سَقَى قَوْمِي بَنِي نَجْدٍ وَأَسْقَى ... نُمَيْرًا وَالْقَبَائِلَ مِنْ هِلَالِ
Sekâ kavmî Benî Necdin ve eskâ ... Nümeyran ve'l-kabâile min Hilâl (Kavmim Necid oğullarını suladı; Nümeyr'e ve Hilâl kabilelerine de su kaynağı verdi).
فَقَوْلُهُ: سَقَى قَوْمِي لَيْسَ يُرِيدُ بِهِ مَا يَرْوِي عِطَاشَهُمْ ولكن يريد رزقهم سقيا لبلادهم يُخَصِّبُونَ بِهَا، وَبَعِيدٌ أَنْ يَسْأَلَ لِقَوْمِهِ مَا يروى العطاش وليغرهم مَا يُخَصِّبُونَ بِهِ. وَأَمَّا سُقْيَا السُّقْيَةِ فَلَا يُقَالُ فِيهَا أَسْقَاهُ، وَأَمَّا قَوْلُ ذِي الرُّمَّةِ:
Onun: 'Kavmimi suladı' sözüyle kastettiği, onların susuzluğunu giderecek şey değil; aksine beldelerine bereket getirecekleri bir yağmur rızkı vermesidir. Kavmi için sadece susuzları kandıracak bir şeyi, başkaları içinse bereketlenecekleri şeyi istemesi uzak bir ihtimaldir. Bir defalık su verme durumunda ise 'eskâhü' (أَسْقَاهُ) denmez. Zü'r-Rimme'nin şu sözüne gelince:
وَأَسْقِيهِ حَتَّى كَادَ مِمَّا أَبُّنُهُ ... تُكَلِّمُنِي أَحْجَارُهُ وَمَلَاعِبُهُ
Ve eskîhi hattâ kâde mimmâ übbinühû ... tükellimünî ahcâruhû ve melâibüh (Ona su diliyorum, öyle ki onu anıp övmemden ötürü neredeyse taşları ve oyun yerleri benimle konuşacaktı).
فَمَعْنَى أَسْقِيهِ أَدْعُو لَهُ بِالسِّقَاءِ، وَأَقُولُ سَقَاهُ اللَّهُ وَقَوْلُهُ: وَما أَنْتُمْ لَهُ بِخازِنِينَ يَعْنِي بِهِ ذَلِكَ الْمَاءَ الْمُنَزَّلَ مِنَ السَّمَاءِ يعني لستم له بحافظين.
'Eskîhi'nin (أَسْقِيهِ) manası; onun için su dilerim ve 'Allah onu sulasın' derim demektir. O'nun: {وَما أَنْتُمْ لَهُ بِخازِنِينَ} “Siz onu depolayacak değilsiniz” kavliyle kastedilen, semadan indirilen o sudur; yani siz onu koruyup muhafaza edemezsiniz.
[سورة الحجر (١٥) : الآيات ٢٣ الى ٢٥]
[Hicr Suresi (15), 23-25. Ayetler]
وَإِنَّا لَنَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ وَنَحْنُ الْوارِثُونَ (٢٣) وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ (٢٤) وَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (٢٥)
{وَإِنَّا لَنَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ وَنَحْنُ الْوارِثُونَ (٢٣) وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ (٢٤) وَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (٢٥)} “Şüphesiz biz, evet yalnız biz diriltiriz ve öldürürüz; vâris olanlar da biziz. Andolsun ki sizden öne geçenleri bildiğimiz gibi, geride kalanları da bilmekteyiz. Şüphesiz senin Rabbin, O onları toplayacaktır. Muhakkak ki O, Hakîm'dir, Alîm'dir”.
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ النَّوْعُ السَّادِسُ مِنَ دَلَائِلِ التَّوْحِيدِ وَهُوَ الِاسْتِدْلَالُ بِحُصُولِ الْإِحْيَاءِ وَالْإِمَاتَةِ لِهَذِهِ الْحَيَوَانَاتِ عَلَى وُجُودِ الْإِلَهِ الْقَادِرِ الْمُخْتَارِ.
Bil ki bu, tevhid delillerinin altıncı türüdür. Bu da şu canlılar için diriltme ve öldürmenin gerçekleşmesiyle, Kâdir ve Muhtâr olan İlah'ın varlığına delil getirmektir.
أما قوله: وَإِنَّا لَنَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ فَفِيهِ قَوْلَانِ: مِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى الْقَدْرِ الْمُشْتَرَكِ بَيْنَ إِحْيَاءِ النَّبَاتِ وَالْحَيَوَانِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: وَصْفُ النَّبَاتِ بِالْإِحْيَاءِ مَجَازٌ فَوَجَبَ تَخْصِيصُهُ بِإِحْيَاءِ الْحَيَوَانِ وَلَمَّا ثَبَتَ بِالدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ أَنَّهُ لَا قُدْرَةَ عَلَى خَلْقِ الْحَيَاةِ إِلَّا لِلْحَقِّ سُبْحَانَهُ كَانَ حُصُولُ الْحَيَاةِ لِلْحَيَوَانِ دَلِيلًا قَاطِعًا عَلَى وُجُودِ الْإِلَهِ الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ، وَقَوْلِهِ: وَإِنَّا لَنَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ يُفِيدُ الْحَصْرَ أَيْ لَا قُدْرَةَ عَلَى الْإِحْيَاءِ وَلَا عَلَى الْإِمَاتَةِ إِلَّا لَنَا، وَقَوْلُهُ: وَنَحْنُ الْوارِثُونَ مَعْنَاهُ: أَنَّهُ إِذَا مَاتَ جَمِيعُ الْخَلَائِقِ، فَحِينَئِذٍ يَزُولُ مُلْكُ كُلِّ أَحَدٍ عِنْدَ مَوْتِهِ، وَيَكُونُ اللَّهُ هُوَ الْبَاقِي الْحَقُّ الْمَالِكُ لِكُلِّ الْمَمْلُوكَاتِ وَحْدَهُ فَكَانَ هَذَا شَبِيهًا بِالْإِرْثِ فَكَانَ وَارِثًا مِنْ هَذَا الوجه.
O'nun: {وَإِنَّا لَنَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ} “Şüphesiz biz, evet yalnız biz diriltiriz ve öldürürüz” kavline gelince, bunda iki görüş vardır: Onlardan kimi bunu bitki ile hayvanın diriltilmesi arasındaki ortak paydaya hamletmiştir; kimi de şöyle demektedir: 'Bitkinin diriltilmekle vasfedilmesi mecazdır, bu sebeple bunun hayvanın diriltilmesine tahsis edilmesi vaciptir.' Aklî delillerle hayatı yaratma gücünün ancak Hak Sübhânehu'ya ait olduğu sabit olunca, hayvanda hayatın meydana gelmesi, Fâil-i Muhtâr olan İlah'ın varlığına kesin bir delil olmuştur. O'nun: {وَإِنَّا لَنَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ} kavli hasr (sınırlandırma) ifade eder; yani diriltmeye de öldürmeye de bizden başkasının gücü yetmez. O'nun: {وَنَحْنُ الْوارِثُونَ} “vâris olanlar da biziz” kavlinin manası ise şudur: Bütün yaratılmışlar öldüğünde, herkesin mülkiyeti ölümüyle birlikte zail olur ve baki kalan Hak, bütün sahip olunanların tek maliki Allah olur. Bu durum mirasa benzediği için O bu yönden vâris olmuştur.
وَأما قوله: وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ فَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ فِي رِوَايَةِ عَطَاءٍ: الْمُسْتَقْدِمِينَ يُرِيدُ أَهْلَ طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَالْمُسْتَأْخِرِينَ يُرِيدُ/ الْمُتَخَلِّفِينَ عَنْ طَاعَةِ اللَّهِ. الثَّانِي: أَرَادَ بِالْمُسْتَقْدِمِينَ الصَّفَّ الْأَوَّلَ مِنْ أَهْلِ الصَّلَاةِ، وَبِالْمُسْتَأْخِرِينَ الصَّفَّ الْآخِرَ،
O'nun: {وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ} “Andolsun ki sizden öne geçenleri bildiğimiz gibi, geride kalanları da bilmekteyiz” kavline gelince, bunda [birkaç] vecih vardır: Birincisi: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ Atâ rivayetinde şöyle demiştir: 'Öne geçenlerle Allah Teâlâ'ya itaat ehlini, geride kalanlarla da / Allah'a itaatten geri duranları kastetmektedir.' İkincisi: Öne geçenlerle namaz ehlinden ilk safı, geride kalanlarla da son safı kastetmiştir.
رُوِيَ أَنَّهُ ﷺ رَغَّبَ فِي الصَّفِّ الْأَوَّلِ فِي الصَّلَاةِ، فَازْدَحَمَ النَّاسُ عَلَيْهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ،
Rivayet edildiğine göre O sallallâhu aleyhi ve sellem namazda ilk safa teşvik etmiş, insanlar da orada izdiham oluşturmuş, bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirmiştir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّا نَجْزِيهِمْ عَلَى قَدْرِ نِيَّاتِهِمْ. الثَّالِثُ: قَالَ الضَّحَّاكُ وَمُقَاتِلٌ: يَعْنِي فِي وَصْفِ الْقِتَالِ. الرَّابِعُ:
Mana şudur: Biz onlara niyetleri nispetinde karşılık veririz. Üçüncüsü: Dahhâk ve Mukâtil şöyle demiştir: Yani savaş safında. Dördüncüsü:
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةِ أَبِي الْجَوْزَاءِ كَانَتِ امْرَأَةٌ حَسْنَاءُ تُصَلِّي خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَكَانَ قَوْمٌ يَتَقَدَّمُونَ إِلَى الصَّفِّ الْأَوَّلِ لِئَلَّا يَرَوْهَا وَآخَرُونَ يَتَخَلَّفُونَ وَيَتَأَخَّرُونَ لِيَرَوْهَا وَإِذَا رَكَعُوا جَافَوْا أَيْدِيهِمْ لِيَنْظُرُوا مِنْ تَحْتِ آبَاطِهِمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ.
İbn Abbâs Ebu'l-Cevzâ rivayetinde şöyle demiştir: Güzel bir kadın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in arkasında namaz kılardı. Bir topluluk onu görmemek için ilk safa geçer, diğerleri ise onu görmek için geride durup gecikirlerdi; rükûya vardıklarında koltuk altlarından bakmak için kollarını yana açarlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.
الْخَامِسُ: قِيلَ الْمُسْتَقْدِمُونَ هُمُ الْأَمْوَاتُ وَالْمُسْتَأْخِرُونَ هُمُ الْأَحْيَاءُ. وَقِيلَ الْمُسْتَقْدِمُونَ هُمُ الْأُمَمُ السَّالِفَةُ، وَالْمُسْتَأْخِرُونَ هُمْ أُمَّةُ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَقَالَ عِكْرِمَةُ: الْمُسْتَقْدِمُونَ مَنْ خُلِقَ وَالْمُسْتَأْخِرُونَ مَنْ لَمْ يُخْلَقْ.
Beşincisi: Öne geçenlerin ölüler, geride kalanların ise diriler olduğu söylenmiştir. Öne geçenlerin geçmiş ümmetler, geride kalanların ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti olduğu da söylenmiştir. İkrime ise şöyle demiştir: 'Öne geçenler yaratılmış olanlar, geride kalanlar ise henüz yaratılmamış olanlardır.'
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: وَإِنَّا لَنَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ أَتْبَعَهُ بِقَوْلِهِ: وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُ لَا يَخْفَى عَلَى اللَّهِ شَيْءٌ مِنْ أَحْوَالِهِمْ فَيَدْخُلُ فِيهِ عِلْمُهُ تَعَالَى بِتَقَدُّمِهِمْ وَتَأَخُّرِهِمْ فِي الْحُدُوثِ وَالْوُجُودِ وَبِتَقَدُّمِهِمْ وَتَأَخُّرِهِمْ فِي أَنْوَاعِ الطَّاعَاتِ وَالْخَيْرَاتِ وَلَا يَنْبَغِي أَنْ نَخُصَّ الْآيَةَ بِحَالَةٍ دُونِ حَالَةٍ.
Bil ki Allah Teâlâ: {وَإِنَّا لَنَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ} “Şüphesiz biz, evet yalnız biz diriltiriz ve öldürürüz” buyurunca, onların durumlarından hiçbir şeyin Allah'a gizli kalmayacağına dikkat çekmek üzere bunun peşinden: {وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ} “Andolsun ki sizden öne geçenleri bildiğimiz gibi, geride kalanları da bilmekteyiz” kavlini getirmiştir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın onların var oluş ve meydana gelişlerindeki öncelik ve sonralıklarını bilmesi ile taat ve hayır türlerindeki öncelik ve sonralıklarını bilmesi bu kapsama girer. Bu sebeple ayeti bir duruma hasredip diğerini dışarıda bırakmamız uygun olmaz.
وَأما قوله: وَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ فَالْمُرَادُ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ الْحَشْرَ وَالنَّشْرَ وَالْبَعْثَ وَالْقِيَامَةَ أَمْرٌ وَاجِبٌ وَقَوْلُهُ: إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ مَعْنَاهُ: أَنَّ الْحِكْمَةَ تَقْتَضِي وُجُوبَ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ عَلَى مَا قَرَّرْنَاهُ بِالدَّلَائِلِ الْكَثِيرَةِ في أول سورة يونس ﵇.
O'nun: {وَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ} “Şüphesiz senin Rabbin, O onları toplayacaktır” kavline gelince, bundan maksat haşr, neşr, ba's ve kıyametin gerçekleşmesinin zorunlu bir iş olduğuna dikkat çekmektir. O'nun: {إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ} “Muhakkak ki O, Hakîm'dir, Alîm'dir” kavlinin manası ise şudur: Hikmet, Yûnus aleyhisselâm suresinin başında pek çok delille ortaya koyduğumuz üzere haşr ve neşrin vücubunu iktiza eder.
[سورة الحجر (١٥) : الآيات ٢٦ الى ٢٧]
[Hicr Suresi (15), 26-27. Ayetler]
وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (٢٦) وَالْجَانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نارِ السَّمُومِ (٢٧)
{وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (٢٦) وَالْجَانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نارِ السَّمُومِ (٢٧)} “Andolsun biz insanı kuru çamurdan, değişken kara balçıktan yarattık. Cânn'ı da daha önce zehirli/kavurucu ateşten yaratmıştık”.
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ] وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: {وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ} “Andolsun biz insanı kuru çamurdan, değişken kara balçıktan yarattık” Kavli Hakkında] Ayette [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ النَّوْعُ السَّابِعُ مِنْ دَلَائِلِ التَّوْحِيدِ فَإِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا اسْتَدَلَّ بِتَخْلِيقِ الْحَيَوَانَاتِ عَلَى صِحَّةِ التَّوْحِيدِ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ أَرْدَفَهُ بِالِاسْتِدْلَالِ بِتَخْلِيقِ الْإِنْسَانِ عَلَى هَذَا الْمَطْلُوبِ.
Birinci Mesele: Bil ki bu, tevhid delillerinin yedinci türüdür. Zira Allah Teâlâ önceki ayette tevhidin sıhhatine hayvanların yaratılışıyla delil getirdikten sonra, bunun peşinden aynı maksat için insanın yaratılışıyla delil getirmeyi eklemiştir.
المسألة الثَّانِيَةُ: ثَبَتَ بِالدَّلَائِلِ الْقَاطِعَةِ أَنَّهُ يَمْتَنِعُ الْقَوْلُ بِوُجُودِ حَوَادِثَ لَا أَوَّلَ لَهَا، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا ظَهَرَ وُجُوبُ انْتِهَاءِ الْحَوَادِثِ إِلَى حَادِثٍ أَوَّلٍ هُوَ أَوَّلُ الْحَوَادِثِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَلَا بُدَّ مِنَ انْتِهَاءِ النَّاسِ إِلَى إِنْسَانٍ هُوَ أَوَّلُ النَّاسِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَذَلِكَ الْإِنْسَانُ الأول غير مخلوق مع الْأَبَوَيْنِ فَيَكُونُ مَخْلُوقًا لَا مَحَالَةَ بِقُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى. فَقَوْلُهُ: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ إِشَارَةٌ إِلَى ذَلِكَ الْإِنْسَانِ الْأَوَّلِ، وَالْمُفَسِّرُونَ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ هُوَ آدَمُ ﵇،
İkinci Mesele: Başlangıcı olmayan hâdislerin (sonradan var olanların) bulunmasının imkânsız olduğu kesin delillerle sabittir. Bu sabit olunca, hâdislerin, hâdislerin ilki olan bir ilk hâdise dayanmasının zorunluluğu ortaya çıkar. Durum böyle olunca, insanların da insanların ilki olan ilk insana dayanması kaçınılmazdır. Durum böyle olduğunda ise o ilk insan anne babadan yaratılmamıştır; dolayısıyla çaresiz Allah Teâlâ'nın kudretiyle yaratılmış olur. O'nun: {وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ} “Andolsun biz insanı yarattık” kavli işte bu ilk insana işarettir. Müfessirler de bundan maksadın Âdem aleyhisselâm olduğu hususunda icma etmişlerdir.
