledi ve hakikati olmayan bu batıl şeyleri bize müşahede ettirdi' derlerdi. O'nun: {لَقالُوا إِنَّما سُكِّرَتْ أَبْصارُنا} “'Gözlerimiz döndürüldü (bağlandı)' derlerdi” kavlinde iki mesele vardır:
المسألة الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ سُكِّرَتْ بِالتَّخْفِيفِ، وَالْبَاقُونَ مُشَدَّدَةَ الْكَافِ قَالَ الْوَاحِدِيُّ سُكِرَتْ غُشِيَتْ وَسُدِّدَتْ بِالسِّحْرِ هَذَا قَوْلُ أَهْلِ اللُّغَةِ قَالُوا: وَأَصْلُهُ مِنَ السَكْرِ وَهُوَ سَدُّ الشِّقِّ لِئَلَّا يَنْفَجِرَ الْمَاءُ، فَكَأَنَّ هَذِهِ الْأَبْصَارَ مُنِعَتْ مِنَ النَّظَرِ كَمَا يَمْنَعُ السَكْرُ الْمَاءَ مِنَ الْجَرْيِ، وَالتَّشْدِيدُ يُوجِبُ زِيَادَةً وَتَكْثِيرًا وَقَالَ أَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ: هُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ سُكْرِ الشَّرَابِ يَعْنِي أَنَّ الْأَبْصَارَ حَارَتْ وَوَقَعَ بِهَا مِنْ فَسَادِ النَّظَرِ مِثْلُ مَا يَقَعُ بِالرَّجُلِ السَّكْرَانِ مِنْ تَغَيُّرِ الْعَقْلِ فَإِذَا كَانَ هَذَا مَعْنَى التَّخْفِيفِ فَسُكِّرَتْ بِالتَّشْدِيدِ يُرَادُ بِهِ وُقُوعُ هَذَا الْأَمْرِ مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى، وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ:
Birinci Mesele: İbn Kesîr kef harfinin şeddesiz haliyle sûkiret (سُكِرَتْ), diğer kıraat imamları ise şeddeli olarak sükkiret (سُكِّرَتْ) okumuşlardır. Vâhidî şöyle demiştir: 'Sûkiret; büyülendi, perdelendi ve kapatıldı demektir.' Bu, dil ehlinin görüşüdür. Onlar şöyle demişlerdir: Bunun aslı suyun fışkırmasını engellemek için yarığın kapatılması demek olan sekr (السَكْر) kelimesindendir; sanki bu gözler, set çekmenin (sekr) suyun akmasını engellediği gibi bakmaktan menedilmiştir. Şedde ise ziyadelik ve çokluk ifade eder. Ebû Amr b. el-Alâ şöyle demiştir: Bu, içki sarhoşluğu manasındaki sükr (سُكْر) kelimesinden alınmıştır; yani aklın değişmesi sebebiyle sarhoş adamın başına gelen görme bozukluğunun benzeri bu gözlerin de başına gelmiş ve gözler şaşkına dönmüştür. Hafif (şeddesiz) okuyuşun manası bu olunca, şeddeli olan sükkiret (سُكِّرَتْ) ile bu durumun peş peşe defalarca meydana gelmesi murat edilir. Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir:
سُكِّرَتْ أَبْصارُنا أَيْ غُشِيَتْ أَبْصَارُنَا فَوَجَبَ سُكُونُهَا وَبُطْلَانُهَا، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ أَصْلُهُ مِنَ السُّكُونِ يُقَالُ:
{سُكِّرَتْ أَبْصارُنا} yani 'gözlerimiz perdelendi de hareketsiz kalıp işlevsizleşti' [demektir]. Bu görüşe göre kelimenin aslı sükûn (durgunluk) manasındandır. Şöyle denilir:
سَكَرَتِ الرِّيحُ سُكْرًا إِذَا سَكَنَتْ وَسَكَرَ الْحَرُّ يَسْكُرُ وَلَيْلَةٌ سَاكِرَةٌ لَا رِيحَ فِيهَا وَقَالَ أَوْسٌ:
Rüzgâr dindiğinde sekerati'r-rîhu sükran (سَكَرَتِ الرِّيحُ سُكْرًا), sıcaklık dindiğinde sekere'l-harru yeskürü (سَكَرَ الْحَرُّ يَسْكُرُ) denilir; rüzgârı olmayan geceye de leyletün sâkireh (لَيْلَةٌ سَاكِرَةٌ) denilir. Evs şöyle demiştir:
جَذَلْتُ عَلَى لَيْلَةٍ سَاهِرَةٍ ... فَلَيْسَتْ بِطَلْقٍ وَلَا سَاكِرَةٍ
Uykusuz bir geceye sevindim / Ne açık ve ferah ne de rüzgârsız ve durgun.
وَيُقَالُ: سُكِّرَتْ عَيْنُهُ سُكْرًا إِذَا تَحَيَّرَتْ وَسَكَنَتْ عَنِ النَّظَرِ وَعَلَى هَذَا مَعْنَى سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا، أَيْ سَكَنَتْ عَنِ النَّظَرِ وَهَذَا الْقَوْلُ اخْتِيَارُ الزَّجَّاجِ. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: سُكِّرَتْ صَارَتْ بِحَيْثُ لَا يَنْفُذُ نُورُهَا وَلَا تُدْرِكُ الْأَشْيَاءَ عَلَى حَقَائِقِهَا، وَكَانَ مَعْنَى السَّكْرِ قَطْعَ الشَّيْءِ عَنْ سَنَنِهِ الْجَارِي، فَمِنْ ذَلِكَ تَسْكِيرُ الْمَاءِ وَهُوَ رَدُّهُ عَنْ سُنَنِهِ فِي الْجَرْيَةِ، وَالسُّكْرُ فِي الشَّرَابِ هُوَ أَنْ يَنْقَطِعَ عَمَّا كَانَ عَلَيْهِ مِنَ الْمَضَاءِ فِي حَالَ الصَّحْوِ فَلَا يَنْفُذُ رَأْيُهُ عَلَى
Göz kamaşıp bakmaktan kesildiğinde sükkiret aynühû sükran (سُكِّرَتْ عَيْنُهُ سُكْرًا) denilir. Buna göre {سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا} kavlinin manası: 'Gözlerimiz bakmaktan kesildi' demektir. Bu görüş Zeccâc'ın tercihidir. Ebû Alî el-Fârisî ise şöyle demiştir: Sükkiret (سُكِّرَتْ); ışığı geçmez ve eşyayı hakikatleri üzere idrak edemez hale geldi demektir. Sekr (السَّكْر) kelimesinin manası ise bir şeyi tabiî akışından kesip alıkoymaktır; suyun akışını tabiî yolundan çevirmek demek olan teskîrü'l-mâ (تَسْكِيرُ الْمَاءِ) ifadesi de bundandır. İçkideki sükr (sarhoşluk) ise kişinin ayıklık halindeki kararlılık ve dirayetinden kesilmesidir ki
حَدِّ نَفَاذِهِ فِي الصَّحْوِ، فَهَذِهِ أَقْوَالٌ أَرْبَعَةٌ فِي تَفْسِيرِ سُكِّرَتْ وَهِيَ فِي الْحَقِيقَةِ مُتَقَارِبَةٌ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
bu durumda görüşü ayıklık halindeki geçerliliği ölçüsünde nüfuz edemez. İşte bunlar sükkiret (سُكِّرَتْ) kelimesinin tefsirinde zikredilen dört görüştür ve bunlar hakikatte birbirine yakındır. En doğrusunu Allah bilir.
المسألة الثَّانِيَةُ: قَالَ الْجُبَّائِيُّ: مَنْ جَوَّزَ قُدْرَةَ السَّحَرَةِ عَلَى أَنْ يَأْخُذُوا بِأَعْيُنِ النَّاسِ حَتَّى يُرُوهُمُ الشَّيْءَ عَلَى خِلَافِ مَا هُوَ عَلَيْهِ لَمْ يَصِحَّ إِيمَانُهُ بِالْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ إِذَا جَوَّزُوا ذَلِكَ فَلَعَلَّ/ هَذَا الَّذِي يَرَى أَنَّهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ لَيْسَ هُوَ ذَلِكَ الرَّجُلُ وَإِنَّمَا هُوَ شَيْطَانٌ، وَلَعَلَّ هَذِهِ الْمُعْجِزَاتِ الَّتِي نُشَاهِدُهَا لَيْسَ لَهَا حَقَائِقُ، بَلْ هِيَ تَكُونُ مِنْ بَابِ الْآرَاءِ الْبَاطِلَةِ مِنْ ذَلِكَ السَّاحِرِ، وَإِذَا حَصَلَ هَذَا التجويز بطل الكل. والله أعلم.
