أما قوله: لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ فِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: {لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ} “[Resulüm!] Ömrüne andolsun ki onlar, sarhoşlukları içinde bocalayıp duruyorlardı” kavline gelince, bunda birkaç mesele vardır:
المسألة الْأُولَى: الْعَمْرُ وَالْعُمْرُ وَاحِدٌ وَسُمِّيَ الرَّجُلُ عُمَرًا تَفَاؤُلًا أَنْ يَبْقَى وَمِنْهُ قَوْلُ ابن أحمر:
Birinci Mesele: Amr (الْعَمْرُ) ve umr (الْعُمْرُ) birdir. Kişiye uzun yaşasın diye tefeülen Ömer (عُمَر) adı verilmiştir. İbn Ahmer'in şu sözü de bundandır:
ذَهَبَ الشَّبَابُ وَأَخْلَقَ الْعُمْرُ
Gençlik gitti, ömür ise eskidi.
وَعَمَّرَ الرَّجُلُ يُعَمِّرُ عَمْرًا وَعُمْرًا، فَإِذَا أَقْسَمُوا بِهِ قَالُوا: لَعَمْرُكَ وَعَمْرُكَ فَتَحُوا الْعَيْنَ لَا غَيْرَ. قَالَ الزَّجَّاجُ:
Bir kimse ömür sürdüğünde ammere'r-raculü yu'ammiru amran ve umran (عَمَّرَ الرَّجُلُ يُعَمِّرُ عَمْرًا وَعُمْرًا) denir. Yemin ettiklerinde ise sadece ayın harfini fethalı okuyarak le'amruke (لَعَمْرُكَ) ve amruke (عَمْرُكَ) derler. ez-Zeccâc şöyle demiştir:
لِأَنَّ الْفَتْحَ أَخَفُّ عَلَيْهِمْ وَهُمْ يُكْثِرُونَ الْقَسَمَ بِلَعَمْرِي وَلَعَمْرُكَ فَالْتَزَمُوا الْأَخَفَّ.
“Çünkü fetha onlara daha hafif gelir; le'amrî ve le'amruke şeklinde yemini çokça kullandıkları için en hafif olanı tercih etmişlerdir.”
المسألة الثَّانِيَةُ: فِي قَوْلِهِ: لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ قَالَتْ لِلُوطٍ ﵇: لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ أَيْ فِي غَوَايَتِهِمْ يَعْمَهُونَ، أَيْ يَتَحَيَّرُونَ فَكَيْفَ يَقْبَلُونَ قَوْلَكَ، وَيَلْتَفِتُونَ إِلَى نَصِيحَتِكَ. وَالثَّانِي: أَنَّ الْخِطَابُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَأَنَّهُ تَعَالَى أَقْسَمَ بِحَيَاتِهِ وَمَا أَقْسَمَ بِحَيَاةِ أَحَدٍ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ أَكْرَمُ الْخَلْقِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى قَالَ النَّحْوِيُّونَ: ارْتَفَعَ قَوْلُهُ: لَعَمْرُكَ بِالِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرُ مَحْذُوفٌ، وَالْمَعْنَى: لَعَمْرُكَ قَسَمِي وَحُذِفَ الْخَبَرُ، لِأَنَّ فِي الْكَلَامِ دَلِيلًا عَلَيْهِ وَبَابُ الْقَسَمِ يُحْذَفُ مِنْهُ الْفِعْلُ نَحْوَ: بِاللَّهِ لِأَفْعَلَنَّ، وَالْمَعْنَى: أَحْلِفُ بِاللَّهِ فَيُحْذَفُ لِعِلْمِ الْمُخَاطَبِ بِأَنَّكَ حَالِفٌ.