وَنُقِلَ فِي «كُتُبِ الشِّيعَةِ» عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْبَاقِرِ ﵇ أَنَّهُ قَالَ: قَدِ انْقَضَى قَبْلَ آدَمَ الَّذِي هُوَ أَبُونَا أَلْفُ أَلْفِ آدَمَ أَوْ أَكْثَرُ
Şîa kitaplarında Muhammed b. Alî el-Bâkır aleyhisselâm'dan şöyle dediği nakledilmiştir: 'Bizim babamız olan Âdem'den önce bir milyon veya daha fazla Âdem gelip geçmiştir.'
وَأَقُولُ: هَذَا لَا يَقْدَحُ فِي حُدُوثِ الْعَالَمِ بَلْ لِأَمْرٍ كَيْفَ كَانَ، فَلَا بُدَّ مِنَ الِانْتِهَاءِ إِلَى إِنْسَانٍ أَوَّلٍ هُوَ أَوَّلُ النَّاسِ وَأَمَّا أَنَّ ذَلِكَ الْإِنْسَانَ هُوَ أَبُونَا آدَمُ، فَلَا طَرِيقَ إِلَى إِثْبَاتِهِ إِلَّا مِنْ جِهَةِ السَّمْعِ.
Ben derim ki: Bu, âlemin sonradan yaratılmış olmasına halel getirmez; durum her nasıl olursa olsun, insanların ilki olan bir ilk insana dayanmak kaçınılmazdır. O insanın bizim babamız Âdem olduğuna gelince, bunu ispat etmenin nakilden (sem'den) başka bir yolu yoktur.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْجِسْمَ مُحْدَثٌ، فَوَجَبَ الْقَطْعُ بِأَنَّ آدَمَ ﵇ وَغَيْرَهُ مِنَ الْأَجْسَامِ يَكُونُ مَخْلُوقًا عَنْ عَدَمٍ مَحْضٍ، وَأَيْضًا دَلَّ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ [آلِ عِمْرَانَ: ٥٩] عَلَى أَنَّ آدَمَ مَخْلُوقٌ مِنْ تُرَابٍ، وَدَلَّتْ آيَةٌ أُخْرَى عَلَى أَنَّهُ مَخْلُوقٌ مِنَ الطِّينِ، وَهِيَ قَوْلُهُ: إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ [ص: ٧١] وَجَاءَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ آدَمَ ﵇ مَخْلُوقٌ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَأٍ مَسْنُونٍ، وَالْأَقْرَبُ أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَهُ أَوَّلًا مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ طِينٍ ثُمَّ مِنْ حَمَأٍ مَسْنُونٍ ثُمَّ مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى خَلْقِهِ مِنْ أَيِّ جِنْسٍ مِنَ الْأَجْسَامِ كَانَ، بَلْ هُوَ قَادِرٌ عَلَى خَلْقِهِ ابْتِدَاءً، وَإِنَّمَا خَلَقَهُ عَلَى هَذَا الوجه إِمَّا لِمَحْضِ الْمَشِيئَةِ أَوْ لِمَا فِيهِ مِنْ دَلَالَةِ الْمَلَائِكَةِ وَمَصْلَحَتِهِمْ وَمَصْلَحَةِ الْجِنِّ، لِأَنَّ خَلْقَ الْإِنْسَانِ مِنْ هَذِهِ الْأُمُورِ أَعْجَبُ مِنْ خَلْقِ الشَّيْءِ مِنْ شَكْلِهِ وَجِنْسِهِ.
Bil ki cisim sonradan yaratılmıştır (muhdestir); bu yüzden Âdem aleyhisselâm'ın ve diğer cisimlerin sırf yokluktan yaratıldığını kesin olarak kabul etmek vaciptir. Ayrıca Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ} [Âl-i İmrân 59] “Şüphesiz Allah katında İsa'nın durumu, Âdem'in durumu gibidir; onu topraktan yarattı” kavli Âdem'in topraktan yaratıldığına delalet etmiştir. Başka bir ayet ise onun çamurdan yaratıldığına delalet etmiştir ki o da: {إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ} [Sâd 71] “Ben çamurdan bir insan yaratacağım” kavlidir. Bu ayette ise Âdem aleyhisselâm'ın kuru çamurdan, değişken kara balçıktan yaratıldığı geçmektedir. En uygun olan şudur: Allah Teâlâ onu önce topraktan, sonra çamurdan, sonra değişken kara balçıktan, sonra da kiremit gibi pişmiş kuru çamurdan yaratmıştır. Şüphe yok ki Allah Teâlâ onu cisimlerden herhangi bir cinsten yaratmaya kādirdir; hatta onu doğrudan (aracısız) yaratmaya da kādirdir. Onu bu şekilde yaratması ise ya sırf meşietinden ötürüdür ya da meleklerin ve cinlerin bundan ibret alması ve maslahatı içindir; çünkü insanın bu maddelerden yaratılması, bir şeyin kendi benzerinden ve cinsinden yaratılmasından daha şaşırtıcıdır.
المسألة الثَّالِثَةُ: فِي الصَّلْصَالِ قَوْلَانِ: قِيلَ الصَّلْصَالُ الطِّينُ الْيَابِسُ الَّذِي يُصَلْصِلُ وَهُوَ غَيْرُ مَطْبُوخٍ، وَإِذَا طُبِخَ فَهُوَ فَخَّارٌ. قَالُوا: إِذَا تَوَهَّمْتَ فِي صَوْتِهِ مَدًّا فَهُوَ صَلِيلٌ، وَإِذَا تَوَهَّمْتَ فِيهِ تَرْجِيعًا فَهُوَ صَلْصَلَةٌ. قَالَ
Üçüncü Mesele: Salsâl (صَلْصَال) hakkında iki görüş vardır: Salsâlın, pişirilmemiş olduğu halde ses çıkaran (çınlayan) kuru çamur olduğu söylenmiştir; pişirildiğinde ise fehhârdır (kiremit/çömlektir). Dediler ki: 'Sesinde bir uzama tasavvur edersen o salîldir (صَلِيل), sesinde bir yankı/tekrar tasavvur edersen o salsaledir (صَلْصَلَة).' Şöyle dedi
الْمُفَسِّرُونَ: خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَى آدَمَ ﵇ مِنْ طِينٍ فَصَوَّرَهُ وَتَرَكَهُ فِي الشَّمْسِ أَرْبَعِينَ سَنَةً، فَصَارَ صَلْصَالًا كَالْخَزَفِ وَلَا يَدْرِي أَحَدٌ مَا يُرَادُ بِهِ، وَلَمْ يَرَوْا شَيْئًا مِنَ الصُّوَرِ يُشْبِهُهُ إِلَى أَنْ نَفَخَ فِيهِ الرُّوحَ. وَحَقِيقَةُ الْكَلَامِ أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ آدَمَ مِنْ طِينٍ عَلَى صُورَةِ الْإِنْسَانِ فَجَفَّ فَكَانَتِ الرِّيحُ إِذَا مَرَّتْ بِهِ سُمِعَ لَهُ صَلْصَلَةٌ فَلِذَلِكَ سَمَّاهُ اللَّهُ تَعَالَى صَلْصَالًا.
müfessirler: 'Allah Teâlâ Âdem aleyhisselâm'ı çamurdan yarattı, ona suret verdi ve kırk yıl güneşte bıraktı; böylece çanak çömlek gibi salsâl (kuru çamur) haline geldi. Ruh üfleninceye kadar onunla ne murad edildiğini kimse bilmiyor ve ona benzer hiçbir suret görmüyorlardı.' Sözün hakikati şudur: Allah Teâlâ Âdem'i çamurdan insan suretinde yarattı, o da kurudu; rüzgâr ona çarptığında bir çınlama (salsale) sesi duyulurdu. İşte bu sebeple Allah Teâlâ onu 'salsâl' diye isimlendirmiştir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: الصَّلْصَالُ هُوَ الْمُنْتِنُ مِنْ قَوْلِهِمْ صَلَّ اللَّحْمُ وَأَصَلَّ إِذَا نَتَّنَ وَتَغَيَّرَ، وَهَذَا الْقَوْلُ عِنْدِي ضَعِيفٌ، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ وَكَوْنُهُ حَمَأً مَسْنُونًا يَدُلُّ عَلَى النَّتَنِ وَالتَّغَيُّرِ وَظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا الصلصال إنما تولد من حمإ الْمَسْنُونِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ كَوْنُهُ صَلْصَالًا مُغَايِرًا لِكَوْنِهِ حَمَأً مَسْنُونًا، وَلَوْ كَانَ كَوْنُهُ صَلْصَالًا عِبَارَةً عَنِ النَّتَنِ وَالتَّغَيُّرِ لَمْ يَبْقَ بَيْنَ كَوْنِهِ/ صَلْصَالًا، وَبَيْنَ كَوْنِهِ حَمَأً مَسْنُونًا تَفَاوُتٌ، وَأَمَّا الْحَمَأُ فَقَالَ اللَّيْثُ الْحَمْأَةُ بِوَزْنِ فَعْلَةٍ، وَالْجَمْعُ الْحَمَأُ وَهُوَ الطِّينُ الْأَسْوَدُ الْمُنْتِنُ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَالْأَكْثَرُونَ حَمْأَةٌ بِوَزْنِ كَمْأَةٍ وَقَوْلُهُ: مَسْنُونٍ فِيهِ أَقْوَالٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ سمعت أبا عمرو يَقُولُ فِي قَوْلِهِ: مَسْنُونٍ أَيْ مُتَغَيِّرٍ قَالَ أَبُو الْهَيْثَمِ يُقَالُ سَنَّ الْمَاءُ، فَهُوَ مَسْنُونٌ أَيْ تَغَيَّرَ. وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَمْ يَتَسَنَّهْ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٩] أَيْ لَمْ يَتَغَيَّرْ. الثَّانِي: الْمَسْنُونُ الْمَحْكُوكُ وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ سَنَنْتُ الْحَجَرَ إِذَا حَكَكْتَهُ عَلَيْهِ، وَالَّذِي يَخْرُجُ مِنْ بَيْنِهِمَا يُقَالُ لَهُ السُّنَنُ وَسُمِّي الْمَسَنُّ مَسَنًّا لِأَنَّ الْحَدِيدَ يُسَنُّ عَلَيْهِ. وَالثَّالِثُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: هَذَا اللَّفْظُ مأخوذ من أنه مَوْضُوعٍ عَلَى سُنَنِ الطَّرِيقِ لِأَنَّهُ مَتَى كَانَ كَذَلِكَ فَقَدْ تَغَيَّرَ. الرَّابِعُ: قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: المسنون المصبوب، والسن والصب يُقَالُ سَنَّ الْمَاءَ عَلَى وَجْهِهِ سَنًّا. الْخَامِسُ: قَالَ سِيبَوَيْهِ: الْمَسْنُونُ الْمُصَوَّرُ عَلَى صُورَةٍ وَمِثَالٍ، مِنْ سُنَّةِ الوجه وَهِيَ صُورَتُهُ، السَّادِسُ: رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: الْمَسْنُونُ الطِّينُ الرَّطْبُ، وَهَذَا يَعُودُ إِلَى قَوْلِ أَبِي عُبَيْدَةَ، لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ رَطْبًا يَسِيلُ وَيَنْبَسِطُ عَلَى الْأَرْضِ، فَيَكُونُ مَسْنُونًا بِمَعْنَى أَنَّهُ مَصْبُوبٌ.
İkinci görüş: Salsâl, kokmuş olandır; nitekim et kokup bozulduğunda 'salle'l-lahm ve esalle' (صَلَّ اللَّحْمُ وَأَصَلَّ) denir. Bu görüş bana göre zayıftır; zira Allah Teâlâ: {مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ} buyurmuştur. Onun 'hame-i mesnûn' olması kokuşmaya ve değişmeye delalet etmektedir; ayetin zahiri de bu salsâlın ancak hame-i mesnûndan meydana geldiğini göstermektedir. Dolayısıyla onun salsâl oluşunun, hame-i mesnûn oluşundan farklı olması gerekir. Şayet salsâl olması kokuşma ve değişmeden ibaret olsaydı, onun / salsâl olması ile hame-i mesnûn olması arasında bir fark kalmazdı. Hame (حَمَأ) kelimesine gelince; Leys, 'ham'e' (حَمْأَة) kelimesinin fa'le (فَعْلَة) vezninde olduğunu, çoğulunun 'hame' (الْحَمَأ) geldiğini ve bunun kokuşmuş siyah çamur demek olduğunu söylemiştir. Ebû Ubeyde ve çoğunluk ise kem'e (كَمْأَة) vezninde 'hem'e' olduğunu söylemiştir. O'nun: 'Mesnûn' (مَسْنُونٍ) kavlinde ise [birkaç] görüş vardır: Birincisi: İbnü's-Sikkît şöyle demiştir: Ebû Amr'ın, 'mesnûn' kavli hakkında 'yani değişmiş, kokuşmuş' dediğini işittim. Ebu'l-Heysem de: 'Su bozulup değiştiğinde senne'l-mâu fe hüve mesnûnün denir' demiştir. Buna delil Allah Teâlâ'nın: {لَمْ يَتَسَنَّهْ} [Bakara 259] 'yani değişmemiş' kavlidir. İkincisi: Mesnûn, sürtülmüş/yontulmuş demektir; bu da bir taşı diğerine sürttüğünde 'senentü'l-hacere' denilmesinden alınmadır; ikisinin arasından çıkan şeye 'sünen' denir ve bileme taşına (masat) demir onun üzerinde bilendiği (sürtüldüğü) için 'mesenn' denilmiştir. Üçüncüsü: Zeccâc şöyle demiştir: 'Bu lafız, onun yolun ortasına (süneni't-tarîk) bırakılmış olmasından alınmadır; çünkü öyle olduğu zaman değişir.' Dördüncüsü: Ebû Ubeyde şöyle demiştir: 'Mesnûn, dökülmüş/akıtılmış demektir; senn ve sabb [aynıdır]; nitekim suyu yüzüne akıttığında senne'l-mâe alâ vechihî sennen denir.' Beşincisi: Sîbeveyhi şöyle demiştir: 'Mesnûn, bir suret ve örnek üzere şekillendirilmiş olandır; bu da yüzün sureti anlamına gelen sünnetü'l-vech ifadesinden gelir.' Altıncısı: İbn Abbâs'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Mesnûn, yaş çamurdur.' Bu da Ebû Ubeyde'nin kavline döner; çünkü çamur yaş olduğu zaman akar ve yere yayılır, böylece dökülmüş/akıtılmış manasında mesnûn olur.
أما قوله تَعَالَى: وَالْجَانَّ خَلَقْناهُ فَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْجَانَّ مَنْ هُوَ؟ فَقَالَ عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ إِبْلِيسَ وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَمُقَاتِلٍ وَقَتَادَةَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَى: الْجَانُّ هُوَ أَبُ الْجِنِّ وَهُوَ قَوْلُ الْأَكْثَرِينَ.
Allah Teâlâ'nın: {وَالْجَانَّ خَلَقْناهُ} “Cânn'ı da yarattık” kavline gelince, Cânn'ın kim olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Atâ'nın İbn Abbâs'tan naklettiğine göre O, İblis'i kastetmektedir; bu, Hasan, Mukâtil ve Katâde'nin de kavlidir. İbn Abbâs başka bir rivayette ise: 'Cânn, cinlerin atasıdır' demiştir ki bu çoğunluğun kavlidir.
وَسُمِّيَ جَانًّا لِتَوَارِيهِ عَنِ الْأَعْيُنِ، كَمَا سُمِّيَ الْجَنِينُ جَنِينًا لِهَذَا السَّبَبِ، وَالْجَنِينُ مُتَوَارٍ فِي بَطْنِ أُمِّهِ، وَمَعْنَى الْجَانِّ فِي اللُّغَةِ السَّاتِرُ مِنْ قَوْلِكَ: جَنَّ الشَّيْءَ إِذَا سَتَرَهُ، فَالْجَانُّ المذكور هاهنا يُحْتَمَلُ أَنَّهُ سُمِّيَ جَانًّا لِأَنَّهُ يَسْتُرُ نَفْسَهُ عَنْ أَعْيُنِ بَنِي آدَمَ، أَوْ يَكُونُ مِنْ بَابِ الْفَاعِلِ الَّذِي يُرَادُ بِهِ الْمَفْعُولُ كَمَا يُقَالُ فِي لَابِنٍ وَتَامِرٍ وَمَاءٍ دَافِقٍ وَعِيشَةٍ رَاضِيَةٍ.
