المسألة الثَّانِيَةُ: الْجُزْءُ بَعْضُ الشَّيْءِ، وَالْجَمْعُ الْأَجْزَاءُ، وَجَزَّأْتُهُ جَعَلْتُهُ أَجْزَاءً. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ تَعَالَى يجزي أَتْبَاعَ إِبْلِيسَ أَجْزَاءً، بِمَعْنَى أَنَّهُ يَجْعَلُهُمْ أَقْسَامًا وَفِرَقًا، وَيُدْخِلُ فِي كُلِّ قِسْمٍ مِنْ أَقْسَامِ جَهَنَّمَ طَائِفَةً مِنْ هَؤُلَاءِ الطَّوَائِفِ. وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّ مَرَاتِبَ الْكُفْرِ مُخْتَلِفَةٌ بِالْغِلَظِ وَالْخِفَّةِ، فَلَا جَرَمَ صَارَتْ مَرَاتِبُ الْعَذَابِ وَالْعِقَابِ مُخْتَلِفَةً بِالْغِلَظِ والخفة، والله أعلم.
İkinci Mesele: Cüz (الْجُزْءُ), bir şeyin parçası demektir; çoğulu eczâ (الْأَجْزَاءُ)'dır. Cezza'tühû (جَزَّأْتُهُ) ise 'onu parçalara böldüm' anlamına gelir. Mana şudur: Allah Teâlâ İblis'in takipçilerini parçalara ayırır; yani onları sınıflara ve fırkalara ayırıp cehennemin her bir kısmına bu fırkalardan bir zümreyi sokar. Bunun sebebi şudur: Küfrün mertebeleri ağırlık ve hafiflik bakımından farklı farklıdır; binaenaleyh azap ve cezanın mertebeleri de ağırlık ve hafiflik bakımından farklı farklı olmuştur. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الحجر (١٥) : الآيات ٤٥ الى ٤٨]
[Hicr Suresi (15): Ayetler 45-48]
إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٤٥) ادْخُلُوها بِسَلامٍ آمِنِينَ (٤٦) وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْواناً عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ (٤٧) لَا يَمَسُّهُمْ فِيها نَصَبٌ وَما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِينَ (٤٨)
{إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٤٥) ادْخُلُوها بِسَلامٍ آمِنِينَ (٤٦) وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْواناً عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ (٤٧) لَا يَمَسُّهُمْ فِيها نَصَبٌ وَما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِينَ (٤٨)} “Şüphesiz takva sahipleri, cennetlerde ve pınar başlarındadırlar. (45) Oraya esenlikle, güven içinde girin! (46) Biz onların göğüslerindeki kini çıkarıp attık; onlar kardeşler olarak karşılıklı tahtlar üzerindedirler. (47) Orada onlara hiçbir yorgunluk dokunmaz ve onlar oradan çıkarılacak da değillerdir. (48)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَحَ أَحْوَالَ أَهْلِ الْعِقَابِ أَتْبَعَهُ بِصِفَةِ أَهْلِ الثَّوَابِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ azap ehlinin hallerini açıkladıktan sonra onun peşinden sevap ehlinin sıfatını getirmiştir. Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الْمُتَّقِينَ قَوْلَانِ:
Birinci Mesele: O'nun: {إِنَّ الْمُتَّقِينَ} “Şüphesiz takva sahipleri” kavlinde iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: قَالَ الْجُبَّائِيُّ وَجُمْهُورُ الْمُعْتَزِلَةِ: الْقَائِلُونَ بِالْوَعِيدِ الْمُرَادُ بِالْمُتَّقِينَ هُمُ الَّذِينَ اتَّقَوْا جَمِيعَ الْمَعَاصِي. قَالُوا: لِأَنَّهُ اسْمُ مَدْحٍ فَلَا يَتَنَاوَلُ إِلَّا مَنْ يَكُونُ كَذَلِكَ.
Birinci Görüş: Cübbâî ve Mu'tezile'nin çoğunluğu olan vaîdciler şöyle demiştir: Müttekîlerden murat, bütün günahlardan sakınan kimselerdir. Şöyle demişlerdir: 'Çünkü bu bir övgü ismidir, dolayısıyla ancak böyle olan kimseyi kapsar.'
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ، وَهُوَ الْمَنْقُولُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الْمُرَادَ الَّذِينَ اتَّقَوُا الشِّرْكَ بِاللَّهِ تَعَالَى وَالْكَفْرَ بِهِ. وَأَقُولُ: هَذَا الْقَوْلُ هُوَ الْحَقُّ الصَّحِيحُ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ هُوَ أَنَّ الْمُتَّقِيَ هُوَ الْآتِي بِالتَّقْوَى مَرَّةً وَاحِدَةً، كَمَا أَنَّ الضَّارِبَ هُوَ الْآتِي بِالضَّرْبِ مَرَّةً وَاحِدَةً، وَالْقَاتِلَ هُوَ الْآتِي بِالْقَتْلِ مَرَّةً وَاحِدَةً، فَكَمَا أَنَّهُ لَيْسَ مِنْ شَرْطِ الْوَصْفِ كَوْنُهُ ضَارِبًا وَقَاتِلًا كَوْنُهُ آتِيًا بِجَمِيعِ أَنْوَاعِ الضَّرْبِ وَالْقَتْلِ، فَكَذَلِكَ لَيْسَ مِنْ شَرْطِ صِدْقِ الْوَصْفِ بِكَوْنِهِ مُتَّقِيًا كَوْنُهُ آتِيًا بِجَمِيعِ أَنْوَاعِ التَّقْوَى، وَالَّذِي يُقَوِّي هَذَا الْكَلَامَ أَنَّ الْآتِيَ بِفَرْدٍ وَاحِدٍ مِنْ أَفْرَادِ التَّقْوَى يَكُونُ آتِيًا بِالتَّقْوَى، لِأَنَّ كُلَّ فَرْدٍ مِنْ أَفْرَادِ الْمَاهِيَّةِ فَإِنَّهُ يَجِبُ كَوْنُهُ مُشْتَمِلًا عَلَى تِلْكَ الْمَاهِيَّةِ، فَالْآتِي بِالتَّقْوَى يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُتَّقِيًا، فَثَبَتَ أَنَّ الْآتِيَ بِفَرْدٍ وَاحِدٍ مِنْ أَفْرَادِ التَّقْوَى يَصْدُقُ عَلَيْهِ كَوْنُهُ مُتَّقِيًا، وَلِهَذَا التَّحْقِيقِ اتَّفَقَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَنَّ ظَاهِرَ الْأَمْرِ لَا يُفِيدُ التَّكْرَارَ.
İkinci Görüş: Sahabe ve tâbiînin çoğunluğunun görüşü olup İbn Abbâs'tan nakledilen görüştür ki bundan murat, Allah Teâlâ'ya şirk koşmaktan ve O'nu inkâr etmekten sakınanlardır. Ben derim ki: Hak ve doğru olan görüş budur. Buna delalet eden şey ise şudur: Müttekî (sakınan), tıpkı dârib (vuran)'in bir defa vurma eylemini yapan, kātil (öldüren)'in bir defa öldürme eylemini yapan olması gibi, bir defa takvayı yerine getiren kimsedir. Nasıl ki dârib ve kātil vasfının gerçekleşmesi için bütün vurma ve öldürme çeşitlerini yapmış olması şart değilse, aynı şekilde müttekî vasfının doğru olması için de bütün takva çeşitlerini yerine getirmiş olması şart değildir. Bu sözü kuvvetlendiren husus şudur: Takva fertlerinden bir ferdi yerine getiren kimse takvayı yerine getirmiş olur; zira mahiyetin her bir ferdinin o mahiyeti kapsıyor olması zorunludur. Dolayısıyla takvayı yerine getirenin müttekî olması gerekir. Böylece takva fertlerinden tek bir ferdi yerine getirene müttekî denilmesinin doğru olduğu sabit olmuştur. İşte bu ince tahlilden ötürü müfessirler, emrin zahirinin tekrar ifade etmediği hususunda ittifak etmişlerdir.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: ظَاهِرُ قَوْلِهِ: إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ يَقْتَضِي حُصُولَ الْجَنَّاتِ وَالْعُيُونِ/ لِكُلِّ مَنِ اتَّقَى عَنْ شَيْءٍ وَاحِدٍ، إِلَّا أَنَّ الْأُمَّةَ مُجْمِعَةٌ عَلَى أَنَّ التَّقْوَى عَنِ الْكُفْرِ شَرْطٌ فِي حُصُولِ هَذَا الحكم، وَأَيْضًا فَإِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ وَرَدَتْ عَقِيبَ قَوْلِ إبليس: إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ [الحجر: ٤٠] وَعَقِيبَ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى:
Bu sabit olunca deriz ki: O'nun: {إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ} “Şüphesiz takva sahipleri, cennetlerde ve pınar başlarındadırlar” kavlinin zahiri, tek bir şeyden sakınan herkese cennetlerin ve pınarların/ verilmesini iktiza eder; şu kadar var ki ümmet, küfürden sakınmanın bu hükmün gerçekleşmesinde şart olduğu konusunda icma etmiştir. Ayrıca bu ayet, İblis'in: {إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ} [Hicr 40] “Ancak içlerinden ihlasa erdirilmiş kulların müstesna” kavlinin ve Allah Teâlâ'nın:
إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ [الحجر: ٤٢] فَلِأَجْلِ هَذِهِ الدَّلَائِلِ اعْتَبَرْنَا الْإِيمَانَ فِي هَذَا الحكم فَوَجَبَ أَنْ لَا يَزِيدَ فِيهِ قَيْدٌ آخَرُ، لِأَنَّ تَخْصِيصَ الْعَامِّ لَمَّا كَانَ بِخِلَافِ الظَّاهِرِ فَكُلَّمَا كَانَ التَّخْصِيصُ أَقَلَّ كَانَ أَوْفَقَ لِمُقْتَضَى الْأَصْلِ وَالظَّاهِرِ، فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ الْقَائِلِينَ بِلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ قَوْلًا وَاعْتِقَادًا سَوَاءً كَانُوا مِنْ أَهْلِ الطَّاعَةِ أَوْ مِنْ أَهْلِ الْمَعْصِيَةِ وَهَذَا تَقْرِيرٌ بَيِّنٌ، وَكَلَامٌ ظَاهِرٌ.
{إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ} [Hicr 42] “Şüphesiz kullarım üzerinde senin bir hâkimiyetin yoktur” kavlinin peşinden gelmiştir. İşte bu delillerden ötürü biz bu hükümde imanı muteber kıldık; dolayısıyla buna başka bir kaydın eklenmemesi vacip olmuştur. Çünkü umumun tahsisi (genel lafzın daraltılması) zahire aykırı olduğundan, tahsis ne kadar az olursa aslın ve zahirin gereğine o kadar uygun olur. Böylece O'nun: {إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ} “Şüphesiz takva sahipleri, cennetlerde ve pınar başlarındadırlar” kavlinin, ister taat ehlinden olsun ister masiyet ehlinden olsun, kavlen ve itikaden 'Lâ ilâhe illallâh Muhammedün Rasûlullâh' diyenlerin tamamını kapsadığı sabit olmuştur. Bu, açık bir tahlil ve zahir bir sözdür.
المسألة الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ أَمَّا الْجَنَّاتُ فَأَرْبَعَةٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ [الرَّحْمَنِ: ٤٦] ثم قال: وَمِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ [الرَّحْمَنِ: ٤٦] فَيَكُونُ الْمَجْمُوعُ أَرْبَعَةً وَقَوْلُهُ: وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ يُؤَكِّدُ مَا قُلْنَاهُ، لِأَنَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ لَا يَنْفَكُّ قَلْبُهُ عَنِ الْخَوْفِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَقَوْلُهُ: وَلِمَنْ خافَ يَكْفِي فِي صِدْقِهِ حُصُولُ هَذَا الْخَوْفِ مَرَّةً وَاحِدَةً، وَأَمَّا الْعُيُونُ فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهَا مَا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ: مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِيها أَنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَيْرِ آسِنٍ وَأَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ وَأَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ وَأَنْهارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّى [مُحَمَّدٍ: ١٥] وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْعُيُونِ يَنَابِيعَ مُغَايِرَةً لِتِلْكَ الْأَنْهَارِ.
İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: {فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ} “Cennetlerde ve pınar başlarındadırlar” kavline gelince; cennetler Allah Teâlâ'nın: {وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ} [Rahmân 46] “Rabbinin huzurunda durmaktan korkan kimseye iki cennet vardır” kavli ve ardından: {وَمِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ} [Rahmân 62] “O ikisinden başka iki cennet daha vardır” buyurması sebebiyle dörttür; böylece toplamı dört olur. O'nun: {وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ} “Rabbinin huzurunda durmaktan korkan kimseye iki cennet vardır” kavli söylediğimiz şeyi teyit eder; çünkü Allah'a iman eden kimsenin kalbi Allah Teâlâ'dan korkmaktan hali kalmaz. O'nun: {وَلِمَنْ خافَ} “Korkan kimseye” sözünün doğruluğu için bu korkunun bir defa gerçekleşmesi yeterlidir. Pınarlara (uyûn) gelince; bunlardan muradın Allah Teâlâ'nın şu kavlinde zikrettiği şeyler olması muhtemeldir: {مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِيها أَنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَيْرِ آسِنٍ وَأَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ وَأَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ وَأَنْهارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّى} [Muhammed 15] “Müttakilere vaad olunan cennetin misali şöyledir: İçinde bozulmayan sudan ırmaklar, tadı değişmeyen sütten ırmaklar, içenlere lezzet veren şaraptan ırmaklar ve süzme baldan ırmaklar vardır”. Bu pınarlardan muradın, o ırmaklardan farklı kaynaklar olması da muhtemeldir.
فَإِنْ قِيلَ: أَتَقُولُونَ إِنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْمُتَّقِينَ يَخْتَصُّ بِعُيُونٍ، أَوْ تَجْرِي تِلْكَ الْعُيُونُ مِنْ بَعْضٍ إِلَى بَعْضٍ قِيلَ: لَا يَمْتَنِعُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الوجهيْنِ فَيَجُوزُ أَنْ يَخْتَصَّ كُلُّ أَحَدٍ بِعَيْنٍ وَيَنْتَفِعَ بِهِ كُلُّ مَنْ فِي خِدْمَتِهِ مِنَ الْحُورِ وَالْوِلْدَانِ، وَيَكُونُ ذَلِكَ عَلَى قَدْرِ حَاجَتِهِمْ وَعَلَى حَسَبِ شَهَوَاتِهِمْ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ يَجْرِي مِنْ بَعْضِهِمْ إِلَى بَعْضٍ لِأَنَّهُمْ مُطَهَّرُونَ عَنِ الْحِقْدِ وَالْحَسَدِ وَقَوْلُهُ: ادْخُلُوها بِسَلامٍ آمِنِينَ يُحْتَمَلُ أَنَّ الْقَائِلَ لِقَوْلِهِ: ادْخُلُوها هُوَ اللَّهُ تَعَالَى وَأَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْقَائِلُ بَعْضَ مَلَائِكَتِهِ، وَفِيهِ سُؤَالٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى حَكَمَ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ بِأَنَّهُمْ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ، وَإِذَا كَانُوا فِيهَا فَكَيْفَ يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ لهم: ادْخُلُوها.