İkinci Mesele: {لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ} “Ömrüne andolsun ki onlar, sarhoşlukları içinde bocalayıp duruyorlardı” kavli hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Maksat, meleklerin Lût aleyhisselam'a şöyle demeleridir: “Ömrüne andolsun ki onlar sapıklıkları içinde bocalayıp duruyorlar, yani şaşkınlık içindedirler. Dolayısıyla senin sözünü nasıl kabul etsinler ve senin nasihatine nasıl kulak versinler?” İkincisi: Hitap Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'edir ve Allah Teâlâ onun hayatına yemin etmiştir; O, başka hiçbir kimsenin hayatına yemin etmemiştir. Bu da onun Allah Teâlâ katında mahlûkatın en şereflisi olduğuna delalet eder. Nahivciler şöyle demişlerdir: {لَعَمْرُكَ} kavli mübtedâ (özne) olarak merfûdur, haberi (yüklemi) ise hazfedilmiştir (düşürülmüştür). Mana: “Ömrüne andolsun ki [bu benim yeminimdir]” şeklindedir; sözde ona delalet eden bir karine bulunduğu için haber hazfedilmiştir. Yemin konusunda fiil de hazfedilir; nitekim billâhi le-ef'alenne (Allah'a andolsun ki elbette yapacağım) sözünde mana “Allah'a yemin ederim” demektir ve muhatabın senin yemin ettiğini bilmesi sebebiyle [fiil] hazfedilir.
ثم قال تَعَالَى: فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ أَيْ صَيْحَةُ جِبْرِيلَ ﵇ قَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: لَيْسَ فِي الْآيَةِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ تِلْكَ الصَّيْحَةَ صَيْحَةُ جِبْرِيلَ ﵇ فَإِنْ ثَبَتَ ذَلِكَ بِدَلِيلٍ قَوِيٍّ قِيلَ بِهِ، وَإِلَّا فَلَيْسَ فِي الْآيَةِ دَلَالَةٌ إِلَّا عَلَى أَنَّهُ جَاءَتْهُمْ صَيْحَةٌ عَظِيمَةٌ مُهْلِكَةٌ وَقَوْلُهُ: مُشْرِقِينَ يُقَالُ شَرَّقَ الشَّارِقُ يُشَرِّقُ شُرُوقًا لِكُلِّ مَا طَلَعَ من جانب الشرق، ومنه قولهم ما ذكر شَارِقٌ أَيْ طَلَعَ طَالِعٌ فَقَوْلُهُ: مُشْرِقِينَ أَيْ دَاخِلِينَ فِي الشُّرُوقِ يُقَالُ أَشْرَقَ الرَّجُلُ إِذَا دَخَلَ فِي الشُّرُوقِ، وَهُوَ بُزُوغُ الشَّمْسِ.
Sonra Allah Teâlâ: {فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ} “Bunun üzerine onları o korkunç ses yakalayıverdi” yani Cibrîl aleyhisselam'ın çığlığı [yakalayıverdi] buyurmuştur. Meâni ehli şöyle demiştir: Ayette o çığlığın Cibrîl aleyhisselam'ın çığlığı olduğuna dair bir delalet yoktur. Eğer bu husus kuvvetli bir delille sabit olursa kabul edilir, aksi takdirde ayette onlara helak edici, büyük bir çığlığın geldiğinden başka bir delalet yoktur. Ayetteki {مُشْرِقِينَ} “Güneş doğarken” kavline gelince; doğu cihetinden doğan her şey için şeraka'ş-şâriku yuşriku şurûkan (شَرَّقَ الشَّارِقُ يُشَرِّقُ شُرُوقًا) denir. Nitekim Arapların mâ zekere şârikun sözü de “bir doğan doğdukça” manasındadır. Dolayısıyla O'nun {مُشْرِقِينَ} kavli, “güneşin doğuş vaktine girmiş oldukları halde” demektir. Bir kimse güneşin doğuş vaktine girdiğinde eşraka'r-raculü denir ki bu da güneşin doğmasıdır.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى عَذَّبَهُمْ بِثَلَاثَةِ أَنْوَاعٍ مِنَ الْعَذَابِ: أَحَدُهَا: الصَّيْحَةُ الْهَائِلَةُ الْمُنْكَرَةُ.
Bil ki ayet, Allah Teâlâ'nın onları üç türlü azap ile cezalandırdığına delalet etmektedir: Birincisi: Korkunç ve dehşet verici o sestir (çığlıktır).
وَثَانِيهَا: أَنَّهُ جَعَلَ عَالِيَهَا سَافِلَهَا. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ أَمْطَرَ عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ، وَكُلُّ هَذِهِ الْأَحْوَالِ قَدْ مَرَّ تَفْسِيرُهَا فِي سُورَةِ هُودٍ.