Gözlerden gizlendiği için ona 'cânn' denilmiştir; nitekim cenin de annesinin karnında gizlendiği için aynı sebeple 'cenîn' diye isimlendirilmiştir. Cânn'ın lügatteki anlamı ise örtendir; bu da bir şeyi örttüğünde söylenen 'cenne'ş-şey'e' (جَنَّ الشَّيْءَ) sözünden gelir. Burada zikredilen Cânn'ın, kendisini Âdemoğullarının gözlerinden gizlediği/örttüğü için 'cânn' diye isimlendirilmiş olması muhtemel olduğu gibi, 'lâbin' (süt sahibi), 'tâmir' (hurma sahibi), 'mâün dâfik' (dökülen su) ve 'îşetün râdıyeh' (hoşnut olunan hayat) ifadelerinde olduğu gibi fâil (etken) vezninde olup mef'ûl (edilgen) manası kastedilen türden olması da muhtemeldir.
وَاخْتَلَفُوا فِي الْجِنِّ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّهُمْ جِنْسٌ غَيْرُ الشَّيَاطِينِ وَالْأَصَحُّ أَنَّ الشَّيَاطِينَ قِسْمٌ مِنَ الْجِنِّ، فَكُلُّ مَنْ كَانَ مِنْهُمْ مُؤْمِنًا فَإِنَّهُ لَا يُسَمَّى بِالشَّيْطَانِ، وَكُلُّ مَنْ كَانَ مِنْهُمْ كَافِرًا يُسَمَّى بِهَذَا الِاسِمِ، وَالدَّلِيلُ عَلَى صِحَّةِ ذَلِكَ أَنَّ لَفْظَ الْجِنِّ مُشْتَقٌّ مِنَ الِاسْتِتَارِ، فَكُلُّ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ مِنْ قَبْلِ خَلْقِ آدَمَ، وَقَوْلُهُ: مِنْ نارِ السَّمُومِ مَعْنَى السَّمُومِ فِي اللُّغَةِ: الرِّيحُ الْحَارَّةُ تَكُونُ بِالنَّهَارِ وَقَدْ تَكُونُ بِاللَّيْلِ، وَعَلَى هَذَا فَالرِّيحُ الْحَارَّةُ فِيهَا نَارٌ وَلَهَا لَفْحٌ وَأَوَارٌ، عَلَى مَا وَرَدَ فِي الْخَبَرِ أَنَّهَا لَفْحُ جَهَنَّمَ.
Cinler hakkında da ihtilaf etmişlerdir; bazısı onların şeytanlardan ayrı bir cins olduğunu söylemiştir. En sahih olanı ise şeytanların cinlerin bir kısmı olmasıdır; onlardan kim mümin ise şeytan olarak adlandırılmaz, kâfir olan ise bu isimle adlandırılır. Bunun sıhhatine delil şudur: Cin lafzı gizlenmekten (istitar) türemiştir; dolayısıyla böyle olan herkes cindendir. Allah Teâlâ'nın: {خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ} kavli hakkında İbn Abbâs: 'Yani Âdem'in yaratılışından önce' demiştir. O'nun: {مِنْ نارِ السَّمُومِ} “zehirli/kavurucu ateşten” kavline gelince; Semûm'un (السَّمُوم) lügatteki manası gündüz esen sıcak rüzgârdır, bazen gece de olabilir. Buna göre sıcak rüzgârda ateş vardır, haberde onun 'cehennem sıcağı/yalımı' olduğu şeklinde varid olduğu üzere onun bir yalımı ve kavurucu harareti bulunur.
قِيلَ: سُمِّيَتْ سَمُومًا لِأَنَّهَا بِلُطْفِهَا تَدْخُلُ فِي مَسَامِّ الْبَدَنِ، وَهِيَ الْخُرُوقُ الْخَفِيَّةُ الَّتِي تَكُونُ فِي جِلْدِ الْإِنْسَانِ يَبْرُزُ مِنْهَا عَرَقُهُ وَبُخَارُ بَاطِنِهِ. قَالَ ابْنُ مسعود: هذه السموم جزء من سبعين جزأ مِنَ السَّمُومِ الَّتِي خَلَقَ اللَّهُ بِهَا الْجَانَّ وَتَلَا هَذِهِ الْآيَةَ.
Denildi ki: İnceliğinden ötürü bedenin gözeneklerine (mesâm) nüfuz ettiği için ona semûm denilmiştir; bunlar insanın derisinde bulunan, teri ve iç buharı dışarı çıkan gizli gözeneklerdir. İbn Mes'ûd şöyle demiştir: 'Şu semûm (sıcak rüzgâr), Allah'ın kendisiyle Cânn'ı yarattığı semûmun yetmiş parçasından biridir' ve bu ayeti okumuştur.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يُعْقَلُ خَلْقُ الْجَانِّ مِنَ النَّارِ؟
Eğer: 'Cânn'ın ateşten yaratılması nasıl aklen kavranabilir?' denilirse,
قُلْنَا: هَذَا عَلَى مَذْهَبِنَا ظَاهِرٌ، لِأَنَّ الْبِنْيَةَ عِنْدَنَا لَيْسَتْ شَرْطًا لِإِمْكَانِ حُصُولِ الْحَيَاةِ، فَاللَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى خَلْقِ الْحَيَاةِ وَالْعِلْمِ فِي الْجَوْهَرِ الْفَرْدِ، فَكَذَلِكَ يَكُونُ قَادِرًا عَلَى خَلْقِ الْحَيَاةِ وَالْعَقْلِ فِي الْجِسْمِ الْحَارِّ، وَاسْتَدَلَّ بَعْضُهُمْ عَلَى أَنَّ الْكَوَاكِبَ يَمْتَنِعُ حُصُولُ الْحَيَاةِ فِيهَا قَالَ: لِأَنَّ الشَّمْسَ فِي غَايَةِ الْحَرَارَةِ وَمَا كَانَ كَذَلِكَ امْتَنَعَ حُصُولُ الْحَيَاةِ فِيهِ فَنَنْقُضُهُ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْجَانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نارِ السَّمُومِ بَلِ الْمُعْتَمَدُ فِي نفي الحياة عن الكواكب الإجماع.
Biz deriz ki: Bu bizim mezhebimize göre açıktır; çünkü bize göre uzvi yapı (bünye), hayatın meydana gelmesinin imkânı için şart değildir. Allah Teâlâ tek bir cevherde (bölünemeyen parçacıkta) hayatı ve ilmi yaratmaya kādirdir; dolayısıyla sıcak bir cisimde de hayatı ve aklı yaratmaya kādirdir. Bazıları yıldızlarda hayatın bulunmasının imkânsız olduğuna şöyle delil getirmiştir: 'Çünkü güneş son derece sıcaktır; böyle olan bir şeyde hayatın bulunması imkânsızdır.' Biz onların bu iddiasını Allah Teâlâ'nın: {وَالْجَانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نارِ السَّمُومِ} “Cânn'ı da daha önce zehirli/kavurucu ateşten yaratmıştık” kavliyle çürütürüz. Hatta yıldızlardan hayatı nefyetmede asıl dayanak icmadır.
[سورة الحجر (١٥) : الآيات ٢٨ الى ٣٥]
[Hicr Suresi (15), 28-35. Ayetler]
وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (٢٨) فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ (٢٩) فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (٣٠) إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ (٣١) قالَ يَا إِبْلِيسُ مَا لَكَ أَلاَّ تَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ (٣٢)
{وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (٢٨) فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ (٢٩) فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (٣٠) إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ (٣١) قالَ يَا إِبْلِيسُ مَا لَكَ أَلاَّ تَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ (٣٢)} “Hani Rabbin meleklere şöyle demişti: 'Ben kuru çamurdan, değişken kara balçıktan bir insan yaratacağım. Onu düzenleyip içine ruhumdan üflediğim zaman, derhal ona secdeye kapanın!' Bunun üzerine meleklerin hepsi toptan secde ettiler. İblis hariç; o, secde edenlerle beraber olmaktan kaçındı. [Allah] buyurdu: 'Ey İblis! Secde edenlerle beraber olmana engel olan neydi?'”
قالَ لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (٣٣) قالَ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ (٣٤) وَإِنَّ عَلَيْكَ اللَّعْنَةَ إِلى يَوْمِ الدِّينِ (٣٥)
{قالَ لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (٣٣) قالَ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ (٣٤) وَإِنَّ عَلَيْكَ اللَّعْنَةَ إِلى يَوْمِ الدِّينِ (٣٥)} “[İblis] dedi: 'Kuru çamurdan, değişken kara balçıktan yarattığın bir insana secde edecek değilim.' [Allah] buyurdu: 'Öyleyse oradan çık, çünkü sen kovulmuş/taşlanmış birisin! Ve şüphesiz din gününe kadar lanet senin üzerindedir'”.
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ حُدُوثَ الْإِنْسَانِ الْأَوَّلِ وَاسْتَدَلَّ بِذِكْرِهِ عَلَى وُجُودِ الْإِلَهِ الْقَادِرِ الْمُخْتَارِ ذَكَرَ بَعْدَهُ وَاقِعَتَهُ وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ الْمَلَائِكَةَ بِالسُّجُودِ لَهُ فَأَطَاعُوهُ إِلَّا إِبْلِيسَ فَإِنَّهُ أَبَى وَتَمَرَّدَ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ ilk insanın var oluşunu zikredip bunun zikriyle Kâdir ve Muhtâr olan İlah'ın varlığına delil getirdikten sonra, bunun ardından onun başından geçen hadiseyi zikretmiştir; o da Allah Teâlâ'nın meleklere ona secde etmelerini emretmesi, İblis hariç onların da itaat etmesi, İblis'in ise kaçınıp serkeşlik etmesidir. Ayette [birkaç] mesele vardır:
المسألة الْأُولَى: مَا تَفْسِيرُ كَوْنِهِ بَشَرًا. فَالْمُرَادُ مِنْهُ كَوْنُهُ جِسْمًا كَثِيفًا يُبَاشِرُ وَيُلَاقِي وَالْمَلَائِكَةُ وَالْجِنُّ لَا يُبَاشِرُونَ لِلُطْفِ أَجْسَامِهِمْ عَنْ أَجْسَامِ الْبَشَرِ، والبشرة ظاهرة الْجِلْدِ مِنْ كُلِّ حَيَوَانٍ وَأَمَّا كَوْنُهُ صَلْصَالًا مَنْ حَمَأٍ مَسْنُونٍ فَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ. وَأما قوله: فَإِذا سَوَّيْتُهُ فَفِيهِ/ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: فَإِذَا سَوَّيْتُ شَكْلَهُ بِالصُّورَةِ الْإِنْسَانِيَّةِ وَالْخِلْقَةِ الْبَشَرِيَّةِ. وَالثَّانِي: فَإِذَا سَوَّيْتُ أَجْزَاءَ بَدَنِهِ بِاعْتِدَالِ الطَّبَائِعِ وَتَنَاسُبِ الْأَمْشَاجِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشاجٍ [الْإِنْسَانِ: ٢] .
Birinci Mesele: Onun 'beşer' oluşunun tefsiri nedir? Bundan maksat, onun dokunan ve temas eden yoğun/kesif bir cisim olmasıdır. Melekler ve cinler ise bedenleri beşer bedenine göre latif olduğu için temas etmezler. Beşere (الْبَشَرَة), her canlının derisinin dış yüzeyidir. Onun değişken kara balçıktan bir kuru çamur olmasına gelince, bunun zikri daha önce geçmişti. O'nun: {فَإِذا سَوَّيْتُهُ} “Onu düzenlediğim zaman” kavline gelince, bunda / iki görüş vardır: Birincisi: 'Onun şeklini insan sureti ve beşer yaratılışıyla düzgün hale getirdiğim zaman.' İkincisi: 'Tabiatların dengelenmesi ve karışımların (ahlatın) uyumuyla bedeninin azalarını denk kıldığım zaman'; nitekim Allah Teâlâ: {إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشاجٍ} [İnsân 2] “Şüphesiz biz insanı karışım olan bir nutfeden yarattık” buyurmuştur.
وَأما قوله: وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَفِيهِ مَبَاحِثُ: الْأَوَّلُ: أَنَّ النَّفْخَ إِجْرَاءُ الرِّيحِ فِي تَجَاوِيفِ جِسْمٍ آخَرَ، وَظَاهِرُ هَذَا اللَّفْظِ يُشْعِرُ بِأَنَّ الرُّوحَ هِيَ الرِّيحُ، وَإِلَّا لَمَا صَحَّ وَصْفُهَا بِالنَّفْخِ إِلَّا أَنَّ البحث الْكَامِلَ فِي حَقِيقَةِ الرُّوحِ سَيَجِيءُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي [الْإِسْرَاءِ: ٨٥] وَإِنَّمَا أَضَافَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ رُوحَ آدَمَ إِلَى نَفْسِهِ تَشْرِيفًا لَهُ وَتَكْرِيمًا. وَقَوْلُهُ: فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ فِيهِ مَبَاحِثُ: أَحَدُهَا: أَنَّ ذَلِكَ السُّجُودَ كَانَ لآدم في الحقيقة أو كان آدم كَالْقِبْلَةِ لِذَلِكَ السُّجُودِ، وَهَذَا البحث قَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمَأْمُورِينَ بالسجود لآدم ﵇ كل ملائكة السموات أَوْ بَعْضُهُمْ أَوْ مَلَائِكَةُ الْأَرْضِ، مِنَ النَّاسِ مَنْ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ:
O'nun: {وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي} “ve içine ruhumdan üflediğim [zaman]” kavline gelince, bunda [birkaç] inceleme vardır: Birincisi: Üflemek (nefh), rüzgârı başka bir cismin boşluklarında cereyan ettirmektir. Bu lafzın zahiri ruhun rüzgâr olduğunu hissettirmektedir; aksi halde onun üfleme ile vasfedilmesi sahih olmazdı. Ancak ruhun hakikati hakkındaki tam inceleme Allah Teâlâ'nın: {قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي} [İsrâ 85] “De ki: Ruh Rabbimin emrindendir” kavlinde gelecektir. Allah Sübhânehu Âdem'in ruhunu kendisine ancak onu şereflendirmek ve yüceltmek için izafe etmiştir. O'nun: {فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ} “derhal ona secdeye kapanın” kavlinde de [birkaç] inceleme vardır: Birincisi: Bu secde hakikatte Âdem'e miydi, yoksa Âdem bu secde için bir kıble gibi miydi? Bu inceleme Bakara suresinde geçmişti. İkincisi: Âdem aleyhisselâm'a secde etmekle emrolunanlar göklerin bütün melekleri miydi, yoksa bir kısmı mı yahut yerin melekleri miydi? İnsanlardan öyleleri vardır ki şöyle denilmesini caiz görmez:
إِنَّ أَكَابِرَ الْمَلَائِكَةِ كَانُوا مَأْمُورِينَ بِالسُّجُودِ لِآدَمَ ﵇، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي آخِرِ سُورَةِ الْأَعْرَافِ فِي صِفَةِ الْمَلَائِكَةِ: إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ وَيُسَبِّحُونَهُ وَلَهُ يَسْجُدُونَ [الأعراف: ٢٠٦]
Büyük meleklerin Âdem aleyhisselâm'a secde etmekle emrolunduklarını [caiz görmezler]. Buna delil ise Allah Teâlâ'nın A'râf suresinin sonunda meleklerin vasfı hakkında buyurduğu şu kavlidir: {إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ وَيُسَبِّحُونَهُ وَلَهُ يَسْجُدُونَ} [A'râf 206] “Şüphesiz Rabbinin katındakiler O'na kulluk etmekten kibirlenmezler, O'nu tesbih ederler ve yalnız O'na secde ederler”.