Eğer: 'Müttakilerden her birine has pınarlar mı vardır, yoksa o pınarlar birinden diğerine mi akar dersiniz?' denilirse, şöyle denilir: Bu iki vecihten her biri de mümkündür; dolayısıyla herkesin kendine has bir pınarı olması ve onun hizmetindeki huri ve vildandan her birinin bundan faydalanması, bunun da onların ihtiyaçları miktarınca ve arzularına göre olması caizdir. Onlar kinden ve hasetten arındırıldıkları için birinden diğerine akıyor olması da muhtemeldir. O'nun: {ادْخُلُوها بِسَلامٍ آمِنِينَ} “Oraya esenlikle, güven içinde girin!” kavline gelince; {ادْخُلُوها} “Oraya girin” sözünü söyleyenin bizzat Allah Teâlâ olması da, söyleyenin meleklerinden bazıları olması da muhtemeldir. Burada bir soru vardır; zira Allah Teâlâ bu ayetten önce onların cennetlerde ve pınarlarda olduğuna hükmetmiştir; onlar zaten orada iseler onlara nasıl {ادْخُلُوها} “Oraya girin” denilebilir?
وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: لَعَلَّ الْمُرَادَ بِهِ قِيلَ لَهُمْ قَبْلَ دُخُولِهِمْ فِيهَا: ادْخُلُوها بِسَلامٍ. الثَّانِي:
Buna iki vecihle cevap verilir: Birincisi: Muhtemelen bundan murat, oraya girmelerinden önce kendilerine: {ادْخُلُوها بِسَلامٍ} “Oraya esenlikle girin” denilmiş olmasıdır. İkincisi:
لَعَلَّ الْمُرَادَ لَمَّا مَلَكُوا جَنَّاتٍ كَثِيرَةً فَكُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَنْتَقِلُوا مِنْ جَنَّةٍ إِلَى أُخْرَى قِيلَ لَهُمُ ادْخُلُوهَا وَقَوْلُهُ: ادْخُلُوها بِسَلامٍ آمِنِينَ الْمُرَادُ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ مَعَ السَّلَامَةِ مِنْ كُلِّ الْآفَاتِ فِي الْحَالِ وَمَعَ الْقَطْعِ بِبَقَاءِ هَذِهِ السَّلَامَةِ، وَالْأَمْنِ مِنْ زَوَالِهَا.
Muhtemelen murat şudur: Birçok cennete malik oldukları için bir cennetten diğerine geçmek istedikleri her seferinde onlara 'Oraya girin' denilir. O'nun: {ادْخُلُوها بِسَلامٍ آمِنِينَ} “Oraya esenlikle, güven içinde girin!” kavlinden murat; halihazırda her türlü afetten selametle, bu selametin devam edeceğinden kesin emin olarak ve yok olmasından güvende bulunarak cennete girin demektir.
ثم قال تَعَالَى: وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ وَالْغِلُّ الْحِقْدُ الْكَامِنُ فِي الْقَلْبِ وَهُوَ مَأْخُوذٌ/ مِنْ قَوْلِهِمْ: أَغَلَّ فِي جَوْفِهِ وَتَغَلْغَلَ، أَيْ إِنْ كَانَ لِأَحَدِهِمْ فِي الدُّنْيَا غِلٌّ عَلَى آخَرَ نَزَعَ اللَّهُ ذَلِكَ مِنْ قُلُوبِهِمْ وَطَيَّبَ نُفُوسَهُمْ،
Sonra Teâlâ: {وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ} “Biz onların göğüslerindeki kini çıkarıp attık” buyurmuştur. Gıll (الْغِلُّ), kalpte gizlenen kindir; Arapların/ 'içine işledi ve iyice yerleşti' anlamındaki 'eğalle fî cevfihî ve teğalğale' sözünden alınmadır. Yani dünyada iken birinin diğerine bir kini olmuşsa, Allah Teâlâ bunu onların kalplerinden söküp atmış ve nefislerini tertemiz kılmıştır.
وَعَنْ عَلِيٍّ ﵇ أَنَّهُ قَالَ: أَرْجُو أَنْ أَكُونَ أَنَا وَعُثْمَانُ وَطَلْحَةُ وَالزُّبَيْرُ مِنْهُمْ،
Ali aleyhisselam'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Ben, Osman, Talha ve Zübeyr'in onlardan olmasını umuyorum.'
وَحُكِيَ عَنِ الْحَرْثِ بْنِ الْأَعْوَرِ أَنَّهُ كَانَ جَالِسًا عِنْدَ عَلِيٍّ ﵇ إِذْ دَخَلَ زَكَرِيَّا بْنُ طَلْحَةَ فَقَالَ لَهُ عَلِيٌّ: مَرْحَبًا بِكَ يَا ابْنَ أَخِي، أَمَا وَاللَّهِ إِنِّي لَأَرْجُو أَنْ أَكُونَ أَنَا وَأَبُوكَ مِمَّنْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي حَقِّهِمْ: وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ فَقَالَ الْحَرْثُ: كَلَّا بَلِ اللَّهُ أَعْدَلُ مِنْ أَنْ يَجْعَلَكَ وَطَلْحَةَ فِي مَكَانٍ وَاحِدٍ. قَالَ ﵇: فَلِمَنْ هَذِهِ الْآيَةُ؟ لَا أُمَّ لَكَ يَا أَعْوَرُ،
Hâris el-A'ver'den nakledildiğine göre o, Ali aleyhisselam'ın yanında otururken Zekeriyyâ b. Talha içeri girdi. Bunun üzerine Ali ona: 'Hoş geldin ey kardeşimin oğlu! Vallahi ben, babanla benim, Allah Teâlâ'nın haklarında: {وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ} “Biz onların göğüslerindeki kini çıkarıp attık” buyurduğu kimselerden olmamızı umuyorum' dedi. Hâris: 'Asla! Bilakis Allah, seninle Talha'yı aynı mekâna koymaktan daha adildir' dedi. [Ali] aleyhisselam: 'O halde bu ayet kimin hakkındadır? Anan olmasın ey A'ver!' dedi.
وَرُوِيَ أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ يُحْبَسُونَ عَلَى بَابِ الْجَنَّةِ فَيُقْتَصُّ لِبَعْضِهِمْ مِنْ بَعْضٍ، ثُمَّ يُؤْمَرُ بِهِمْ إِلَى الْجَنَّةِ.
Rivayet edildiğine göre müminler cennet kapısında tutulurlar, birbirlerinden kısasları alınır; sonra cennete girmeleri emredilir.
وَقَدْ نَقَّى اللَّهُ قُلُوبَهُمْ مِنَ الْغِلِّ وَالْغِشِّ، وَالْحِقْدِ وَالْحَسَدِ،
Allah onların kalplerini kinden, aldatmadan, hıyanetten ve hasetten arındırmıştır.
وَقَوْلُهُ: إِخْواناً نُصِبَ عَلَى الْحَالِ وَلَيْسَ الْمُرَادُ الْأُخُوَّةَ فِي النَّسَبِ بَلِ الْمُرَادُ الْأُخُوَّةُ فِي الْمَوَدَّةِ وَالْمُخَالَصَةِ كَمَا قَالَ: الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ [الزُّخْرُفِ: ٦٧] وَقَوْلُهُ: عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ السَّرِيرُ مَعْرُوفٌ وَالْجَمْعُ أَسِرَّةٌ وَسُرُرٌ قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ يُقَالُ: سُرُرٌ وَسُرَرٌ بِفَتْحِ الرَّاءِ وَكَذَا كُلُّ فَعِيلٍ مِنَ الْمُضَاعَفِ فَإِنَّ جَمْعَهُ فُعُلٌ وَفُعَلٌ نَحْوَ: سُرُرٌ وَسُرَرٌ، وَجُدُدٌ وَجُدَدٌ قَالَ الْمُفَضَّلُ: بَعْضُ تَمِيمٍ وَكَلْبٍ يَفْتَحُونَ، لِأَنَّهُمْ يَسْتَثْقِلُونَ ضَمَّتَيْنِ مُتَوَالِيَتَيْنِ فِي حَرْفَيْنِ مِنْ جِنْسٍ وَاحِدٍ، وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْمَعَانِي: السَّرِيرُ مَجْلِسٌ رَفِيعٌ مُهَيَّأٌ لِلسُّرُورِ وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنْهُ لِأَنَّهُ مَجْلِسُ سُرُورٍ. قَالَ اللَّيْثُ: وَسَرِيرُ الْعَيْشِ مُسْتَقَرُّهُ الَّذِي اطْمَأَنَّ إِلَيْهِ فِي حَالِ سُرُورِهِ وَفَرَحِهِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ عَلَى سُرُرٍ مِنْ ذَهَبٍ مُكَلَّلَةٍ بِالزَّبَرْجَدِ وَالدُّرِّ وَالْيَاقُوتِ، وَالسَّرِيرُ مِثْلُ مَا بَيْنَ صَنْعَاءَ إِلَى الْجَابِيَةِ، وَقَوْلُهُ: مُتَقابِلِينَ التَّقَابُلُ التَّوَاجُهُ، وَهُوَ نَقِيضُ التَّدَابُرِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمُوَاجَهَةَ أَشْرَفُ الْأَحْوَالِ وَقَوْلُهُ: لَا يَمَسُّهُمْ فِيها نَصَبٌ النَّصَبُ الْإِعْيَاءُ وَالتَّعَبُ أَيْ لَا يَنَالُهُمْ فِيهَا تَعَبٌ: وَما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِينَ وَالْمُرَادُ بِهِ كَوْنُهُ خُلُودًا بِلَا زَوَالٍ وَبَقَاءً بِلَا فَنَاءٍ، وَكَمَالًا بِلَا نُقْصَانٍ، وَفَوْزًا بِلَا حِرْمَانٍ.
O'nun: {إِخْواناً} “Kardeşler olarak” kavli hâl olarak nasbedilmiştir; murat soyca kardeşlik değil, sevgi ve samimiyetteki kardeşliktir; nitekim şöyle buyurmuştur: {الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ} [Zuhruf 67] “O gün takva sahipleri hariç, dostlar birbirine düşmandır”. O'nun: {عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ} “Karşılıklı tahtlar üzerindedirler” kavline gelince; serîr (koltuk/taht) bilinmektedir; çoğulu esirre ve sürur gelir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Râ harfinin fethasıyla sürür ve sürer denir. Şeddeli olup fa'îl vezninde gelen her kelimenin çoğulu fu'ul ve fu'al şeklinde gelir; tıpkı sürur-sürer ve cüdüd-cüded gibi. Mufaddal şöyle demiştir: Temîm ve Kelb kabilelerinin bir kısmı fetha ile okurlar; çünkü aynı cinsten iki harfte peş peşe gelen iki zammeyi ağır bulurlar. Bazı meani âlimleri şöyle demiştir: Serîr, sürûr (sevinç) için hazırlanmış yüksek bir oturma yeridir ve sevinç meclisi olduğu için bu kökten alınmıştır. Leys şöyle demiştir: 'Serîrü'l-ayş', insanın sevinç ve neşe anında huzur bulup yerleştiği mekânıdır. İbn Abbâs şöyle demiştir: Zebercet, inci ve yakutla bezenmiş altından tahtlar üzerindedirler; bir taht ise San'a ile Câbiye arası kadardır. O'nun: {مُتَقابِلِينَ} “Karşılıklı” kavline gelince; tekābül yüz yüze gelmektir, tedâbür (arkasını dönmek)'ün zıddıdır. Şüphe yok ki yüz yüze bakışmak hallerin en şereflisidir. O'nun: {لَا يَمَسُّهُمْ فِيها نَصَبٌ} “Orada onlara hiçbir yorgunluk dokunmaz” kavline gelince; nasab (النَّصَبُ), takatsizlik ve yorgunluktur; yani orada onlara hiçbir yorgunluk isabet etmez. {وَما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِينَ} “Ve onlar oradan çıkarılacak da değillerdir” kavlinden murat ise bunun zevalsiz bir ebediyet, yok oluşsuz bir bekā, noksansız bir kemal ve mahrumiyetsiz bir kurtuluş olmasıdır.
وَاعْلَمْ أَنَّ لِلثَّوَابِ أَرْبَعَ شَرَائِطَ: وَهِيَ أَنْ تَكُونَ مَنَافِعَ مَقْرُونَةً بِالتَّعْظِيمِ خَالِصَةً عَنِ الشَّوَائِبِ دَائِمَةً.
Bil ki sevabın dört şartı vardır: Bunlar saygıyla beraber olan, şaibelerden arınmış ve daimi olan menfaatler olmasıdır.
أَمَّا الْقَيْدُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ كَوْنُهَا مَنْفَعَةً فَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ.
Birinci Kayıt: Menfaat olmasıdır ki buna: {إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ} “Şüphesiz takva sahipleri, cennetlerde ve pınar başlarındadırlar” kavliyle işaret edilmiştir.
وَأَمَّا الْقَيْدُ الثَّانِي: وَهُوَ كَوْنُهَا مَقْرُونَةً بِالتَّعْظِيمِ فَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ادْخُلُوها بِسَلامٍ آمِنِينَ لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ إِذَا قَالَ لِعَبِيدِهِ هَذَا الْكَلَامَ أَشْعَرَ ذَلِكَ بِنِهَايَةِ التَّعْظِيمِ وَغَايَةِ الْإِجْلَالِ.
İkinci Kayıt: Saygıyla beraber olmasıdır ki buna: {ادْخُلُوها بِسَلامٍ آمِنِينَ} “Oraya esenlikle, güven içinde girin!” kavliyle işaret edilmiştir; zira Allah Sübhânehu kullarına bu sözü söylediğinde bu, nihai tazimi ve en üstün hürmeti hissettirir.
وَأَمَّا الْقَيْدُ الثَّالِثُ: وَهُوَ كَوْنُ تِلْكَ الْمَنَافِعِ خَالِصَةً عَنْ شَوَائِبِ الضَّرَرِ، فَاعْلَمْ أَنَّ الْمَضَارَّ إِمَّا أَنْ تَكُونَ رُوحَانِيَّةً، وَإِمَّا أَنْ تَكُونَ جُسْمَانِيَّةً، أَمَّا الْمَضَارُّ الرُّوحَانِيَّةُ فَهِيَ الْحِقْدُ، وَالْحَسَدُ، وَالْغِلُّ، وَالْغَضَبُ، وَأَمَّا الْمَضَارُّ الْجُسْمَانِيَّةُ فَكَالْإِعْيَاءِ وَالتَّعَبِ فَقَوْلُهُ: وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ/ إِخْواناً عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ إِشَارَةٌ إِلَى نَفْيِ الْمَضَارِّ الرُّوحَانِيَّةِ وَقَوْلُهُ: لَا يَمَسُّهُمْ فِيها نَصَبٌ إِشَارَةٌ إِلَى نَفْيِ الْمَضَارِّ الْجُسْمَانِيَّةِ.