İkinci Mesele: Cübbâî şöyle demiştir: 'Büyücülerin insanların gözlerini bağlayıp onlara bir şeyi olduğundan farklı gösterebilme gücüne sahip olduklarını caiz gören kimsenin peygamberlere ve resullere imanı sahih olmaz. Zira bunu caiz gördüklerinde, / Muhammed b. Abdillâh zannettiği bu kimsenin o adam olmayıp bilakis bir şeytan olması veya müşahede ettiğimiz bu mucizelerin hakikatlerinin bulunmayıp o büyücünün bâtıl vehimlerinden ibaret olması muhtemel hale gelir. Bu ihtimal geçerli görüldüğü takdirde ise her şey iptal olur.' En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الحجر (١٥) : الآيات ١٦ الى ١٨]
[Hicr Suresi (15), Ayetler 16-18]
وَلَقَدْ جَعَلْنا فِي السَّماءِ بُرُوجاً وَزَيَّنَّاها لِلنَّاظِرِينَ (١٦) وَحَفِظْناها مِنْ كُلِّ شَيْطانٍ رَجِيمٍ (١٧) إِلاَّ مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ مُبِينٌ (١٨)
{وَلَقَدْ جَعَلْنا فِي السَّماءِ بُرُوجاً وَزَيَّنَّاها لِلنَّاظِرِينَ (١٦) وَحَفِظْناها مِنْ كُلِّ شَيْطانٍ رَجِيمٍ (١٧) إِلاَّ مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ مُبِينٌ (١٨)} “Andolsun biz gökte burçlar kıldık ve onu bakanlar için süsledik. Ve onu her kovulmuş şeytandan koruduk. Ancak kulak hırsızlığı yapan müstesna; onun da peşine apaçık bir alevli ateş (şihab) düşer.”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَجَابَ عَنْ شُبْهَةِ مُنْكِرِي النُّبُوَّةِ، وَكَانَ قَدْ ثَبَتَ أَنَّ الْقَوْلَ بِالنُّبُوَّةِ مُفَرَّعٌ عَلَى الْقَوْلِ بِالتَّوْحِيدِ أَتْبَعَهُ تَعَالَى بِدَلَائِلِ التَّوْحِيدِ. وَلَمَّا كَانَتْ دَلَائِلُ التَّوْحِيدِ مِنْهَا سَمَاوِيَّةٌ، وَمِنْهَا أَرْضِيَّةٌ، بَدَأَ مِنْهَا بِذِكْرِ الدَّلَائِلِ السَّمَاوِيَّةِ، فَقَالَ: وَلَقَدْ جَعَلْنا فِي السَّماءِ بُرُوجاً وَزَيَّنَّاها لِلنَّاظِرِينَ قَالَ اللَّيْثُ: الْبُرْجُ وَاحِدٌ مِنْ بُرُوجِ الْفَلَكِ، وَالْبُرُوجُ جَمْعٌ وَهِيَ اثْنَا عَشَرَ بُرْجًا، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: تَبارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً [الْفُرْقَانِ: ٦١] وَقَالَ: وَالسَّماءِ ذاتِ الْبُرُوجِ [الْبُرُوجِ: ١] وَوَجْهُ دَلَالَتِهَا عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ الْمُخْتَارِ، هُوَ أَنَّ طَبَائِعَ هَذِهِ الْبُرُوجِ مُخْتَلِفَةٌ عَلَى مَا هُوَ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ بَيْنَ أَرْبَابِ الْأَحْكَامِ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَالْفَلَكُ مُرَكَّبٌ مِنْ هَذِهِ الْأَجْزَاءِ الْمُخْتَلِفَةِ فِي الْمَاهِيَّةِ وَالْأَبْعَاضِ الْمُخْتَلِفَةِ فِي الْحَقِيقَةِ، وَكُلُّ مُرَكَّبٍ فَلَا بُدَّ لَهُ مِنْ مُرَكِّبٍ يُرَكِّبُ تِلْكَ الْأَجْزَاءَ وَالْأَبْعَاضَ بِحَسَبِ الِاخْتِيَارِ وَالْحِكْمَةِ، فَثَبَتَ أَنَّ كَوْنَ السَّمَاءِ مُرَكَّبَةً مِنَ الْبُرُوجِ يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ، وَهُوَ الْمَطْلُوبُ، وَأما قوله: وَزَيَّنَّاها لِلنَّاظِرِينَ وَحَفِظْناها مِنْ كُلِّ شَيْطانٍ رَجِيمٍ إِلَّا مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ مُبِينٌ فَقَدِ اسْتَقْصَيْنَا الْكَلَامَ فِيهِ فِي سُورَةِ الْمُلْكِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِمَصابِيحَ وَجَعَلْناها رُجُوماً لِلشَّياطِينِ [الْمُلْكِ: ٥] فلا نعيد هاهنا إِلَّا الْقَدْرَ الَّذِي لَا بُدَّ مِنْهُ قَوْلُهُ:
Bil ki Allah Teâlâ nübüvveti inkâr edenlerin şüphesine cevap verip nübüvveti kabul etmenin tevhid esasına dayandığı sabit olunca, bunu tevhidin delilleriyle takip etti. Tevhid delillerinin bir kısmı semavî, bir kısmı da arzî olduğundan, bunlardan semavî delilleri zikretmekle başladı ve şöyle buyurdu: {وَلَقَدْ جَعَلْنا فِي السَّماءِ بُرُوجاً وَزَيَّنَّاها لِلنَّاظِرِينَ} “Andolsun biz gökte burçlar kıldık ve onu bakanlar için süsledik”. Leys şöyle demiştir: Burc (الْبُرْجُ), feleğin burçlarından biridir. Burûc (الْبُرُوجُ) ise onun çoğuludur ve on iki burçtur. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: {تَبارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً} [Furkān 61] “Gökte burçlar kılan [Allah] pek yücedir” ve {وَالسَّماءِ ذاتِ الْبُرُوجِ} [Bürûc 1] “Burçlar sahibi göğe andolsun” kavilleridir. Bunların muhtar olan Sanatkâr'ın varlığına delaletinin vechi şudur: Yıldız ahkâmı ehli (astrologlar/astronomlar) arasında ittifak edildiği üzere bu burçların tabiatları farklı farklıdır. Durum böyle olunca felek; mahiyeti farklı bu cüzlerden ve hakikati farklı bu parçalardan mürekkeptir. Her mürekkep için ise bu cüzleri ve parçaları ihtiyar ve hikmete göre birleştiren bir terkip edici (mürekkib) mutlaka lazımdır. Böylece göğün burçlardan mürekkep oluşunun, muhtar Fail'in varlığına delalet ettiği sabit olmuştur ki matlup olan da budur. O'nun: {وَزَيَّنَّاها لِلنَّاظِرِينَ وَحَفِظْناها مِنْ كُلِّ شَيْطانٍ رَجِيمٍ إِلَّا مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ مُبِينٌ} kavline gelince; bu konudaki sözü Mülk suresinde, Allah Teâlâ'nın: {وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِمَصابِيحَ وَجَعَلْناها رُجُوماً لِلشَّياطِينِ} [Mülk 5] “Andolsun biz en yakın göğü kandillerle süsledik ve onları şeytanlara atılacak taşlar kıldık” kavlinin tefsirinde etraflıca açıklamıştık. Dolayısıyla burada kaçınılmaz olan miktar dışında tekrar etmeyeceğiz. O'nun:
وَزَيَّنَّاها أَيْ بِالشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَالنُّجُومِ لِلنَّاظِرِينَ أَيْ لِلْمُعْتَبِرِينَ بِهَا وَالْمُسْتَدِلِّينَ بِهَا عَلَى تَوْحِيدِ صَانِعِهَا وَقَوْلُهُ: وَحَفِظْناها مِنْ كُلِّ شَيْطانٍ رَجِيمٍ.
{وَزَيَّنَّاها} yani güneş, ay ve yıldızlarla; {لِلنَّاظِرِينَ} yani ondan ibret alanlar ve onunla Yaratıcısının birliğine delil getirenler için [süsledik demektir]. O'nun: {وَحَفِظْناها مِنْ كُلِّ شَيْطانٍ رَجِيمٍ} kavli de [öyledir].
فَإِنْ قِيلَ: مَا مَعْنَى وَحَفِظْنَاهَا مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ رَجِيمٍ، وَالشَّيْطَانُ لَا قُدْرَةَ لَهُ عَلَى هَدْمِ السَّمَاءِ فَأَيُّ حَاجَةٍ إِلَى حِفْظِ السَّمَاءِ مِنْهُ.
Eğer: 'Şeytanın göğü yıkmaya gücü yetmezken {وَحَفِظْنَاهَا مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ رَجِيمٍ} "Onu her kovulmuş şeytandan koruduk" kavlinin anlamı nedir ve göğün ondan korunmasına ne ihtiyaç vardır?' denilirse;
قُلْنَا: لَمَّا مَنَعَهُ مِنَ الْقُرْبِ مِنْهَا، فَقَدْ حَفِظَ السَّمَاءَ مِنْ مُقَارَبَةِ الشَّيْطَانِ فَحَفِظَ اللَّهُ السَّمَاءَ مِنْهُمْ كَمَا قَدْ/ يَحْفَظُ مَنَازِلَنَا عَنْ مُتَجَسِّسٍ يُخْشَى مِنْهُ الْفَسَادُ ثُمَّ نَقُولُ: مَعْنَى الرَّجْمِ فِي اللُّغَةِ الرَّمْيُ بِالْحِجَارَةِ. ثُمَّ قِيلَ للقتل رُجِمَ تَشْبِيهًا لَهُ بِالرَّجْمِ بِالْحِجَارَةِ، وَالرَّجْمُ أَيْضًا السَّبُّ وَالشَّتْمُ لِأَنَّهُ رُمِيَ بِالْقَوْلِ الْقَبِيحِ وَمِنْهُ قوله: لَأَرْجُمَنَّكَ أَيْ لَأَسُبَّنَّكَ، وَالرَّجْمُ اسْمٌ لِكُلِّ مَا يُرْمَى بِهِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: وَجَعَلْناها رُجُوماً لِلشَّياطِينِ [الْمُلْكِ: ٥] أَيْ مَرَامِيَ لَهُمْ، وَالرَّجْمُ الْقَوْلُ بِالظَّنِّ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: رَجْماً بِالْغَيْبِ [الْكَهْفِ: ٢٢] لِأَنَّهُ يَرْمِيهِ بِذَلِكَ الظَّنِّ وَالرَّجْمُ أَيْضًا اللَّعْنُ وَالطَّرْدُ، وَقَوْلُهُ الشَّيْطَانُ الرَّجِيمُ، قَدْ فَسَّرُوهُ بِكُلِّ هَذِهِ الْوُجُوهِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: كَانَتِ الشَّيَاطِينُ، لا تحجب عن السموات، فَكَانُوا يَدْخُلُونَهَا وَيَسْمَعُونَ أَخْبَارَ الْغُيُوبِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَيُلْقُونَهَا إِلَى الْكَهَنَةِ،
Deriz ki: Onu göğe yaklaşmaktan menedince, göğü şeytanın yaklaşmasından korumuş olmuştur. Nitekim Allah, / fesadından korkulan bir casusa karşı evlerimizin korunabildiği gibi göğü de onlardan korumuştur. Sonra deriz ki: Lügatte recm (الرَّجْمُ) taş atmak demektir. Sonra taşla recmedilmeye benzetilerek katletmeye de rücime (رُجِمَ) denilmiştir. Recm aynı zamanda çirkin söz fırlatıldığı için sövmek ve hakaret etmektir; nitekim O'nun: {لَأَرْجُمَنَّكَ} kavli yani 'Seni mutlaka söverim' [demektir]. Recm, kendisiyle fırlatılan her şeyin adıdır; nitekim O'nun: {وَجَعَلْناها رُجُوماً لِلشَّياطِينِ} [Mülk 5] “Onları şeytanlara atılacak taşlar kıldık” kavli yani onlar için atış vasıtaları kıldık [demektir]. Recm, zann ile konuşmaktır; nitekim O'nun: {رَجْماً بِالْغَيْبِ} [Kehf 22] “Gaybı taşlamak (karanlığa taş atmak)” kavli [bundandır], çünkü o kimse sözü o zan ile fırlatmaktadır. Recm aynı zamanda lanetlemek ve kovmaktır. O'nun eş-şeytânu'r-racîm (الشَّيْطَانُ الرَّجِيمُ) ifadesini bütün bu vecihlerle tefsir etmişlerdir. İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: 'Şeytanlar göklerden perdelenmezlerdi; göklere girer, meleklerden gayb haberlerini dinler ve bunları kâhinlere ulaştırırlardı.
فَلَمَّا وُلِدَ عِيسَى ﵇ مُنِعُوا مِنْ ثلاثة سموات، فَلَمَّا وُلِدَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ منعوا من السموات كُلِّهَا، فَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ إِذَا أَرَادَ اسْتِرَاقَ السَّمْعِ رُمِيَ بِشِهَابٍ. وَقَوْلُهُ: إِلَّا مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ لا يمكن حمل لفظة (إلا) هاهنا عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ، بِدَلِيلِ أَنَّ إِقْدَامَهُمْ عَلَى اسْتِرَاقِ السَّمْعِ لَا يُخْرِجُ السَّمَاءَ مِنْ أَنْ تَكُونَ مَحْفُوظَةً مِنْهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ مَمْنُوعُونَ مِنْ دُخُولِهَا، وَإِنَّمَا يُحَاوِلُونَ الْقُرْبَ مِنْهَا، فَلَا يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ اسْتِثْنَاءً عَلَى التَّحْقِيقِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ: لَكِنَّ مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ. قَالَ الزَّجَّاجُ: مَوْضِعُ (مَنِ) نَصْبٌ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ. قَالَ: وَجَائِزٌ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ، وَالتَّقْدِيرُ: إِلَّا مِمَّنْ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ يُرِيدُ الْخَطْفَةَ الْيَسِيرَةَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَارِدَ مِنَ الشَّيَاطِينِ يَعْلُو فَيُرْمَى بِالشِّهَابِ فَيَحْرِقُهُ وَلَا يَقْتُلُهُ، وَمِنْهُمْ مَنْ يُحِيلُهُ فَيَصِيرُ غُولًا يُضِلُّ النَّاسَ فِي الْبَرَارِي. وَقَوْلُهُ: فَأَتْبَعَهُ ذَكَرْنَا مَعْنَاهُ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ فِي قصة بلعم بن باعورا فِي قَوْلِهِ: فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ [الْأَعْرَافِ: ١٧٥] مَعْنَاهُ لَحِقَهُ، والشهاب شعلة نار ساطع، ثم يسمى الكواكب شِهَابًا، وَالسِّنَانُ شِهَابًا لِأَجْلِ أَنَّهُمَا لِمَا فِيهِمَا مِنَ الْبَرِيقِ يُشْبِهَانِ النَّارَ.