فَقَوْلُهُ: وَلَهُ يَسْجُدُونَ يُفِيدُ الْحَصْرَ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ لَا يَسْجُدُونَ إِلَّا لِلَّهِ تَعَالَى وَذَلِكَ يُنَافِي كَوْنَهُمْ سَاجِدِينَ لِآدَمَ ﵇ أَوْ لِأَحَدٍ غَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ يُفِيدُ الْعُمُومَ، إِلَّا أَنَّ الْخَاصَّ مُقَدَّمٌ عَلَى الْعَامِّ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى كَمَا نَفَخَ الرُّوحَ فِي آدَمَ ﵇ وَجَبَ عَلَى الْمَلَائِكَةِ أَنْ يَسْجُدُوا لَهُ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ مَذْكُورٌ بِفَاءِ التَّعْقِيبِ وَذَلِكَ يَمْنَعُ مِنَ التَّرَاخِي وَقَوْلُهُ: فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ قَالَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ قَوْلُهُ: كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ تَوْكِيدٌ بَعْدَ تَوْكِيدٍ، وَسُئِلَ الْمُبَرِّدُ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: لَوْ قَالَ فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ احْتَمَلَ أَنْ يَكُونَ سَجَدَ بَعْضُهُمْ، فَلَمَّا قَالَ: كُلُّهُمْ زَالَ هَذَا الِاحْتِمَالُ فَظَهَرَ أَنَّهُمْ بِأَسْرِهِمْ سَجَدُوا، ثُمَّ بَعْدَ هَذَا بَقِيَ احْتِمَالٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّهُمْ سَجَدُوا دُفْعَةً وَاحِدَةً أَوْ سَجَدَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ فِي وَقْتٍ آخَرَ فَلَمَّا قَالَ:
O'nun: {وَلَهُ يَسْجُدُونَ} kavli hasr ifade eder; bu da onların yalnızca Allah Teâlâ'ya secde ettiklerine delalet eder ki bu durum, onların Âdem aleyhisselâm'a veya Allah Teâlâ'dan başka birine secde etmiş olmalarına manidir. Bu konuda en fazla denebilecek şey şudur: Allah Teâlâ'nın: {فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ} kavli umum (genellik) ifade eder, ancak hâs (özel delil) âm (genel delil) üzerine takdim edilir. Üçüncüsü: Ayetin zahiri, Allah Teâlâ Âdem aleyhisselâm'a ruhu üfler üflemez meleklerin ona secde etmelerinin vacip olduğuna delalet eder; çünkü O'nun: {فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ} kavli ta'kîb ifade eden fâ (فَـ) harfiyle zikredilmiştir, bu da gecikmeye engel olur. O'nun: {فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ} “Bunun üzerine meleklerin hepsi toptan secde ettiler” kavline gelince; Halîl ve Sîbeveyhi, {كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ} kavlinin tekit üstüne tekit olduğunu söylemişlerdir. el-Müberred'e bu ayet sorulunca şöyle demiştir: 'Eğer 'fesecede'l-melâiketü' (melekler secde etti) deseydi, bazısının secde etmiş olması ihtimal dahilinde olurdu. Ne zaman ki {كُلُّهُمْ} (hepsi) dedi, bu ihtimal ortadan kalktı ve hepsinin secde ettiği anlaşıldı. Bundan sonra geriye başka bir ihtimal kaldı; o da hep birlikte bir defada mı secde ettiler, yoksa her biri ayrı bir vakitte mi secde etti? Ne zaman ki
أَجْمَعُونَ ظَهَرَ أَنَّ الْكُلَّ سَجَدُوا دُفْعَةً وَاحِدَةً، وَلَمَّا حَكَى الزَّجَّاجُ هَذَا الْقَوْلَ عَنِ الْمُبَرِّدِ قَالَ: وَقَوْلُ الْخَلِيلِ وَسِيبَوَيْهِ أَجْوَدُ، لِأَنَّ أَجْمَعِينَ مَعْرِفَةٌ فَلَا يَكُونُ حَالًا وَقَوْلُهُ: إِلَّا إِبْلِيسَ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ إِبْلِيسَ كَانَ مَأْمُورًا بِالسُّجُودِ لِآدَمَ، وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ هَلْ كَانَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ أَمْ لَا؟ وَقَدْ سُبِقَتْ هَذِهِ المسألة بِالِاسْتِقْصَاءِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَقَوْلُهُ: أَبى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ اسْتِئْنَافٌ وَتَقْدِيرُهُ أَنَّ قَائِلًا قَالَ: هَلَّا سَجَدَ فَقِيلَ: أَبَى ذَلِكَ وَاسْتَكْبَرَ عَنْهُ.
{أَجْمَعُونَ} (toptan) dedi, hepsinin tek bir defada secde ettiği ortaya çıktı.' Zeccâc bu kavli el-Müberred'den aktarınca şöyle demiştir: 'Halîl ve Sîbeveyhi'nin kavli daha üstündür; çünkü ecmaîn marifedir, dolayısıyla hâl olamaz.' O'nun: {إِلَّا إِبْلِيسَ} “İblis hariç” kavline gelince; İblis'in Âdem'e secde etmekle emrolunduğu hususunda icma etmişlerdir. Onun meleklerden olup olmadığı konusunda ise ihtilaf etmişlerdir; bu mesele Bakara suresinde etraflıca geçmişti. O'nun: {أَبى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ} “o, secde edenlerle beraber olmaktan kaçındı” kavli istînâftır (yeni bir başlangıçtır); takdiri ise birinin: 'Niçin secde etmedi?' demesi üzerine: 'Bunu yapmaktan kaçındı ve buna karşı büyüklendi' denilmesidir.
أما قوله: قالَ يَا إِبْلِيسُ مَا لَكَ أَلَّا تَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ فَاعْلَمْ أَنَّهُمْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ:
O'nun: {قالَ يَا إِبْلِيسُ مَا لَكَ أَلَّا تَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ} “[Allah] buyurdu: 'Ey İblis! Secde edenlerle beraber olmana engel olan neydi?'” kavline gelince, bil ki onlar O'nun:
قالَ يا إِبْلِيسُ أَيْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُ يَا إِبْلِيسُ وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّهُ تَعَالَى تَكَلَّمَ مَعَهُ، فَعِنْدَ هَذَا قَالَ/ بَعْضُ الْمُتَكَلِّمِينَ: إِنَّهُ تَعَالَى أَوْصَلَ هَذَا الْخِطَابَ إِلَى إِبْلِيسَ عَلَى لِسَانِ بَعْضِ رُسُلِهِ، إِلَّا أَنَّ هَذَا ضَعِيفٌ، لِأَنَّ إِبْلِيسَ قَالَ فِي الْجَوَابِ: لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصالٍ فَقَوْلُهُ: خَلَقْتَهُ خِطَابُ الْحُضُورِ لَا خِطَابُ الْغَيْبَةِ، وَظَاهِرُهُ يَقْتَضِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى تَكَلَّمَ مَعَ إِبْلِيسَ بِغَيْرِ وَاسِطَةٍ وَأَنَّ إِبْلِيسَ تَكَلَّمَ مَعَ اللَّهِ تَعَالَى بِغَيْرِ وَاسِطَةٍ، وَكَيْفَ يُعْقَلُ هَذَا مَعَ أَنَّ مُكَالَمَةَ اللَّهِ تَعَالَى بِغَيْرِ وَاسِطَةٍ مِنْ أَعْظَمِ الْمَنَاصِبِ وَأَشْرَفِ الْمَرَاتِبِ، فَكَيْفَ يُعْقَلُ حُصُولُهُ لِرَأْسِ الْكَفَرَةِ وَرَئِيسِهِمْ، وَلَعَلَّ الْجَوَابَ عَنْهُ أَنَّ مُكَالَمَةَ اللَّهِ تَعَالَى إِنَّمَا تَكُونُ مَنْصِبًا عَالِيًا إِذَا كَانَ عَلَى سَبِيلِ الْإِكْرَامِ وَالْإِعْظَامِ، فَأَمَّا إِذَا كَانَ عَلَى سَبِيلِ الْإِهَانَةِ وَالْإِذْلَالِ فَلَا، وَقَوْلُهُ: لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ فِيهِ بَحْثَانِ:
{قالَ يا إِبْلِيسُ} “Ey İblis! dedi” kavlinden muradın; Allah Teâlâ'nın ona 'Ey İblis!' buyurması olduğu hususunda icma etmişlerdir. Bu da Allah Teâlâ'nın onunla konuştuğunu iktiza eder. Bunun üzerine / kelamcılardan bazıları şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ bu hitabı İblis'e elçilerinden birinin diliyle ulaştırmıştır.' Ne var ki bu zayıftır; çünkü İblis cevap olarak: {لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصالٍ} “Kuru çamurdan yarattığın bir insana secde edecek değilim” demiştir. Buradaki {خَلَقْتَهُ} 'yarattığın' ifadesi gaib hitabı değil, muhatap (huzur) hitabıdır. Ayetin zahiri de Allah Teâlâ'nın İblis ile vasıtasız konuştuğunu ve İblis'in de Allah Teâlâ ile vasıtasız konuştuğunu iktiza eder. Allah Teâlâ ile vasıtasız konuşmak en büyük makamlardan ve en şerefli mertebelerden biri olduğu halde kâfirlerin başı ve reisi için bunun gerçekleşmesi nasıl aklen kabul edilebilir? Buna verilecek cevap muhtemelen şudur: Allah Teâlâ ile konuşmak, ancak ikram ve tazim yoluyla olduğu zaman yüce bir makam olur; hor görme ve zelil kılma yoluyla olduğu zaman ise böyle değildir. O'nun: {لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ} “Kuru çamurdan, değişken kara balçıktan yarattığın bir insana secde edecek değilim” kavlinde iki inceleme vardır:
البحث الْأَوَّلُ: اللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِأَسْجُدَ لِتَأْكِيدِ النَّفْيِ، وَمَعْنَاهُ: لَا يَصِحُّ مِنِّي أَنْ أَسْجُدَ لِبَشَرٍ.
Birinci İnceleme: O'nun: {لِأَسْجُدَ} kavlindeki lâm (lâm-ı cühûd), nefyi (olumsuzluğu) tekit içindir; manası: 'Bir beşere secde etmem benden asla sâdır olamaz/bana yakışmaz' demektir.
البحث الثَّانِي: مَعْنَى هَذَا الْكَلَامِ أَنَّ كَوْنَهُ بَشَرًا يُشْعِرُ بِكَوْنِهِ جِسْمًا كَثِيفًا وَهُوَ كَانَ رُوحَانِيًّا لَطِيفًا، فَالتَّفْرِقَةُ حَاصِلَةٌ بَيْنَهُمَا فِي الْحَالِ مِنْ هَذَا الوجه. كَأَنَّهُ يَقُولُ: الْبَشَرُ جُسْمَانِيٌّ كَثِيفٌ لَهُ بَشَرَةٌ، وَأَنَا رُوحَانِيٌّ لَطِيفٌ، وَالْجُسْمَانِيُّ الْكَثِيفُ أَدْوَنُ حَالًا مِنَ الرُّوحَانِيِّ اللَّطِيفِ، وَالْأَدْوَنُ كَيْفَ يَكُونُ مَسْجُودًا لِلْأَعْلَى، وَأَيْضًا أَنَّ آدَمَ مَخْلُوقٌ مِنْ صَلْصَالٍ تَوَلَّدَ مِنْ حَمَأٍ مَسْنُونٍ، فَهَذَا الْأَصْلُ فِي غَايَةِ الدَّنَاءَةِ وَأَصْلُ إِبْلِيسَ هُوَ النَّارُ وَهِيَ أَشْرَفُ الْعَنَاصِرِ، فَكَانَ أَصْلُ إِبْلِيسَ أَشْرَفَ مِنْ أَصْلِ آدَمَ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ إِبْلِيسُ أَشْرَفَ مِنْ آدَمَ، وَالْأَشْرَفُ يُقْبَحُ أَنْ يُؤْمَرَ بِالسُّجُودِ لِلْأَدْوَنِ، فَالْكَلَامُ الْأَوَّلُ إِشَارَةٌ إِلَى الْفَرْقِ الْحَاصِلِ بِسَبَبِ الْبَشَرِيَّةِ وَالرُّوحَانِيَّةِ، وَهُوَ فَرْقٌ حَاصِلٌ فِي الْحَالِ وَالْكَلَامُ الثَّانِي إِشَارَةٌ إِلَى الْفَرْقِ الْحَاصِلِ بِحَسَبِ الْعُنْصُرِ وَالْأَصْلِ، فَهَذَا مَجْمُوعُ شُبْهَةِ إِبْلِيسَ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ فَهَذَا لَيْسَ جَوَابًا عَنْ تِلْكَ الشُّبْهَةِ عَلَى سَبِيلِ التَّصْرِيحِ، وَلَكِنَّهُ جَوَابٌ عَنْهَا عَلَى سَبِيلِ التَّنْبِيهِ. وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ الَّذِي قَالَهُ اللَّهُ تَعَالَى نَصٌّ، وَالَّذِي قَالَهُ إِبْلِيسُ قِيَاسٌ، وَمَنْ عَارَضَ النص
İkinci İnceleme: Bu sözün manası şudur: Âdem'in beşer olması onun kesif (yoğun) bir cisim olduğunu hissettirir; İblis ise latif bir ruhanî idi. Dolayısıyla bu yönden halihazırda aralarında bir fark bulunmaktadır. Sanki o şöyle demektedir: 'Beşer, bir derisi (beşeresi) olan kesif cismanî bir varlıktır; ben ise latif bir ruhanîyim. Kesif cismanî olanın konumu latif ruhanîden daha aşağıdır. Aşağı olan, nasıl daha üstün olana secde edilen konumunda olabilir?' Ayrıca Âdem, değişken kara balçıktan meydana gelen salsâldan yaratılmıştır; bu asıl ise son derece düşüktür. İblis'in aslı ise unsurların en şereflisi olan ateştir. Dolayısıyla İblis'in aslı Âdem'in aslından daha şerefli olunca, İblis'in de Âdem'den daha şerefli olması vacip olur; daha şerefli olana ise daha aşağı olana secde etmesinin emredilmesi çirkin düşer. Birinci söz beşeriyet ve ruhanîlik sebebiyle meydana gelen farka işarettir ki bu, halihazırdaki bir farktır. İkinci söz ise unsur ve asıl bakımından meydana gelen farka işarettir. İşte İblis'in şüphesinin tamamı budur. Allah Teâlâ'nın: {قالَ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ} “[Allah] buyurdu: 'Öyleyse oradan çık, çünkü sen kovulmuş/taşlanmış birisin!'” kavli ise o şüpheye açık bir cevap değil, bir uyarı niteliğinde cevaptır. Bunun açıklaması şudur: Allah Teâlâ'nın buyurduğu nastır, İblis'in söylediği ise kıyastır. Nassa karşı kıyasla çıkan kimse
بِالْقِيَاسِ كَانَ رَجِيمًا مَلْعُونًا. وَتَمَامُ الْكَلَامِ فِي هَذَا الْمَعْنَى ذَكَرْنَاهُ مُسْتَقْصًى فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ، وَقَوْلُهُ: فَاخْرُجْ مِنْها قِيلَ الْمُرَادُ مِنْ جَنَّةِ عدن، وقيل من السموات، وَقِيلَ مِنْ زُمْرَةِ الْمَلَائِكَةِ، وَتَمَامُ هَذَا الْكَلَامِ مَعَ تَفْسِيرِ الرَّجِيمِ قَدْ سَبَقَ ذِكْرُهُ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ وَقَوْلُهُ: وَإِنَّ عَلَيْكَ اللَّعْنَةَ إِلى يَوْمِ الدِّينِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ يُرِيدُ يَوْمَ الْجَزَاءِ حَيْثُ يُجَازِي الْعِبَادَ بِأَعْمَالِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِ: مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ [الْفَاتِحَةِ: ٤] .
kovulmuş ve lanetlenmiş olur. Bu manadaki sözün tamamını A'râf suresinde etraflıca zikrettik. O'nun: {فَاخْرُجْ مِنْها} “oradan çık” kavlinden muradın Adn cennetinden olduğu söylenmiştir; semalardan olduğu da söylenmiştir; melekler zümresinden olduğu da söylenmiştir. Bu sözün tamamı ile 'recîm'in tefsiri A'râf suresinde geçmişti. O'nun: {وَإِنَّ عَلَيْكَ اللَّعْنَةَ إِلى يَوْمِ الدِّينِ} “Ve şüphesiz din gününe kadar lanet senin üzerindedir” kavli hakkında İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Kullara amelleriyle karşılık verileceği ceza gününü kastetmektedir; nitekim: {مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ} [Fâtiha 4] “Din gününün mâliki” kavli de böyledir.'
فَإِنْ قِيلَ: كَلِمَةُ (إِلَى) تُفِيدُ انْتِهَاءَ الْغَايَةِ فَهَذَا يُشْعِرُ بِأَنَّ اللَّعْنَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَعِنْدَ قِيَامِ الْقِيَامَةِ يَزُولُ اللَّعْنُ.
Eğer: '(İlâ / إِلَى) kelimesi gaye sonunu (nihayetini) bildirir; bu da lanetin ancak kıyamet gününe kadar gerçekleştiğini, kıyamet koptuğunda ise lanetin zail olacağını hissettirmektedir' denilirse,
أَجَابُوا عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مِنْهُ التَّأْبِيدُ، وَذِكْرُ الْقِيَامَةِ أَبْعَدُ غَايَةٍ يَذْكُرُهَا النَّاسُ/ فِي كَلَامِهِمْ كَقَوْلِهِمْ: مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ [هُودٍ: ١٠٧] فِي التَّأْبِيدِ. وَالثَّانِي: أَنَّكَ مَذْمُومٌ مَدْعُوٌّ عَلَيْكَ بِاللَّعْنَةِ في السموات وَالْأَرْضِ إِلَى يَوْمِ الدِّينِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُعَذَّبَ فَإِذَا جَاءَ ذَلِكَ الْيَوْمَ عُذِّبَ عَذَابًا يَنْسَى اللَّعْنَ مَعَهُ فَيَصِيرُ اللَّعْنُ حِينَئِذٍ كَالزَّائِلِ بسبب أن شدة العذاب تذهل عنه.
Buna [birkaç] vecihten cevap vermişlerdir: Birincisi: Bundan maksat ebediliktir; kıyametin zikredilmesi ise insanların kelamlarında / zikrettiği en uzak gayedir; nitekim ebedilik anlamında: {مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ} [Hûd 107] “Gökler ve yer durdukça” demeleri de böyledir. İkincisi: Sen din gününe kadar azap görmeksizin göklerde ve yerde kınanmış ve aleyhine lanetle beddua edilmiş birisin; o gün geldiğinde ise beraberinde laneti unutturacak bir azaba uğratılırsın ve böylece azabın şiddetinin onu unutturması sebebiyle lanet o vakit zail olmuş gibi olur.