Üçüncü Kayıt: Bu menfaatlerin zarar şaibelerinden arınmış olmasıdır. Bil ki zararlar ya ruhanidir ya da cismanidir. Ruhani zararlar; kin, haset, hıyanet ve öfkedir. Cismani zararlar ise yorgunluk ve bitkinlik gibidir. İşte O'nun: {وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْواناً عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ}/ “Biz onların göğüslerindeki kini çıkarıp attık; onlar kardeşler olarak karşılıklı tahtlar üzerindedirler” kavli ruhani zararların nefyedilmesine; O'nun: {لَا يَمَسُّهُمْ فِيها نَصَبٌ} “Orada onlara hiçbir yorgunluk dokunmaz” kavli de cismani zararların nefyedilmesine işarettir.
وَأَمَّا الْقَيْدُ الرَّابِعُ: وَهُوَ كَوْنُ تِلْكَ الْمَنَافِعِ دَائِمَةً آمِنَةً مِنَ الزَّوَالِ فَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِينَ فَهَذَا تَرْتِيبٌ حَسَنٌ مَعْقُولٌ بِنَاءً عَلَى الْقُيُودِ الْأَرْبَعَةِ الْمُعْتَبَرَةِ فِي مَاهِيَّةِ الثَّوَابِ وَلِحُكَمَاءِ الْإِسْلَامِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَقَالٌ، فَإِنَّهُمْ قَالُوا: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْأَرْوَاحَ الْقُدْسِيَّةَ النُّطْقِيَّةَ نَقِيَّةٌ مُطَهَّرَةٌ عَنْ عَلَائِقِ الْقُوَى الشَّهْوَانِيَّةِ وَالْغَضَبِيَّةِ، مُبَرَّأَةٌ عَنْ حَوَادِثِ الْوَهْمِ وَالْخَيَالِ، وَقَوْلُهُ: إِخْواناً عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ مَعْنَاهُ أَنَّ تِلْكَ النُّفُوسَ لَمَّا صَارَتْ صَافِيَةً عَنْ كُدُورَاتِ عَالَمِ الْأَجْسَامِ وَنَوَازِعِ الْخَيَالِ وَالْأَوْهَامِ، وَوَقَعَ عَلَيْهَا أَنْوَارُ عَالَمِ الْكِبْرِيَاءِ وَالْجَلَالِ فَأَشْرَقَتْ بِتِلْكَ الْأَنْوَارِ الْإِلَهِيَّةِ، وَتَلَأْلَأَتْ بِتِلْكَ الْأَضْوَاءِ الصَّمَدِيَّةِ، فَكُلُّ نُورٍ فَاضَ عَلَى وَاحِدٍ مِنْهَا انْعَكَسَ مِنْهُ عَلَى الْآخَرِ مِثْلَ الْمَزَايَا الْمُتَقَابِلَةِ الْمُتَحَاذِيَةِ، فَلِكَوْنِهَا بِهَذِهِ الصِّفَةِ وَقَعَ التَّعْبِيرُ عَنْهَا بِقَوْلِهِ: إِخْواناً عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ والله أعلم.
Dördüncü Kayıt: Bu menfaatlerin daimi ve yok olmaktan güvende olmasıdır ki buna: {وَما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِينَ} “Ve onlar oradan çıkarılacak da değillerdir” kavliyle işaret edilmiştir. Bu, sevabın mahiyetinde muteber olan dört kayda dayanan güzel ve akli bir tertiptir. İslam hekimlerinin (filozoflarının) bu ayet hakkında bir sözü vardır; zira onlar şöyle demişlerdir: O'nun: {وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ} “Biz onların göğüslerindeki kini çıkarıp attık” kavlinden murat, kudsî ve nâtık (düşünen) ruhların şehvanî ve gazabî güçlerin bağlarından temizlenip arındırılmış, vehim ve hayal ârızalarından beri kılınmış olduğuna işarettir. O'nun: {إِخْواناً عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ} “Kardeşler olarak karşılıklı tahtlar üzerindedirler” kavlinin manası ise şudur: Bu nefisler cisimler âleminin bulanıklıklarından, hayal ve vehimlerin dürtülerinden arınıp üzerlerine kibriyâ ve celâl âleminin nurları dökülünce o ilahi nurlarla parıldamış ve o samedânî ışıklarla ışıldamıştır. Böylece onlardan birinin üzerine taşan her nur, birbirine bakan ve karşı karşıya duran aynalar gibi ondan diğerine yansımıştır. İşte bu sıfatta oldukları için haklarında: {إِخْواناً عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ} “Kardeşler olarak karşılıklı tahtlar üzerindedirler” buyrularak tabir edilmiştir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الحجر (١٥) : الآيات ٤٩ الى ٥٠]
[Hicr Suresi (15): Ayetler 49-50]
نَبِّئْ عِبادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٤٩) وَأَنَّ عَذابِي هُوَ الْعَذابُ الْأَلِيمُ (٥٠)
{نَبِّئْ عِبادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٤٩) وَأَنَّ عَذابِي هُوَ الْعَذابُ الْأَلِيمُ (٥٠)} “Kullarıma haber ver ki, gerçekten çok bağışlayıcı, çok merhamet edici olan Benim. (49) Ve şüphesiz azabım da çok can yakıcı bir azaptır. (50)”
فِي الْآيَةِ مَسْأَلَتَانِ:
Ayette iki mesele vardır:
المسألة الأولى: أثبتت الهمزة الساكنة في (نبىء) صورة، وما أثبتت في قوله: دِفْءٌ. وجُزْءٌ لِأَنَّ مَا قَبْلَهَا سَاكِنٌ فَهِيَ تُحْذَفُ كَثِيرًا وتلقى حركتها على الساكن قبلها، ف (نبىء) فِي الْخَطِّ عَلَى تَحْقِيقِ الْهَمْزَةِ، وَلَيْسَ قَبْلَ همزة (نبىء) سَاكِنٌ فَأَجْرَوْهَا عَلَى قِيَاسِ الْأَصْلِ:
Birinci Mesele: {نبىء} kelimesinde sakin hemze hat olarak sabit kılınmıştır; oysa O'nun: {دِفْءٌ} ve {جُزْءٌ} kavillerinde [yazıda] sabit kılınmamıştır. Çünkü bunların öncesi sakindir; dolayısıyla hemze çokça hazfedilir ve harekesi kendinden önceki sakine aktarılır. {نبىء} kelimesi ise yazıda hemzenin tahkiki (açıkça yazılması) üzeredir; {نبىء} kelimesinin hemzesinden önce sakin harf yoktur, bu yüzden onu aslî kıyasa göre yürütmüşlerdir.
المسألة الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ عِبَادَ اللَّهِ قِسْمَانِ: مِنْهُمْ مَنْ يَكُونُ مُتَّقِيًا، وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يَكُونُ كَذَلِكَ، فَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَحْوَالَ الْمُتَّقِينَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ، ذَكَرَ أَحْوَالَ غَيْرِ الْمُتَّقِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: نَبِّئْ عِبادِي.
İkinci Mesele: Bil ki Allah'ın kulları iki kısımdır: Onlardan kimi müttakidir, kimi de öyle değildir. Allah Teâlâ önceki ayette müttakilerin hallerini zikredince bu ayette müttaki olmayanların hallerini zikrederek: {نَبِّئْ عِبادِي} “Kullarıma haber ver” buyurmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ ثَبَتَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ تَرْتِيبَ الْحُكْمِ عَلَى الْوَصْفِ الْمُنَاسِبِ مُشْعِرٌ بِكَوْنِ ذَلِكَ الْوَصْفِ عِلَّةً لِذَلِكَ الْحُكْمِ، فَهَهُنَا وَصَفَهُمْ بِكَوْنِهِمْ عِبَادًا لَهُ، ثُمَّ أَثْبَتَ عَقِيبَ ذِكْرِ هَذَا الْوَصْفِ الحكم بِكَوْنِهِ غَفُورًا رَحِيمًا، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَنِ اعْتَرَفَ بِالْعُبُودِيَّةِ ظَهَرَ فِي حَقِّهِ كَوْنُ اللَّهِ غَفُورًا رَحِيمًا وَمَنْ أَنْكَرَ ذَلِكَ كَانَ مُسْتَوْجِبًا لِلْعِقَابِ الْأَلِيمِ. وَفِي الْآيَةِ لطائف: إحداها: أَنَّهُ أَضَافَ الْعِبَادَ إِلَى نَفْسِهِ بِقَوْلِهِ: عِبادِي وَهَذَا تَشْرِيفٌ عَظِيمٌ. أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَمَّا أَرَادَ أَنْ يُشَرِّفَ مُحَمَّدًا/ ﷺ لَيْلَةَ الْمِعْرَاجِ لَمْ يَزِدْ عَلَى قَوْلِهِ: سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ [الْإِسْرَاءِ: ١] . وَثَانِيهَا: أَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ الرَّحْمَةَ وَالْمَغْفِرَةَ بَالَغَ فِي التَّأْكِيدِ بِأَلْفَاظٍ ثَلَاثَةٍ: أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ: أَنِّي.
Bil ki fıkıh usulünde, hükmün münasip bir vasfa bağlanmasının o vasfın söz konusu hükme illet olduğunu hissettirdiği sabit olmuştur. Burada onları Kendisine kul olmakla vasfetmiş, ardından bu vasfın zikrinin peşinden Kendisinin çok bağışlayıcı ve çok merhametli olduğu hükmünü getirmiştir. Bu delalet eder ki kulluğu itiraf eden herkes hakkında Allah'ın çok bağışlayıcı ve çok merhametli olduğu zahir olur; bunu inkâr eden ise can yakıcı azabı hak etmiş olur. Bu ayette birkaç incelik vardır: Birincisi: {عِبادِي} “Kullarım” buyurarak kulları Kendi zâtına izafe etmiştir; bu ise büyük bir şereflendirmedir. Görmez misin ki Miraç gecesinde Muhammed/ sallallâhu aleyhi ve sellem'i şereflendirmek istediğinde O'nun: {سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ} [İsrâ 1] “Kulu geceleyin yürüten [Allah noksanlıklardan] münezzehtir” kavlinden öteye geçmemiştir. İkincisi: Rahmet ve mağfireti zikrettiğinde üç lafızla teyitte mübalağa yapmıştır: Birincisi: {أَنِّي} “Şüphesiz Ben” kavlidir.
وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: أَنَا. وَثَالِثُهَا: إِدْخَالُ حَرْفِ الْأَلِفِ وَاللَّامِ عَلَى قَوْلِهِ: الْغَفُورُ الرَّحِيمُ وَلَمَّا ذَكَرَ الْعَذَابَ لَمْ يَقُلْ أَنِّي أَنَا الْمُعَذِّبُ وَمَا وَصَفَ نَفْسَهُ بِذَلِكَ بَلْ قَالَ: وَأَنَّ عَذابِي هُوَ الْعَذابُ الْأَلِيمُ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ أَمَرَ رَسُولَهُ أَنْ يُبَلِّغَ إِلَيْهِمْ هَذَا الْمَعْنَى فَكَأَنَّهُ أَشْهَدَ رَسُولَهُ عَلَى نَفْسِهِ فِي الْتِزَامِ الْمَغْفِرَةِ وَالرَّحْمَةِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ لما قال:
İkincisi: {أَنَا} “Ben” kavlidir. Üçüncüsü: {الْغَفُورُ الرَّحِيمُ} “Çok bağışlayıcı, çok merhamet edici” kavline harf-i tarif (elif ve lâm) dâhil etmesidir. Azabı zikrettiğinde ise 'Şüphesiz azap eden Benim' dememiş ve Kendisini bununla vasfetmemiş, aksine: {وَأَنَّ عَذابِي هُوَ الْعَذابُ الْأَلِيمُ} “Ve şüphesiz azabım da çok can yakıcı bir azaptır” buyurmuştur. Üçüncüsü: Resûlüne bu manayı onlara tebliğ etmesini emretmiştir; sanki mağfiret ve rahmeti yerine getirme hususunda Resûlünü Kendi zâtına şahit tutmuştur. Dördüncüsü: O:
نَبِّئْ عِبادِي كان معناه نبىء كُلَّ مَنْ كَانَ مُعْتَرِفًا بِعُبُودِيَّتِي، وَهَذَا كَمَا يَدْخُلُ فِيهِ الْمُؤْمِنُ الْمُطِيعُ، فَكَذَلِكَ يَدْخُلُ فِيهِ الْمُؤْمِنُ الْعَاصِي، وَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى تَغْلِيبِ جَانِبِ الرَّحْمَةِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى.
{نَبِّئْ عِبادِي} “Kullarıma haber ver” buyurduğunda manası 'Benim kulluğumu itiraf eden herkese haber ver' demektir. Buna itaatkâr mümin girdiği gibi günahkâr mümin de girer. Bütün bunlar Allah Teâlâ katından rahmet tarafının galip kılındığına delalet eder.
وَعَنْ قَتَادَةَ قَالَ: بَلَغَنَا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «لَوْ يَعْلَمُ الْعَبْدُ قَدْرَ عَفْوِ اللَّهِ تَعَالَى مَا تَوَرَّعَ مِنْ حَرَامٍ، وَلَوْ عَلِمَ قَدْرَ عِقَابِهِ لَبَخَعَ نَفْسَهُ»
Katâde'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bize ulaştığına göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kul, Allah Teâlâ'nın affının derecesini bilseydi hiçbir haramdan sakınmazdı; eğer O'nun azabının derecesini bilseydi kendi canına kıyardı.»
أَيْ قَتَلَهَا
Yani onu helak ederdi.
وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ مَرَّ بِنَفَرٍ مِنْ أَصْحَابِهِ، وَهُمْ يَضْحَكُونَ فَقَالَ: «أَتَضْحَكُونَ وَالنَّارُ بَيْنَ أَيْدِيكُمْ» فَنَزَلَ قَوْلُهُ: نَبِّئْ عِبادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ
Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre o, ashabından gülen bir grubun yanından geçti ve: «Cehennem önünüzdeyken gülüyor musunuz?» buyurdu. Bunun üzerine O'nun: {نَبِّئْ عِبادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ} “Kullarıma haber ver ki, gerçekten çok bağışlayıcı, çok merhamet edici olan Benim” kavli nazil oldu.
وَاللَّهُ أعلم.