İsa (aleyhisselâm) doğduğunda üç gökten menedildiler; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) doğduğunda ise bütün göklerden menedildiler. Artık onlardan her biri kulak hırsızlığı yapmak istediğinde ona bir alev (şihab) atılır.' O'nun: {إِلَّا مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ} kavlindeki illâ (إلا) lafzını burada [hakiki] istisnaya hamletmek mümkün değildir. Zira onların kulak hırsızlığına yeltenmeleri göğün onlardan korunmuş olmasına halel getirmez; ancak onlar göğe girmekten menedilmiş olup sadece ona yaklaşmaya çalışmaktadırlar. Dolayısıyla bunun hakiki anlamda bir istisna olması sahih değildir; bu yüzden manasının: 'Lâkin kulak hırsızlığı yapan kimse...' şeklinde [münkati istisna] olması vaciptir. Zeccâc şöyle demiştir: 'Men (مَنِ) lafzının konumu bu takdire göre mansubdur.' Zeccâc: 'Mecrur konumda olması da caizdir, takdiri illâ mimmen (إِلَّا مِمَّنْ) şeklindedir' demiştir. İbn Abbâs, O'nun: {إِلَّا مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ} “Ancak kulak hırsızlığı yapan müstesna” kavli hakkında: 'Hafif bir kapıp kaçırmayı kastetmektedir; zira azgın şeytan (mârid) yukarı çıkar, kendisine şihab atılır, bu onu yakar fakat öldürmez; onlardan bazısını da başkalaştırır ve o kimse çöllerde insanları saptıran bir gulyabani (gūl) haline gelir' demiştir. O'nun: {فَأَتْبَعَهُ} kavlinin manasını A'râf suresinde Bel'am b. Bâûrâ kıssasında, O'nun: {فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ} [A'râf 175] “Şeytan onun peşine takıldı” kavlinde zikretmiştik; manası 'ona yetişti' demektir. Şihab (الشِّهَابُ) ise parıldayan ateş alevidir. Sonra parlaklıkları sebebiyle ateşe benzedikleri için yıldızlara şihab, mızrak ucuna (sinan) da şihab adı verilmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ أَبْحَاثًا دَقِيقَةً ذَكَرْنَاهَا فِي سُورَةِ الملك وفي سورة الجن، ونذكر منها هاهنا إِشْكَالًا وَاحِدًا، وَهُوَ أَنَّ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِذَا جَوَّزْتُمْ فِي الْجُمْلَةِ أَنْ يَصْعَدَ الشَّيْطَانُ إلى السموات وَيَخْتَلِطَ بِالْمَلَائِكَةِ وَيَسْمَعَ أَخْبَارَ الْغُيُوبِ عَنْهُمْ، ثُمَّ إِنَّهَا تَنْزِلُ وَتُلْقِي تِلْكَ الْغُيُوبَ عَلَى الْكَهَنَةِ فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ وَجَبَ أَنْ يَخْرُجَ الْإِخْبَارُ عَنِ الْمُغَيَّبَاتِ عَنْ كَوْنِهِ مُعْجِزًا لِأَنَّ كُلَّ غَيْبٍ يُخْبِرُ عَنْهُ الرَّسُولُ ﷺ قَامَ فِيهِ هَذَا الِاحْتِمَالُ وَحِينَئِذٍ يَخْرُجُ عَنْ كَوْنِهِ مُعْجِزًا دَلِيلًا عَلَى الصِّدْقِ، لَا يُقَالُ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَخْبَرَ أَنَّهُمْ عَجَزُوا عَنْ ذَلِكَ بَعْدَ مَوْلِدِ النَّبِيِّ ﷺ لِأَنَّا نَقُولُ هَذَا الْعَجْزُ لَا يُمْكِنُ إِثْبَاتُهُ إِلَّا بَعْدَ الْقَطْعِ بِكَوْنِ مُحَمَّدٍ رَسُولًا وَكَوْنِ الْقُرْآنِ حَقًّا، وَالْقَطْعُ بِهَذَا لَا يُمْكِنُ إِلَّا بِوَاسِطَةِ الْمُعْجِزِ، وَكَوْنُ الْإِخْبَارِ عَنِ الْغَيْبِ مُعْجِزًا لَا يَثْبُتُ إِلَّا بَعْدَ إِبْطَالِ هَذَا الِاحْتِمَالِ وَحِينَئِذٍ يَلْزَمُ الدَّوْرُ وَهُوَ بَاطِلٌ مُحَالٌ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ بِأَنَّا نُثْبِتُ كَوْنُ مُحَمَّدٍ ﷺ/ رَسُولًا بِسَائِرِ الْمُعْجِزَاتِ، ثُمَّ بَعْدَ الْعِلْمِ بِنُبُوَّتِهِ نَقْطَعُ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَعْجَزَ الشَّيَاطِينَ عَنْ تَلَقُّفِ الْغَيْبِ بِهَذَا الطَّرِيقِ، وَعِنْدَ ذَلِكَ يَصِيرُ الْإِخْبَارُ عن الغيوب معجز، وبهذا الطريق يندفع الدور. والله أعلم.
Bil ki bu makamda Mülk ve Cin surelerinde zikrettiğimiz ince araştırmalar vardır; bunlardan burada tek bir müşkil hususu zikredeceğiz: Şöyle ki, bir kimse diyebilir ki: 'Şeytanın göklere çıkmasını, meleklerle karışıp onlardan gayb haberlerini dinlemesini, sonra inip o gaybları kâhinlere ulaştırmasını toptan caiz gördüğünüze göre; bu takdirde gaybî şeylerden haber vermenin mucize olmaktan çıkması gerekirdi. Çünkü Resul'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) haber verdiği her gayb hakkında bu ihtimal söz konusu olur ve o takdirde doğruluğa delalet eden bir mucize olmaktan çıkardı. 'Allah Teâlâ Nebi'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) doğumundan sonra onların bundan aciz bırakıldığını haber vermiştir' denilemez. Çünkü biz deriz ki: Bu acziyet ancak Muhammed'in resul ve Kur'an'ın hak olduğu kesinleştikten sonra ispat edilebilir; bunu kesin olarak bilmek ise ancak mucize vasıtasıyla mümkündür. Gaybdan haber vermenin mucize olması da ancak bu ihtimalin iptal edilmesinden sonra sabit olur; bu durumda ise kısır döngü (devir) gerekir ki bu bâtıl ve muhaldir.' Buna şöyle cevap verilmesi mümkündür: Biz Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) / resul olduğunu diğer mucizelerle ispat ederiz; ardından onun nübüvvetini bildikten sonra Allah Teâlâ'nın şeytanları bu yolla gaybı kapıp kaçırmaktan aciz bıraktığını kesin olarak biliriz. İşte o zaman gayblardan haber vermek mucize haline gelir ve bu yolla devir ortadan kalkar. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الحجر (١٥) : الآيات ١٩ الى ٢٠]
[Hicr Suresi (15), Ayetler 19-20]
وَالْأَرْضَ مَدَدْناها وَأَلْقَيْنا فِيها رَواسِيَ وَأَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ (١٩) وَجَعَلْنا لَكُمْ فِيها مَعايِشَ وَمَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرازِقِينَ (٢٠)
{وَالْأَرْضَ مَدَدْناها وَأَلْقَيْنا فِيها رَواسِيَ وَأَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ (١٩) وَجَعَلْنا لَكُمْ فِيها مَعايِشَ وَمَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرازِقِينَ (٢٠)} “Yeri de yayıp döşedik, içine sabit dağlar yerleştirdik ve orada ölçülü/dengeli her şeyden bitirdik. Orada hem sizin için hem de sizin rızıklandırıcısı olmadığınız kimseler için geçimlikler kıldık.”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَحَ الدَّلَائِلَ السَّمَاوِيَّةَ فِي تَقْرِيرِ التَّوْحِيدِ أَتْبَعَهَا بِذِكْرِ الدَّلَائِلِ الْأَرْضِيَّةِ، وَهِيَ أَنْوَاعٌ:
Bil ki Allah Teâlâ tevhidi takrir sadedinde semavî delilleri açıkladıktan sonra, bunu arzî delilleri zikretmekle takip etmiştir ki bunlar da kısımlardır:
النوع الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْأَرْضَ مَدَدْناها قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ بَسَطْنَاهَا عَلَى وَجْهِ الْمَاءِ، وَفِيهِ احْتِمَالٌ آخَرُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْأَرْضَ جِسْمٌ، وَالْجِسْمُ هُوَ الَّذِي يَكُونُ مُمْتَدًّا فِي الْجِهَاتِ الثَّلَاثَةِ، وَهِيَ الطُّولُ وَالْعَرْضُ وَالثُّخْنُ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ، فَتَمَدُّدُ جِسْمِ الْأَرْضِ فِي هَذِهِ الْجِهَاتِ الثَّلَاثَةِ مُخْتَصٌّ بِمِقْدَارٍ مُعَيَّنٍ لِمَا ثَبَتَ أَنَّ كُلَّ جِسْمٍ فَإِنَّهُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُتَنَاهِيًا وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ تَمَدُّدُ جِسْمِ الْأَرْضِ مُخْتَصًّا بِمِقْدَارٍ مُعَيَّنٍ مَعَ أَنَّ الِازْدِيَادَ عَلَيْهِ مَعْقُولٌ، وَالِانْتِقَاصَ عَنْهُ أَيْضًا مَعْقُولٌ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ اخْتِصَاصُ ذَلِكَ التَّمَدُّدِ بِذَلِكَ الْقَدْرِ الْمُقَدَّرِ مَعَ جَوَازِ حُصُولِ الْأَزْيَدِ وَالْأَنْقَصِ اخْتِصَاصًا بِأَمْرٍ جَائِزٍ وَذَلِكَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ بِتَخْصِيصِ مُخَصِّصٍ وَتَقْدِيرِ مُقَدِّرٍ، وَهُوَ اللَّهُ ﷾.
Birinci Tür: Allah Teâlâ'nın: {وَالْأَرْضَ مَدَدْناها} “Yeri de yayıp döşedik” kavlidir. İbn Abbâs: 'Onu suyun yüzeyine yaydık' demiştir. Bunda başka bir ihtimal daha vardır; zira yeryüzü bir cisimdir. Cisim ise uzunluk, genişlik ve derinlik (kalınlık) olmak üzere üç yönde uzantısı olandır. Durum böyle olunca yer cisminin bu üç yöndeki uzaması belirli bir miktara mahsustur; çünkü her cismin sonlu olması gerektiği sabittir. Durum böyle olunca, yer cisminin uzaması -ona ziyadelik aklen mümkün olduğu gibi ondan eksilme de aklen mümkün olmakla birlikte- muayyen bir miktara tahsis edilmiştir. Durum böyle olunca, o uzamanın daha fazla veya daha az olmasının caiz olmasıyla birlikte o takdir edilen miktara tahsis edilmesi caiz olan bir şeye tahsis kılınması demektir. Bunun da mutlaka bir tahsis edicinin tahsisi ve bir takdir edicinin takdiriyle olması gerekir ki O da Yüce ve Aziz olan Allah'tır.
فَإِنْ قِيلَ: هَلْ يَدُلُّ قَوْلُهُ: وَالْأَرْضَ مَدَدْناها عَلَى أَنَّهَا بَسِيطَةٌ؟
Eğer: 'O'nun: {وَالْأَرْضَ مَدَدْناها} kavli yeryüzünün düz olduğuna delalet eder mi?' denilirse;
قُلْنَا: نَعَمْ لِأَنَّ الْأَرْضَ بِتَقْدِيرِ كَوْنِهَا كُرَةً، فَهِيَ كُرَةٌ فِي غَايَةِ الْعَظَمَةِ، وَالْكُرَةُ الْعَظِيمَةُ يَكُونُ كُلُّ قِطْعَةٍ صَغِيرَةٍ مِنْهَا، إِذَا نُظِرَ إِلَيْهَا فَإِنَّهَا تُرَى كَالسَّطْحِ الْمُسْتَوِي، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ زَالَ مَا ذَكَرُوهُ مِنَ الْإِشْكَالِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْجِبالَ أَوْتاداً [النَّبَأِ: ٧] سَمَّاهَا أَوْتَادًا مَعَ أَنَّهُ قَدْ يحصل عليها سطوح عظيمة مستوية، فكذا هاهنا.
Deriz ki: Evet; zira yeryüzü küre olduğu farz edilse bile son derece büyük bir küredir. Büyük kürenin her küçük parçasına bakıldığında ise o düz bir yüzey gibi görünür. Durum böyle olunca onların zikrettikleri o müşkil durum ortadan kalkar. Buna delil Allah Teâlâ'nın: {وَالْجِبالَ أَوْتاداً} [Nebe 7] “Dağları da birer kazık [yapmadık mı?]” kavlidir; dağların üzerinde büyük düz yüzeyler bulunabilmesine rağmen onları kazıklar olarak isimlendirmiştir, burada da durum böyledir.