[سورة الحجر (١٥) : الآيات ٣٦ الى ٤١]
[Hicr Suresi (15), 36-41. Ayetler]
قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (٣٦) قالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (٣٧) إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ (٣٨) قالَ رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٣٩) إِلاَّ عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ (٤٠)
{قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (٣٦) قالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (٣٧) إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ (٣٨) قالَ رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٣٩) إِلاَّ عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ (٤٠)} “[İblis] dedi: 'Rabbim! O halde onların diriltilecekleri güne kadar bana mühlet ver.' [Allah] buyurdu: 'Şüphesiz sen mühlet verilenlerdensin, bilinen vaktin gününe kadar.' [İblis] dedi: 'Rabbim! Beni azdırmana karşılık, andolsun ki ben de yeryüzünde onlara [kötülükleri] süsleyeceğim ve onların hepsini mutlaka azdıracağım. Onlardan ihlasa erdirilmiş kulların müstesna'”.
قالَ هذا صِراطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ (٤١)
{قالَ هذا صِراطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ (٤١)} “[Allah] buyurdu: 'İşte bana varan dosdoğru yol budur.'”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: {قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} “[İblis] dedi: 'Rabbim! O halde onların diriltilecekleri güne kadar bana mühlet ver'” kavli hakkında] Bu ayette [birkaç] mesele vardır:
المسألة الْأُولَى: قَوْلُهُ: فَأَنْظِرْنِي مُتَعَلِّقٌ بِمَا تَقَدَّمَ وَالتَّقْدِيرُ: إِذَا جَعَلْتَنِي رَجِيمًا مَلْعُونًا إِلَى يَوْمِ الدِّينِ فَأَنْظِرْنِي فَطَلَبَ الْإِبْقَاءَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عِنْدَ الْيَأْسِ مِنَ الْآخِرَةِ إِلَى وَقْتِ قِيَامِ الْقِيَامَةِ. لِأَنَّ قَوْلَهُ: إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ يَوْمُ الْبَعْثِ وَالنُّشُورِ وَهُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ، وَقَوْلُهُ: فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ اعْلَمْ أَنَّ إِبْلِيسَ اسْتَنْظَرَ إِلَى يَوْمِ الْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ، وَغَرَضُهُ مِنْهُ أَنْ لَا يَمُوتَ لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ لَا يَمُوتُ قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَظَاهِرُهُ أَنَّ بَعْدَ قِيَامِ الْقِيَامَةِ لَا يَمُوتُ أَحَدٌ فَحِينَئِذٍ يَلْزَمُ مِنْهُ أَنْ لَا يَمُوتَ الْبَتَّةَ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى مَنَعَهُ عَنْ هَذَا الْمَطْلُوبِ وَقَالَ:
Birinci Mesele: O'nun: {فَأَنْظِرْنِي} “bana mühlet ver” kavli, öncesiyle bağlantılıdır ve takdiri şöyledir: 'Mademki beni din gününe kadar taşlanmış ve lanetlenmiş kıldın, o halde bana mühlet ver.' Böylece ahiretten ümidini kesince Allah Teâlâ'dan kıyametin kopma vaktine kadar hayatta bırakılmayı talep etmiştir. Zira O'nun: {إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} “onların diriltilecekleri güne kadar” kavlinden murat, yeniden dirilme ve toplanma günü olup o da kıyamet günüdür. O'nun: {فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ} “Şüphesiz sen bilinen vaktin gününe kadar mühlet verilenlerdensin” kavline gelince; bil ki İblis yeniden dirilme ve kıyamet gününe kadar mühlet istemiştir. Bundaki gayesi ise ölmemektir; çünkü kıyamet gününden önce ölmezse ve zahir olan da kıyamet koptuktan sonra hiç kimsenin ölmeyeceği olduğuna göre, bu durumda onun kesinlikle hiç ölmemesi gerekir. Sonra Allah Teâlâ onu bu talebinden menetti ve şöyle buyurdu:
فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ مِنْهُ عَلَى وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ وَقْتُ النَّفْخَةِ الْأَوْلَى حِينَ يَمُوتُ كُلُّ الْخَلَائِقِ، وَإِنَّمَا سُمِّيَ هَذَا الْوَقْتُ بِالْوَقْتِ الْمَعْلُومِ لِأَنَّ مِنَ الْمَعْلُومِ أَنْ يَمُوتَ كُلُّ الْخَلَائِقِ فِيهِ. وَقِيلَ: إِنَّمَا سَمَّاهُ اللَّهُ تَعَالَى بِهَذَا الِاسْمِ، لِأَنَّ الْعَالِمَ بِذَلِكَ الْوَقْتِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى لَا غَيْرَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي لَا يُجَلِّيها لِوَقْتِها إِلَّا هُوَ [الْأَعْرَافِ: ١٨٧] وَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ [لُقْمَانَ: ٣٤] . وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ هُوَ الَّذِي ذَكَرَهُ إِبْلِيسُ وَهُوَ قَوْلُهُ:
{فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ} “Şüphesiz sen bilinen vaktin gününe kadar mühlet verilenlerdensin”. Bundan muradın ne olduğu hususunda [birkaç] vecih üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Bilinen vaktin gününden murat, bütün yaratılmışların öldüğü birinci sûr üflenme vaktidir. Bu vakit 'bilinen vakit' olarak isimlendirilmiştir; çünkü bütün yaratılmışların o vakitte öleceği bilinmektedir. Denildi ki: Allah Teâlâ onu bu isimle isimlendirmiştir, zira o vakti bilen sadece Allah Teâlâ'dır, başkası değildir; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي لَا يُجَلِّيها لِوَقْتِها إِلَّا هُوَ} [A'râf 187] “Onun bilgisi ancak Rabbimin katındadır. Onu vaktinde O'ndan başkası açığa çıkaramaz” ve şöyle buyurmuştur: {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ} [Lokmân 34] “Şüphesiz kıyamet saatinin bilgisi Allah katındadır”. İkincisi: Bilinen vaktin gününden murat, İblis'in zikrettiği vakittir ki o da onun:
إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ وَإِنَّمَا سَمَّاهُ تَعَالَى بِيَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ؟ لِأَنَّ إِبْلِيسَ لَمَّا عَيَّنَهُ وَأَشَارَ إِلَيْهِ بِعَيْنِهِ صَارَ ذَلِكَ كَالْمَعْلُومِ.
{إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} “onların diriltilecekleri güne kadar” kavlidir. Teâlâ onu niçin 'bilinen vaktin günü' olarak isimlendirmiştir? Çünkü İblis onu bizzat tayin edip işaret edince, o şey bilinen gibi olmuştur.
فَإِنْ قِيلَ: لَمَّا أَجَابَهُ اللَّهُ تَعَالَى إِلَى مَطْلُوبِهِ لَزِمَ أَنْ لَا يَمُوتَ إِلَى وَقْتِ قِيَامِ السَّاعَةِ وَبَعْدَ قِيَامِ الْقِيَامَةِ لَا يَمُوتُ أَيْضًا، فَيَلْزَمُ أَنْ يَنْدَفِعَ عَنْهُ الْمَوْتُ بِالْكُلِّيَّةِ.
Eğer: 'Allah Teâlâ onun talebine icabet ettiğinde, kıyametin kopma vaktine kadar ölmemesi ve kıyamet koptuktan sonra da ölmemesi gerekir; dolayısıyla ölümün ondan tamamen defedilmiş olması gerekir' denilirse,
قُلْنَا: يُحْمَلُ قَوْلُهُ: إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ إِلَى مَا يَكُونُ قَرِيبًا مِنْهُ. وَالْوَقْتُ الَّذِي يَمُوتُ فِيهِ كُلُّ الْمُكَلَّفِينَ قَرِيبٌ مِنْ يَوْمِ الْبَعْثِ، وَعَلَى هَذَا الوجه فَيَرْجِعُ حَاصِلُ هَذَا الْكَلَامِ إِلَى الوجه الْأَوَّلِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْمُرَادَ بِيَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ يَوْمٌ لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى، وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.
Deriz ki: Onun: {إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} “onların diriltilecekleri güne kadar” sözü, ona yakın olan bir vakte hamledilir. Bütün mükelleflerin öldüğü vakit ise yeniden dirilme gününe yakındır; bu veche göre bu sözün neticesi birinci veche döner. Üçüncüsü: Bilinen vaktin gününden murat, Allah Teâlâ'dan başkasının bilmediği bir gündür ve bundan maksat kıyamet günü değildir.
فَإِنْ قِيلَ: إِنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَعْلَمَ الْمُكَلَّفُ مَتَى يَمُوتُ، لِأَنَّ فِيهِ إِغْرَاءً بِالْمَعَاصِي، وَذَلِكَ لَا يَجُوزُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى.
Eğer: 'Mükellefin ne zaman öleceğini bilmesi caiz değildir; zira bunda günahlara teşvik vardır ve bu da Allah Teâlâ hakkında caiz olamaz' denilirse,
أُجِيبَ عَنْهُ بِأَنَّ هَذَا الْإِلْزَامَ إِنَّمَا يَتَوَجَّهُ إِذَا كَانَ وَقْتَ قِيَامِ الْقِيَامَةِ مَعْلُومًا لِلْمُكَلَّفِ. فَأَمَّا إِذَا عُلِمَ أَنَّهُ تَعَالَى أَمْهَلَهُ إِلَى وَقْتِ قِيَامِ الْقِيَامَةِ إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى مَا أَعْلَمَهُ الْوَقْتَ الَّذِي تَقُومُ الْقِيَامَةُ فِيهِ فَلَمْ يَلْزَمْ مِنْهُ الْإِغْرَاءُ بِالْمَعَاصِي.
Buna şöyle cevap verilir: Bu ilzam, ancak kıyametin kopma vakti mükellef tarafından bilindiği takdirde yöneltilebilir. Fakat Teâlâ'nın ona kıyametin kopma vaktine kadar mühlet verdiği bilinmekle beraber, kıyametin kopacağı vakti Teâlâ ona bildirmediği zaman bundan günahlara teşvik lazım gelmez.
وَأُجِيبُ عَنْ هَذَا الْجَوَابِ بِأَنَّهُ وَإِنْ لَمْ يَعْلَمِ الْوَقْتَ الَّذِي فِيهِ تَقُومُ الْقِيَامَةُ عَلَى التَّعْيِينِ إِلَّا أَنَّهُ عَلِمَ فِي الْجُمْلَةِ أَنَّ مِنْ وَقْتِ خِلْقَةِ آدَمَ ﵊ إِلَى وَقْتِ قِيَامِ الْقِيَامَةِ مُدَّةً طَوِيلَةً فَكَأَنَّهُ قَدْ عَلِمَ أَنَّهُ لَا يَمُوتُ فِي تِلْكَ الْمُدَّةِ الطَّوِيلَةِ.
Bu cevaba şöyle karşılık verilmiştir: O, kıyametin kopacağı vakti tayin edilmiş olarak bilmese de genel olarak Âdem aleyhisselâm'ın yaratılış vaktinden kıyametin kopma vaktine kadar uzun bir müddet olduğunu bilmiştir; dolayısıyla bu uzun müddet içinde ölmeyeceğini bilmiş gibi olmaktadır.
أما قوله تَعَالَى: قالَ رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ فَفِيهِ بَحْثَانِ:
Allah Teâlâ'nın: {قالَ رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ} “[İblis] dedi: 'Rabbim! Beni azdırmana karşılık, andolsun ki ben de yeryüzünde onlara [kötülükleri] süsleyeceğim ve onların hepsini mutlaka azdıracağım'” kavline gelince; bunda iki bahis vardır:
البحث الْأَوَّلُ: الْبَاءُ فِي بِما أَغْوَيْتَنِي لِلْقَسَمِ وَمَا مَصْدَرِيَّةٌ، وَجَوَابُ الْقَسَمِ لَأُزَيِّنَنَّ. وَالْمَعْنَى أُقْسِمُ بِإِغْوَائِكَ إِيَّايَ لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ [ص: ٨٢] إِلَّا أَنَّهُ فِي ذَلِكَ الْمَوْضِعِ أَقْسَمَ بِعِزَّةِ اللَّهِ، وَهِيَ مِنْ صِفَاتِ الذَّاتِ، وَفِي قَوْلِهِ: بِما أَغْوَيْتَنِي أَقْسَمَ بِإِغْوَاءِ اللَّهِ وَهُوَ مِنْ صِفَاتِ الْأَفْعَالِ. وَالْفُقَهَاءُ قَالُوا: الْقَسَمُ بِصِفَاتِ الذَّاتِ صَحِيحٌ، أَمَّا بِصِفَاتِ الْأَفْعَالِ فَقَدِ اخْتَلَفُوا فِيهِ. وَنَقَلَ الْوَاحِدِيُّ عَنْ قَوْمٍ آخَرِينَ أنهم قالوا: الباء هاهنا بِمَعْنَى السَّبَبِ، أَيْ بِسَبَبِ كَوْنِي غَاوِيًا لَأُزَيِّنَنَّ كَقَوْلِ الْقَائِلِ، أَقْسَمَ فُلَانٌ بِمَعْصِيَتِهِ لَيَدْخُلَنَّ النَّارَ، وَبِطَاعَتِهِ لَيَدْخُلَنَّ الْجَنَّةَ.
Birinci Bahis: {بِما أَغْوَيْتَنِي} ifadesindeki bâ (ب) harfi kasem (yemin) içindir, mâ (ما) masdariyyedir ve yeminin cevabı ise {لَأُزَيِّنَنَّ} “mutlaka süsleyeceğim” lafzıdır. Manası şöyledir: 'Beni azdırmana yemin ederim ki onlara süsleyeceğim.' Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: {فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ} [Sâd 82] “İzzetine andolsun ki onların hepsini mutlaka azdıracağım” kavlidir. Şu kadar var ki o yerde Allah'ın izzetine yemin etmiştir ki bu zâtî sıfatlardandır; {بِما أَغْوَيْتَنِي} kavlinde ise Allah'ın azdırmasına yemin etmiştir ki bu fiilî sıfatlardandır. Fakihler şöyle demişlerdir: Zâtî sıfatlarla yemin sahihtir, fiilî sıfatlarla yemin hususunda ise ihtilaf etmişlerdir. Vâhidî başka bir topluluktan şöyle dediklerini nakletmiştir: Buradaki bâ (ب) sebep anlamındadır; yani 'azgın olmam sebebiyle mutlaka süsleyeceğim' demektir; nitekim birinin: 'Filan kimse günahı sebebiyle cehenneme gireceğine, itaati sebebiyle de cennete gireceğine yemin etti' demesi gibidir.