En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الحجر (١٥) : الآيات ٥١ الى ٥٦]
[Hicr Suresi (15): Ayetler 51-56]
وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ (٥١) إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقالُوا سَلاماً قالَ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ (٥٢) قالُوا لَا تَوْجَلْ إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ عَلِيمٍ (٥٣) قالَ أَبَشَّرْتُمُونِي عَلى أَنْ مَسَّنِيَ الْكِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ (٥٤) قالُوا بَشَّرْناكَ بِالْحَقِّ فَلا تَكُنْ مِنَ الْقانِطِينَ (٥٥)
{وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ (٥١) إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقالُوا سَلاماً قالَ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ (٥٢) قالُوا لَا تَوْجَلْ إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ عَلِيمٍ (٥٣) قالَ أَبَشَّرْتُمُونِي عَلى أَنْ مَسَّنِيَ الْكِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ (٥٤) قالُوا بَشَّرْناكَ بِالْحَقِّ فَلا تَكُنْ مِنَ الْقانِطِينَ (٥٥)} “Onlara İbrahim'in misafirlerinden de haber ver. (51) Hani onun yanına girmişler ve 'Selam!' demişlerdi. O da: 'Gerçekten biz sizden korkuyoruz' demişti. (52) Onlar: 'Korkma! Biz seni bilgin bir erkek çocukla müjdeliyoruz' dediler. (53) [İbrahim]: 'Bana ihtiyarlık dokunmuşken mi beni müjdelediniz? Öyleyse ne ile müjdeliyorsunuz?' dedi. (54) 'Biz seni hak ile müjdeledik, sakın ümitsizliğe düşenlerden olma!' dediler. (55)”
قالَ وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلاَّ الضَّالُّونَ (٥٦)
{قالَ وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلاَّ الضَّالُّونَ (٥٦)} “[İbrahim] dedi ki: 'Sapıklardan başka Rabbinin rahmetinden kim ümit keser?' (56)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقالُوا سَلاماً قالَ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: {وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقالُوا سَلاماً قالَ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ} “Onlara İbrahim'in misafirlerinden de haber ver. Hani onun yanına girmişler ve 'Selam!' demişlerdi. O da: 'Gerçekten biz sizden korkuyoruz' demişti” kavli hakkında] Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَالَغَ فِي تَقْرِيرِ أَمْرِ النُّبُوَّةِ ثُمَّ أَرْدَفَهُ بِذِكْرِ دَلَائِلِ التَّوْحِيدِ، ثُمَّ ذَكَرَ عَقِيبَهُ أَحْوَالَ الْقِيَامَةِ وَصِفَةِ الْأَشْقِيَاءِ وَالسُّعَدَاءِ، أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ قَصَصِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ لِيَكُونَ سَمَاعُهَا مُرَغِّبًا فِي الطَّاعَةِ الْمُوجِبَةِ لِلْفَوْزِ بِدَرَجَاتِ الْأَنْبِيَاءِ، وَمُحَذِّرًا عَنِ الْمَعْصِيَةِ لِاسْتِحْقَاقِ دَرَكَاتِ الْأَشْقِيَاءِ، فَبَدَأَ أَوَّلًا بِقِصَّةِ إِبْرَاهِيمَ ﵇، وَالضَّمِيرُ، فِي قَوْلِهِ: وَنَبِّئْهُمْ رَاجِعٌ إِلَى قَوْلِهِ: عِبادِي وَالتَّقْدِيرُ: ونبىء عِبَادِي عَنْ ضَيْفِ إِبْرَاهِيمَ، يُقَالُ: أَنْبَأْتُ الْقَوْمَ إِنْبَاءً وَنَبَّأْتُهُمْ تَنْبِئَةً إِذَا/ أَخْبَرْتَهُمْ وَذَكَرَ تَعَالَى فِي الْآيَةِ أَنَّ ضَيْفَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ بَشَّرُوهُ بِالْوَلَدِ بَعْدَ الْكِبَرِ. وَبِإِنْجَاءِ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ قَوْمِ لُوطٍ مِنَ الْعَذَابِ وَأَخْبَرُوهُ أَيْضًا بِأَنَّهُ تَعَالَى سَيُعَذِّبُ الْكُفَّارَ مِنْ قَوْمِ لُوطٍ بِعَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ، وَكُلُّ ذَلِكَ يُقَوِّي مَا ذَكَرَهُ مِنْ أَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَأَنَّ عَذَابَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ فِي حَقِّ الْكُفَّارِ.
Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ peygamberlik meselesini etraflıca açıkladıktan, ardından tevhidin delillerini zikrettikten ve bunun peşinden kıyamet hallerini, şakilerin ve saitlerin vasıflarını belirttikten sonra; dinlenmesi peygamberlerin derecelerine kavuşmayı gerektiren taate teşvik etsin ve şakilerin derekelerini hak ettiren masiyetten sakındırsın diye peygamberlerin aleyhimüsselâm kıssalarını getirdi. İlk olarak İbrahim aleyhisselam'ın kıssasıyla başladı. O'nun: {وَنَبِّئْهُمْ} “Onlara haber ver” kavlindeki zamir {عِبادِي} “Kullarım” sözüne dönmektedir. Takdiri şöyledir: 'Kullarıma İbrahim'in misafirlerinden haber ver.' Bir topluluğa haber verdiğinde: 'Enbe'tü'l-kavme inbâen' ve 'nebbe'tühüm tenbieteten'/ denilir. Teâlâ ayette zikretmiştir ki İbrahim aleyhisselam'ın misafirleri, yaşlılıktan sonra onu bir çocukla ve Lût kavminden müminlerin azaptan kurtarılmasıyla müjdelemişlerdir. Ayrıca ona Allah Teâlâ'nın Lût kavminin kâfirlerine köklerini kurutucu bir azap ile azap edeceğini de bildirmişlerdir. Bütün bunlar O'nun müminler için çok bağışlayıcı ve çok merhametli olduğu, kâfirler hakkında ise azabının can yakıcı bir azap olduğu yönündeki zikrettiklerini teyit etmektedir.
المسألة الثَّانِيَةُ: الضَّيْفُ فِي الْأَصْلِ مَصْدَرُ ضَافَ يَضِيفُ إِذَا أَتَى إِنْسَانًا لِطَلَبِ الْقِرَى، ثُمَّ سُمِّيَ بِهِ، وَلِذَلِكَ وَحَّدَ فِي اللَّفْظِ وَهُمْ جَمَاعَةٌ.
İkinci Mesele: Dayf (misafir) kelimesi aslen; kişi ziyafet istemek üzere bir insana geldiğinde kullanılan 'dâfe-yedîfü' fiilinin masdarıdır; sonradan bununla isim yapılmıştır. Bu yüzden onlar bir topluluk olduğu halde lafızda tekil getirilmiştir.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ سَمَّاهُمْ ضَيْفًا مَعَ امْتِنَاعِهِمْ عَنِ الْأَكْلِ؟
Eğer: 'Yemekten kaçındıkları halde onları nasıl misafir diye isimlendirdi?' denilirse,
قُلْنَا: لَمَّا ظَنَّ إِبْرَاهِيمُ أَنَّهُمْ إِنَّمَا دَخَلُوا عَلَيْهِ لِطَلَبِ الضِّيَافَةِ جَازَ تَسْمِيَتُهُمْ بِذَلِكَ. وَقِيلَ أَيْضًا: إِنَّ مَنْ يَدْخُلُ دَارَ الْإِنْسَانِ وَيَلْتَجِئُ إِلَيْهِ يُسَمَّى ضَيْفًا وَإِنْ لَمْ يَأْكُلْ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقالُوا سَلاماً أَيْ نُسَلِّمُ عَلَيْكَ سَلَامًا أَوْ سَلَّمْتُ سَلَامًا، فَقَالَ إِبْرَاهِيمُ: إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ أَيْ خَائِفُونَ، وَكَانَ خَوْفُهُ لِامْتِنَاعِهِمْ مِنَ الْأَكْلِ. وَقِيلَ: لِأَنَّهُمْ دَخَلُوا عَلَيْهِ بِغَيْرِ إِذْنٍ وَبِغَيْرِ وَقْتٍ وَقَرَأَ الْحَسَنُ: لَا تَوْجَلْ بِضَمِّ التَّاءِ مِنْ أَوْجَلَهُ يُوجِلُهُ إِذَا أَخَافَهُ. وَقُرِئَ لَا تَأْجَلْ وَلَا تُوَاجَلْ من واجله بمعنى أو جله، وَهَذِهِ الْقِصَّةُ قَدْ مَرَّ ذِكْرُهَا بِالِاسْتِقْصَاءِ فِي سُورَةِ هُودٍ. وَقَوْلُهُ: قالُوا لَا تَوْجَلْ إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ عَلِيمٍ فِيهِ أَبْحَاثُ:
Deriz ki: İbrahim onların ancak misafirlik talep etmek üzere yanına girdiklerini zannettiği için böyle isimlendirilmeleri caiz olmuştur. Şöyle de denilmiştir: Bir kimsenin evine giren ve ona sığınan kimseye yemek yemese bile misafir denir. Allah Teâlâ'nın: {إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقالُوا سَلاماً} “Hani onun yanına girmişler ve 'Selam!' demişlerdi” kavli; yani 'Sana selam ederiz' veya 'Ben selam verdim' demektir. Bunun üzerine İbrahim: {إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ} “Gerçekten biz sizden korkuyoruz” dedi; yani korkanlarız. Onun korkusu yemekten çekinmelerinden ötürüydü. İzin almaksızın ve vakitsizce yanına girdiklerinden ötürü olduğu da söylenmiştir. Hasan [el-Basrî], birini korkuttuğunda kullanılan 'evcelehû yûcilühû' fiilinden hareketle tâ harfinin zammesiyle: {لَا تَوْجَلْ} (lâ tûcel) şeklinde okumuştur. Yine 'evcele' anlamındaki 'vâcele'den gelerek: {لَا تَأْجَلْ} ve {لَا تُوَاجَلْ} şeklinde de okunmuştur. Bu kıssa Hûd Suresi'nde eksiksiz olarak geçmişti. O'nun: {قالُوا لَا تَوْجَلْ إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ عَلِيمٍ} “Onlar: 'Korkma! Biz seni bilgin bir erkek çocukla müjdeliyoruz' dediler” kavlinde birkaç inceleme vardır:
البحث الْأَوَّلُ: قَرَأَ حَمْزَةُ: إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِفَتْحِ النُّونِ، وَتَخْفِيفِ الْبَاءِ، وَالْبَاقُونَ: نُبَشِّرُكَ بِالتَّشْدِيدِ.
Birinci İnceleme: Hamza, nûn harfinin fethası ve bâ harfinin hafifletilmesiyle {إِنَّا نُبَشِّرُكَ} (inne nebşuruke) şeklinde okumuştur; diğerleri ise şedde ile {نُبَشِّرُكَ} (nübeşşiruke) şeklinde okumuşlardır.
البحث الثَّانِي: قَوْلُهُ: إِنَّا نُبَشِّرُكَ اسْتِئْنَافٌ فِي مَعْنَى التَّعْلِيلِ لِلنَّهْيِ عَنِ الْوَجَلِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّكَ بِمَثَابَةِ الْآمِنِ الْمُبَشَّرِ فَلَا تَوْجَلْ.
İkinci İnceleme: O'nun: {إِنَّا نُبَشِّرُكَ} “Biz seni müjdeliyoruz” kavli, korkudan nehyetmenin illetini bildirme anlamında bir istînâftır (yeni bir cümledir). Mana şudur: Sen müjdelenmiş ve güvende olan bir kimse durumundasın, dolayısıyla korkma.
البحث الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ عَلِيمٍ بَشَّرُوهُ بِأَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْوَلَدَ ذَكَرٌ وَالْآخَرُ أَنَّهُ يَصِيرُ عَلِيمًا، وَاخْتَلَفُوا فِي تَفْسِيرِ الْعَلِيمِ، فَقِيلَ: بَشَّرُوهُ بِنُبُوَّتِهِ بَعْدَهُ. وَقِيلَ: بَشَّرُوهُ بِأَنَّهُ عَلِيمٌ بِالدِّينِ. ثُمَّ حَكَى اللَّهُ
Üçüncü İnceleme: O'nun: {إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ عَلِيمٍ} “Biz seni bilgin bir erkek çocukla müjdeliyoruz” kavlinde onu iki şeyle müjdelemişlerdir: Birincisi çocuğun erkek olması, diğeri ise âlim olacak olmasıdır. 'Âlim' kelimesinin tefsirinde ihtilaf etmişlerdir: Kendisinden sonra peygamber olacağıyla müjdeledikleri söylenmiştir. Dini çok iyi bileceğiyle müjdeledikleri de söylenmiştir. Sonra Allah
تَعَالَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَنَّهُ قَالَ: أبشرتموني على أن مسني الكبر فيم تبشرون، فمعنى: عَلى هاهنا للحال أي حالة الكبر، وقوله: فَبِمَ تُبَشِّرُونَ فيه مسألتان:
Teâlâ İbrahim aleyhisselam'dan onun şöyle dediğini nakletmiştir: 'Bana ihtiyarlık dokunmuşken beni müjdelediniz ha, öyleyse ne ile müjdeliyorsunuz?' Burada {عَلى} (alâ) lafzı hal içindir; yani 'ihtiyarlık halinde iken' demektir. O'nun: {فَبِمَ تُبَشِّرُونَ} “Öyleyse ne ile müjdeliyorsunuz?” kavlinde iki mesele vardır:
المسألة الأولى: لفظ ما هاهنا اسْتِفْهَامٌ بِمَعْنَى التَّعَجُّبِ كَأَنَّهُ قَالَ: بِأَيِّ أُعْجُوبَةٍ تُبَشِّرُونِي؟
Birinci Mesele: Buradaki {ما} (mâ) lafzı taaccüb (şaşkınlık) anlamında bir istifhamdır; sanki şöyle demiştir: 'Beni ne acayip bir şeyle müjdeliyorsunuz?'
فَإِنْ قِيلَ: فِي الْآيَةِ إِشْكَالَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ كَيْفَ اسْتَبْعَدَ قُدْرَةَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى خَلْقِ الْوَلَدِ مِنْهُ فِي زَمَانِ الْكِبَرِ وَإِنْكَارُ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى فِي هَذَا الْمَوْضِعِ كُفْرٌ. الثاني: كيف قال: فَبِمَ تُبَشِّرُونَ مَعَ أَنَّهُمْ قَدْ بَيَّنُوا مَا بَشَّرُوهُ بِهِ، وَمَا فَائِدَةُ هَذَا الْإِسْتِفَهَامِ. قَالَ الْقَاضِي: أَحْسَنُ مَا قِيلَ فِي الْجَوَابِ عَنْ/ ذَلِكَ أَنَّهُ أَرَادَ أَنْ يَعْرِفَ أَنَّهُ تَعَالَى يُعْطِيهِ الْوَلَدَ مَعَ أَنَّهُ يُبْقِيهِ عَلَى صِفَةِ الشَّيْخُوخَةِ أَوْ يَقْلِبُهُ شَابًّا، ثُمَّ يُعْطِيهِ الْوَلَدَ، وَالسَّبَبُ فِي هَذَا الِاسْتِفْهَامِ أَنَّ الْعَادَةَ جَارِيَةٌ بِأَنَّهُ لَا يَحْصُلُ الْوَلَدُ حَالَ الشَّيْخُوخَةِ التَّامَّةِ وَإِنَّمَا يَحْصُلُ فِي حَالِ الشَّبَابِ.
Eğer: 'Ayette iki müşkil vardır: Birincisi: Yaşlılık çağında kendisinden bir çocuk yaratmaya Allah Teâlâ'nın gücünün yetmesini nasıl uzak görmüştür; zira bu makamda Allah Teâlâ'nın kudretini inkâr etmek küfürdür. İkincisi: Onlar kendisini ne ile müjdelediklerini beyan etmişken nasıl: {فَبِمَ تُبَشِّرُونَ} “Öyleyse ne ile müjdeliyorsunuz?” demiştir ve bu soru sormanın faydası nedir?' denilirse, Kādî şöyle demiştir: Buna/ verilen cevapların en güzeli şudur: O, Allah Teâlâ'nın kendisini yaşlılık sıfatı üzere bırakmakla beraber mi çocuk vereceğini, yoksa kendisini gence dönüştürüp sonra mı çocuk vereceğini bilmek istemiştir. Bu soru sormanın sebebi ise şudur: Âdet olan, çocuğun tam bir ihtiyarlık halinde değil, ancak gençlik halinde hâsıl olması şeklinde cereyan etmektedir.