النوع الثاني: من الدلائل المذكورة في هذه الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَلْقَيْنا فِيها رَواسِيَ وَهِيَ الْجِبَالُ الثَّوَابِتُ، وَاحِدُهَا رَاسِي، وَالْجَمْعُ رَاسِيَةٌ، وَجَمْعُ الْجَمْعِ رَوَاسِي، وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَلْقى / فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ [النَّحْلِ: ١٥] وَفِي تَفْسِيرِهِ وَجْهَانِ:
İkinci Tür: Bu ayette zikredilen delillerden [ikincisi] Allah Teâlâ'nın: {وَأَلْقَيْنا فِيها رَواسِيَ} “İçine sabit dağlar yerleştirdik” kavlidir ki bunlar sabit dağlardır; tekili râsî (رَاسِي), çoğulu râsiye (رَاسِيَةٌ), çoğulunun çoğulu ise revâsî (رَوَاسِي) şeklindedir. Bu, Allah Teâlâ'nın: {وَأَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ} [Nahl 15] / “Sizi sarsmasın diye yeryüzüne sabit dağlar yerleştirdi” kavli gibidir. Bunun tefsirinde iki vecih vardır:
الوجه الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَمَّا بَسَطَ اللَّهُ تَعَالَى الْأَرْضَ عَلَى الْمَاءِ مَالَتْ بِأَهْلِهَا كَالسَّفِينَةِ فَأَرْسَاهَا اللَّهُ تَعَالَى بِالْجِبَالِ الثِّقَالِ لِكَيْلَا تَمِيلَ بِأَهْلِهَا.
Birinci Vecih: İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ yeri su üzerine yaydığında yer, üzerindekilerle birlikte gemi gibi yalpaladı; bunun üzerine Allah Teâlâ üzerindekilerle birlikte yalpalamasın diye onu ağır dağlarla sabitledi.'
فَإِنْ قِيلَ: أَتَقُولُونَ إِنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ الْأَرْضَ بِدُونِ الْجِبَالِ فَمَالَتْ بِأَهْلِهَا فَخَلَقَ فِيهَا الْجِبَالَ بَعْدَ ذَلِكَ أَوْ تَقُولُونَ إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْأَرْضَ وَالْجِبَالَ مَعًا.
Eğer: 'Siz Allah Teâlâ'nın yeri dağlar olmaksızın yarattığını, sonra yerin üzerindekilerle yalpaladığını ve Allah'ın bundan sonra onda dağları yarattığını mı söylüyorsunuz, yoksa Allah'ın yeri ve dağları birlikte yarattığını mı söylüyorsunuz?' denilirse;
قُلْنَا: كِلَا الْوَجْهَيْنِ مُحْتَمَلٌ.
Deriz ki: Her iki vecih de muhtemeldir.
وَالوجه الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: وَأَلْقَيْنا فِيها رَواسِيَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَهَا لِتَكُونَ دَلَالَةً لِلنَّاسِ عَلَى طُرُقِ الْأَرْضِ وَنَوَاحِيهَا لِأَنَّهَا كَالْأَعْلَامِ فَلَا تَمِيلُ النَّاسُ عَنِ الْجَادَّةِ الْمُسْتَقِيمَةِ وَلَا يَقَعُونَ فِي الضَّلَالِ وَهَذَا الوجه ظَاهِرُ الِاحْتِمَالِ.
O'nun: {وَأَلْقَيْنا فِيها رَواسِيَ} “İçine sabit dağlar yerleştirdik” kavlinin tefsirindeki ikinci vecih: Allah Teâlâ'nın onları, insanlara yeryüzünün yollarını ve yönlerini gösteren birer işaret olsunlar diye yaratmış olması caizdir; çünkü dağlar belirgin alametler (işaret taşları) gibidir, böylece insanlar doğru yoldan sapmaz ve kaybolmazlar. Bu veçhin ihtimali açıktır.
النوع الثَّالِثُ: مِنَ الدَّلَائِلِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ وَفِيهِ بَحْثَانِ:
Üçüncü Tür: Bu ayette zikredilen delillerden [üçüncüsü] Allah Teâlâ'nın: {وَأَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ} “Orada ölçülü her şeyden bitirdik” kavlidir. Bunda iki inceleme vardır:
البحث الْأَوَّلُ: أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: وَأَنْبَتْنا فِيها يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ رَاجِعًا إِلَى الْأَرْضِ وَأَنْ يَكُونَ رَاجِعًا إِلَى الْجِبَالِ الرَّوَاسِي، إِلَّا أَنَّ رُجُوعَهُ إِلَى الْأَرْضِ أَوْلَى لِأَنَّ أَنْوَاعَ النَّبَاتِ الْمُنْتَفَعِ بِهَا إِنَّمَا تَتَوَلَّدُ فِي الْأَرَاضِي، فَأَمَّا الْفَوَاكِهُ الْجَبَلِيَّةُ فَقَلِيلَةُ النَّفْعِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: رُجُوعُ ذَلِكَ الضَّمِيرِ إِلَى الْجِبَالِ أَوْلَى، لِأَنَّ الْمَعَادِنَ إِنَّمَا تَتَوَلَّدُ فِي الْجِبَالِ، وَالْأَشْيَاءُ الْمَوْزُونَةُ فِي الْعُرْفِ وَالْعَادَةِ هِيَ الْمَعَادِنُ لَا النَّبَاتُ.
Birinci İnceleme: O'nun: {وَأَنْبَتْنا فِيها} kavlindeki zamirin yeryüzüne dönmesi de, sabit dağlara dönmesi de muhtemeldir. Ancak onun yere dönmesi daha uygundur; çünkü kendisinden faydalanılan bitki türleri ancak topraklarda meydana gelir. Dağ meyvelerine gelince, onların faydası azdır. Onlardan bazıları ise: 'O zamirin dağlara dönmesi daha uygundur; zira madenler ancak dağlarda meydana gelir ve örfte ve adette tartılan şeyler bitkiler değil madenlerdir' demiştir.
البحث الثَّانِي: اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِالْمَوْزُونِ وَفِيهِ وُجُوهٍ:
İkinci İnceleme: Mevzun (مَوْزُون) ile kastedilen hususta ihtilaf etmişlerdir; bunda [çeşitli] vecihler vardır:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُ مُتَقَدِّرٌ بِقَدْرِ الْحَاجَةِ. قَالَ الْقَاضِي: وَهَذَا الوجه أَقْرَبُ لِأَنَّهُ تَعَالَى يَعْلَمُ الْمِقْدَارَ الَّذِي يَحْتَاجُ إِلَيْهِ النَّاسُ وَيَنْتَفِعُونَ بِهِ فَيُنْبِتُ تَعَالَى فِي الْأَرْضِ ذَلِكَ الْمِقْدَارَ، وَلِذَلِكَ أَتْبَعَهُ بِقَوْلِهِ:
Birinci Vecih: Kastedilenin, ihtiyaca göre takdir edilmiş olmasıdır. el-Kâdî şöyle demiştir: 'Bu vecih en yakın olanıdır; çünkü Allah Teâlâ insanların ihtiyaç duyduğu ve kendisinden faydalandığı miktarı bilir ve yeryüzünde o miktarı bitirir. Bundan dolayı bunu şu kavliyle devam ettirmiştir:'
وَجَعَلْنا لَكُمْ فِيها مَعايِشَ لِأَنَّ ذَلِكَ الرِّزْقَ الَّذِي يَظْهَرُ بِالنَّبَاتِ يَكُونُ مَعِيشَةً لَهُمْ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: بِحَسَبِ الْأَكْلِ وَالِانْتِفَاعِ بِعَيْنِهِ. وَالثَّانِي: أَنْ يَنْتَفِعَ بِالتِّجَارَةِ فِيهِ، وَالْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ قَالُوا: الْوَزْنُ إِنَّمَا يُرَادُ لِمَعْرِفَةِ الْمِقْدَارِ فَكَانَ إِطْلَاقُ لَفْظِ الْوَزْنِ لِإِرَادَةِ مَعْرِفَةِ الْمِقْدَارِ مِنْ بَابِ إِطْلَاقِ اسْمِ السَّبَبِ عَلَى الْمُسَبِّبِ قَالُوا: وَيَتَأَكَّدُ ذَلِكَ أَيْضًا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ [الرَّعْدِ: ٨] وَقَوْلُهُ: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَما
{وَجَعَلْنا لَكُمْ فِيها مَعايِشَ} “Orada sizin için geçimlikler kıldık”; zira bitkilerle ortaya çıkan bu rızık, onlar için iki açıdan geçimlik olur: Birincisi: Bizzat yenmesi ve kendisinden yararlanılması bakımından. İkincisi: Onunla ticaret yapılarak yararlanılması bakımından. Bu görüşü savunanlar şöyle demişlerdir: 'Vezn (tartma/ölçme), ancak miktarı bilmek için istenir; dolayısıyla miktar bilgisini kastetmek üzere vezn lafzının kullanılması, sebebin isminin müsebbebe (sonuca) verilmesi kabilindendir.' Şöyle dediler: 'Bu durum ayrıca Allah Teâlâ'nın: {وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ} [Ra'd 8] “O'nun katında her şey bir ölçü iledir” kavli ve O'nun: {وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَما
نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ
[biz onu] ancak bilinen bir ölçüyle indiririz.
[الْحِجْرِ: ٢١] .
[Hicr 21] “Hazinesi bizim yanımızda olmayan hiçbir şey yoktur; biz onu ancak bilinen bir ölçüyle indiririz” kavli ile de teyit edilmektedir.
وَالوجه الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ هَذَا اللَّفْظِ أَنَّ هَذَا الْعَالَمَ عَالَمُ الْأَسْبَابِ وَاللَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا يَخْلُقُ الْمَعَادِنَ وَالنَّبَاتَ وَالْحَيَوَانَ بِوَاسِطَةِ تَرْكِيبِ طَبَائِعِ هَذَا الْعَالَمِ، فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَحْصُلَ مِنَ الْأَرْضِ قَدْرٌ مَخْصُوصٌ/ وَمِنَ الْمَاءِ وَالْهَوَاءِ كَذَلِكَ، وَمِنْ تَأْثِيرِ الشَّمْسِ وَالْكَوَاكِبِ فِي الْحَرِّ وَالْبَرْدِ مِقْدَارٌ مَخْصُوصٌ، وَلَوْ قَدَّرْنَا حُصُولَ الزِّيَادَةِ عَلَى ذَلِكَ الْقَدْرِ الْمَخْصُوصِ، أَوِ النُّقْصَانِ عَنْهُ لَمْ تَتَوَلَّدِ الْمَعَادِنُ وَالنَّبَاتُ وَالْحَيَوَانُ فَاللَّهُ ﷾ قَدَّرَهَا عَلَى وَجْهٍ مَخْصُوصٍ بِقُدْرَتِهِ وَعِلْمِهِ وَحِكْمَتِهِ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى وَزَنَهَا بِمِيزَانِ الْحِكْمَةِ حَتَّى حَصَلَتْ هَذِهِ الْأَنْوَاعُ.
Bu lafzın tefsirindeki ikinci vecih: Bu âlem sebepler âlemidir; Allah Teâlâ madenleri, bitkileri ve hayvanları ancak bu âlemin tabiatlarının terkibi vasıtasıyla yaratır. Dolayısıyla mutlaka topraktan belirli bir miktar / sudan ve havadan da aynı şekilde belirli bir miktar, güneş ve yıldızların sıcaklık ve soğukluktaki tesirinden de belirli bir miktar bulunmalıdır. Eğer o belirli miktar üzerine bir fazlalığın veya ondan bir eksikliğin meydana geldiğini varsayacak olsaydık madenler, bitkiler ve hayvanlar meydana gelmezdi. Allah celle celâluhu kudreti, ilmi ve hikmetiyle bunları belirli bir şekilde takdir etmiştir. Sanki Allah Teâlâ bu türlerin meydana gelmesi için onları hikmet terazisiyle tartmıştır.