البحث الثَّانِي: اعْلَمْ أَنَّ أَصْحَابَنَا قَدِ احْتَجُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى قَدْ يُرِيدُ خَلْقَ الْكُفْرِ فِي الْكَافِرِ وَيَصُدُّهُ عَنِ الدِّينِ وَيُغْوِيهِ عَنِ الْحَقِّ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ إِبْلِيسَ اسْتَمْهَلَ وَطَلَبَ الْبَقَاءَ إِلَى قِيَامِ الْقِيَامَةِ مَعَ أَنَّهُ صَرَّحَ بِأَنَّهُ إِنَّمَا يَطْلُبُ هَذَا الْإِمْهَالَ وَالْإِبْقَاءَ لِإِغْوَاءِ بَنِي آدَمَ وَإِضْلَالِهِمْ وَأَنَّهُ تَعَالَى أَمْهَلَهُ وَأَجَابَهُ إِلَى هَذَا الْمَطْلُوبِ، وَلَوْ كَانَ تَعَالَى يُرَاعِي مَصَالِحَ الْمُكَلَّفِينَ فِي الدِّينِ لَمَا أَمْهَلَهُ هَذَا الزَّمَانَ الطَّوِيلَ، وَلَمَا مَكَّنَهُ مِنَ الْإِغْوَاءِ وَالْإِضْلَالِ وَالْوَسْوَسَةِ. الثَّانِي: أَنَّ أَكَابِرَ الْأَنْبِيَاءِ وَالْأَوْلِيَاءِ مُجِدُّونَ وَمُجْتَهِدُونَ فِي إِرْشَادِ الْخَلْقِ إِلَى الدِّينِ الْحَقِّ، وَأَنَّ إِبْلِيسَ وَرَهْطَهُ وَشِيعَتَهُ مُجِدُّونَ/ وَمُجْتَهِدُونَ فِي الضَّلَالِ وَالْإِغْوَاءِ، فَلَوْ كَانَ مُرَادُ اللَّهِ تَعَالَى هُوَ الْإِرْشَادُ وَالْهِدَايَةُ لَكَانَ مِنَ الْوَاجِبِ إِبْقَاءُ الْمُرْشِدِينَ وَالْمُحَقِّقِينَ وَإِهْلَاكُ الْمُضِلِّينَ وَالْمُغْوِينَ، وَحَيْثُ فَعَلَ بِالضِّدِّ مِنْهُ، عَلِمْنَا أَنَّهُ أَرَادَ بِهِمُ الْخِذْلَانَ وَالْكُفْرَ. الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَعْلَمَهُ بِأَنَّهُ يَمُوتُ عَلَى الْكُفْرِ وَأَنَّهُ مَلْعُونٌ إِلَى يَوْمِ الدِّينِ كَانَ ذَلِكَ إِغْرَاءً لَهُ بِالْكُفْرِ وَالْقَبِيحِ، لِأَنَّهُ أيس عن المغفرة والفوز بالجنة يجترئ حِينَئِذٍ عَلَى أَنْوَاعِ الْمَعَاصِي وَالْكُفْرِ. الرَّابِعُ: أَنَّهُ لَمَّا سَأَلَ اللَّهَ تَعَالَى هَذَا الْعُمْرَ الطَّوِيلَ، مَعَ أَنَّهُ تَعَالَى عَلِمَ مِنْهُ أَنَّهُ لَا يَسْتَفِيدُ مِنْ هَذَا الْعُمْرِ الطَّوِيلِ إِلَّا زِيَادَةَ الْكُفْرِ وَالْمَعْصِيَةِ، وَبِسَبَبِ تِلْكَ الزِّيَادَةِ يَزْدَادُ اسْتِحْقَاقُهُ لِأَنْوَاعِ الْعَذَابِ الشَّدِيدِ كَانَ هَذَا الْإِمْهَالُ سَبَبًا لمزيد عذابه،
İkinci Bahis: Bil ki ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), Allah Teâlâ'nın kâfirde küfrü yaratmayı murat edebileceğine, onu dinden alıkoyup haktan saptırabileceğine dair bu ayetle [birkaç] vecihten delil getirmişlerdir: Birincisi: İblis, bu mühlet ve bekâ talebini Âdemoğullarını azdırmak ve saptırmak için istediğini açıkça ifade ettiği halde kıyametin kopuşuna kadar mühlet ve bekâ istemiş, Allah Teâlâ da ona mühlet verip bu talebine icabet etmiştir. Şayet Teâlâ mükelleflerin dindeki maslahatlarını gözetiyor olsaydı, ona bu uzun zamanı vermez ve onu azdırma, saptırma ve vesvese verme imkânına kavuşturmazdı. İkincisi: Büyük peygamberler ve veliler halkı hak dine irşad etmede gayretli ve çaba içerisindedirler; İblis, topluluğu ve taraftarları ise / dalalet ve azdırmada gayretli ve çaba içerisindedirler. Şayet Allah Teâlâ'nın muradı irşad ve hidayet olsaydı, irşad edicileri ve hakikati ortaya koyanları hayatta tutması, saptıranları ve azdıranları ise helak etmesi vacip olurdu. Bunun aksini yaptığına göre, onlar hakkında yardımsız bırakmayı (hızlân) ve küfrü murat ettiğini anladık. Üçüncüsü: Teâlâ ona küfür üzere öleceğini ve din gününe kadar lanetlenmiş olduğunu bildirdiğinde, bu durum onu küfre ve çirkinliğe teşvik edici olmuştur; zira bağışlanmaktan ve cennete ulaşmaktan ümidini kesen kimse, o vakit küfrün ve günahların her çeşidine cüret eder. Dördüncüsü: O, Allah Teâlâ'dan bu uzun ömrü istediğinde, Teâlâ onun bu uzun ömürden sadece küfrün ve günahın artmasından başka bir şey elde etmeyeceğini ve bu artış sebebiyle şiddetli azap çeşitlerine müstahak oluşunun artacağını bildiği halde, bu mühlet verme onun azabının artmasına sebep olmuştur;
وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ بِهِ أَنْ يَزْدَادَ عَذَابُهُ وَعِقَابُهُ. الْخَامِسُ: أَنَّهُ صَرَّحَ بِأَنَّ اللَّهَ أَغْوَاهُ فَقَالَ: رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي وَذَلِكَ تَصْرِيحٌ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَغْوَاهُ لَا يُقَالُ: هَذَا كَلَامُ إِبْلِيسَ وَهُوَ لَيْسَ بِحُجَّةٍ، وَأَيْضًا فَهُوَ مُعَارَضٌ بِقَوْلِ إِبْلِيسَ: فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ فَأَضَافَ الْإِغْوَاءَ إِلَى نَفْسِهِ، لِأَنَّا نَقُولُ.
Bu da Teâlâ'nın onun azabının ve cezasının artmasını murat ettiğine delalet eder. Beşincisi: O, Allah'ın kendisini azdırdığını açıkça belirtmiş ve: {رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي} “Rabbim! Beni azdırmana karşılık” demiştir. Bu da Allah Teâlâ'nın kendisini azdırdığının açık bir ifadesidir. 'Bu İblis'in sözüdür ve hüccet değildir; ayrıca İblis'in: {فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ} “İzzetine andolsun ki onların hepsini mutlaka azdıracağım” deyip azdırmayı kendine nispet etmesiyle de çelişmektedir' denilemez; çünkü biz şöyle deriz:
أَمَّا الْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: فَهُوَ أَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ هَذَا الْكَلَامَ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَا أَنْكَرَهُ عَلَيْهِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ صَادِقًا فِيمَا قَالَ.
Birincisinin cevabına gelince: O bu sözü zikrettiğinde Allah Teâlâ bunu ona inkâr etmemiştir (reddetmemiştir); bu da söylediği şeyde doğru olduğuna delalet eder.
وَأَمَّا الْجَوَابُ عَنِ الثَّانِي: فَهُوَ أَنَّهُ قَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فالمراد هاهنا مِنْ قَوْلِهِ: لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قوله في تلك الآية: لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا أَنَّهُ بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ إِنَّمَا أَمْكَنَهُ أَنْ يُزَيِّنَ لَهُمُ الْأَبَاطِيلَ لِأَجْلِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَغْوَاهُ قَبْلَ ذَلِكَ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَقَدْ زَالَ التَّنَاقُضُ وَيَتَأَكَّدُ هَذَا بِمَا ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنِ الشَّيَاطِينِ فِي سُورَةِ الْقَصَصِ: هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا [الْقَصَصِ: ٦٣] .
İkincisinin cevabına gelince: O, bu ayette: {رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ} “Rabbim! Beni azdırmana karşılık, andolsun ki ben de onlara [kötülükleri] süsleyeceğim” demiştir. Dolayısıyla buradaki: {لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ} “onlara süsleyeceğim” sözünden murat, o ayetteki: {لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ} “onların hepsini mutlaka azdıracağım” sözünden muradın aynısıdır. Ancak o, bu ayette batılları onlara süsleme imkânının, sırf Allah Teâlâ'nın daha önce kendisini azdırmış olmasından dolayı mümkün olduğunu beyan etmiştir. Bu takdire göre çelişki ortadan kalkmış olur. Bu husus, Allah Teâlâ'nın Kasas suresinde şeytanlardan naklen zikrettiği şu kavliyle teyit edilir: {هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا} [Kasas 63] “İşte şunlar azdırdığımız kimselerdir; biz kendimiz nasıl azmışsak onları da öyle azdırdık”.
السُّؤَالُ السَّادِسُ: أَنَّهُ أقل: رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي وَهَذَا اعْتِرَافٌ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَغْوَاهُ فَنَقُولُ: إِمَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ كَانَ قَدْ عَرَفَ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَغْوَاهُ، أَوْ مَا عَرَفَ ذَلِكَ، فَإِنْ كَانَ قَدْ عَرَفَ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَغْوَاهُ امْتَنَعَ كَوْنُهُ غَاوِيًا لِأَنَّهُ إِنَّمَا يَعْرِفُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَغْوَاهُ إِذَا عَرَفَ أَنَّ الَّذِي هُوَ عَلَيْهِ جَهْلٌ وَبَاطِلٌ، وَمَنْ عَرَفَ ذَلِكَ امْتَنَعَ بَقَاؤُهُ عَلَى الْجَهْلِ وَالضَّلَالَةِ، وَأَمَّا إِنْ قُلْنَا: بِأَنَّهُ مَا عَرَفَ أَنَّ اللَّهَ أَغْوَاهُ فَكَيْفَ أَمْكَنَهُ أَنْ يَقُولَ: رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي فَهَذَا مَجْمُوعُ السُّؤَالَاتِ الْوَارِدَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.
Altıncı Soru: O: {رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي} “Rabbim! Beni azdırmana karşılık” demiştir ve bu da Allah Teâlâ'nın kendisini azdırdığına dair bir itiraftır. Deriz ki: Ya Allah Teâlâ'nın kendisini azdırdığını bildiği söylenecektir ya da bunu bilmediği söylenecektir. Şayet Allah Teâlâ'nın kendisini azdırdığını bilmiş idiyse, onun azgın olması imkânsızdır; çünkü o, ancak üzerinde bulunduğu durumun cehalet ve batıl olduğunu bildiği zaman Allah Teâlâ'nın kendisini azdırdığını bilebilir; bunu bilen kimsenin ise cehalet ve dalalet üzere kalması imkânsızdır. Şayet: 'Allah'ın kendisini azdırdığını bilmedi' dersek, o halde nasıl: {رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي} “Rabbim! Beni azdırmana karşılık” diyebilmiştir? İşte bu ayet hakkında vârid olan soruların tamamı bunlardır.
أَمَّا الْإِشْكَالُ الْأَوَّلُ: فَلِلْمُعْتَزِلَةِ فِيهِ طَرِيقَانِ:
Birinci müşkilata gelince: Mûtezile'nin bu konuda iki yolu vardır:
الطَّرِيقُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ طَرِيقُ الْجُبَّائِيِّ أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَمْهَلَ إِبْلِيسَ تِلْكَ الْمُدَّةَ الطَّوِيلَةَ، لِأَنَّهُ تَعَالَى عَلِمَ أَنَّهُ لَا يَتَفَاوَتُ أَحْوَالُ النَّاسِ بِسَبَبِ وَسْوَسَتِهِ، فَبِتَقْدِيرِ أَنْ لَا يُوجَدَ إِبْلِيسُ وَلَا وَسْوَسَتُهُ/ فَإِنَّ ذَلِكَ الْكَافِرَ، وَالْعَاصِيَ كَانَ يَأْتِي بِذَلِكَ الْكُفْرِ وَالْمَعْصِيَةِ، فَلَمَّا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، لَا جَرَمَ أَمْهَلَهُ هَذِهِ الْمُدَّةَ.
Birinci Yol: Bu Cübbâî'nin yoludur; Allah Teâlâ İblis'e o uzun müddeti sırf onun vesvesesi sebebiyle insanların hallerinin değişmeyeceğini bildiği için mühlet vermiştir. Zira İblis'in ve vesvesesinin bulunmadığı / takdir edilse bile, o kâfir ve günahkâr kimse yine o küfrü ve günahı işleyecekti. Durum böyle olunca, şüphesiz ona bu müddeti vermiştir.
الطَّرِيقُ الثَّانِي: وَهُوَ طَرِيقُ أَبِي هَاشِمٍ أَنَّهُ لَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى عَلِمَ أَنَّ أَقْوَامًا يَقَعُونَ بِسَبَبِ وَسْوَسَتِهِ فِي الْكُفْرِ وَالْمَعْصِيَةِ، إِلَّا أَنَّ وَسْوَسَتَهُ مَا كَانَتْ مُوجِبَةً لِذَلِكَ الْكُفْرِ وَالْمَعْصِيَةِ، بَلِ الْكَافِرُ وَالْعَاصِي بِسَبَبِ اخْتِيَارِهِ اخْتَارَ ذَلِكَ الْكُفْرَ وَتِلْكَ الْمَعْصِيَةَ، أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنْ يُقَالَ: الِاحْتِرَازُ عَنِ الْقَبَائِحِ حَالَ عَدَمِ الْوَسْوَسَةِ أَسْهَلُ مِنْهُ حَالَ وُجُودِهَا، إِلَّا أَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ تَصِيرُ وَسْوَسَتُهُ سَبَبًا لِزِيَادَةِ الْمَشَقَّةِ فِي أَدَاءِ الطَّاعَاتِ، وَذَلِكَ لَا يَمْنَعُ الْحَكِيمَ مِنْ فِعْلِهِ، كَمَا أَنَّ إِنْزَالَ الْمَشَاقِّ وَإِنْزَالَ الْمُتَشَابِهَاتِ صَارَ سَبَبًا لِمَزِيدِ الشُّبُهَاتِ، وَمَعَ ذَلِكَ فلم يمتنع فعله فكذا هاهنا، وَهَذَانَ الطَّرِيقَانِ هُمَا بِعَيْنِهِمَا الْجَوَابُ عَنِ السُّؤَالِ الثَّانِي.
İkinci Yol: Bu Ebû Hâşim'in yoludur; şöyle denilmesi uzak değildir: Allah Teâlâ birtakım toplulukların onun vesvesesi sebebiyle küfre ve günaha düşeceklerini bilmiştir, ancak onun vesvesesi o küfür ve günahı zorunlu kılıcı değildir; bilakis kâfir ve günahkâr kimse kendi ihtiyarı (özgür iradesi) sebebiyle o küfrü ve günahı seçmiştir. Bu meselede söylenebilecek en ileri söz şudur: Vesvesenin bulunmadığı halde çirkinliklerden sakınmak, vesvesenin bulunduğu halden daha kolaydır; ne var ki bu takdire göre onun vesvesesi taatlerin edasında meşakkatin artmasına sebep olur, bu da Hakîm olan [Allah]'ı bunu yapmaktan engellemez; nitekim meşakkatlerin indirilmesi ve müteşâbihlerin indirilmesi şüphelerin artmasına sebep olmuş, bununla birlikte O'nun bunu yapması engellenmemiştir; işte burada da böyledir. Bu iki yol, ikinci soruya verilen cevabın da aynısıdır.
وَأَمَّا السُّؤَالُ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّ إِعْلَامَهُ بِأَنَّهُ يَمُوتُ عَلَى الْكُفْرِ يَحْمِلُهُ عَلَى الْجُرْأَةِ عَلَى الْمَعَاصِي وَالْإِكْثَارِ مِنْهَا، فَجَوَابُهُ أَنَّ هَذَا إِنَّمَا يَلْزَمُ إِذَا كَانَ عِلْمُ إِبْلِيسَ بِمَوْتِهِ عَلَى الْكُفْرِ يَحْمِلُهُ عَلَى الزِّيَادَةِ فِي الْمَعَاصِي أَمَّا إِذَا عَلِمَ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ حَالِهِ أَنَّ ذَلِكَ لَا يُوجِبُ التَّفَاوُتَ الْبَتَّةَ، فَالسُّؤَالُ زَائِلٌ، وَهَذَا بِعَيْنِهِ هُوَ الْجَوَابُ عَنِ السُّؤَالِ الرَّابِعِ.
Üçüncü Soruya gelince: Bu da onun küfür üzere öleceğinin kendisine bildirilmesinin onu günahlara cüret etmeye ve onları çoğaltmaya sevk etmesidir; bunun cevabı şudur: Bu [durum] ancak İblis'in küfür üzere öleceğini bilmesi kendisini günahları artırmaya sevk ettiği takdirde lazım gelir. Fakat Allah Teâlâ onun halinden bunun kesinlikle hiçbir fark meydana getirmeyeceğini bildiğinde soru ortadan kalkar. Bu, dördüncü sorunun da aynen cevabıdır.
وَأَمَّا السُّؤَالُ الْخَامِسُ: وَهُوَ أَنَّ إِبْلِيسَ صَرَّحَ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَغْوَاهُ وَأَضَلَّهُ عَنِ الدِّينِ، فَقَدْ أَجَابُوا عَنْهُ بِأَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ ذَلِكَ بَلْ فِيهِ وُجُوهٌ أُخْرَى: أَحَدُهَا: الْمُرَادُ بِمَا خَيَّبْتَنِي مِنْ رَحْمَتِكَ لَأُخَيِّبَنَّهُمْ بِالدُّعَاءِ إِلَى معصيتك.
Beşinci Soruya gelince: Bu da İblis'in Allah Teâlâ'nın kendisini azdırdığını ve dinden saptırdığını açıkça belirtmesidir; buna şöyle cevap vermişlerdir: Murad bu değildir, bilakis bunda başka vecihler vardır: Birincisi: Murad, 'Beni rahmetinden mahrum bıraktığın gibi, ben de onları senin günahına çağırarak mahrum bırakacağım' [demektir].