فَإِنْ قِيلَ: فَإِذَا كَانَ مَعْنَى الْكَلَامِ مَا ذَكَرْتُمْ فَلِمَ قَالُوا: بَشَّرْنَاكَ بِالْحَقِّ فَلَا تَكُنْ مِنَ الْقَانِطِينَ.
Eğer: 'Sözün anlamı zikrettiğiniz gibi ise niçin: {بَشَّرْنَاكَ بِالْحَقِّ فَلَا تَكُنْ مِنَ الْقَانِطِينَ} “Sana gerçeği müjdeledik, sakın ümit kesenlerden olma!” dediler?' denilirse,
قُلْنَا: إِنَّهُمْ بَيَّنُوا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَشَّرَهُ بِالْوَلَدِ مَعَ إبقائه على صفة الشيخوخة وقولهم: فَلَا تَكُنْ مِنَ الْقَانِطِينَ. لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ كَذَلِكَ، بِدَلِيلِ أَنَّهُ صَرَّحَ فِي جَوَابِهِمْ بِمَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ كَذَلِكَ فَقَالَ: وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ وَفِيهِ جَوَابٌ آخَرُ، وَهُوَ أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا كَانَ عَظِيمَ الرَّغْبَةِ فِي شَيْءٍ وَفَاتَهُ الْوَقْتُ الَّذِي يَغْلِبُ عَلَى ظَنِّهِ حُصُولُ ذَلِكَ الْمُرَادِ فِيهِ، فَإِذَا بُشِّرَ بَعْدَ ذَلِكَ بِحُصُولِهِ عَظُمَ فَرَحُهُ وَسُرُورُهُ وَيَصِيرُ ذَلِكَ الْفَرَحُ الْقَوِيُّ كَالْمُدْهِشِ لَهُ وَالْمُزِيلِ لِقُوَّةِ فَهْمِهِ وَذَكَائِهِ فَلَعَلَّهُ يَتَكَلَّمُ بِكَلِمَاتٍ مُضْطَرِبَةٍ فِي ذَلِكَ الْفَرَحِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَقِيلَ أَيْضًا: إِنَّهُ يَسْتَطِيبُ تِلْكَ الْبِشَارَةَ فَرُبَّمَا يُعِيدُ السُّؤَالَ لِيَسْمَعَ تِلْكَ الْبِشَارَةَ مَرَّةً أُخْرَى وَمَرَّتَيْنِ وَأَكْثَرَ طَلَبًا لِلِالْتِذَاذِ بِسَمَاعِ تِلْكَ الْبِشَارَةِ، وَطَلَبًا لِزِيَادَةِ الطُّمَأْنِينَةِ وَالْوُثُوقِ مِثْلَ قَوْلِهِ: وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي [الْبَقَرَةِ: ٢٦٠] وَقِيلَ أَيْضًا: اسْتَفْهَمَ أَبِأَمْرِ اللَّهِ تُبَشِّرُونِ أَمْ مِنْ عِنْدِ أنفسكم واجتهادكم؟
Biz deriz ki: Onlar, Allah Teâlâ'nın kendisini yaşlılık sıfatı üzere bırakmakla beraber bir çocukla müjdelediğini beyan etmişlerdir. Onların: {فَلَا تَكُنْ مِنَ الْقَانِطِينَ} “Sakın ümit kesenlerden olma!” sözleri ise onun böyle olduğuna delalet etmez; nitekim onların cevabında böyle olmadığına delalet eden şu sözü açıkça söylemiştir: {وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ} “Rabbinin rahmetinden sapıklardan başka kim ümit keser!” Bunda başka bir cevap daha vardır: İnsan bir şeye karşı aşırı arzu duyduğunda ve o muradının gerçekleşeceğini kuvvetle zannettiği vakti kaçırdığında, bundan sonra onun gerçekleşmesiyle müjdelenirse sevinci ve neşesi pek büyük olur. Bu son derece kuvvetli sevinç onu âdeta dehşete düşürür, anlama ve zekâ gücünü giderir; bu sebeple o vakitteki o sevinç haliyle birtakım karmaşık sözler söyleyebilir. Yine şöyle de denilmiştir: O bu müjdeyi çok tatlı bulduğu için, o müjdeyi dinlemekten lezzet almak ve: {وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي} “Fakat kalbimin mutmain olması için” [Bakara 260] kavlinde olduğu gibi itminan ve güveni artırmak maksadıyla soruyu bir, iki ve daha fazla defa tekrarlamış olabilir. Yine şöyle de denilmiştir: 'Beni Allah'ın emriyle mi yoksa kendiliğinizden ve kendi içtihadınızla mı müjdeliyorsunuz?' diye sormuştur.
المسألة الثانية: قرأ نافع: تبشرون بِكَسْرِ النُّونِ خَفِيفَةً فِي كُلِّ الْقُرْآنِ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ بِكَسْرِ النُّونِ وَتَشْدِيدِهَا. وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِ النُّونِ خَفِيفَةً، أَمَّا الْكَسْرُ وَالتَّشْدِيدُ فَتَقْدِيرُهُ تُبَشِّرُونَنِي أُدْغِمَتْ نُونُ الْجَمْعِ فِي نُونِ الْإِضَافَةِ، وَأَمَّا الْكَسْرُ وَالتَّخْفِيفُ فَعَلَى حَذْفِ نُونِ الْجَمْعِ اسْتِثْقَالًا لِاجْتِمَاعِ الْمِثْلَيْنِ وَطَلَبًا لِلتَّخْفِيفِ قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: حَذَفَ نَافِعٌ الْيَاءَ مَعَ النُّونِ. قَالَ: وَإِسْقَاطُ الْحَرْفَيْنِ لَا يَجُوزُ، وَأُجِيبَ عَنْهُ: بِأَنَّهُ أَسْقَطَ حَرْفًا وَاحِدًا وَهِيَ النُّونُ الَّتِي هِيَ عَلَامَةٌ لِلرَّفْعِ. وَعَلَى أَنَّ حَذْفَ الْحَرْفَيْنِ جَائِزٌ قَالَ تَعَالَى فِي مَوْضِعٍ: وَلا تَكُ وَفِي مَوْضِعٍ:
İkinci Mesele: Nâfi', Kur'an'ın tamamında {تبشرون} kelimesini nûn harfinin kesresi ve şeddesiz olarak [tübeşşiruni şeklinde] okumuştur. İbn Kesîr ise nûn'un kesresi ve şeddesiyle [tübeşşirunni şeklinde] okumuştur. Diğer kıraat imamları ise nûn'un fethası ve şeddesiz olarak [tübeşşirûne şeklinde] okumuşlardır. Kesre ve şeddeli okuyuşa gelince, bunun takdiri 'tübeşşirûnenî' (تُبَشِّرُونَنِي) olup çoğul nûn'u izâfet nûn'una (nûn-ı vikāyeye) idğam edilmiştir. Kesre ve şeddesiz okuyuş ise, iki benzer harfin yan yana gelmesinden doğan ağırlık sebebiyle ve hafifletmek gayesiyle çoğul nûn'unun hazfedilmesine dayanır. Ebû Hâtim şöyle demiştir: 'Nâfi', yâ harfiyle birlikte nûn'u da hazfetmiştir.' Ve: 'İki harfin birden düşürülmesi caiz değildir' demiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: O tek bir harf düşürmüştür, o da ref alâmeti olan nûn'dur. İki harfin hazfedilmesinin caiz oluşuna gelince; Allah Teâlâ bir yerde: {وَلا تَكُ} “Olma”, bir yerde de:
وَلا تَكُنْ فَأَمَّا فَتْحُ النُّونِ فَعَلَى غَيْرِ الْإِضَافَةِ وَالنُّونُ عَلَامَةُ الرَّفْعِ وَهِيَ مَفْتُوحَةٌ أَبَدًا، وَقَوْلُهُ: بَشَّرْناكَ بِالْحَقِّ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ بِمَا قَضَاهُ اللَّهُ تَعَالَى وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَضَى أَنْ يُخْرِجَ مِنْ صُلْبِ إِبْرَاهِيمَ إسحاق ﵇. ويخرج من صلب إسحاق مِثْلَ مَا أَخْرَجَ مِنْ صُلْبِ آدَمَ فَإِنَّهُ تعالى بشر بأنه يخرج من صلب إسحاق أَكْثَرَ الْأَنْبِيَاءِ فَقَوْلُهُ: بِالْحَقِّ إِشَارَةٌ إِلَى هَذَا الْمَعْنَى وَقَوْلُهُ: فَلا تَكُنْ مِنَ الْقانِطِينَ نَهْيٌ لِإِبْرَاهِيمَ ﵇ عَنِ الْقُنُوطِ وَقَدْ ذَكَرْنَا كَثِيرًا أَنَّ نَهْيَ الْإِنْسَانِ عَنِ الشَّيْءِ لَا يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ الْمَنْهِيِّ فَاعِلًا لِلْمَنْهِيِّ عَنْهُ كَمَا فِي قَوْلِهِ:
{وَلا تَكُنْ} “Olma” buyurmuştur. Nûn'un fethalı oluşu ise izâfetsizdir; nûn ref alâmetidir ve daima fethalıdır. O'nun: {بَشَّرْناكَ بِالْحَقِّ} “Sana gerçeği müjdeledik” kavli hakkında İbn Abbâs: 'Allah Teâlâ'nın takdir ettiği şeyle [müjdeledik]' anlamını kastettiğini söylemiştir. Mana şudur: Allah Teâlâ, İbrahim aleyhisselam'ın sulbünden İshâk aleyhisselam'ı çıkarmayı, İshâk'ın sulbünden de Âdem'in sulbünden çıkardığı gibi [büyük bir nesil] çıkarmayı takdir etmiştir; zira Allah Teâlâ İshâk'ın sulbünden peygamberlerin çoğunu çıkaracağını müjdelemiştir. İşte O'nun: {بِالْحَقِّ} “Gerçekle” kavli bu manaya işarettir. O'nun: {فَلا تَكُنْ مِنَ الْقانِطِينَ} “Sakın ümit kesenlerden olma!” kavli ise İbrahim aleyhisselam'ı ümitsizlikten nehyetmektir. İnsanın bir şeyden nehyedilmesinin, nehyedilen kimsenin o nehyedilen şeyi bizzat işlediğine delalet etmediğini şu ayette olduğu gibi defalarca zikretmiştik:
وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ [الْأَحْزَابِ: ١] ثُمَّ حَكَى تَعَالَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَنَّهُ قَالَ: وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
{وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ} “Kâfirlere ve münafıklara itaat etme” [Ahzâb 1]. Sonra Allah Teâlâ, İbrahim aleyhisselam'ın şöyle dediğini nakletmiştir: {وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ} “Rabbinin rahmetinden sapıklardan başka kim ümit keser!” Bunda iki mesele vardır:
المسألة الْأُولَى: هَذَا الْكَلَامُ حَقٌّ، لِأَنَّ الْقُنُوطَ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى لَا يَحْصُلُ إِلَّا عِنْدَ الْجَهْلِ بأمور:
Birinci Mesele: Bu söz haktır; çünkü Allah Teâlâ'nın rahmetinden ümit kesmek ancak şu hususları bilmemekten (cehaletten) kaynaklanır:
أَحَدُهَا: أَنْ يَجْهَلَ كَوْنَهُ تَعَالَى قَادِرًا عَلَيْهِ. وَثَانِيهَا: أَنْ يَجْهَلَ كَوْنَهُ تَعَالَى عَالِمًا بِاحْتِيَاجِ ذَلِكَ الْعَبْدِ إِلَيْهِ. وَثَالِثُهَا:
Birincisi: O'nun buna kādir olduğunu bilmemek. İkincisi: O kulun buna olan ihtiyacını Allah Teâlâ'nın bildiğini bilmemek. Üçüncüsü:
أَنْ يَجْهَلَ كَوْنَهُ تَعَالَى مُنَزَّهًا عَنِ الْبُخْلِ وَالْحَاجَةِ وَالْجَهْلِ فَكُلُّ هَذِهِ الْأُمُورِ سَبَبٌ لِلضَّلَالِ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ:
Allah Teâlâ'nın cimrilikten, muhtaçlıktan ve cehaletten münezzeh olduğunu bilmemektir. Bütün bu hususlar ise sapıklık sebebidir. İşte bu manadan ötürü şöyle demiştir:
وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ.
{وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ} “Rabbinin rahmetinden sapıklardan başka kim ümit keser!”
المسألة الثَّانِيَةُ: قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَالْكِسَائِيُّ: (يَقْنِطُ) بِكَسْرِ النُّونِ وَلَا تَقْنِطُوا كَذَلِكَ، وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِ النُّونِ وَهُمَا لُغَتَانِ: قَنَطَ يَقْنِطُ، نَحْوَ ضَرَبَ يَضْرِبُ، وَقَنِطَ يَقْنَطُ نَحْوَ عَلِمَ يَعْلَمُ، وَحَكَى أَبُو عُبَيْدَةَ: قَنَطَ يَقْنُطُ بِضَمِّ النُّونِ، قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: قَنَطَ يَقْنِطُ بِفَتْحِ النُّونِ فِي الْمَاضِي وَكَسْرِهَا فِي الْمُسْتَقْبَلِ مِنْ أَعْلَى اللُّغَاتِ يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ اجْتِمَاعُهُمْ فِي قَوْلِهِ: مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا [الشُّورَى: ٢٨] وَحِكَايَةُ أَبِي عُبَيْدَةَ تَدُلُّ أَيْضًا عَلَى أَنَّ قَنَطَ بِفَتْحِ النُّونِ أَكْثَرُ، لِأَنَّ الْمُضَارِعَ مِنْ فَعَلَ يَجِيءُ على يفعل ويفعل مثل فسق يفسق وَلَا يَجِيءُ مُضَارِعُ فَعَلَ عَلَى يَفْعُلُ. وَاللَّهُ أعلم.