İkincisi: O memleketin altını üstüne getirmesidir. Üçüncüsü: Üzerlerine pişirilmiş balçıktan taşlar yağdırmasıdır. Bütün bu durumların tefsiri Hûd suresinde geçmişti.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ يُقَالُ تَوَسَّمْتُ فِي فُلَانٍ خَيْرًا أَيْ رَأَيْتُ فِيهِ أَثَرًا مِنْهُ وَتَفَرَّسْتُهُ فِيهِ، وَاخْتَلَفَتْ عِبَارَاتُ الْمُفَسِّرِينَ فِي تَفْسِيرِ الْمُتَوَسِّمِينَ قِيلَ: الْمُتَفَرِّسِينَ، وَقِيلَ: النَّاظِرِينَ، وَقِيلَ:
Sonra Allah Teâlâ: {إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ} “Şüphesiz bunda, ferasetli/derinlemesine düşünenler için ibretler vardır” buyurmuştur. Bir kimse hakkında hayır sezildiğinde tevessemtü fî fulânin hayran denir; yani “onda hayrın bir izini gördüm ve onun hakkında bir feraset gösterdim” demektir. Müfessirlerin el-mütevessimîn (الْمُتَوَسِّمِينَ) ifadesini tefsirindeki ibareleri farklılık göstermiştir: Feraset sahipleri denilmiştir; bakanlar denilmiştir;
الْمُتَفَكِّرِينَ، وَقِيلَ: الْمُعْتَبِرِينَ، وَقِيلَ: الْمُتَبَصِّرِينَ. قَالَ الزَّجَّاجُ: حَقِيقَةُ الْمُتَوَسِّمِينَ فِي اللُّغَةِ الْمُتَثَبِّتُونَ فِي نَظَرِهِمْ حَتَّى يَعْرِفُوا سِمَةَ الشَّيْءِ وَصِفَتَهُ وَعَلَامَتَهُ، وَالْمُتَوَسِّمُ النَّاظِرُ فِي السِّمَةِ الدَّالَّةِ تَقُولُ: تَوَسَّمْتُ/ فِي فُلَانٍ كَذَا أَيْ عَرَفْتُ وَسْمَ ذَلِكَ وَسَمْتَهُ فِيهِ.
düşünenler denilmiştir, ibret alanlar denilmiştir ve basiret sahipleri denilmiştir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: “el-Mütevessimîn kelimesinin dildeki asıl manası, bir şeyin alâmetini, vasfını ve işaretini bilinceye kadar bakışlarında sebat edenlerdir. Mütevessim, delalet eden alâmete bakandır. Tevessemtü fî fulânin kezâ (فlanda şu durumu sezdim) dersin; yani onda o şeyin işaretini ve alâmetini bildim demektir.”
ثم قال: وَإِنَّها لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّها عَائِدٌ إِلَى مَدِينَةِ قَوْمِ لُوطٍ، وَقَدْ سَبَقَ ذكرها في قوله، وَجاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَقَوْلُهُ: لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ أَيْ هَذِهِ الْقُرَى وَمَا ظَهَرَ فِيهَا مِنْ آثَارِ قَهْرِ اللَّهِ وَغَضَبِهِ لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ ثَابِتٍ لَمْ يَنْدَرِسْ وَلَمْ يُخْفَ، وَالَّذِينَ يَمُرُّونَ مِنَ الْحِجَازِ إِلَى الشَّامِ يُشَاهِدُونَهَا.
Sonra Allah Teâlâ: {وَإِنَّها لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ} “O [harap olmuş şehir], hâlâ işlek bir yol üzerindedir” buyurmuştur. {وَإِنَّها} kavlindeki zamir, Lût kavminin şehrine racidir; nitekim daha önce: {وَجاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ} “Şehir halkı geldi” kavlinde zikri geçmişti. O'nun: {لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ} kavli ise; bu beldeler ve oralarda Allah'ın kahır ve gazabından açığa çıkan izler, silinip gitmemiş ve gizli kalmamış sabit ve işlek bir yol üzerindedir, Hicaz'dan Şam'a geçenler buraları bizzat görürler demektir.