وَثَانِيهَا: الْمُرَادُ كَمَا أَضْلَلْتَنِي عَنْ طَرِيقِ الْجَنَّةِ أُضِلُّهُمْ أَنَا أَيْضًا عَنْهُ بِالدُّعَاءِ إِلَى الْمَعْصِيَةِ. وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْإِغْوَاءِ الْأَوَّلِ الْخَيْبَةَ، وَبِالثَّانِي الْإِضْلَالَ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ الْمُرَادَ بِإِغْوَاءِ اللَّهِ تَعَالَى إِيَّاهُ هُوَ أَنَّهُ أَمَرَهُ بِالسُّجُودِ لِآدَمَ فَأَفْضَى ذَلِكَ إِلَى غَيِّهِ، يَعْنِي أَنَّهُ حَصَلَ ذَلِكَ الْغَيُّ عَقِيبَهُ بِاخْتِيَارِ إِبْلِيسَ، فَأَمَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّ ذَلِكَ الْأَمْرَ صَارَ مُوجِبًا لِذَاتِهِ لِحُصُولِ ذَلِكَ الْغَيِّ، فَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، هَذَا جُمْلَةُ كَلَامِ الْقَوْمِ فِي هَذَا الْبَابِ وَكُلُّهُ ضَعِيفٌ، أما قوله إِنَّهُ لَا يَتَفَاوَتُ الْحَالُ بِسَبَبِ وَسْوَسَةِ إِبْلِيسَ فَنَقُولُ: هَذَا بَاطِلٌ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ وَالْبُرْهَانُ، أَمَّا الْقُرْآنُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ [الْبَقَرَةِ: ٣٦] فَأَضَافَ تِلْكَ الزَّلَّةَ إِلَى الشَّيْطَانِ، وَقَالَ: فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقى [طه: ١١٧] فَأَضَافَ الْإِخْرَاجَ إِلَيْهِ، وَقَالَ مُوسَى ﵇: هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ [الْقَصَصِ: ١٥] وَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ لِعَمَلِ الشَّيْطَانِ فِي تِلْكَ الْأَفْعَالِ أَثَرًا، وَأَمَّا الْبُرْهَانُ فَلِأَنَّ بِدَايَةَ الْعُقُولِ شَاهِدَةٌ بِأَنَّهُ لَيْسَ حَالُ مَنِ ابْتُلِيَ بِمُجَالَسَةِ شَخْصٍ يُرَغِّبُهُ أَبَدًا فِي الْقَبَائِحِ. وَيُنَفِّرُهُ عَنِ الْخَيْرَاتِ، مِثْلُ شَخْصٍ كَانَ حَالُهُ بِالضِّدِّ مِنْهُ، وَالْعِلْمُ بِهَذَا التَّفَاوُتِ ضَرُورِيٌّ. وَأما قوله إِنَّ وُجُودَهُ يَصِيرُ سَبَبًا لِزِيَادَةِ الْمَشَقَّةِ فِي الطَّاعَةِ/ فَنَقُولُ: تَأْثِيرُ زِيَادَةِ الْمَشَقَّةِ إِنَّمَا هُوَ فِي كَثْرَةِ الثَّوَابِ عَلَى أَحَدِ التَّقْدِيرَيْنِ، وَفِي الْإِلْقَاءِ فِي الْعَذَابِ الشَّدِيدِ عَلَى التَّقْدِيرِ الثَّانِي وَهُوَ التَّقْدِيرُ الْأَكْثَرُ الْأَغْلَبُ، وَكُلُّ من يراعي المصالح، فإنه رِعَايَةَ هَذَا التَّقْدِيرِ الثَّانِي أَوْلَى عِنْدَهُ مِنْ رِعَايَةِ التَّقْدِيرِ الْأَوَّلِ لِأَنَّ دَفْعَ الضَّرَرِ الْعَظِيمِ أَوْلَى مِنَ السَّعْيِ فِي طَلَبِ النَّفْعِ الزَّائِدِ الَّذِي لَا حَاجَةَ إِلَى حُصُولِهِ أَصْلًا، وَلَمَّا انْدَفَعَ هَذَانِ الْجَوَابَانِ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ قَوِيَتْ سَائِرُ الْوُجُوهِ الْمَذْكُورَةِ، وَأما قوله: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ:
İkincisi: Murad, 'Beni cennet yolundan saptırdığın gibi, ben de günaha çağırarak onları ondan saptıracağım' [demektir]. Üçüncüsü: Birinci azdırmadan muradın mahrum bırakma, ikincisinden ise saptırma olmasıdır. Dördüncüsü: Allah Teâlâ'nın onu azdırmasından murat, ona Âdem'e secde etmesini emretmiş olması ve bunun da onun azgınlığına varmış olmasıdır; yani bu azgınlık onun akabinde İblis'in ihtiyarıyla meydana gelmiştir. Yoksa o emrin bizzat kendi zâtı gereği o azgınlığın meydana gelmesini icap ettirdiği söylenemez; zira meselenin böyle olmadığı malumdur. Bu zikredilenler, o topluluğun (Mûtezile'nin) bu babdaki sözlerinin tamamıdır ve hepsi de zayıftır. Onların: 'İblis'in vesvesesi sebebiyle durum değişmez' sözüne gelince; deriz ki: Bu batıldır, buna Kur'an ve burhan (akli delil) delalet eder. Kur'an'a gelince; Allah Teâlâ'nın: {فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ} [Bakara 36] “Şeytan onları oradan kaydırdı” kavlidir ki o kaymayı şeytana nispet etmiştir; ve: {فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقى} [Tâhâ 117] “sakın sizi cennetten çıkarmasın, sonra zahmet çekersin” buyurarak çıkarmayı ona nispet etmiştir; Mûsâ aleyhisselâm da: {هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ} [Kasas 15] “Bu şeytanın amelindendir” demiştir. Bütün bunlar şeytanın amelinin o fiillerde bir tesiri olduğuna delalet eder. Burhana gelince; çünkü selim akılların başlangıcı şuna şahittir ki: Kendisini daima çirkinliklere teşvik eden ve hayırlardan uzaklaştıran bir şahısla oturup kalkmakla imtihan edilen kimsenin hali, hali bunun zıddı olan kimse gibi değildir; bu farkın bilinmesi ise zaruridir (apaçıktır). Onların: 'Onun varlığı taatteki meşakkatin artmasına sebep olur' sözüne gelince / deriz ki: Meşakkatin artmasının tesiri, iki takdirden birine göre sevabın çokluğundadır; ikinci takdire göre ise -ki bu çoğunluk ve galip olan takdirdir- şiddetli azaba atılmadadır. Maslahatları gözeten herkesin nezdinde bu ikinci takdiri gözetmek, birinci takdiri gözetmekten daha evladır; zira büyük zararı defetmek, elde edilmesine asla ihtiyaç olmayan fazla bir menfaati talep etmek için çabalamaktan daha evladır. Bu soruya verilen bu iki cevap çürütülünce, zikredilen diğer vecihler kuvvet kazanmış oldu. Onların: 'O'nun sözünden murat...
رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي الْخَيْبَةُ عَنِ الرَّحْمَةِ أَوِ الْإِضْلَالِ عَنْ طَرِيقِ الْجَنَّةِ فَنَقُولُ: كُلُّ هَذَا بَعِيدٌ، لِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي خَيَّبَ نَفْسَهُ عَنِ الرَّحْمَةِ وَهُوَ الَّذِي أَضَلَّ نَفْسَهُ عَنْ طَرِيقِ الْجَنَّةِ، لِأَنَّهُ لَمَّا أَقْدَمَ عَلَى الْكُفْرِ بِاخْتِيَارِهِ فَقَدْ خَيَّبَ نَفْسَهُ عَنِ الرَّحْمَةِ، وَأَضَلَّ نَفْسَهُ عَنْ طَرِيقِ الْجَنَّةِ فَكَيْفَ يَحْسُنُ إِضَافَتُهُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فَثَبَتَ أَنَّ الْإِشْكَالَاتِ لَازِمَةٌ وَأَنَّ أَجْوِبَتَهُمْ ضَعِيفَةٌ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
{رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي} [Hicr 39] “Rabbim! Beni azdırmana karşılık” kavlinden maksat rahmetten mahrum bırakma veya cennet yolundan saptırmadır' sözlerine gelince; deriz ki: Bütün bunlar uzaktır; çünkü nefsini rahmetten mahrum bırakan da nefsini cennet yolundan saptıran da bizzat kendisidir. Zira kendi ihtiyarıyla küfre yöneldiğinde nefsini rahmetten mahrum bırakmış ve nefsini cennet yolundan saptırmıştır; o halde bunun Allah Teâlâ'ya nispet edilmesi nasıl uygun olabilir? Böylece bu müşkilatların bağlayıcı olduğu ve onların cevaplarının zayıf kaldığı sabit olmuştur. Allah en iyisini bilir.
وَأما قَوْلُهُ: إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
O'nun: {إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ} “Onlardan ihlasa erdirilmiş kulların müstesna” kavline gelince; bunda [birkaç] mesele vardır:
المسألة الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ إِبْلِيسَ اسْتَثْنَى الْمُخْلَصِينَ، لِأَنَّهُ عَلِمَ أَنَّ كَيْدَهُ لَا يَعْمَلُ فِيهِمْ، وَلَا يَقْبَلُونَ مِنْهُ، وَذَكَرْتُ فِي مَجْلِسِ التَّذْكِيرِ أَنَّ الذي حمل إبليس على ذكر الِاسْتِثْنَاءِ أَنْ لَا يَصِيرَ كَاذِبًا فِي دَعْوَاهُ فَلَمَّا احْتَرَزَ إِبْلِيسُ عَنِ الْكَذِبِ عَلِمْنَا أَنَّ الْكَذِبَ فِي غَايَةِ الْخَسَاسَةِ.
Birinci Mesele: Bil ki İblis ihlasa erdirilmişleri istisna etmiştir; zira o, tuzağının onlara işlemeyeceğini ve onların kendisinden [bir şey] kabul etmeyeceklerini bilmiştir. Vaaz meclisinde, İblis'i bu istisnayı zikretmeye sevk eden şeyin davasında yalancı durumuna düşmemek olduğunu belirtmiştim; İblis bile yalandan sakındığına göre, yalanın son derece alçakça bir şey olduğunu anlarız.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو عَمْرٍو: الْمُخْلِصِينَ بِكَسْرِ اللَّامِ فِي كُلِّ الْقُرْآنِ، وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِ اللَّامِ. وَجْهُ الْقِرَاءَةِ الْأُولَى أَنَّهُمُ الَّذِينَ أَخْلَصُوا دِينَهُمْ وَعِبَادَتَهُمْ عَنْ كُلِّ شَائِبٍ يُنَاقِضُ الْإِيمَانَ وَالتَّوْحِيدَ، وَمَنْ فَتَحَ اللَّامَ فَمَعْنَاهُ: الَّذِينَ أَخْلَصَهُمُ اللَّهُ بِالْهِدَايَةِ وَالْإِيمَانِ، وَالتَّوْفِيقِ، وَالْعِصْمَةِ، وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِخْلَاصَ وَالْإِيمَانَ لَيْسَ إِلَّا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى.
İkinci Mesele: İbn Kesîr, İbn Âmir ve Ebû Amr bütün Kur'an'da lâm harfinin kesresiyle {الْمُخْلِصِينَ} (el-muhlisîn / ihlaslı kılanlar) şeklinde okumuşlar; diğerleri ise lâmın fethasıyla {الْمُخْلَصِينَ} (el-muhlasîn / ihlasa erdirilmişler) şeklinde okumuşlardır. Birinci kıraatin vechi şudur: Onlar dinlerini ve ibadetlerini imana ve tevhide aykırı olan her türlü şâibeden (katkıdan) arındıran (ihlaslı kılan) kimselerdir. Lâmı fethalı okuyana göre ise bunun manası şudur: Onlar Allah'ın hidayet, iman, tevfik ve ismet ile arındırdığı (seçkin kıldığı) kimselerdir; bu kıraat, ihlasın ve imanın ancak Allah Teâlâ'dan olduğuna delalet eder.
المسألة الثَّالِثَةُ: الْإِخْلَاصُ جَعْلُ الشَّيْءِ خَالِصًا عَنْ شَائِبَةِ الْغَيْرِ فَنَقُولُ: كُلُّ مَنْ أَتَى بِعَمَلٍ فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ قَدْ أَتَى بِهِ لِلَّهِ فَقَطْ أَوْ لِغَيْرِ اللَّهِ فَقَطْ، أَوْ لِمَجْمُوعِ الْأَمْرَيْنِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ الثَّالِثِ فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ طَلَبُ رِضْوَانِ اللَّهِ رَاجِحًا أَوْ مَرْجُوحًا أَوْ مُعَادِلًا، وَالتَّقْدِيرُ الرَّابِعُ أَنْ يَأْتِيَ بِهِ لَا لِغَرَضٍ أَصْلًا وَهَذَا مُحَالٌ، لِأَنَّ الْفِعْلَ بِدُونِ الدَّاعِيَةِ مُحَالٌ.
Üçüncü Mesele: İhlas, bir şeyi başkasının şâibesinden (karışımından) hâlis kılmaktır. Deriz ki: Bir amel işleyen herkes, bu ameli ya sırf Allah için yapmıştır ya sırf Allah'tan başkası için yapmıştır ya da bu ikisinin bütünü için yapmıştır. Bu üçüncü takdire göre de ya Allah'ın rızasını talep etmek ağır basmaktadır ya zayıf kalmaktadır ya da denktir. Dördüncü takdir ise ameli hiçbir gaye olmaksızın yapmasıdır ki bu imkânsızdır; çünkü yönlendirici saik (dâiye) olmaksızın fiil imkânsızdır.
أَمَّا الْأَوَّلُ: فَهُوَ الْإِخْلَاصُ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّ الْحَامِلَ لَهُ عَلَى ذَلِكَ الْفِعْلِ طَلَبُ رِضْوَانِ اللَّهِ، وَمَا جَعَلَ
Birincisine gelince: Bu, Allah Teâlâ hakkında ihlastır; zira onu o fiile sevk eden şey Allah'ın rızasını talep etmektir ve o,
هَذِهِ الدَّاعِيَةَ مَشُوبَةً بِدَاعِيَةٍ أُخْرَى بَلْ بَقِيَتْ خَالِصَةً عَنْ شَوَائِبِ الْغَيْرِ، فَهَذَا هُوَ الْإِخْلَاصُ.
bu saiki başka bir saikle karıştırmamış, bilakis o, başkasının şâibelerinden hâlis kalmıştır; işte ihlas budur.
وَأَمَّا الثَّانِي: وَهُوَ الْإِخْلَاصُ فِي حَقِّ غَيْرِ اللَّهِ، فَظَاهِرٌ أَنَّ هَذَا لَا يَكُونُ إِخْلَاصًا فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى.
İkincisine, yani Allah'tan başkası hakkında ihlaslı olmaya gelince: Bunun Allah Teâlâ hakkında ihlas olmayacağı açıktır.
وَأَمَّا الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنْ يَشْتَمِلَ عَلَى الْجِهَتَيْنِ إِلَّا أَنَّ جَانِبَ اللَّهِ يَكُونُ رَاجِحًا، فَهَذَا يُرْجَى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُخْلَصِينَ، لِأَنَّ الْمَثَلَ يُقَابِلُهُ الْمَثَلُ. فَيَبْقَى الْقَدْرُ الزَّائِدُ خَالِصًا عَنِ الشَّوْبِ.
Üçüncüsüne, yani her iki ciheti de içermesine fakat Allah tarafının ağır basmasına gelince: Bunun ihlasa erdirilenlerden olması umulur; zira misle karşı misil gelir ve böylece fazla olan miktar karışımdan hâlis kalır.
وَأَمَّا الرَّابِعُ وَالْخَامِسُ: فَظَاهِرٌ أَنَّهُ لَيْسَ مِنَ الْمُخْلِصِينَ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى، وَالْحَاصِلُ أَنَّ الْقِسْمَ الْأَوَّلَ:
Dördüncü ve beşinciye gelince: Bunun Allah Teâlâ hakkında ihlaslı olanlardan olmadığı açıktır. Netice olarak birinci kısım:
إِخْلَاصٌ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى قَطْعًا. وَالْقِسْمُ الثَّانِي: يُرْجَى مِنْ فَضْلِ اللَّهِ أَنْ يَجْعَلَهُ مِنْ قِسْمِ الْإِخْلَاصِ وَأَمَّا سَائِرُ الْأَقْسَامِ فَهُوَ خَارِجٌ عَنِ الْإِخْلَاصِ قَطْعًا وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Allah Teâlâ hakkında kesinlikle ihlastır. İkinci [bahsedilen ağır basan] kısmın ise Allah'ın lütfundan ihlas kısmından kılınması umulur. Diğer kısımlara gelince; onlar kesinlikle ihlasın dışındadır. Allah en iyisini bilir.