İkinci Mesele: Ebû Amr ve el-Kisâî, nûn'un kesresiyle {يَقْنِطُ} (yaknitu) şeklinde, {وَلَا تَقْنِطُوا} (ve lâ taknitû) lafzını da aynı şekilde okumuşlardır. Diğerleri ise nûn'un fethasıyla [yaknatu şeklinde] okumuşlardır. Bunlar iki ayrı lehçedir: Darabe-yadribu vezninde kanata-yaknitu (قَنَطَ يَقْنِطُ) ve alime-ya'lemu vezninde kanita-yaknatu (قَنِطَ يَقْنَطُ). Ebû Ubeyde ise nûn'un dammesiyle kanata-yaknutu (قَنَطَ يَقْنُطُ) şeklinde nakletmiştir. Ebû Alî el-Fârisî şöyle demiştir: Mâzîde nûn'un fethası, muzâride kesresiyle kanata-yaknitu (قَنَطَ يَقْنِطُ) en fasih lehçelerdendir; nitekim: {مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا} “Onlar ümitlerini kestikten sonra” [Şûrâ 28] kavlinde ittifak etmeleri buna delalet eder. Ebû Ubeyde'nin nakli de mâzîde nûn'un fethasıyla kanata (قَنَطَ) şeklinin daha yaygın olduğuna delalet eder; zira fe'ale (فَعَلَ) vezninin muzârii, fesaka-yefsuku (فَسَقَ يَفْسُقُ) gibi yef'ulu ve yef'ilu şeklinde gelir; fakat [mâzîsi] fe'ile (فَعِلَ) vezninde olanın muzârii yef'ulu şeklinde gelmez. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الحجر (١٥) : الآيات ٥٧ الى ٦٠]
[Hicr Suresi (15), Âyetler 57-60]
قالَ فَما خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ (٥٧) قالُوا إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ (٥٨) إِلاَّ آلَ لُوطٍ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ (٥٩) إِلاَّ امْرَأَتَهُ قَدَّرْنا إِنَّها لَمِنَ الْغابِرِينَ (٦٠)
{قالَ فَما خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ (٥٧) قالُوا إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ (٥٨) إِلاَّ آلَ لُوطٍ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ (٥٩) إِلاَّ امْرَأَتَهُ قَدَّرْنا إِنَّها لَمِنَ الْغابِرِينَ (٦٠)} “[İbrahim] dedi ki: 'Ey elçiler! Göreviniz nedir?' Dediler ki: 'Biz günahkâr bir kavme gönderildik. Lût'un ailesi müstesnadır; şüphesiz biz onların hepsini mutlaka kurtaracağız. Karısı müstesna; onun geride [azapta] kalanlardan olmasını takdir ettik.'”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى قالَ فَما خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: {قالَ فَما خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ} kavli hakkında] Ayette birkaç mesele vardır:
المسألة الْأُولَى: قَوْلُهُ: فَما خَطْبُكُمْ سُؤَالٌ عَمَّا لِأَجْلِهِ أَرْسَلَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى، وَالْخَطْبُ وَالشَّأْنُ وَالْأَمْرُ سَوَاءٌ: إِلَّا أَنَّ لَفْظَ الْخَطْبِ أَدَلُّ عَلَى عِظَمِ الْحَالِ.
Birinci Mesele: O'nun: {فَما خَطْبُكُمْ} “Göreviniz nedir?” kavli, Allah Teâlâ'nın onları ne sebeple gönderdiğine dair bir sorudur. Hathb (الْخَطْبُ), şe'n (الشَّأْنُ) ve emr (الْأَمْرُ) kelimeleri eş anlamlıdır; ancak hatb lafzı durumun büyüklüğüne daha çok delalet eder.
فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ الْمَلَائِكَةَ لَمَّا بَشَّرُوهُ بِالْوَلَدِ الذَّكَرِ الْعَلِيمِ فَكَيْفَ قَالَ لَهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ: فَما خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ.
Eğer: 'Melekler kendisini bilgin bir erkek çocukla müjdelediklerinde bundan sonra onlara nasıl: {فَما خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ} “Ey elçiler! Göreviniz nedir?” demiştir?' denilirse,
قُلْنَا: فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ الْأَصَمُّ: مَعْنَاهُ مَا الْأَمْرُ الَّذِي تَوَجَّهْتُمْ لَهُ سِوَى الْبُشْرَى. الثَّانِي: قَالَ الْقَاضِي: إِنَّهُ عَلِمَ أَنَّهُ لَوْ كَانَ كَمَالُ الْمَقْصُودِ إِيصَالَ الْبِشَارَةِ لَكَانَ الْوَاحِدُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ كَافِيًا، فَلَمَّا رَأَى جَمْعًا مِنَ الْمَلَائِكَةِ عَلِمَ أَنَّ لَهُمْ غَرَضًا آخَرَ سِوَى إِيصَالِ الْبِشَارَةِ فَلَا جَرَمَ قَالَ: فَما خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ. الثَّالِثُ:
Biz deriz ki: Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: el-Esamm şöyle demiştir: Bunun manası, 'Müjdenin dışında yöneldiğiniz iş nedir?' demektir. İkincisi: Kādî şöyle demiştir: O, asıl maksat sadece müjdeyi ulaştırmak olsaydı meleklerden birinin yeterli olacağını biliyordu. Meleklerden oluşan bir topluluk görünce onların müjdeyi ulaştırmaktan başka bir amaçları olduğunu anladı; bu yüzden hiç şüphesiz: {فَما خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ} “Ey elçiler! Göreviniz nedir?” dedi. Üçüncüsü:
يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ عَلِيمٍ. فِي مَعْرِضِ إِزَالَةِ الْخَوْفِ وَالْوَجَلِ، أَلَا تَرَى أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵊ لَمَّا خَافَ قَالُوا لَهُ: لَا تَوْجَلْ إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ عَلِيمٍ [الحجر: ٥٣] . / وَلَوْ كَانَ تَمَامُ الْمَقْصُودِ مِنَ الْمَجِيءِ هُوَ ذِكْرَ تِلْكَ الْبِشَارَةِ لَكَانُوا فِي أَوَّلِ مَا دَخَلُوا عَلَيْهِ ذَكَرُوا تِلْكَ الْبِشَارَةَ، فَلَمَّا لَمْ يَكُنِ الْأَمْرُ كَذَلِكَ عَلِمَ إِبْرَاهِيمُ ﵊ بِهَذَا الطَّرِيقِ أَنَّهُ مَا كَانَ مَجِيئُهُمْ لِمُجَرَّدِ هَذِهِ الْبِشَارَةِ بَلْ كَانَ لِغَرَضٍ آخَرَ فَلَا جَرَمَ سَأَلَهُمْ عَنْ ذَلِكَ الْغَرَضِ فَقَالَ: فَما خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ.
Şöyle denilmesi de mümkündür: Onlar: {إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ عَلِيمٍ} “Biz seni bilgin bir erkek çocukla müjdeliyoruz” sözünü korku ve dehşeti gidermek sadedinde söylemişlerdi; görmez misin ki İbrahim aleyhisselam korktuğunda ona: {لَا تَوْجَلْ إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ عَلِيمٍ} “Korkma, biz seni bilgin bir erkek çocukla müjdeliyoruz” [Hicr 53] demişlerdi. / Eğer gelişin asıl ve tam maksadı o müjdeyi zikretmek olsaydı, onun yanına ilk girdiklerinde o müjdeyi zikrederlerdi. Durum böyle olmayınca İbrahim aleyhisselam bu yolla onların gelişinin sadece bu müjde için olmadığını, bilakis başka bir gaye için olduğunu anladı; bu yüzden hiç şüphesiz onlara o gayeyi sorup: {فَما خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ} “Ey elçiler! Göreviniz nedir?” dedi.
ثُمَّ حَكَى تَعَالَى عن الملائكة أنهم قَالُوا: إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ وَإِنَّمَا اقْتَصَرُوا عَلَى هَذَا الْقَدْرِ لِعِلْمِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ بِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ إِذَا أُرْسِلُوا إِلَى الْمُجْرِمِينَ كَانَ ذَلِكَ لِإِهْلَاكِهِمْ وَاسْتِئْصَالِهِمْ وَأَيْضًا فَقَوْلُهُمْ:
Sonra Allah Teâlâ meleklerden onların şöyle dediklerini nakletmiştir: {إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ} “Biz günahkâr bir kavme gönderildik”. Meleklerin suçlulara gönderildiklerinde bunun onları helak edip köklerini kazımak için olduğunu İbrahim aleyhisselam'ın bilmesi sebebiyle melekler sadece bu kadarıyla yetinmişlerdir. Ayrıca onların:
إِلَّا آلَ لُوطٍ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِذَلِكَ الْإِرْسَالِ إِهْلَاكُ الْقَوْمِ.
{إِلَّا آلَ لُوطٍ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ} “Lût'un ailesi müstesnadır; şüphesiz biz onların hepsini mutlaka kurtaracağız” sözleri de bu göndermeden maksadın o kavmi helak etmek olduğuna delalet eder.
أما قوله تَعَالَى: إِلَّا آلَ لُوطٍ فَالْمُرَادُ مِنْ آلِ لُوطٍ أَتْبَاعُهُ الَّذِينَ كَانُوا عَلَى دِينِهِ.
Allah Teâlâ'nın: {إِلَّا آلَ لُوطٍ} “Lût'un ailesi müstesnadır” kavline gelince; 'Lût'un âli'nden maksat, onun dininde olan tâbileridir.
فَإِنْ قِيلَ: قَوْلُهُ: إِلَّا آلَ لُوطٍ هَلْ هُوَ اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ أَوْ مُتَّصِلٌ؟
Eğer: 'O'nun: {إِلَّا آلَ لُوطٍ} kavli munkatı' bir istisna mıdır yoksa muttasıl mıdır?' denilirse,
قُلْنَا: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : إِنْ كَانَ هَذَا الِاسْتِثْنَاءُ اسْتِثْنَاءً مِنْ (قَوْمٍ) كَانَ مُنْقَطِعًا، لِأَنَّ الْقَوْمَ مَوْصُوفُونَ بِكَوْنِهِمْ مُجْرِمِينَ وَآلُ لُوطٍ مَا كَانُوا مُجْرِمِينَ، فَاخْتَلَفَ الْجِنْسَانِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الِاسْتِثْنَاءُ مُنْقَطِعًا. وَإِنْ كَانَ اسْتِثْنَاءً مِنَ الضَّمِيرِ فِي (مُجْرِمِينَ) كَانَ مُتَّصِلًا كَأَنَّهُ قِيلَ: إِلَى قَوْمٍ قَدْ أَجْرَمُوا كُلُّهُمْ إِلَّا آلَ لُوطٍ وَحْدَهُمْ كَمَا قَالَ:
Biz deriz ki: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Eğer bu istisna {قَوْمٍ} lafzından bir istisna ise munkatı'dır; zira kavim 'günahkâr' olmakla nitelenmiştir, Lût'un âli ise günahkâr değillerdi; dolayısıyla iki cins farklılaşmış olup istisnanın munkatı' olması vacip olur. Şayet {مُجْرِمِينَ} lafzındaki zamirden bir istisna ise muttasıl olur; sanki şöyle denilmiştir: 'Lût'un âli tek başlarına hariç olmak üzere, tamamı günah işlemiş bir kavme [gönderildik]'; nitekim şöyle buyurmuştur:
فَما وَجَدْنا فِيها غَيْرَ بَيْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ [الذَّارِيَاتِ: ٣٦] ثم قال صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَيَخْتَلِفُ الْمَعْنَى بِحَسَبِ اخْتِلَافِ هَذَيْنِ الوجهيْنِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ آلَ لُوطٍ يَخْرُجُونَ فِي الْمُنْقَطِعِ مِنْ حُكْمِ الْإِرْسَالِ، لِأَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ الْمَلَائِكَةَ أُرْسِلُوا إِلَى الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ خَاصَّةً وَمَا أُرْسِلُوا إِلَى آلِ لُوطٍ أَصْلًا، وَأَمَّا فِي الْمُتَّصِلِ فَالْمَلَائِكَةُ أُرْسِلُوا إِلَيْهِمْ جَمِيعًا لِيُهْلِكُوا هَؤُلَاءِ وَيُنَجُّوا هَؤُلَاءِ، وَأما قوله: إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ فَاعْلَمْ أَنَّهُ قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ مُنْجُوهُمْ خَفِيفَةً، وَالْبَاقُونَ مُشَدَّدَةً وَهُمَا لُغَتَانِ.
{فَما وَجَدْنا فِيها غَيْرَ بَيْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ} “Orada Müslümanlardan bir ev halkından başkasını bulamadık” [Zâriyât 36]. Sonra el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Bu iki vechin farklılığına göre mana da değişir; zira munkatı' istisnada Lût'un âli gönderilme hükmünden çıkar, çünkü bu takdire göre melekler sadece o günahkâr kavme gönderilmişlerdir ve asla Lût'un âline gönderilmemişlerdir. Muttasıl istisnada ise melekler, şunları helak etmek ve bunları da kurtarmak üzere hepsine birden gönderilmişlerdir. O'nun: {إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ} “Şüphesiz biz onların hepsini mutlaka kurtaracağız” kavline gelince; bil ki Hamza ve el-Kisâî [nûn harfinin] tahfifiyle {مُنْجُوهُمْ} (müncûhüm) şeklinde, diğerleri ise şeddeli olarak [müneccûhüm şeklinde] okumuşlardır; bunlar iki ayrı lehçedir.
أما قوله تَعَالَى: إِلَّا امْرَأَتَهُ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : هَذَا اسْتِثْنَاءٌ مِنَ الضَّمِيرِ الْمَجْرُورِ فِي قَوْلِهِ:
Allah Teâlâ'nın: {إِلَّا امْرَأَتَهُ} “Karısı müstesna” kavline gelince; el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Bu, O'nun şu kavlindeki mecrûr zamirden bir istisnadır:
لَمُنَجُّوهُمْ وَلَيْسَ ذَلِكَ مِنْ بَابِ الِاسْتِثْنَاءِ مِنَ الِاسْتِثْنَاءِ، لِأَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ مِنَ الِاسْتِثْنَاءِ إِنَّمَا يَكُونُ فِيمَا اتَّحَدَ الحكم فِيهِ، كَمَا لَوْ قِيلَ: أَهْلَكْنَاهُمْ إِلَّا آلَ لُوطٍ إِلَّا امْرَأَتَهُ، وَكَمَا لَوْ قَالَ: الْمُطَلِّقُ لِامْرَأَتِهِ أَنْتِ طَالِقٌ ثَلَاثًا إِلَّا ثِنْتَيْنِ إِلَّا وَاحِدَةً، وَكَمَا إِذَا قَالَ: الْمُقِرُّ لِفُلَانٍ عَلَى عَشَرَةِ دَرَاهِمَ إِلَّا ثَلَاثَةً إِلَّا دِرْهَمًا، فَأَمَّا فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَقَدِ اخْتَلَفَ الْحُكْمَانِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: إِلَّا آلَ لُوطٍ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: أُرْسِلْنا أَوْ بِقَوْلِهِ مُجْرِمِينَ وَقَوْلُهُ: إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدْ تَعَلَّقَ بِقَوْلِهِ: لَمُنَجُّوهُمْ فَكَيْفَ يَكُونُ هَذَا اسْتِثْنَاءً مِنَ اسْتِثْنَاءٍ.