ثم قال: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ أَيْ كُلُّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَصَدَّقَ الْأَنْبِيَاءَ وَالرُّسُلَ عَرَفَ أَنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا كَانَ لِأَجْلِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى انْتَقَمَ لِأَنْبِيَائِهِ مِنْ أُولَئِكَ الْجُهَّالِ، أَمَّا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ فَإِنَّهُمْ يَحْمِلُونَهُ عَلَى حَوَادِثِ الْعَالَمِ وَوَقَائِعِهِ، وَعَلَى حُصُولِ القرانات الكوكبية والاتصالات الفلكية والله أعلم.
Sonra Allah Teâlâ: {إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ} “Şüphesiz bunda inananlar için bir ibret vardır” buyurmuştur. Yani Allah'a inanan ve peygamberler ile resulleri tasdik eden herkes, bunun ancak Allah Teâlâ'nın peygamberlerinin intikamını o cahillerden alması sebebiyle olduğunu anlar. Allah'a inanmayanlara gelince, onlar bunu âlemin olağan hadiselerine, vukuatına, yıldızların kavuşumlarına ve feleki irtibatlara bağlarlar. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الحجر (١٥) : الآيات ٧٨ الى ٧٩]
[Hicr Suresi (15), Ayetler 78-79]
وَإِنْ كانَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ لَظالِمِينَ (٧٨) فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ وَإِنَّهُما لَبِإِمامٍ مُبِينٍ (٧٩)
{وَإِنْ كانَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ لَظالِمِينَ (٧٨) فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ وَإِنَّهُما لَبِإِمامٍ مُبِينٍ (٧٩)} “Gerçekten Eyke halkı da zalim kimselerdi. (78) Biz de onlardan intikam aldık. Şüphesiz her iki [belde de] açık bir yol üzerindedir. (79)”
اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ هِيَ الْقِصَّةُ الثَّالِثَةُ مِنَ الْقِصَصِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ. فَأَوَّلُهَا: قِصَّةُ آدَمَ وَإِبْلِيسَ. وَثَانِيهَا:
Bil ki bu, bu surede zikredilen kıssaların üçüncüsüdür. İlki: Âdem ve İblîs kıssasıdır. İkincisi:
قِصَّةُ إِبْرَاهِيمَ وَلُوطٍ. وَثَالِثُهَا: هَذِهِ الْقِصَّةُ، وَأَصْحَابُ الْأَيْكَةِ هُمْ قَوْمُ شُعَيْبٍ ﵇، كَانُوا أَصْحَابَ غِيَاضٍ فَكَذَّبُوا شُعَيْبًا فَأَهْلَكَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِعَذَابِ يَوْمِ الظُّلَّةِ، وَقَدْ ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى قِصَّتَهُمْ فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ، وَالْأَيْكَةُ الشَّجَرُ الْمُلْتَفُّ. يُقَالُ: أَيْكَةٌ وَأَيْكٌ كَشَجَرَةٍ وَشَجَرٍ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْأَيْكُ هُوَ شَجَرُ الْمُقْلِ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ:
İbrâhim ve Lût kıssasıdır. Üçüncüsü: Bu kıssadır. Eyke halkı ise Şuayb aleyhisselam'ın kavmidir; bunlar sık ağaçlıklı korulukların sahipleriydiler, Şuayb'ı yalanladılar, Allah Teâlâ da onları 'Gölge Günü' azabı ile helak etti. Allah Teâlâ onların kıssasını Şuarâ suresinde zikretmiştir. el-Eyke (الْأَيْكَةُ), birbirine sarmaş dolaş olmuş ağaçlıktır. Tıpkı şeceratün ve şecerun dendiği gibi, tekili için eyketün (أَيْكَةٌ) ve çoğulu için eykün (أَيْكٌ) denir. İbn Abbâs: 'el-Eyk, mukl ağacıdır' demiştir. el-Kelbî ise şöyle demiştir:
الْأَيْكَةُ الْغَيْضَةُ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: هَؤُلَاءِ أَهْلُ مَوْضِعٍ كَانَ ذَا شَجَرٍ. قَالَ الواحدي: ومعنى إن واللام للتوكيد وإن هاهنا هِيَ الْمُخَفَّفَةُ مِنَ الثَّقِيلَةِ، وَقَوْلُهُ: فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: اشْتَدَّ الْحَرُّ فِيهِمْ أَيَّامًا، ثُمَّ اضْطَرَمَ عَلَيْهِمُ الْمَكَانُ نَارًا فَهَلَكُوا عَنْ آخِرِهِمْ وَقَوْلُهُ: وَإِنَّهُما فِيهِ قَوْلَانِ:
“el-Eyke, koruluktur (ağaçlıktır).” ez-Zeccâc da: “Bunlar ağaçlık olan bir yerin ahalisidir” demiştir. el-Vâhidî şöyle demiştir: “İn (إِنْ) ve lâm (اللام) harflerinin manası pekiştirme (tekit) içindir; buradaki in, şeddeli olan inne'den hafifletilmiş (muhaffefe) olan edattır.” Allah Teâlâ'nın: {فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ} “Biz de onlardan intikam aldık” kavli hakkında müfessirler şöyle demiştir: Üzerlerinde sıcaklık günlerce şiddetlendi, sonra bulundukları yer alev alev ateş kesildi de hepsi son ferdine kadar helak oldular. O'nun: {وَإِنَّهُما} “Şüphesiz her ikisi de” kavli hakkında iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ قُرَى قَوْمِ لُوطٍ ﵇ وَالْأَيْكَةُ.
Birinci Görüş: Maksat, Lût aleyhisselam kavminin şehirleri ile Eyke'dir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: الضَّمِيرُ لِلْأَيْكَةِ وَمَدْيَنَ لِأَنَّ شُعَيْبًا ﵇ كَانَ مَبْعُوثًا إِلَيْهِمَا فَلَمَّا ذَكَرَ الْأَيْكَةَ دَلَّ بِذِكْرِهَا عَلَى مَدْيَنَ فَجَاءَ بِضَمِيرِهِمَا وَقَوْلُهُ: لَبِإِمامٍ مُبِينٍ أَيْ بِطَرِيقٍ وَاضِحٍ وَالْإِمَامُ اسْمُ مَا يُؤْتَمُّ بِهِ. قَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: إِنَّمَا جُعِلَ الطَّرِيقُ إِمَامًا لِأَنَّهُ يُؤَمُّ وَيُتَّبَعُ. قَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: لِأَنَّ الْمُسَافِرَ يَأْتَمُّ بِهِ حَتَّى يَصِيرَ إِلَى الْمَوْضِعِ الَّذِي يُرِيدُهُ وَقَوْلُهُ: مُبِينٍ يُحْتَمَلُ أَنَّهُ مُبِينٌ فِي نَفْسِهِ وَيُحْتَمَلُ/ أَنَّهُ مُبِينٌ لِغَيْرِهِ، لِأَنَّ الطَّرِيقَ يَهْدِي إِلَى الْمَقْصِدِ.
İkinci Görüş: Zamir Eyke ve Medyen içindir; zira Şuayb aleyhisselam her ikisine de gönderilmişti. Eyke'yi zikredince, onun zikriyle Medyen'e de delalet etmiş oldu ve bu yüzden ikisinin tesniye zamirini getirdi. O'nun: {لَبِإِمامٍ مُبِينٍ} “Açık bir yol üzerindedir” kavli, yani açık ve belirgin bir yol üzerindedir demektir. İmam (الْإِمَامُ), kendisine uyulan şeyin adıdır. el-Ferrâ ve ez-Zeccâc şöyle demişlerdir: “Yolun 'imam' kılınması, kendisine yönelindiği ve peşinden gidildiği içindir.” İbn Kuteybe ise şöyle demiştir: “Çünkü yolcu, gitmek istediği yere varıncaya kadar yolu takip eder/ona uyar.” O'nun: {مُبِينٍ} “Açık” kavline gelince; onun bizzat kendisinin apaçık olması da, yol hedefe ulaştırdığı için başkasına açıkça yol gösterici olması da muhtemeldir.