وَالوجه الثَّالِثُ: فِي تَفْسِيرِ هَذَا اللَّفْظِ أَنَّ أَهْلَ الْعُرْفِ يَقُولُونَ: فُلَانٌ مَوْزُونُ الْحَرَكَاتِ أَيْ حركات مُتَنَاسِبَةٌ حَسَنَةٌ مُطَابِقَةٌ لِلْحِكْمَةِ، وَهَذَا الْكَلَامُ كَلَامٌ مَوْزُونٌ إِذَا كَانَ مُتَنَاسِبًا حَسَنًا بَعِيدًا عَنِ اللَّغْوِ وَالسُّخْفِ فَكَأَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ أَنَّهُ مَوْزُونٌ بميزان الحكمة والعقل، وبالجملة فَقَدْ جَعَلُوا لَفْظَ الْمَوْزُونِ كِنَايَةً عَنِ الْحُسْنِ وَالتَّنَاسُبِ، فَقَوْلُهُ:
Bu lafzın tefsirindeki üçüncü vecih: Örf ehli: 'Filanın hareketleri mevzundur (ölçülüdür)' derler; yani hareketleri birbiriyle uyumlu, güzel ve hikmete uygundur. 'Bu söz mevzun (ölçülü/düzgün) bir sözdür' denir ki bu da uyumlu, güzel, boş laftan ve saçmalıktan uzak olduğunda söylenir. Sanki bundan murat, onun hikmet ve akıl terazisiyle ölçülmüş olmasıdır. Hülasa, 'mevzun' lafzını güzellik ve uyumdan kinaye kılmışlardır. Dolayısıyla O'nun:
وَأَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ أَيْ مُتَنَاسِبٍ مَحْكُومٍ عَلَيْهِ عِنْدَ الْعُقُولِ السَّلِيمَةِ بِالْحُسْنِ وَاللَّطَافَةِ وَمُطَابَقَةِ الْمَصْلَحَةِ.
{وَأَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ} kavli; yani uyumlu, selim akıllar nezdinde güzelliğine, letafetine ve maslahata uygunluğuna hükmedilen [her şey demektir].
وَالوجه الرَّابِعُ: فِي تَفْسِيرِ هَذَا اللَّفْظِ أَنَّ الشَّيْءَ الَّذِي يَنْبُتُ مِنَ الْأَرْضِ نَوْعَانِ: الْمَعَادِنُ وَالنَّبَاتُ: أَمَّا الْمَعَادِنُ فَهِيَ بِأَسْرِهَا مَوْزُونَةٌ وَهِيَ الْأَجْسَادُ السَّبْعَةُ وَالْأَحْجَارُ وَالْأَمْلَاحُ وَالزَّاجَّاتُ وَغَيْرُهَا. وَأَمَّا النَّبَاتُ فَيَرْجِعُ عَاقِبَتُهَا إِلَى الْوَزْنِ، لِأَنَّ الْحُبُوبَ تُوزَنُ، وَكَذَلِكَ الْفَوَاكِهُ فِي الْأَكْثَرِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَعَلْنا لَكُمْ فِيها مَعايِشَ فِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Bu lafzın tefsirindeki dördüncü vecih: Yeryüzünden biten (çıkan) şey iki türdür: Madenler ve bitkiler. Madenlere gelince, onların tamamı tartılan şeylerdir; bunlar yedi maden cevheri (el-ecsadü's-seb'a), taşlar, tuzlar, şaplar (zâcât) ve diğerleridir. Bitkilere gelince, onların akıbeti de tartıya racidir; çünkü hububat tartılır, aynı şekilde meyveler de çoğunlukla böyledir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Allah Teâlâ'nın: {وَجَعَلْنا لَكُمْ فِيها مَعايِشَ} “Orada sizin için geçimlikler kıldık” kavlinde iki mesele vardır:
المسألة الْأُولَى: ذَكَرْنَا الْكَلَامَ فِي الْمَعَايِشِ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ وَقَوْلُهُ: وَمَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرازِقِينَ فِيهِ قَوْلَانِ:
Birinci Mesele: Meâyiş (geçimlikler) konusundaki açıklamayı A'râf Suresi'nde zikretmiştik. O'nun: {وَمَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرازِقِينَ} “ve rızık vericisi siz olmadığınız kimseleri [de var ettik]” kavlinde iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى مَحَلِّ لَكُمْ، وَالتَّقْدِيرُ: وَجَعَلْنَا لَكُمْ فِيهَا مُعَايِشَ وَمَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرَازِقِينَ.
Birinci Görüş: Bunun {لَكُمْ} lafzının mahalline matuf olmasıdır; takdiri şöyledir: 'Sizin için ve rızık vericisi siz olmadığınız kimseler için orada geçimlikler kıldık.'
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ عُطِفَ عَلَى قَوْلِهِ: مَعايِشَ وَالتَّقْدِيرُ: وَجَعَلْنَا لَكُمْ مَعَايِشَ وَمَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرَازِقِينَ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَفِيهِ احْتِمَالَاتٌ ثَلَاثَةٌ:
İkinci Görüş: O'nun {مَعايِشَ} kavline atfedilmiş olmasıdır; takdiri şöyledir: 'Sizin için geçimlikler ve rızık vericisi siz olmadığınız kimseleri var ettik.' Bu görüşe göre bunda üç ihtimal vardır:
الِاحْتِمَالُ الْأَوَّلُ: أَنَّ كَلِمَةَ «مَنْ» مُخْتَصَّةٌ بِالْعُقَلَاءِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَمَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرازِقِينَ الْعُقَلَاءَ وَهُمُ الْعِيَالُ وَالْمَمَالِيكُ وَالْخَدَمُ وَالْعَبِيدُ، وَتَقْرِيرُ الْكَلَامِ أَنَّ النَّاسَ يَظُنُّونَ فِي أَكْثَرِ الْأَمْرِ أَنَّهُمُ الَّذِينَ يَرْزُقُونَ الْعِيَالَ وَالْخَدَمَ وَالْعَبِيدَ، وَذَلِكَ خَطَأٌ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ يَرْزُقُ الْخَادِمَ وَالْمَخْدُومَ، وَالْمَمْلُوكَ وَالْمَالِكَ فَإِنَّهُ لَوْلَا أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ الْأَطْعِمَةَ وَالْأَشْرِبَةَ، وَأَعْطَى الْقُوَّةَ الْغَاذِيَةَ وَالْهَاضِمَةَ، وَإِلَّا لَمْ يَحْصُلْ لِأَحَدٍ رِزْقٌ.
Birinci İhtimal: 'Men' (مَنْ) kelimesi akıl sahiplerine mahsustur; dolayısıyla: {وَمَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرازِقِينَ} kavlinden muradın akıl sahipleri olması vacip olur ki bunlar aile efradı (ıyâl), köleler, hizmetçiler ve cariyelerdir. Sözün takriri şudur: İnsanlar çoğu zaman aile efradını, hizmetçileri ve köleleri rızıklandıranların kendileri olduğunu zannederler. Bu ise bir hatadır; zira rızkı veren Allah'tır; O hizmetçiyi de efendiyi de, köleyi de sahibini de rızıklandırır. Çünkü Allah Teâlâ yiyecek ve içecekleri yaratmamış, besleyici ve sindirici kuvveti vermemiş olsaydı hiç kimse için rızık meydana gelmezdi.
وَالِاحْتِمَالُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ الْكَلْبِيِّ قَالَ: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَمَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرازِقِينَ الْوَحْشُ وَالطَّيْرُ.
İkinci İhtimal: Bu el-Kelbî'nin görüşüdür; o şöyle demiştir: '{وَمَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرازِقِينَ} kavlinden murat, yabani hayvanlar ve kuşlardır.'
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَصِحُّ هَذَا التَّأْوِيلُ مَعَ أَنَّ صِيغَةَ مَنْ مُخْتَصَّةٌ بِمَنْ يَعْقِلُ؟
Eğer: 'Men (مَنْ) kalıbı akıl sahiplerine mahsus iken bu tevîl nasıl sahih olur?' denilirse;
قُلْنَا: الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ صِيغَةَ مَنْ قَدْ وَرَدَتْ فِي غَيْرِ الْعُقَلَاءِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ/ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى بَطْنِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى أَرْبَعٍ [النُّورِ: ٤٥] . وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى أَثْبَتَ لِجَمِيعِ الدَّوَابِّ رِزْقًا عَلَى اللَّهِ حَيْثُ قَالَ: وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي
Deriz ki: Buna iki vecihle cevap verilir: Birincisi: Men (مَنْ) kalıbı akıl sahibi olmayanlar hakkında da varit olmuştur; buna delil / Allah Teâlâ'nın: {وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى بَطْنِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى أَرْبَعٍ} [Nûr 45] “Allah her canlıyı sudan yarattı. İşte bunlardan kimi karnı üzerinde yürür, kimi iki ayağı üstünde yürür, kimi de dört ayağı üstünde yürür” kavlidir. İkincisi: Allah Teâlâ bütün canlıların rızkının Allah'a ait olduğunu şu buyruğuyla ispat etmiştir: {وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي
الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّها وَمُسْتَوْدَعَها
...yeryüzünde [hiçbir canlı yoktur ki] rızkı Allah'a ait olmasın. O, onun durduğu yeri de emanet bırakıldığı yeri de bilir.
[هُودٍ: ٦] فَكَأَنَّهَا عِنْدَ الْحَاجَةِ تَطْلُبُ أَرْزَاقَهَا مِنْ خَالِقِهَا فَصَارَتْ شَبِيهَةً بِمَنْ يَعْقِلُ مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ، فَلَمْ يَبْعُدْ ذِكْرُهَا بِصِيغَةِ مَنْ يعقل، ألا ترى أنه قال: يا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ [النحل: ١٨] فَذَكَرَهَا بِصِيغَةِ جَمْعِ الْعُقَلَاءِ، وَقَالَ فِي الْأَصْنَامِ: فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي [الشُّعَرَاءِ: ٧٧] وَقَالَ: كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ [الأنبياء: ٣٣] فكذا هاهنا لَا يَبْعُدُ إِطْلَاقُ اللَّفْظَةِ الْمُخْتَصَّةِ بِالْعُقَلَاءِ عَلَى الْوَحْشِ وَالطَّيْرِ لِكَوْنِهَا شَبِيهَةً بِالْعُقَلَاءِ مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ وَسَمِعْتُ فِي بَطْنِ الْحِكَايَاتِ أَنَّهُ قَلَّتِ الْمِيَاهُ فِي الْأَوْدِيَةِ وَالْجِبَالِ وَاشْتَدَّ الْحَرُّ فِي عَامٍ مِنَ الْأَعْوَامِ فَحُكِيَ عَنْ بَعْضِهِمْ أَنَّهُ رَأَى بَعْضَ الْوَحْشِ رَافِعًا رَأْسَهُ إِلَى السَّمَاءِ عِنْدَ اشْتِدَادِ عَطَشِهِ قَالَ: فَرَأَيْتُ الْغُيُومَ قَدْ أَقْبَلَتْ وَأَمْطَرَتْ بِحَيْثُ امْتَلَأَتِ الْأَوْدِيَةُ مِنْهَا.
[Hûd 6] “Yeryüzünde hiçbir canlı yoktur ki rızkı Allah'a ait olmasın. O, onun durduğu yeri de emanet bırakıldığı yeri de bilir”. Sanki onlar ihtiyaç anında rızıklarını yaratıcılarından talep etmekte ve bu yönden akıl sahiplerine benzemektedirler. Dolayısıyla onların akıl sahiplerine mahsus kalıpla zikredilmesi uzak bir ihtimal değildir. Görmez misin ki O: {يا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ} [Neml 18] “Ey karıncalar! Yuvalarınıza girin” buyurmuş ve onları akıl sahiplerinin çoğul kalıbıyla zikretmiştir; putlar hakkında da: {فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي} [Şu'arâ 77] “Şüphesiz onlar benim düşmanımdır” ve: {كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ} [Enbiyâ 33] “Her biri bir yörüngede yüzmektedir” buyurmuştur. Burada da durum böyledir; bu yönden akıl sahiplerine benzedikleri için akıl sahiplerine mahsus lafzın yabani hayvanlar ve kuşlar için kullanılması uzak değildir. Nakledilen hikayeler arasında işittim ki, yıllardan birinde vadilerde ve dağlarda sular azalmış, sıcaklık şiddetlenmişti. Anlatıldığına göre biri, susuzluğu şiddetlenen bir yabani hayvanın başını semaya kaldırdığını görmüş ve şöyle demiştir: 'Derken bulutların geldiğini ve vadileri dolduracak şekilde yağmur yağdırdığını gördüm.'