{لَمُنَجُّوهُمْ} “Onları mutlaka kurtaracağız”. Bu durum, istisnadan istisna yapma kabilinden değildir; çünkü istisnadan istisna ancak hükmün bir olduğu yerlerde olur. Nitekim: 'Lût'un ailesi hariç onları helak ettik; karısı hariç' denilmesi veya boşayan kimsenin karısına: 'Biri hariç, ikisi hariç sen üç talakla boşsun' demesi veya ikrarda bulunanın birisi için: 'Bir dirhemi hariç, üçü hariç benim üzerime on dirhem [borcu] vardır' demesi gibidir. Bu ayette ise iki hüküm farklılaşmıştır; zira: {إِلَّا آلَ لُوطٍ} kavli {أُرْسِلْنا} veya {مُجْرِمِينَ} kavline taalluk etmekte, {إِلَّا امْرَأَتَهُ} kavli ise {لَمُنَجُّوهُمْ} kavline taalluk etmektedir. Dolayısıyla bu nasıl istisnadan istisna olabilir?
وَأما قوله: قَدَّرْنا إِنَّها لَمِنَ الْغابِرِينَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
O'nun: {قَدَّرْنا إِنَّها لَمِنَ الْغابِرِينَ} “Onun geride [azapta] kalanlardan olmasını takdir ettik” kavlinde ise birkaç mesele vardır:
المسألة الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ مَعْنَى التَّقْدِيرِ فِي اللُّغَةِ: جَعْلُ الشَّيْءِ عَلَى مِقْدَارِ غَيْرِهِ. يُقَالُ: قَدِّرْ هَذَا الشَّيْءَ بِهَذَا أَيِ اجْعَلْهُ عَلَى مِقْدَارِهِ، وَقَدَّرَ اللَّهُ تَعَالَى الْأَقْوَاتَ أَيْ جَعَلَهَا عَلَى مِقْدَارِ الْكِفَايَةِ، ثُمَّ يُفَسَّرُ التَّقْدِيرُ بِالْقَضَاءِ، فَقَالَ: قَضَى اللَّهُ عَلَيْهِ كَذَا، وَقَدَّرَهُ عَلَيْهِ أَيْ جَعَلَهُ عَلَى مِقْدَارِ مَا يَكْفِي/ فِي الْخَيْرِ وَالشَّرِّ، وَقِيلَ فِي مَعْنَى:
Birinci Mesele: Bil ki lügatte takdirin (تَقْدِير) anlamı: Bir şeyi bir başkasının miktarına denk kılmaktır. 'Şu şeyi şuna takdir et', yani onun miktarına denk kıl denilir. 'Allah Teâlâ rızıkları takdir etti', yani onları kifayet miktarınca kıldı demektir. Sonra takdir, kazâ (hüküm) ile tefsir edilir. Nitekim 'Allah onun aleyhine şöyle hükmetti (kazâ etti) ve bunu ona takdir etti', yani hayır ve şerde/ yetecek miktarda kıldı denilir. {قَدَّرْنا} kavlinin anlamı hakkında:
قَدَّرْنا كَتَبْنَا. قَالَ الزَّجَّاجُ: دَبَّرْنَا. وَقِيلَ: قَضَيْنَا، وَالْكُلُّ مُتَقَارِبٌ.
'Yazdık' denilmiştir. ez-Zeccâc: 'Tedbir ettik (planladık)' demiştir. 'Hükmettik' de denilmiştir; bunların hepsi birbirine yakındır.
المسألة الثَّانِيَةُ: قَرَأَ أَبُو بكر عن عاصم قَدَّرْنا بتخفيف الدال هاهنا وَفِي النَّمْلِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ فِيهِمَا بِالتَّشْدِيدِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ يُقَالُ: قَدَّرْتُ الشَّيْءَ وَقَدَرْتُهُ، وَمِنْهُ قِرَاءَةُ ابْنِ كَثِيرٍ: نَحْنُ قَدَّرْنا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ [الْوَاقِعَةِ: ٦٠] خفيفا، وقراءة الكسائي: وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدى ثم قال: وَالْمُشَدَّدَةُ فِي هَذَا الْمَعْنَى أَكْثَرُ اسْتِعْمَالًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى، وَقَدَّرَ فِيها أَقْواتَها [فُصِّلَتْ: ١٠] وَقَوْلِهِ: وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيراً [الْفُرْقَانِ: ٢] .
İkinci Mesele: Ebû Bekr, Âsım'dan rivayetle burada ve Neml suresinde د harfinin tahfifiyle {قَدَرْنا} (kadernâ) şeklinde okumuştur. Diğerleri ise her iki yerde de şedde ile [kaddernâ şeklinde] okumuşlardır. el-Vâhidî şöyle demiştir: Hem kaddertü'ş-şey'e (قَدَّرْتُ الشَّيْءَ) hem de kadertühü (قَدَرْتُهُ) denilir. İbn Kesîr'in: {نَحْنُ قَدَّرْنا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ} “Aranızda ölümü biz takdir ettik” [Vâkıa 60] ayetindeki şeddesiz okuyuşu ile el-Kisâî'nin: {وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدى} [A'lâ 3] okuyuşu da bundandır. Sonra şöyle demiştir: Şeddeli okuyuş bu anlamda daha çok kullanılır; zira Allah Teâlâ: {وَقَدَّرَ فِيها أَقْواتَها} “Orada rızıklarını takdir etti” [Fussilet 10] ve: {وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيراً} “Her şeyi yaratıp bir ölçüye göre takdir etti” [Furkan 2] buyurmuştur.
المسألة الثَّالِثَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: لِمَ أَسْنَدَ الْمَلَائِكَةُ فِعْلَ التَّقْدِيرِ إِلَى أَنْفُسِهِمْ مَعَ أَنَّهُ لِلَّهِ تَعَالَى، وَلِمَ لَمْ يَقُولُوا: قَدَّرَ اللَّهُ تَعَالَى؟
Üçüncü Mesele: Biri çıkıp şöyle diyebilir: Takdir fiili Allah Teâlâ'ya ait olduğu halde melekler bu fiili niçin kendilerine isnat etmişlerdir ve niçin 'Allah Teâlâ takdir etti' dememişlerdir?
وَالْجَوَابُ: إِنَّمَا ذَكَرُوا هَذِهِ الْعِبَارَةَ لِمَا لَهُمْ مِنَ الْقُرْبِ وَالِاخْتِصَاصِ بِاللَّهِ تَعَالَى كَمَا يَقُولُ خَاصَّةُ الْمَلِكِ دَبَّرْنَا كَذَا وَأَمَرْنَا بِكَذَا وَالْمُدَبِّرُ وَالْآمِرُ هُوَ الْمَلِكُ لَا هُمْ، وَإِنَّمَا يُرِيدُونَ بِذِكْرِ هَذَا الْكَلَامِ إِظْهَارَ مَا لَهُمْ من الاختصاص بذلك الملك، فكذا هاهنا والله أعلم.
Cevap: Onlar Allah Teâlâ'ya olan yakınlıkları ve O'na olan hususi bağlılıkları sebebiyle bu ifadeyi kullanmışlardır; nitekim hükümdarın has adamları, tedbir eden ve emreden kendileri değil hükümdar olduğu halde 'Şöyle tedbir ettik, şöyle emrettik' derler. Bu sözü söylemekle ancak o hükümdara olan hususi yakınlıklarını izhar etmek isterler. İşte burada da böyledir. En doğrusunu Allah bilir.
المسألة الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ، إِنَّها لَمِنَ الْغابِرِينَ فِي مَوْضِعِ مَفْعُولٍ التَّقْدِيرُ قَضَيْنَا أَنَّهَا تَتَخَلَّفُ وَتَبْقَى مَعَ مَنْ يَبْقَى حَتَّى تَهْلِكَ كَمَا يَهْلِكُونَ. وَلَا تَكُونُ مِمَّنْ يَبْقَى مَعَ لُوطٍ فَتَصِلُ إلى النجاة والله أعلم.
Dördüncü Mesele: O'nun: {إِنَّها لَمِنَ الْغابِرِينَ} “Onun geride kalanlardan olmasını [takdir ettik]” kavli meful konumundadır. Takdiri şöyledir: Onun, diğerleri helak olduğu gibi helak oluncaya kadar geride kalmasını ve kalanlarla birlikte durmasını; Lût ile birlikte kalıp kurtuluşa erenlerden olmamasını hükmettik. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الحجر (١٥) : الآيات ٦١ الى ٦٤]
[Hicr Suresi (15), Âyetler 61-64]
فَلَمَّا جاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ (٦١) قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ (٦٢) قالُوا بَلْ جِئْناكَ بِما كانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ (٦٣) وَأَتَيْناكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّا لَصادِقُونَ (٦٤)
{فَلَمَّا جاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ (٦١) قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ (٦٢) قالُوا بَلْ جِئْناكَ بِما كانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ (٦٣) وَأَتَيْناكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّا لَصادِقُونَ (٦٤)} “Elçiler Lût ailesine gelince, [Lût] dedi ki: 'Doğrusu siz tanınmayan kimselersiniz.' Dediler ki: 'Hayır, biz sana onların hakkında şüphe edip durdukları şeyi getirdik. Sana gerçeği getirdik ve biz şüphesiz doğru söyleyenleriz.'”
اعْلَمْ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ لَمَّا بَشَّرُوا إِبْرَاهِيمَ بِالْوَلَدِ وَأَخْبَرُوهُ بِأَنَّهُمْ مُرْسَلُونَ لِعَذَابِ قَوْمٍ مُجْرِمِينَ ذَهَبُوا بَعْدَ ذَلِكَ إِلَى لُوطٍ وَإِلَى آلِهِ، وَأَنَّ لُوطًا وَقَوْمَهُ مَا عَرَفُوا أَنَّهُمْ مَلَائِكَةُ اللَّهِ، فَلِهَذَا قَالَ لَهُمْ: إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ وَفِي تَأْوِيلِهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ إِنَّمَا وَصَفَهُمْ بِأَنَّهُمْ مُنْكَرُونَ، لِأَنَّهُ ﵊ مَا عَرَفَهُمْ، فَلَمَّا هَجَمُوا عَلَيْهِ اسْتَنْكَرَ مِنْهُمْ ذَلِكَ وَخَافَ أَنَّهُمْ دَخَلُوا عَلَيْهِ لِأَجْلِ شَرٍّ يُوَصِّلُونَهُ إِلَيْهِ، فَقَالَ هَذِهِ الْكَلِمَةَ. وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ كَانُوا شَبَابًا مُرْدًا حِسَانَ الْوُجُوهِ، فَخَافَ أَنْ يَهْجُمَ قَوْمُهُ عَلَيْهِ بِسَبَبِ طَلَبِهِمْ فَقَالَ هَذِهِ الْكَلِمَةَ. وَالثَّالِثُ: أَنَّ النَّكِرَةَ ضِدُّ الْمَعْرِفَةِ فَقَوْلُهُ: إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ أَيْ لَا أَعْرِفُكُمْ، وَلَا أَعْرِفُ أَنَّكُمْ مِنْ أَيِّ الْأَقْوَامِ، وَلِأَيِّ غَرَضٍ دَخَلْتُمْ عَلَيَّ، فَعِنْدَ هَذِهِ الْكَلِمَةِ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ، بَلْ جِئْنَاكَ بِمَا كَانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ، أَيْ بِالْعَذَابِ الَّذِي كَانُوا يَشُكُّونَ فِي نُزُولِهِ، ثُمَّ أَكَّدُوا/ مَا ذَكَرُوهُ بِقَوْلِهِمْ: وَأَتَيْناكَ بِالْحَقِّ قَالَ الْكَلْبِيُّ: بِالْعَذَابِ، وَقِيلَ بِالْيَقِينِ وَالْأَمْرِ الثَّابِتِ الَّذِي لَا شَكَّ فِيهِ وَهُوَ عَذَابُ أُولَئِكَ الْأَقْوَامِ ثُمَّ أَكَّدُوا هَذَا التأكيد بقولهم، وَإِنَّا لَصادِقُونَ.
Bil ki melekler İbrahim'i çocukla müjdeleyip günahkâr bir kavme azap etmek üzere gönderildiklerini ona haber verdikten sonra Lût'a ve ailesine gittiler. Lût ve kavmi onların Allah'ın melekleri olduğunu bilmiyorlardı; bu yüzden onlara: {إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ} “Doğrusu siz tanınmayan kimselersiniz” dedi. Bunun tevilinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Onları tanınmayan (yabancı) kimseler olarak nitelendirdi; çünkü o aleyhisselam onları tanımıyordu. Ansızın yanına girdiklerinde bu durumu yadırgadı ve kendisine bir kötülük ulaştırmak amacıyla yanına girdiklerinden korktu da bu sözü söyledi. İkincisi: Onlar sakalsız, güzel yüzlü gençlerdi; bu sebeple kavminin onları talep etmek üzere ansızın baskın yapmasından korktu da bu sözü söyledi. Üçüncüsü: Nekire (bilinmeyen), marifenin (bilinenin) zıddıdır; dolayısıyla onun: {إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ} sözü, 'Sizi tanımıyorum, hangi kavimden olduğunuzu ve hangi amaçla yanıma girdiğinizi bilmiyorum' demektir. Bu söz üzerine melekler: {بَلْ جِئْنَاكَ بِمَا كَانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ} “Hayır, biz sana onların hakkında şüphe edip durdukları şeyi getirdik”, yani inmesi hususunda şüphe ettikleri azabı [getirdik] dediler. Sonra zikrettikleri bu hususu/ şu kavilleriyle pekiştirdiler: {وَأَتَيْناكَ بِالْحَقِّ} “Sana gerçeği getirdik”. el-Kelbî: 'Azapla [geldik]' demiştir. Şüphe bulunmayan kesin bilgi ve sabit gerçekle -ki o da o kavimlerin azabıdır- [geldik] de denilmiştir. Sonra bu pekiştirmeyi: {وَإِنَّا لَصادِقُونَ} “Ve biz şüphesiz doğru söyleyenleriz” kavilleriyle perçinlediler.
[سورة الحجر (١٥) : الآيات ٦٥ الى ٦٦]
[Hicr Suresi (15), Âyetler 65-66]
فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَاتَّبِعْ أَدْبارَهُمْ وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ وَامْضُوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ (٦٥) وَقَضَيْنا إِلَيْهِ ذلِكَ الْأَمْرَ أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ (٦٦)
{فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَاتَّبِعْ أَدْبارَهُمْ وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ وَامْضُوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ (٦٥) وَقَضَيْنا إِلَيْهِ ذلِكَ الْأَمْرَ أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ (٦٦)} “'Gecenin bir bölümünde aileni yürüt, sen de arkalarından git. Hiçbiriniz arkasına bakmasın ve emrolunduğunuz yere doğru geçip gidin.' Ona şu kesin emri vahyettik: 'Sabaha çıkarlarken şunların arkası mutlaka kesilmiş olacaktır.'”
قُرِئَ فَأَسْرِ بِقَطْعِ الْهَمْزَةِ وَوَصْلِهَا مِنْ أَسْرَى وَسَرَى. وَرَوَى صَاحِبُ الْكَشَّافِ عَنْ صَاحِبِ الْإِقْلِيدِ فَسِرْ مِنَ السَّيْرِ وَالْقِطْعُ آخِرُ اللَّيْلِ. قَالَ الشَّاعِرُ:
{فَأَسْرِ} lafzı, esrâ (أَسْرَى) ve serâ (سَرَى) fiillerinden hareketle hemzenin kat'ı ve vaslı ile okunmuştur. el-Keşşâf sahibi, el-İklîd sahibinden [naklen] seyr (yürümek) kökünden {فَسِرْ} (fesir) şeklinde okunduğunu rivayet etmiştir. Gıt' (الْقِطْعُ), gecenin sonudur. Şair şöyle demiştir:
افْتَحِي الْبَابَ وَانْظُرِي فِي النُّجُومِ ... كَمْ عَلَيْنَا مِنْ قِطْعِ لَيْلٍ بَهِيمِ
Aç kapıyı ve yıldızlara bak... / Zifiri karanlık gecenin ne kadarı kaldı geride!