أما قوله تَعَالَى: قالَ هَذَا صِراطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ فَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ إِبْلِيسَ لَمَّا قَالَ: إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ فَلَفْظُ الْمُخْلَصِ يَدُلُّ عَلَى الْإِخْلَاصِ، فَقَوْلُهُ هَذَا عَائِدٌ إِلَى الْإِخْلَاصِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْإِخْلَاصَ طَرِيقُ عَلَيَّ وَإِلَيَّ، أَيْ أَنَّهُ يُؤَدِّي إِلَى كَرَامَتِي وَثَوَابِي، وَقَالَ الْحَسَنُ: مَعْنَاهُ هَذَا صِرَاطٌ إِلَيَّ مُسْتَقِيمٌ، وَقَالَ آخَرُونَ:
Allah Teâlâ'nın: {قالَ هَذَا صِراطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ} “[Allah] buyurdu: 'İşte bana varan dosdoğru yol budur'” kavline gelince; bunda [birkaç] vecih vardır: Birincisi: İblis: {إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ} “Onlardan ihlasa erdirilmiş kulların müstesna” deyince, 'muhlas' lafzı ihlasa delalet eder; dolayısıyla O'nun 'bu' ({هَذَا}) sözü ihlasa racidir. Manası da şöyledir: 'İhlas bana ait ve bana ulaştıran bir yoldur; yani benim ikramıma ve sevabıma ulaştırır.' Hasan[-ı Basrî]: 'Bunun manası: Bu bana ulaştıran dosdoğru bir yoldur demektir' demiştir. Başkaları da şöyle demiştir:
هَذَا صِرَاطُ مَنْ مَرَّ عَلَيْهِ، فَكَأَنَّهُ مَرَّ عَلَيَّ وَعَلَى رِضْوَانِي وَكَرَامَتِي وَهُوَ كَمَا يُقَالُ: طَرِيقُكَ عَلَيَّ. الثَّانِي: أَنَّ الْإِخْلَاصَ طَرِيقُ الْعُبُودِيَّةِ فَقَوْلُهُ: هَذَا صِراطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ أَيْ هَذَا الطَّرِيقُ فِي الْعُبُودِيَّةِ طَرِيقٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ.
'Bu, üzerinden geçen kimsenin sanki bana, rızama ve ikramıma uğramış gibi olduğu bir yoldur; bu, tıpkı: 'Senin yolun bana uğrar' denilmesi gibidir.' İkincisi: İhlas kulluk yoludur; dolayısıyla O'nun: {هَذَا صِراطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ} “İşte bana varan dosdoğru yol budur” kavli; yani 'kulluktaki bu yol, bana varan dosdoğru bir yoldur' demektir.
الثَّالِثُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: لَمَّا ذَكَرَ إِبْلِيسُ أَنَّهُ يَغْوِي بَنِي آدَمَ إِلَّا مَنْ عَصَمَهُ اللَّهُ بِتَوْفِيقِهِ تَضَمَّنَ هَذَا الْكَلَامُ تَفْوِيضَ الْأُمُورِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَإِلَى إِرَادَتِهِ فَقَالَ تَعَالَى: هَذَا صِراطٌ عَلَيَّ أَيْ تَفْوِيضُ الْأُمُورِ إِلَى إِرَادَتِي وَمَشِيئَتِي طَرِيقٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ. الرَّابِعُ: مَعْنَاهُ: هَذَا صِرَاطٌ عَلَيَّ تَقْرِيرُهُ وَتَأْكِيدُهُ، وَهُوَ مُسْتَقِيمٌ حَقٌّ وَصِدْقٌ، وَقَرَأَ يَعْقُوبُ:
Üçüncüsü: Bazıları şöyle demiştir: İblis, Allah'ın tevfikiyle koruduğu kimseler müstesna Âdemoğullarını azdıracağını zikrettiğinde, bu söz işleri Allah Teâlâ'ya ve O'nun iradesine havale etmeyi (tefviz) tazammun etmiştir. Bunun üzerine Teâlâ: {هَذَا صِراطٌ عَلَيَّ} “İşte bana varan yol budur” yani 'işleri benim irademe ve meşietime tefviz etmek, bana varan dosdoğru bir yoldur' buyurmuştur. Dördüncüsü: Manası şöyledir: 'Bu, tespiti ve teyidi bana ait olan bir yoldur; o, dosdoğru, hak ve gerçektir.' Ya'kûb şöyle okumuştur:
صِرَاطٌ عَلِيٌّ بِالرَّفْعِ وَالتَّنْوِينِ عَلَى أَنَّهُ صِفَةٌ لِقَوْلِهِ: صِراطٌ أَيْ هُوَ عَلِيٌّ بِمَعْنَى أَنَّهُ رَفِيعٌ مُسْتَقِيمٌ لَا عِوَجَ فِيهِ.
{صِراطٌ} kavlinin sıfatı olmak üzere ref ile ve tenvinle {صِرَاطٌ عَلِيٌّ} (sarâtun aliyyun) şeklinde okumuştur; yani o, 'yücedir' (aliyyun), dolayısıyla 'yüksek, dosdoğru ve içinde hiçbir eğrilik bulunmayan' anlamındadır.
قَالَ الْوَاحِدِيُّ: مَعْنَاهُ أَنَّ طَرِيقَ التَّفْوِيضِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَالْإِيمَانِ بِقَضَاءِ اللَّهِ طَرِيقٌ رَفِيعٌ مستقيم.
Vâhidî şöyle demiştir: 'Bunun manası; Allah Teâlâ'ya tefvizde bulunma ve Allah'ın kazasına iman etme yolu, yüce ve dosdoğru bir yoldur [demektir].'
[سورة الحجر (١٥) : الآيات ٤٢ الى ٤٤]
[Hicr Suresi (15), 42-44. Ayetler]
إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلاَّ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ (٤٢) وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ (٤٣) لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ لِكُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ (٤٤)
{إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلاَّ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ (٤٢) وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ (٤٣) لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ لِكُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ (٤٤)} “Şüphesiz azgınlardan sana uyanlar müstesna, kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin (sultanın) yoktur. Ve şüphesiz cehennem onların hepsinin buluşma yeridir. Onun yedi kapısı vardır; her kapı için onlardan ayrılmış bir pay (grup) vardır”.
[في قَوْلِهِ تَعَالَى إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إلى قوله لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ] اعْلَمْ أَنَّ إِبْلِيسَ لَمَّا قَالَ: لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ أَوْهَمَ هَذَا الْكَلَامُ أَنَّ لَهُ سُلْطَانًا عَلَى عِبَادِ اللَّهِ الَّذِينَ يَكُونُونَ مِنَ الْمُخْلَصِينَ، فَبَيَّنَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى أَحَدٍ مِنْ عَبِيدِ اللَّهِ سَوَاءٌ كَانُوا مُخْلِصِينَ أَوْ لَمْ يَكُونُوا مُخْلِصِينَ، بَلْ مَنِ اتَّبَعَ مِنْهُمْ/ إِبْلِيسَ بِاخْتِيَارِهِ صَارَ مُتَّبِعًا لَهُ، وَلَكِنَّ حُصُولَ تِلْكَ الْمُتَابَعَةِ أَيْضًا لَيْسَ لِأَجْلِ أَنَّ إِبْلِيسَ يَقْهَرُهُ عَلَى تِلْكَ الْمُتَابَعَةِ أَوْ يُجْبِرُهُ عَلَيْهَا وَالْحَاصِلُ فِي هَذَا الْقَوْلِ: أَنَّ إِبْلِيسَ أَوْهَمَ أَنَّ لَهُ عَلَى بَعْضِ عِبَادِ اللَّهِ سُلْطَانًا، فَبَيَّنَ تَعَالَى كَذِبَهُ فِيهِ، وَذَكَرَ أَنَّهُ لَيْسَ لَهُ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ سُلْطَانٌ وَلَا قُدْرَةٌ أَصْلًا، وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ إِبْلِيسَ أَنَّهُ قَالَ: وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي [إِبْرَاهِيمَ: ٢٢] وَقَالَ تَعَالَى فِي آيَةٍ أُخْرَى: إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ [النَّحْلِ: ٩٩، ١٠٠] قَالَ الْجُبَّائِيُّ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِ قَوْلِ مَنْ زَعَمَ أَنَّ الشَّيْطَانَ وَالْجِنَّ يُمْكِنُهُمْ صَرْعُ النَّاسِ وَإِزَالَةُ عُقُولِهِمْ كَمَا يَقُولُهُ الْعَامَّةُ، وَرُبَّمَا نَسَبُوا ذَلِكَ إِلَى السَّحَرَةِ قَالَ وَذَلِكَ خِلَافُ مَا نَصَّ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِ، وَفِي الْآيَةِ
[Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ} kavlinden {لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ} kavline kadar olan kısım hakkında] Bil ki İblis: {لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ} “Andolsun ki ben de yeryüzünde onlara [kötülükleri] süsleyeceğim ve ihlasa erdirilmiş kulların müstesna onların hepsini mutlaka azdıracağım” deyince, bu söz onun ihlasa erdirilmemiş olan Allah'ın kulları üzerinde bir hâkimiyeti (sultanı) olduğu vehmini doğurmuştur. Bunun üzerine Teâlâ bu ayette, ister ihlaslı olsunlar ister ihlaslı olmasınlar Allah'ın kullarından hiçbiri üzerinde onun bir hâkimiyeti olmadığını, bilakis onlardan / İblis'e kendi ihtiyarıyla uyan kimsenin ona tâbi olduğunu; fakat bu tâbi oluşun meydana gelmesinin de İblis'in onu o tâbiyete zorlaması veya mecbur etmesi sebebiyle olmadığını beyan etmiştir. Bu görüşün hülasası şudur: İblis, Allah'ın bazı kulları üzerinde bir hâkimiyeti olduğu vehmini vermiş, Teâlâ da bu konuda onun yalanını ortaya koymuş ve onlardan hiçbiri üzerinde hiçbir hâkimiyeti ve kudreti olmadığını zikretmiştir. Bu ayetin benzeri, Allah Teâlâ'nın İblis'ten naklen onun şöyle dediğini bildirdiği kavlidir: {وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي} [İbrâhîm 22] “Benim sizin üzerinizde hiçbir hâkimiyetim yoktu; sadece sizi çağırdım, siz de bana icabet ettiniz”. Teâlâ diğer bir ayette de şöyle buyurmuştur: {إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ} [Nahl 99-100] “Şüphesiz iman edip yalnız Rablerine tevekkül edenler üzerinde onun hiçbir hâkimiyeti yoktur. Onun hâkimiyeti ancak onu dost edinenler ve Allah'a ortak koşanlar üzerindedir”. Cübbâî şöyle demiştir: 'Bu ayet, avamın söylediği ve bazen de büyücülere nispet ettikleri gibi şeytanın ve cinlerin insanları sara nöbetine tutturabileceğini (çarpabileceğini) ve akıllarını giderebileceğini iddia eden kimselerin sözünün batıllığına delalet eder; zira bu, Allah Teâlâ'nın açıkça nass ile bildirdiğine aykırıdır.' Ayette
قَوْلٌ آخَرُ، وَهُوَ أَنَّ إِبْلِيسَ لَمَّا قَالَ: إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ [الحجر: ٤٠] فَذَكَرَ أَنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَى إِغْوَاءِ الْمُخْلِصِينَ صَدَّقَهُ اللَّهُ فِي هَذَا الِاسْتِثْنَاءِ فَقَالَ: إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ فَلِهَذَا قَالَ الْكَلْبِيُّ: الْعِبَادُ الْمَذْكُورُونَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هُمُ الَّذِينَ اسْتَثْنَاهُمْ إِبْلِيسُ.
başka bir görüş daha vardır; o da şudur: İblis: {إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ} [Hicr 40] “Onlardan ihlasa erdirilmiş kulların müstesna” deyip ihlaslı kimseleri azdırmaya güç yetiremeyeceğini zikredince, Allah bu istisnada onu doğrulamış ve: {إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ} “Şüphesiz azgınlardan sana uyanlar müstesna, kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur” buyurmuştur. İşte bu sebeple Kelbî şöyle demiştir: 'Bu ayette zikredilen kullar, İblis'in istisna ettiği kimselerdir.'
وَاعْلَمْ أَنَّ عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ اسْتِثْنَاءً، لِأَنَّ الْمَعْنَى: أَنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغَاوِينَ فَإِنَّ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا بِسَبَبِ كَوْنِهِمْ مُنْقَادِينَ لَكَ فِي الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ.
Bil ki birinci görüşe göre O'nun: {إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ} “sana uyanlar müstesna” kavlinin istisna olması mümkündür; zira mana şöyledir: 'Kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur; ancak azgınlardan sana uyanlar müstesnadır, zira emir ve yasakta sana boyun eğmiş olmaları sebebiyle onlar üzerinde senin bir hâkimiyetin vardır.'
وَأَمَّا عَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي فَيَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ اسْتِثْنَاءً، بَلْ تَكُونُ لَفْظَةُ (إلا) بمعنى لكن، وقوله: إِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ إِبْلِيسَ وَأَشْيَاعَهُ، وَمَنِ اتَّبَعَهُ مِنَ الْغَاوِينَ.
İkinci görüşe göre ise bunun istisna olması imkânsızdır, bilakis illâ (إلا / müstesna) lafzı lâkin (fakat) anlamındadır. O'nun: {إِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ} “Ve şüphesiz cehennem onların hepsinin buluşma yeridir” kavli hakkında İbn Abbâs şöyle demiştir: 'İblis'i, onun taraftarlarını ve azgınlardan ona uyanları kastetmektedir.'
ثم قال تَعَالَى: لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ وَفِيهِ قَوْلَانِ:
Sonra Teâlâ: {لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ} “Onun yedi kapısı vardır” buyurmuştur. Bunda iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: إِنَّهَا سَبْعُ طَبَقَاتٍ: بَعْضُهَا فَوْقَ الْبَعْضِ وَتُسَمَّى تِلْكَ الطَّبَقَاتُ بِالدَّرَكَاتِ، وَيَدُلُّ عَلَى كَوْنِهَا كَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ [النِّسَاءِ: ١٤٥] .
Birinci Görüş: Onlar, birbiri üzerinde olan yedi tabakadır ve bu tabakalara 'dereceler/derekat' adı verilir. Bunun böyle olduğuna Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ} [Nisâ 145] “Şüphesiz münafıklar ateşin en aşağı derekesindedirler” kavli delalet eder.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: إِنَّ قَرَارَ جَهَنَّمَ مَقْسُومٌ سَبْعَةَ أَقْسَامٍ: وَلِكُلِّ قِسْمٍ بَابٌ، وَعَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ: أَوَّلُهَا: جَهَنَّمُ. ثُمَّ لَظَى. ثُمَّ الْحُطَمَةُ. ثُمَّ السَّعِيرُ. ثُمَّ سَقَرُ. ثُمَّ الْجَحِيمُ. ثُمَّ الْهَاوِيَةُ. قَالَ الضَّحَّاكُ: الطَّبَقَةُ الْأُولَى: فِيهَا أَهْلُ التَّوْحِيدِ يُعَذَّبُونَ عَلَى قَدْرِ أَعْمَالِهِمْ ثُمَّ يُخْرَجُونَ. وَالثَّانِيَةُ: لِلْيَهُودِ. وَالثَّالِثَةُ: لِلنَّصَارَى. وَالرَّابِعَةُ: لِلصَّابِئِينَ.
İkinci Görüş: Cehennemin dibi yedi kısıma ayrılmıştır ve her kısım için bir kapı vardır. İbn Cüreyc'den [nakledildiğine göre] bunların: İlki Cehennem, sonra Lezâ, sonra Hutame, sonra Saîr, sonra Sakar, sonra Cahîm, sonra Hâviye'dir. Dahhâk şöyle demiştir: 'Birinci tabaka: Orada tevhid ehli bulunur, amelleri nispetinde azap görürler, sonra çıkarılırlar. İkincisi: Yahudiler içindir. Üçüncüsü: Hristiyanlar içindir. Dördüncüsü: Sâbiîler içindir.
وَالْخَامِسَةُ: لِلْمَجُوسِ. وَالسَّادِسَةُ: لِلْمُشْرِكِينَ. وَالسَّابِعَةُ: لِلْمُنَافِقِينَ. وَقَوْلُهُ: لِكُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Beşincisi: Mecusiler içindir. Altıncısı: Müşrikler içindir. Yedincisi: Münafıklar içindir.' O'nun: {لِكُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ} “Her kapı için onlardan ayrılmış bir pay vardır” kavline gelince; bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ عَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ: جُزْءٌ مَقْسُومٌ وَالْبَاقُونَ (جَزْ) بِتَخْفِيفِ الزَّايِ. وَقَرَأَ الزُّهْرِيُّ: (جَزٌّ) بِالتَّشْدِيدِ، كَأَنَّهُ حَذَفَ الْهَمْزَةَ وَأَلْقَى حَرَكَتَهَا عَلَى الزَّايِ، كَقَوْلِكَ: خَبَّ/ فِي خَبْءٍ، ثُمَّ وَقَفَ عَلَيْهِ بِالتَّشْدِيدِ.
Birinci Mesele: Âsım, Ebû Bekr rivayetinde: {جُزْءٌ مَقْسُومٌ} (cüz'ün maksûm) şeklinde okumuştur; diğerleri ise zâ harfinin hafifletilmesiyle (cez' / جَزْ) şeklinde okumuşlardır. Zührî ise şedde ile (cezz / جَزٌّ) şeklinde okumuştur; sanki hemzeyi hazfetmiş ve onun harekesini zâ harfine vermiştir; tıpkı 'hab'' (خَبْء) kelimesinde 'habbe' (خَبَّ) / demen gibi, sonra da üzerinde şedde ile vakfetmiştir.