وَالِاحْتِمَالُ الثَّالِثُ: أَنَّا نَحْمِلُ قَوْلَهُ: وَمَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرازِقِينَ عَلَى الْإِمَاءِ وَالْعَبِيدِ، وَعَلَى الْوَحْشِ وَالطَّيْرِ، وَإِنَّمَا أَطْلَقَ عَلَيْهَا صِيغَةَ مَنْ تَغْلِيبًا لِجَانِبِ الْعُقَلَاءِ عَلَى غَيْرِهِمْ.
Üçüncü İhtimal: {وَمَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرازِقِينَ} kavlini hem cariyeler ve kölelere hem de yabani hayvanlar ve kuşlara hamletmemizdir. Men (مَنْ) kalıbı, akıl sahipleri tarafının akıl sahibi olmayanlara tağlibi (baskın kılınması) yoluyla kullanılmıştır.
المسألة الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَمَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرازِقِينَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَجْرُورًا عَطْفًا عَلَى الضَّمِيرِ الْمَجْرُورِ فِي لَكُمْ، لِأَنَّهُ لَا يُعْطَفُ عَلَى الضَّمِيرِ الْمَجْرُورِ، لَا يُقَالُ أَخَذْتُ مِنْكَ وَزَيْدٍ إِلَّا بِإِعَادَةِ الْخَافِضِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ [الْأَحْزَابِ: ٧] .
İkinci Mesele: O'nun: {وَمَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرازِقِينَ} kavlinin, {لَكُمْ} içindeki mecrur zamire atfedilerek mecrur olması caiz değildir; zira mecrur zamire doğrudan atıf yapılmaz. Cer edatının (hâfıd) tekrarı olmaksızın 'Ahaztü minke ve Zeydin' (Senden ve Zeyd'den aldım) denilmez. Nitekim Allah Teâlâ: {وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ} [Ahzâb 7] “Hani biz peygamberlerden ahitlerini almıştık; senden de, Nûh'tan da...” buyurmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا المعنى جائز على قراءة من قرأ: تسائلون به والأرحام [النساء: ١] بِالْخَفْضِ وَقَدْ ذَكَرْنَا هَذِهِ المسألة هُنَالِكَ. وَاللَّهُ أعلم.
Bil ki bu mana, [cer edatı tekrarlanmaksızın]: {تَسائَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحامِ} [Nisâ 1] ayetini mecrur (hafz ile) okuyan kimsenin kıraatine göre caizdir. Biz bu meseleyi orada zikretmiştik. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة الحجر (١٥) : الآيات ٢١ الى ٢٢]
[Hicr Suresi (15), 21-22. Ayetler]
وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلاَّ عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَما نُنَزِّلُهُ إِلاَّ بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ (٢١) وَأَرْسَلْنَا الرِّياحَ لَواقِحَ فَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَسْقَيْناكُمُوهُ وَما أَنْتُمْ لَهُ بِخازِنِينَ (٢٢)
{وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلاَّ عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَما نُنَزِّلُهُ إِلاَّ بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ (٢١) وَأَرْسَلْنَا الرِّياحَ لَواقِحَ فَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَسْقَيْناكُمُوهُ وَما أَنْتُمْ لَهُ بِخازِنِينَ (٢٢)} “Hazinesi bizim yanımızda olmayan hiçbir şey yoktur; biz onu ancak bilinen bir ölçüyle indiririz. (21) Biz rüzgârları aşılayıcı olarak gönderdik de gökten su indirip onunla sizi suladık. Siz onu depolayacak değilsiniz. (22)”
[في قوله تَعَالَى وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ أَنْبَتَ فِي الْأَرْضِ كُلَّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ وَجَعَلَ فِيهَا مَعَايِشَ أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ مَا هُوَ كَالسَّبَبِ لِذَلِكَ فَقَالَ: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ.
[Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ} “Hazinesi bizim yanımızda olmayan hiçbir şey yoktur; biz onu ancak bilinen bir ölçüyle indiririz” kavli hakkında] Bil ki Allah Teâlâ yeryüzünde ölçülü her şeyi bitirdiğini ve orada geçimlikler kıldığını beyan edince, bunun sebebi mesabesinde olan şeyi zikrederek şöyle buyurmuştur: {وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ} “Hazinesi bizim yanımızda olmayan hiçbir şey yoktur”.
وَهَذَا هُوَ النوع الرَّابِعُ مِنَ الدَّلَائِلِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ عَلَى تَقْرِيرِ التَّوْحِيدِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bu, tevhidi takrir etmek üzere bu surede zikredilen delillerin dördüncü türüdür. Ayette [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: الْخَزَائِنُ جَمْعُ الْخِزَانَةِ، وَهُوَ اسْمُ الْمَكَانِ الَّذِي يُخْزَنُ فِيهِ الشَّيْءُ أَيْ يُحْفَظُ وَالْخِزَانَةُ أَيْضًا عَمَلُ الْخَازِنِ، وَيُقَالُ: خَزَنَ الشَّيْءَ يَخْزِنُهُ إِذَا أَحْرَزَهُ فِي خِزَانَةٍ، وَعَامَّةُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ هُوَ الْمَطَرُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ هُوَ السَّبَبُ لِلْأَرْزَاقِ وَلِمَعَايِشِ بَنِي آدَمَ وَغَيْرِهِمْ مِنَ الطُّيُورِ وَالْوُحُوشِ، فَلَمَّا ذَكَرَ تَعَالَى أَنَّهُ يُعْطِيهِمُ الْمُعَايِشَ بَيَّنَ أَنَّ خَزَائِنَ الْمَطَرِ الَّذِي هُوَ سَبَبُ الْمَعَايِشِ عِنْدَهُ، أَيْ فِي أَمْرِهِ وَحُكْمِهِ وَتَدْبِيرِهِ، وَقَوْلِهِ: وَما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ رَحِمَهُمَا اللَّهُ:
Birinci Mesele: el-Vâhidî rahimehullâh şöyle demiştir: 'Hazâin (الْخَزَائِنُ), hizâne (الْخِزَانَةِ) kelimesinin çoğuludur. Bu, bir şeyin depolandığı yani korunduğu yerin adıdır. Hizâne aynı zamanda hazinedarın yaptığı iştir. Bir şeyi hazinede koruma altına aldığında 'Hazene'ş-şey'e yahzünühû' (خَزَنَ الشَّيْءَ يَخْزِنُهُ) denir.' Müfessirlerin geneline göre: {وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ} kavlinden murat yağmurdur. Çünkü yağmur, rızıkların, Âdemoğullarının ve kuşlar ile yabani hayvanlar gibi diğer varlıkların geçimliklerinin sebebidir. Allah Teâlâ onlara geçimlikler verdiğini zikredince, geçimliklerin sebebi olan yağmurun hazinelerinin kendi katında -yani O'nun emrinde, hükmünde ve tedbirinde- olduğunu beyan etmiştir. O'nun: {وَما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ} “biz onu ancak bilinen bir ölçüyle indiririz” kavli hakkında İbn Abbâs rahimehumallâh şöyle demiştir:
يُرِيدُ قَدْرَ الْكِفَايَةِ، وَقَالَ الحكم: مَا مِنْ عَامٍ بِأَكْثَرَ مَطَرًا مِنْ عَامٍ آخَرَ، وَلَكِنَّهُ يُمْطَرُ قَوْمٌ وَيُحْرَمُ قَوْمٌ آخَرُونَ، وَرُبَّمَا كَانَ فِي الْبَحْرِ، يَعْنِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُنْزِلُ الْمَطَرَ كُلَّ عَامٍ بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ، غَيْرَ أَنَّهُ يَصْرِفُهُ إِلَى مَنْ يَشَاءُ حَيْثُ شَاءَ كَمَا شَاءَ.
'Kifayet (yetecek) miktarını kastediyor.' el-Hakem ise şöyle demiştir: 'Hiçbir yılın yağmuru diğer yıldan daha çok değildir; fakat bir topluluğa yağmur yağdırılırken diğer bir topluluk mahrum bırakılır; bazen de [yağmur] denize yağar.' Yani Allah Teâlâ her yıl yağmuru bilinen bir ölçüyle indirir; ancak onu dilediği kimseye, dilediği yerde, dilediği şekilde yönlendirir.
وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: لَفْظُ الْآيَةِ لَا يَدُلُّ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى، فَإِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يُنْزِلُهُ فِي جَمِيعِ الْأَعْوَامِ عَلَى قَدْرٍ وَاحِدٍ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ تَفْسِيرُ الْآيَةِ بِهَذَا الْمَعْنَى تَحَكُّمًا مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ. وَأَقُولُ أَيْضًا: تَخْصِيصُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ بِالْمَطَرِ تَحَكُّمٌ مَحْضٌ،
Bir kimsenin şöyle demesi mümkündür: Ayetin lafzı bu manaya delalet etmez. Çünkü Allah Teâlâ'nın: {وَما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ} kavli, O'nun yağmuru bütün yıllarda aynı miktarda indirdiğine delalet etmez. Durum böyle olunca, ayetin bu mana ile tefsir edilmesi delilsiz bir hüküm verme (tahakküm) olur. Ben ayrıca derim ki: Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ} kavlini yağmura tahsis etmek de sırf bir tahakkümdür;
لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ الْأَشْيَاءِ إِلَّا مَا خَصَّهُ الدَّلِيلُ، وَهُوَ الْمَوْجُودُ الْقَدِيمُ الْوَاجِبُ لِذَاتِهِ، وَقَوْلُهُ: إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ إِشَارَةٌ إِلَى كَوْنِ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ مَقْدُورَةً لَهُ تَعَالَى. وَحَاصِلُ الْأَمْرِ فِيهِ أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ جَمِيعَ الْمُمْكِنَاتِ مَقْدُورَةٌ لَهُ، وَمَمْلُوكَةٌ يُخْرِجُهَا مِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ كَيْفَ شَاءَ إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى وَإِنْ كَانَتْ مَقْدُورَاتُهُ غَيْرَ مُتَنَاهِيَةٍ إِلَّا أَنَّ الَّذِي يُخْرِجُهُ مِنْهَا إِلَى الْوُجُودِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُتَنَاهِيًا لِأَنَّ دُخُولَ مَا لَا نِهَايَةَ لَهُ فِي الْوُجُودِ مُحَالٌ فَقَوْلُهُ: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ إِشَارَةٌ إِلَى كَوْنِ مَقْدُورَاتِهِ غَيْرَ مُتَنَاهِيَةٍ وَقَوْلُهُ: وَما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ كُلَّ مَا يَدْخُلُ مِنْهَا فِي الْوُجُودِ فَهُوَ مُتَنَاهٍ، وَمَتَى كَانَ الْخَارِجُ مِنْهَا إِلَى الْوُجُودِ مُتَنَاهِيًا كَانَ لَا مَحَالَةَ مُخْتَصًّا فِي الْحُدُوثِ بِوَقْتٍ مُقَدَّرٍ مَعَ جَوَازِ حُصُولِهِ قَبْلَ ذَلِكَ الْوَقْتِ أَوْ بَعْدَهُ بَدَلًا عَنْهُ، وَكَانَ مُخْتَصًّا بِحَيِّزٍ مُعَيَّنٍ مَعَ جَوَازِ حُصُولِهِ فِي سَائِرِ الْأَحْيَازِ بَدَلًا عَنْ ذَلِكَ الْحَيِّزِ، وَكَانَ مُخْتَصًّا بِصِفَاتٍ مُعَيَّنَةٍ، مَعَ أَنَّهُ كَانَ يَجُوزُ فِي الْعَقْلِ حُصُولُ سَائِرِ الصِّفَاتِ بَدَلًا عَنْ تِلْكَ الصِّفَاتِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ اخْتِصَاصُ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ الْمُتَنَاهِيَةِ بِذَلِكَ الْوَقْتِ الْمُعَيَّنِ وَالْحَيِّزِ الْمُعَيَّنِ، وَالصِّفَاتِ الْمُعَيَّنَةِ بَدَلًا عَنْ أَضْدَادِهَا لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ بِتَخْصِيصِ مُخَصِّصٍ وَتَقْدِيرِ مُقَدِّرٍ، وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ لَوْلَا الْقَادِرُ الْمُخْتَارُ الَّذِي خَصَّصَ تِلْكَ الْأَشْيَاءَ بِتِلْكَ الْأَحْوَالِ الْجَائِزَةِ لَامْتَنَعَ اخْتِصَاصُهَا بِتِلْكَ الصِّفَاتِ الْجَائِزَةِ، وَالْمُرَادُ مِنَ الْإِنْزَالِ الْإِحْدَاثُ وَالْإِنْشَاءُ وَالْإِبْدَاعُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعامِ ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ [الزُّمَرِ: ٦] وَقَوْلِهِ: وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ [الْحَدِيدِ: ٢٥] وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Çünkü O'nun: {وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ} kavli, delilin tahsis ettiği şey -ki o da kadîm ve zatı gereği vacip olan varlıktır- müstesna bütün şeyleri kapsar. O'nun: {إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ} kavli ise o şeylerin Allah Teâlâ'nın kudreti dahilinde olduğuna işarettir. Bu konudaki işin özü şudur: Muradı, bütün mümkünlerin O'nun kudreti dahilinde ve mülkünde olduğu, onları yokluktan varlığa dilediği gibi çıkardığıdır. Ancak Allah Teâlâ'nın kudretinin taalluk ettiği şeyler sonsuz olsa da bunlardan varlığa çıkardığı şeylerin sonlu olması zorunludur; zira sonsuz olanın varlık alanına girmesi muhaldir. Dolayısıyla O'nun: {وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ} kavli makduratının (kudretine konu olanların) sonsuz olduğuna işarettir. O'nun: {وَما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ} kavli ise bunlardan varlığa giren her şeyin sonlu olduğuna işarettir. Bunlardan varlığa çıkan şey sonlu olunca, o şeyin o vakitten önce veya sonra meydana gelmesi mümkünken yoktan var oluşunda mutlaka belirlenmiş bir vakte mahsus olması; o mekân yerine diğer mekânlarda meydana gelmesi mümkünken belirli bir mekâna mahsus olması; o sıfatlar yerine diğer sıfatların meydana gelmesi aklen caizken belirli sıfatlara mahsus olması gerekir. Durum böyle olunca, o sonlu şeylerin zıtları yerine o belirli vakte, belirli mekâna ve belirli sıfatlara tahsis edilmesi mutlaka bir tahsis edicinin tahsisi ve bir takdir edicinin takdiri ile olmak zorundadır. {وَما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ} kavlinden murat da budur. Mana şudur: O şeyleri caiz olan bu durumlara tahsis eden fail-i muhtar (dilediğini seçen kudret sahibi) olmasaydı, onların bu caiz sıfatlara tahsis edilmesi imkânsız olurdu. 'İnzâl'den (indirmek) murat ise Allah Teâlâ'nın: {وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعامِ ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ} [Zümer 6] “Sizin için davarlardan sekiz çift indirdi (yarattı)” kavli ve: {وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ} [Hadîd 25] “Demiri de indirdik (yarattık)” kavlinde olduğu gibi yoktan var etmek (ihdâs), yaratmak (inşâ) ve örneksiz var etmektir (ibdâ'). Doğrusunu en iyi Allah bilir.