وَقَوْلُهُ: وَاتَّبِعْ أَدْبارَهُمْ مَعْنَاهُ: اتَّبِعْ آثَارَ بَنَاتِكَ وَأَهْلِكَ. وَقَوْلُهُ: وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ الْفَائِدَةُ فِيهِ أَشْيَاءُ: أَحَدُهَا: لِئَلَّا يَتَخَلَّفَ مِنْكُمْ أَحَدٌ فينا له الْعَذَابُ. وَثَانِيهَا: لِئَلَّا يَرَى عَظِيمَ مَا يَنْزِلُ بِهِمْ مِنَ الْبَلَاءِ. وَثَالِثُهَا:
O'nun: {وَاتَّبِعْ أَدْبارَهُمْ} “Sen de arkalarından git” kavlinin anlamı: 'Kızlarının ve aileni oluşturanların peşinden git' demektir. O'nun: {وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ} “Hiçbiriniz arkasına bakmasın” kavlindeki fayda ise birkaç şeydir: Birincisi: İçinizden hiç kimse geride kalıp da azaba uğramasın diye. İkincisi: Başlarına inen o büyük belayı görmesin diye. Üçüncüsü:
مَعْنَاهُ الْإِسْرَاعُ وَتَرْكُ الِاهْتِمَامِ لِمَا خَلَّفَ وَرَاءَهُ كَمَا تَقُولُ: امْضِ لِشَأْنِكَ وَلَا تُعَرِّجْ عَلَى شَيْءٍ. وَرَابِعُهَا: لَوْ بَقِيَ مِنْهُ مَتَاعٌ فِي ذَلِكَ الْمَوْضِعِ، فَلَا يَرْجِعَنَّ بِسَبَبِهِ أَلْبَتَّةَ. وَقَوْلُهُ: وَامْضُوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَعْنِي الشَّامَ. قَالَ الْمُفَضَّلُ: حَيْثُ يَقُولُ لَكُمْ جِبْرِيلُ. وَذَلِكَ لِأَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ أَمَرَهُمْ أَنْ يَمْضُوا إِلَى قَرْيَةٍ مُعَيَّنَةٍ أَهْلُهَا مَا عَمِلُوا مِثْلَ عَمَلِ قَوْمِ لُوطٍ. وَقَوْلُهُ: وَقَضَيْنا إِلَيْهِ عَدَّى قَضَيْنَا بِإِلَى، لِأَنَّهُ ضِمْنَ مَعْنَى أَوْحَيْنَا، كَأَنَّهُ قِيلَ: وَأَوْحَيْنَاهُ إِلَيْهِ مَقْضِيًّا مَبْتُوتًا، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَضَيْنا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ [الْإِسْرَاءِ: ٤] وَقَوْلُهُ، ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ [يُونُسَ: ٧١] ثُمَّ إِنَّهُ فَسَّرَ بَعْدَ ذَلِكَ الْقَضَاءَ الْمَبْتُوتَ بِقَوْلِهِ: أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ وَفِي إِبْهَامِهِ أَوَّلًا، وَتَفْسِيرِهِ ثَانِيًا تَفْخِيمٌ لِلْأَمْرِ وَتَعْظِيمٌ لَهُ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ إِنَّ بِالْكَسْرِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ كَأَنَّ قَائِلًا قَالَ أَخْبِرْنَا
Bunun manası, senin 'Kendi işine bak ve hiçbir şeye takılma' demen gibi acele etmek ve arkada bırakılan şeylere aldırmamaktır. Dördüncüsü: O yerde kendisine ait bir eşya kalmış olsa bile onun için asla geri dönmesin diyedir. O'nun: {وَامْضُوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ} “Ve emrolunduğunuz yere doğru geçip gidin” kavli hakkında İbn Abbâs: 'Yani Şam'a' demiştir. el-Mufaddal ise: 'Cebrail'in size söyleyeceği yere' demiştir. Zira Cebrail aleyhisselam onlara, halkı Lût kavminin yaptığı gibi amel işlemeyen belirli bir köye gitmelerini emretmiştir. O'nun: {وَقَضَيْنا إِلَيْهِ} “Ona kesin olarak bildirdik” kavlinde {قَضَيْنَا} fiili, {أَوْحَيْنَا} (vahyettik) manasını tazammun ettiği için {إِلَى} harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır; sanki 'Biz bunu ona kesin ve kati bir hüküm olarak vahyettik' denilmiştir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: {وَقَضَيْنا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ} “İsrailoğullarına vahyettik (kesin bildirdik)” [İsrâ 4] ve: {ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ} “Sonra hükmünüzü bana uygulayın” [Yûnus 71] kavilleridir. Sonra O, bu kesin hükmü şu kavliyle açıklamıştır: {أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ} “Şunların arkası mutlaka kesilmiş olacaktır”. Bunun önce müphem bırakılıp ardından açıklanmasında emri yüceltme ve onu tazim etme vardır. el-A'meş, sanki birisi 'Bize
عَنْ ذَلِكَ الْأَمْرِ، فَقَالَ: إِنَّ دَابِرَ هَؤُلَاءِ، وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ. وَقُلْنَا: أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ وَدَابِرُهُمْ آخِرُهُمْ، يَعْنِي يُسْتَأْصَلُونَ عَنْ آخِرِهِمْ حَتَّى لَا يَبْقَى مِنْهُمْ أَحَدٌ وَقَوْلُهُ: مُصْبِحِينَ أي حال ظهور الصبح.
bu işten haber ver' demiş de: 'Şüphesiz şunların arkası [kesilmiştir]' denilmişçesine istînâf olarak [hemzenin] kesresiyle {إِنَّ} (inne) şeklinde okumuştur. İbn Mes'ûd'un kıraatinde ise: {وَقُلْنَا: أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ} şeklindedir. Onların dâbiri (دَابِرُهُمْ), onların sonuncusu demektir; yani onlardan geriye hiçbir kimse kalmayacak şekilde kökleri tamamen kazınacaktır. O'nun: {مُصْبِحِينَ} “Sabaha çıkarlarken” kavli ise, sabahın zuhur ettiği vakitte demektir.
[سورة الحجر (١٥) : الآيات ٦٧ الى ٧٧]
[Hicr Suresi (15), Âyetler 67-77]
وَجاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَسْتَبْشِرُونَ (٦٧) قالَ إِنَّ هؤُلاءِ ضَيْفِي فَلا تَفْضَحُونِ (٦٨) وَاتَّقُوا اللَّهَ وَلا تُخْزُونِ (٦٩) قالُوا أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعالَمِينَ (٧٠) قالَ هؤُلاءِ بَناتِي إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ (٧١)
{وَجاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَسْتَبْشِرُونَ (٦٧) قالَ إِنَّ هؤُلاءِ ضَيْفِي فَلا تَفْضَحُونِ (٦٨) وَاتَّقُوا اللَّهَ وَلا تُخْزُونِ (٦٩) قالُوا أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعالَمِينَ (٧٠) قالَ هؤُلاءِ بَناتِي إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ (٧١)} “Şehir halkı birbirlerine müjdeleyerek geldiler. [Lût] dedi ki: 'Bunlar benim misafirlerimdir, beni rezil etmeyin! Allah'tan korkun ve beni utandırmayın!' Dediler ki: 'Biz seni el âleme karışmaktan menetmemiş miydik?' [Lût] dedi ki: 'Eğer yapacaksanız, işte şunlar benim kızlarım!'”
لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ (٧٢) فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُشْرِقِينَ (٧٣) فَجَعَلْنا عالِيَها سافِلَها وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ (٧٤) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ (٧٥) وَإِنَّها لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ (٧٦)
{لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ (٧٢) فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُشْرِقِينَ (٧٣) فَجَعَلْنا عالِيَها سافِلَها وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ (٧٤) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ (٧٥) وَإِنَّها لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ (٧٦)} “[Ey Muhammed!] Ömrüne andolsun ki onlar sarhoşlukları içinde bocalayıp duruyorlardı. Güneş doğarken o korkunç çığlık onları yakalayıverdi. Böylece oranın altını üstüne getirdik ve üzerlerine balçıktan pişirilmiş taşlar yağdırdık. Şüphesiz bunda feraset sahipleri için ibretler vardır. O [şehir harabesi] hâlâ bir yol üzerinde durmaktadır.”
إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ (٧٧)
{إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ (٧٧)} “Şüphesiz bunda müminler için bir ibret vardır.”
[في قوله تعالى وَجاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَسْتَبْشِرُونَ إلى قوله إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ] اعْلَمْ أَنَّ الْمُرَادَ بِأَهْلِ الْمَدِينَةِ قَوْمُ لُوطٍ، وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى الْمَكَانِ الَّذِي جَاءُوهُ إِلَّا أَنَّ الْقِصَّةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ جَاءُوا دَارَ لُوطٍ. قِيلَ: إِنَّ الْمَلَائِكَةَ لَمَّا كَانُوا فِي غَايَةِ الْحُسْنِ اشْتُهِرَ خَبَرُهُمْ حَتَّى وَصَلَ إِلَى قَوْمِ لُوطٍ. وَقِيلَ: امْرَأَةُ لُوطٍ أَخْبَرَتْهُمْ بِذَلِكَ، وَبِالْجُمْلَةِ فَالْقَوْمُ قَالُوا: نَزَلَ بِلُوطٍ ثلاثة من المراد مَا رَأَيْنَا قَطُّ أَصْبَحَ وَجْهًا وَلَا أَحْسَنَ شَكْلًا مِنْهُمْ فَذَهَبُوا إِلَى دَارِ لُوطٍ طَلَبًا منهم لأولئك المراد وَالِاسْتِبْشَارُ إِظْهَارُ السُّرُورِ فَقَالَ لَهُمْ لُوطٌ لَمَّا قَصَدُوا أَضْيَافَهُ كَلَامَيْنِ:
[Allah Teâlâ'nın: {وَجاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَسْتَبْشِرُونَ} kavlinden {إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ} kavline kadar olan kısım hakkında] Bil ki şehir halkından maksat Lût'un kavmidir. Ayette geldikleri mekâna dair açık bir delil yoktur; ancak kıssa onların Lût'un evine geldiklerine delalet etmektedir. Şöyle denilmiştir: Melekler son derece güzel oldukları için haberleri yayılmış ve nihayet Lût'un kavmine ulaşmıştı. Lût'un karısının onlara haber verdiği de söylenmiştir. Netice olarak o kavim: 'Lût'a sakalsız üç genç indi ki, onlardan daha parlak yüzlü ve daha güzel şekilli birini asla görmedik' dediler ve o sakalsız gençleri istemek üzere Lût'un evine gittiler. İstibşâr (الِاسْتِبْشَارُ), sevinci açığa vurmaktır. Lût, onlar misafirlerine kastettiklerinde kendilerine iki söz söyledi:
الْكَلَامُ الْأَوَّلُ: قَالَ: إِنَّ هؤُلاءِ ضَيْفِي فَلا تَفْضَحُونِ يُقَالُ فَضَحَهُ يَفْضَحُهُ فَضْحًا وَفَضِيحَةً إِذَا أَظْهَرَ مِنْ أَمْرِهِ مَا يَلْزَمُهُ بِهِ الْعَارُ، وَالْمَعْنَى أَنَّ الضَّيْفَ يَجِبُ إِكْرَامُهُ فَإِذَا قَصَدْتُمُوهُمْ بِالسُّوءِ كَانَ ذَلِكَ إِهَانَةً بِي، ثُمَّ أَكَّدَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: وَاتَّقُوا اللَّهَ وَلا تُخْزُونِ فَأَجَابُوهُ بِقَوْلِهِمْ: أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعالَمِينَ وَالْمَعْنَى: أَلَسْنَا قَدْ نَهَيْنَاكَ أَنْ تُكَلِّمَنَا فِي أَحَدٍ مِنَ النَّاسِ إِذَا قَصَدْنَاهُ بِالْفَاحِشَةِ.
Birinci Söz: O: {إِنَّ هؤُلاءِ ضَيْفِي فَلا تَفْضَحُونِ} “Bunlar benim misafirlerimdir, beni rezil etmeyin!” dedi. Kişinin kendisini utandıracak ve ayıba maruz bırakacak bir durumunu açığa çıkardığında fedahahû yefdahuhû fadhan ve fadîhaten (فَضَحَهُ يَفْضَحُهُ فَضْحًا وَفَضِيحَةً) denilir. Mana şudur: Misafire ikram etmek vaciptir; siz onlara kötülük yapmaya kalkışırsanız bu bana yapılmış bir hakaret olur. Sonra bunu: {وَاتَّقُوا اللَّهَ وَلا تُخْزُونِ} “Allah'tan korkun ve beni utandırmayın!” sözüyle pekiştirdi. Onlar ise kendisine: {أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعالَمِينَ} “Biz seni el âleme karışmaktan menetmemiş miydik?” sözüyle cevap verdiler. Mana şudur: Biz birine fuhuş kastıyla yöneldiğimizde, insanlardan herhangi biri hakkında bizimle konuşmanı sana yasaklamamış mıydık?
وَالْكَلَامُ الثَّانِي: مِمَّا قَالَهُ لُوطٌ قَوْلُهُ: هؤُلاءِ بَناتِي إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ قِيلَ: الْمُرَادُ بَنَاتُهُ مِنْ صُلْبِهِ، وَقِيلَ:
Lût'un söylediği ikinci söze gelince, o da şu kavlidir: {هؤُلاءِ بَناتِي إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ} “Eğer yapacaksanız, işte şunlar benim kızlarım!”. Bundan maksadın kendi öz sulbünden olan kızları olduğu söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:
الْمُرَادُ نِسَاءُ قَوْمِهِ، لِأَنَّ رَسُولَ الْأُمَّةِ يَكُونُ كَالْأَبِ لَهُمْ وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: النَّبِيُّ أَوْلى / بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ [الْأَحْزَابِ: ٦] وَفِي قِرَاءَةِ أُبَيٍّ وَهُوَ أَبٌ لَهُمْ، وَالْكَلَامُ فِي هَذِهِ الْمَبَاحِثِ قَدْ مَرَّ بِالِاسْتِقْصَاءِ فِي سُورَةِ هُودٍ ﵇.
Maksat kavminin kadınlarıdır; zira ümmetin peygamberi onlar için bir baba gibidir. Bu da Allah Teâlâ'nın: {النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ} “Peygamber, müminlere kendi canlarından daha yakındır/ önce gelir; eşleri de onların anneleridir” [Ahzâb 6] kavli gibidir; nitekim Übeyy kıraatinde 've o onlar için bir babadır' şeklindedir. Bu incelemelere dair açıklamalar Hûd aleyhisselam suresinde etraflıca geçmişti.