المسألة الثَّانِيَةُ: تَمَسَّكَ بَعْضُ الْمُعْتَزِلَةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي إِثْبَاتِ أَنَّ الْمَعْدُومَ شَيْءٌ قَالَ لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ لِجَمِيعِ الْأَشْيَاءِ خَزَائِنُ، وَأَنْ تَكُونَ تِلْكَ الْخَزَائِنُ حَاصِلَةً عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، وَلَا جَائِزَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ تِلْكَ الْخَزَائِنِ الْمَوْجُودَةِ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى هِيَ تِلْكَ الْمَوْجُودَاتُ مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا مَوْجُودَةٌ، لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ الْإِحْدَاثُ وَالْإِبْدَاعُ وَالْإِنْشَاءُ وَالتَّكْوِينُ، وَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ حُصُولُ تِلْكَ الْخَزَائِنِ عِنْدَ اللَّهِ مُتَقَدِّمًا عَلَى حُدُوثِهَا وَدُخُولِهَا فِي الْوُجُودِ، وَإِذَا بَطَلَ هَذَا وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ تِلْكَ الذَّوَاتِ وَالْحَقَائِقَ وَالْمَاهِيَّاتِ كَانَتْ مُتَقَرِّرَةً عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، بِمَعْنَى أَنَّهَا كَانَتْ ثَابِتَةً مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا حَقَائِقُ وَمَاهِيَّاتٌ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَنْزَلَ بَعْضَهَا أَيْ أَخْرَجَ بَعْضَهَا مِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ.
İkinci Mesele: Mutezile'den bazıları madumun (yok olanın) bir şey olduğunu ispat etmede bu ayete tutunmuş ve şöyle demiştir: Çünkü Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ} kavli, bütün şeylerin hazinelerinin bulunmasını ve bu hazinelerin Allah Teâlâ katında mevcut olmasını gerektirir. Allah Teâlâ katında bulunan bu hazinelerden muradın, mevcut olmaları bakımından bu mevcutlar olması caiz değildir; çünkü biz Allah Teâlâ'nın: {وَما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ} kavlinden muradın ihdâs (yoktan var etme), ibdâ' (örneksiz yaratma), inşâ ve tekvin olduğunu beyan ettik. Bu da o hazinelerin Allah katında bulunmasının, onların hudûsundan ve varlığa girmesinden önce olmasını gerektirir. Bu batıl olunca, muradın şu olması vacip olur: Bu zatlar, hakikatler ve mahiyetler, hakikat ve mahiyet olmaları bakımından sabit olmaları anlamında Allah Teâlâ katında yerleşik (mütekarrir) idi; sonra Allah Teâlâ onlardan bir kısmını indirdi, yani bir kısmını yokluktan varlığa çıkardı.
وَلِقَائِلٍ أَنْ يُجِيبَ عَنْ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: لَا شَكَّ أَنَّ لَفْظَ الْخَزَائِنِ إِنَّمَا ورد هاهنا عَلَى سَبِيلِ التَّمْثِيلِ وَالتَّخْيِيلِ، فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ مُجَرَّدَ كَوْنِهِ تَعَالَى قَادِرًا عَلَى إِيجَادِ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ وَتَكْوِينِهَا وَإِخْرَاجِهَا مِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ؟ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يسقط الاستدلال، والمباحث الدَّقِيقَةُ بَاقِيَةٌ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bir kimsenin buna şöyle cevap vermesi mümkündür: Şüphe yok ki hazineler lafzı burada temsil ve tahyîl (benzetme ve tasvir) yoluyla varit olmuştur. O halde bundan muradın, sırf Allah Teâlâ'nın o şeyleri icat etmeye, var kılmaya ve yokluktan varlığa çıkarmaya kadir olması niçin caiz olmasın? Bu takdire göre delil getirme düşer; ince meseleler ise bakidir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
أما قوله تَعَالَى: وَأَرْسَلْنَا الرِّياحَ لَواقِحَ فَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ النوع الْخَامِسُ مِنْ دَلَائِلَ التَّوْحِيدِ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: {وَأَرْسَلْنَا الرِّياحَ لَواقِحَ} “Biz rüzgârları aşılayıcı olarak gönderdik” kavline gelince; bil ki bu, tevhid delillerinin beşinci türüdür ve bunda [çeşitli] meseleler vardır:
المسألة الْأُولَى: فِي وَصْفِ الرِّيَاحِ بِأَنَّهَا لَوَاقِحُ. أَقْوَالٌ:
Birinci Mesele: Rüzgârların 'levâkıh' (aşılayıcılar/gebe bırakanlar) olarak nitelenmesi hakkında [çeşitli] görüşler vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الرِّيَاحُ لَوَاقِحُ لِلشَّجَرِ وَلِلسَّحَابِ، وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ وَالضَّحَّاكِ وَأَصْلُ هَذَا مِنْ قَوْلِهِمْ: لَقِحَتِ النَّاقَةُ وَأَلْقَحَهَا الْفَحْلُ إِذَا أَلْقَى الْمَاءَ فِيهَا فَحَمَلَتْ، فَكَذَلِكَ الرِّيَاحُ جَارِيَةٌ مَجْرَى الْفَحْلِ لِلسَّحَابِ.
Birinci Görüş: İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Rüzgârlar ağaçları ve bulutları aşılayıcıdır.' Bu görüş Hasan[-ı Basrî], Katâde ve ed-Dahhâk'ın da görüşüdür. Bunun aslı onların: 'Erkek deve suyu dişi deveye bırakıp dişi deve gebe kaldığında 'Lakıhati'n-nâkatu ve elkahahâ'l-fahl' (لَقِحَتِ النَّاقَةُ وَأَلْقَحَهَا الْفَحْلُ)' demelerinden gelir. Rüzgârlar da bulutlar için erkek deve mesabesindedir.
قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: يَبْعَثُ الله الرياح لتلقح السَّحَابِ فَتَحْمِلُ الْمَاءَ وَتَمُجُّهُ فِي السَّحَابِ، ثُمَّ إِنَّهُ يَعْصِرُ السَّحَابَ وَيُدِرُّهُ كَمَا تُدِرُّ اللِّقْحَةُ فَهَذَا هُوَ تَفْسِيرُ إِلْقَاحِهَا لِلسَّحَابِ، وَأَمَّا تَفْسِيرُ إِلْقَاحِهَا لِلشَّجَرِ فَمَا ذَكَرُوهُ.
İbn Mes'ûd bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: 'Allah rüzgârları bulutu aşılaması için gönderir; o da suyu taşır ve bulutun içine püskürtür. Sonra Allah bulutu sıkar ve sağılan devenin süt vermesi gibi buluttan su akıtır.' İşte onun bulutları aşılamasının tefsiri budur. Ağaçları aşılamasının tefsirine gelince, o da zikrettikleri gibidir.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ قَالَ لَواقِحَ وَهِيَ مُلَقَّحَةٌ؟
Eğer: '[Rüzgârlar] aşılayan (mülakkıha) oldukları halde nasıl levâkıh (gebe kalanlar/aşılılar) demiştir?' denilirse;
وَالْجَوَابُ: مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ أَبُو عُبَيْدَةَ أَنَّ (لواقح) هاهنا بِمَعْنَى مَلَاقِحَ جَمْعُ مُلَقَّحَةٍ وَأَنْشَدَ لِسُهَيْلٍ يَرْثِي أَخَاهُ:
Cevap: Ebû Ubeyde'nin gittiği görüştür; o, buradaki levâkıhın (لواقح) mülakkıha (aşılayıcı) kelimesinin çoğulu olan melâkıh (مَلَاقِح) anlamında olduğunu söylemiş ve Süheyl'in kardeşine yaktığı ağıttan şu beyti okumuştur:
لَبَّيْكَ يَزِيدُ يَائِسٌ ذُو ضَرَاعَةٍ ... وَأَشْعَثُ مِمَّا طَوَّحَتْهُ الطَّوَائِحُ
Lebbeyke Yezîdü yâisün zû darâatin ... Ve eş'asü mimmâ tavvehethü't-tavâihu (Ey Yezîd! Çaresiz, boynu bükük ve helak edici musibetlerin savurduğu perişan kimse sana icabet etsin).
أَرَادَ الْمَطُوحَاتِ وَقَرَّرَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ ذَلِكَ فَقَالَ: تَقُولُ الْعَرَبُ أَبْقَلَ النَّبْتُ فهل بَاقِلٌ يُرِيدُونَ هُوَ مُبَقَّلٌ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى جَوَازِ وُرُودِ لَاقِحٍ عِبَارَةً عَنْ مُلَقِّحٍ.
Burada tavâih ile matûhâtı (helak edicileri) kastetmiştir. İbnü'l-Enbârî de bunu pekiştirerek şöyle demiştir: 'Araplar, [bitki yeşerdiğinde] 'Ebkale'n-nebtü fehüve bâkılun' (أَبْقَلَ النَّبْتُ فَهُوَ بَاقِلٌ) derler ve 'mübkıl'ı (yeşerteni) kastederler. Bu da lâkıh (لَاقِح) kelimesinin mülakkıh (مُلَقِّح) yerine kullanılmasının caiz olduğuna delalet eder.'
وَالوجه الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ قَالَ الزَّجَّاجُ: يَجُوزُ أَنْ يقال لها لواقح وإن ألحقت غَيْرَهَا لِأَنَّ/ مَعْنَاهَا النِّسْبَةُ وَهُوَ كَمَا يُقَالُ: دِرْهَمٌ وَازِنٌ، أَيْ ذُو وَزْنٍ، وَرَامِحٌ وَسَائِفٌ، أَيْ ذُو رُمْحٍ وَذُو سَيْفٍ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: هَذَا الْجَوَابُ لَيْسَ بِمُغْنٍ، لِأَنَّهُ كَانَ يَجِبُ أَنْ يَصِحَّ اللَّاقِحُ. بِمَعْنَى ذَاتِ اللِّقَاحِ وَهَذَا لَيْسَ بِشَيْءٍ، لِأَنَّ اللَّاقِحَ هُوَ الْمَنْسُوبُ إِلَى اللِّقْحَةِ، وَمَنْ أَفَادَ غَيْرَهُ اللِّقْحَةَ فَلَهُ نِسْبَةٌ إِلَى اللِّقْحَةِ فَصَحَّ هَذَا الْجَوَابُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Cevaptaki ikinci vecih: ez-Zeccâc şöyle demiştir: 'Başkalarını aşılasa bile onlara levâkıh denilmesi caizdir; çünkü / bunun anlamı nisbettir. Nitekim dirhemün vâzin (tartısı tam dirhem) yani 'ağırlık sahibi', râmihun ve sâifün yani 'mızrak sahibi' ve 'kılıç sahibi' denilmesi gibidir.' el-Vâhidî şöyle demiştir: 'Bu cevap yeterli değildir; zira bu durumda lâkıh kelimesinin 'aşılama sahibi' manasında sahih olması gerekirdi.' [Fahruddin er-Râzî der ki:] Bu [itiraz] bir şey değildir; çünkü lâkıh, aşılamaya (likhaya) nisbet edilen şeydir; başkasına aşılamayı sağlayan kimsenin de aşılamaya bir nisbeti vardır, dolayısıyla bu cevap sahihtir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
وَالوجه الثَّالِثُ: فِي الْجَوَابِ أَنَّ الرِّيحَ فِي نَفْسِهَا لَاقِحٌ وَتَقْرِيرُهُ بِطَرِيقَيْنِ:
Cevaptaki üçüncü vecih: Rüzgârın bizzat kendisinin lâkıh (yüklü/gebe) olmasıdır. Bunun açıklaması iki yolladır:
الطَّرِيقُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الرِّيحَ حَاصِلَةٌ لِلسَّحَابِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ حَتَّى إِذا أَقَلَّتْ سَحاباً ثِقالًا [الْأَعْرَافِ: ٥٧] أَيْ حَمَلَتْ فَعَلَى هَذَا الْمَعْنَى تَكُونُ الرِّيحُ لَاقِحَةً بِمَعْنَى أَنَّهَا حَامِلَةٌ تَحْمِلُ السَّحَابَ وَالْمَاءَ.
Birinci Yol: Rüzgârın bulutu taşımasıdır; buna delil Cenâb-ı Hakk'ın: {وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ حَتَّى إِذا أَقَلَّتْ سَحاباً ثِقالًا} [A'râf 57] “O, rüzgârları rahmetinin önünde müjdeci olarak gönderendir; nihayet onlar ağır bulutları yüklendiği zaman...” yani taşıdığı zaman kavlidir. Bu manaya göre rüzgâr, bulutu ve suyu taşıyan (hâmile) anlamında lâkıhadır.
وَالطَّرِيقُ الثَّانِي: قَالَ الزَّجَّاجُ: يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ لِلرِّيحِ لَقِحَتْ إِذَا أَتَتْ بِالْخَيْرِ، كَمَا قِيلَ لَهَا عَقِيمٌ إِذَا لَمْ تَأْتِ بِالْخَيْرِ، وَهَذَا كَمَا تَقُولُ الْعَرَبُ: قَدْ لَقِحَتِ الْحَرْبُ وَقَدْ نَتَجَتْ وَلَدًا أَنْكَدَ يُشَبِّهُونَ مَا تَشْتَمِلُ عَلَيْهِ مِنْ ضُرُوبِ الشَّرِّ بِمَا تَحْمِلُهُ النَّاقَةُ فَكَذَا هاهنا وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
İkinci Yol: ez-Zeccâc şöyle demiştir: 'Rüzgâr hayır getirdiğinde ona 'lakıhat' (لَقِحَتْ - aşılandı/döl tuttu) denilmesi caizdir; nitekim hayır getirmediğinde ona 'akîm' (kısır) denilmiştir. Bu, Arapların: 'Savaş aşılandı ve uğursuz bir çocuk doğurdu' demeleri gibidir; savaşın içerdiği şer türlerini dişi devenin taşıdığı yüke benzetirler. Burada da durum böyledir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.'
المسألة الثَّانِيَةُ: الرِّيحُ هَوَاءٌ مُتَحَرِّكٌ وَحَرَكَةُ الْهَوَاءِ بَعْدَ أَنْ لَمْ يَكُنْ مُتَحَرِّكًا لَا بُدَّ لَهُ مِنْ سَبَبٍ، وَذَلِكَ السَّبَبُ لَيْسَ نَفْسُ كَوْنِهِ هَوَاءً وَلَا شَيْئًا مِنْ لَوَازِمِ ذَاتِهِ، وَإِلَّا لَدَامَتْ حَرَكَةُ الْهَوَاءِ بِدَوَامِ ذَاتِهِ وَذَلِكَ مُحَالٌ، فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ يَتَحَرَّكُ بِتَحْرِيكِ الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ، وَالْأَحْوَالُ الَّتِي تَذْكُرُهَا الْفَلَاسِفَةُ فِي سَبَبِ حَرَكَةِ الْهَوَاءِ عِنْدَ حُدُوثِ الرِّيحِ قَدْ حَكَيْنَاهَا فِي هَذَا الْكِتَابِ مِرَارًا فَأَبْطَلْنَاهَا وَبَيَّنَّا أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ شَيْءٌ مِنْهَا سَبَبًا لِحُدُوثِ الرِّيَاحِ، فَبَقِيَ أَنْ يَكُونَ مُحَرِّكُهَا هُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ.
İkinci Mesele: Rüzgâr hareket halindeki havadır. Havanın hareketli değilken hareket etmesi için mutlaka bir sebep gerekir. O sebep bizzat onun hava oluşu veya zatının gereklerinden biri değildir; aksi takdirde havanın hareketi zatının devamıyla sürekli olurdu ki bu muhaldir. Dolayısıyla geriye ancak şöyle demek kalır: O, fail-i muhtarın (dilediğini seçen kudret sahibinin) harekete geçirmesiyle hareket eder. Filozofların rüzgârın oluşumu sırasındaki havanın hareket sebebi hakkında zikrettikleri halleri bu kitapta defalarca nakledip iptal ettik ve bunlardan hiçbirinin rüzgârların oluşumuna sebep olamayacağını açıkladık. Dolayısıyla onu hareket ettirenin Allah Sübhânehu olduğu sabit kalır.
وَأما قوله: فَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَسْقَيْناكُمُوهُ وَما أَنْتُمْ لَهُ بِخازِنِينَ فَفِيهِ مَبَاحِثٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ مَاءَ الْمَطَرِ هَلْ يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ أَوْ يَنْزِلُ مِنْ مَاءِ السَّحَابِ؟ وَبِتَقْدِيرِ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ يَنْزِلُ مِنَ السَّحَابِ كَيْفَ أَطْلَقَ اللَّهُ عَلَى السَّحَابِ لَفْظَ السَّمَاءِ؟ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ لَيْسَ السَّبَبُ فِي حُدُوثِ الْمَطَرِ مَا يَذْكُرُهُ الْفَلَاسِفَةُ بَلِ السَّبَبُ فِيهِ أَنَّ الْفَاعِلَ الْمُخْتَارَ يُنْزِلُهُ مِنَ السَّحَابِ إِلَى الْأَرْضِ لِغَرَضِ الْإِحْسَانِ إلى العباد كما قال هاهنا: فَأَسْقَيْناكُمُوهُ قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: تَقُولُ الْعَرَبُ لِكُلِّ مَا كَانَ فِي بُطُونِ الْأَنْعَامِ وَمِنَ السَّمَاءِ أَوْ نَهْرٍ يَجْرِي أَسْقَيْتُهُ أَيْ جَعَلْتُهُ شُرْبًا لَهُ، وَجَعَلْتُ لَهُ مِنْهَا مَسْقًى، فَإِذَا كَانَتِ السُّقْيَا لِسَقْيِهِ قَالُوا سَقَاهُ، وَلَمْ يَقُولُوا أَسْقَاهُ. وَالَّذِي يُؤَكِّدُ هَذَا اخْتِلَافُ الْقُرَّاءِ فِي قَوْلِهِ: نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ [النحل: ٦٦] فقرءوا بِاللُّغَتَيْنِ، وَلَمْ يَخْتَلِفُوا فِي قَوْلِهِ: وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً [الْإِنْسَانِ: ٢١] وَفِي قَوْلِهِ: وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ [الشُّعَرَاءِ: ٧٩] قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: سَقَيْتُهُ حتى
O'nun: {فَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَسْقَيْناكُمُوهُ وَما أَنْتُمْ لَهُ بِخازِنِينَ} “Gökten su indirip onunla sizi suladık. Siz onu depolayacak değilsiniz” kavline gelince, bunda [birkaç] inceleme vardır: Birincisi: Yağmur suyu gökten mi iner, yoksa buluttaki sudan mı iner? Buluttan indiği söylendiği takdirde Allah buluta sema lafzını nasıl vermiştir? İkincisi: Yağmurun meydana gelmesindeki sebep filozofların zikrettiği şeyler değildir; aksine bundaki sebep fail-i muhtarın, kullara ihsanda bulunmak amacıyla onu buluttan yere indirmesidir; nitekim burada: {فَأَسْقَيْناكُمُوهُ} “onunla sizi suladık” buyurmuştur. el-Ezherî şöyle demiştir: 'Araplar, hayvanların karınlarında olan, gökten inen veya akan nehirden olan her şey için 'Eskaytühû' (أَسْقَيْتُهُ) derler; yani onun için içecek kıldım ve ona bundan bir su kaynağı (içme yeri) hazırladım demektir. Eğer su içirme bizzat onun içmesi için olursa 'sekâhü' (سَقَاهُ) derler, 'eskahü' demezler.' Bunu teyit eden husus, kurrânın: {نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ} [Nahl 66] “Karınlarındakinden size içiriyoruz” kavlindeki ihtilafıdır; zira her iki lügatle de okumuşlardır. Fakat O'nun: {وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً} [İnsân 21] “Rableri onlara tertemiz bir içecek içirmiştir” kavlinde ve: {وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ} [Şu'arâ 79] “Beni yediren ve içiren O'dur” kavlinde ihtilaf etmemişlerdir. Ebû Alî şöyle demiştir: 'Sekaytühû (سَقَيْتُهُ) [sözü],
رُوِيَ وَأَسْقَيْتُهُ نَهْرًا، أَيْ جَعَلْتُهُ شُرْبًا لَهُ وَقَوْلَهُ: فَأَسْقَيْناكُمُوهُ أَيْ جَعَلْنَاهُ/ سَقْيًا لَكُمْ وَرُبَّمَا قَالُوا فِي أَسْقَى سَقَى كَقَوْلِ لَبِيدٍ يَصِفُ سَحَابًا:
suya kanması için; 'eskaytühû nehran' ise onun için nehri içecek kıldım demektir.' O'nun: {فَأَسْقَيْناكُمُوهُ} kavli; yani onu sizin için bir / su (içecek) kıldık demektir. Bazen de 'eskâ' yerine 'sekâ' derler; nitekim Lebîd bir bulutu tavsif ederken şöyle demiştir:
أَقُولُ وَصَوْبُهُ مِنِّي بَعِيدٌ ... يَحُطُّ السَّيْبُ مِنْ قُلَلِ الْجِبَالِ
Ekūlü ve savbühû minnî baîdün ... Yehuttü's-seybü min kuleli'l-cibâli (Yağmuru benden uzakta olduğu halde diyorum ki: Yağmurun seli dağların doruklarından aşağı inmektedir).