[سورة الحجر (١٥) : الآيات ٨٠ الى ٨٤]
[Hicr Suresi (15), Ayetler 80-84]
وَلَقَدْ كَذَّبَ أَصْحابُ الْحِجْرِ الْمُرْسَلِينَ (٨٠) وَآتَيْناهُمْ آياتِنا فَكانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ (٨١) وَكانُوا يَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً آمِنِينَ (٨٢) فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُصْبِحِينَ (٨٣) فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ (٨٤)
{وَلَقَدْ كَذَّبَ أَصْحابُ الْحِجْرِ الْمُرْسَلِينَ (٨٠) وَآتَيْناهُمْ آياتِنا فَكانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ (٨١) وَكانُوا يَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً آمِنِينَ (٨٢) فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُصْبِحِينَ (٨٣) فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ (٨٤)} “Andolsun ki Hicr halkı da peygamberleri yalanladı. (80) Onlara ayetlerimizi verdik de onlardan yüz çevirdiler. (81) Dağlardan güvenli güvenli evler yontuyorlardı. (82) Nihayet onları da sabah vaktinde o korkunç ses yakalayıverdi. (83) Kazanmakta oldukları şeyler kendilerine hiçbir fayda sağlamadı. (84)”
هَذِهِ هِيَ الْقِصَّةُ الرَّابِعَةُ، وَهِيَ قِصَّةُ صَالِحٍ. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: الْحِجْرُ اسْمُ وَادٍ كَانَ يَسْكُنُهُ ثَمُودُ وَقَوْلُهُ:
Bu dördüncü kıssadır ve Sâlih'in kıssasıdır. Müfessirler şöyle demiştir: el-Hicr (الْحِجْرُ), Semûd kavminin ikamet ettiği bir vadinin adıdır. O'nun:
الْمُرْسَلِينَ الْمُرَادُ مِنْهُ صَالِحٌ وَحْدَهُ، وَلَعَلَّ الْقَوْمَ كَانُوا بَرَاهِمَةً مُنْكِرِينَ لِكُلِّ الرُّسُلِ وَقَوْلُهُ: وَآتَيْناهُمْ آياتِنا يُرِيدُ النَّاقَةَ، وَكَانَ فِي النَّاقَةِ آيَاتٌ كَثِيرَةٌ كَخُرُوجِهَا مِنَ الصَّخْرَةِ وَعِظَمِ خَلْقِهَا وَظُهُورِ نِتَاجِهَا عِنْدَ خُرُوجِهَا، وَكَثْرَةِ لَبَنِهَا وَأَضَافَ الْإِيتَاءَ إِلَيْهِمْ وَإِنْ كَانَتِ النَّاقَةُ آيَةً لِصَالِحٍ لِأَنَّهَا آيَاتُ رَسُولِهِمْ، وَقَوْلُهُ: فَكانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ النَّظَرَ وَالِاسْتِدْلَالَ وَاجِبٌ وَأَنَّ التَّقْلِيدَ مَذْمُومٌ وَقَوْلُهُ: وَكانُوا يَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ قَدْ ذَكَرْنَا كَيْفِيَّةَ ذَلِكَ النَّحْتِ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ وَقَوْلُهُ: آمِنِينَ يُرِيدُ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ، وَقَالَ الْفَرَّاءُ: آمِنِينَ أَنْ يَقَعَ سَقْفُهُمْ عَلَيْهِمْ وَقَوْلُهُ: فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ أَيْ مَا دَفَعَ عَنْهُمُ الضُّرَّ وَالْبَلَاءَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ مِنْ نَحْتِ تِلْكَ الْجِبَالِ وَمِنْ جَمْعِ تِلْكَ الأموال. والله أعلم.
{الْمُرْسَلِينَ} “Peygamberleri” kavlinden maksat sadece Sâlih'tir; muhtemelen o kavim bütün resulleri inkâr eden Brahmanlar gibiydi. O'nun: {وَآتَيْناهُمْ آياتِنا} “Onlara ayetlerimizi verdik” kavli ile dişi deveyi kastetmektedir; dişi devede kayadan çıkması, cüssesinin büyüklüğü, çıktığı anda yavrusunun doğması ve sütünün çokluğu gibi pek çok ayet (mucize) vardı. Deve, peygamberlerinin mucizesi olmasına rağmen verme fiilini onlara izafe etmiştir; çünkü o, resullerinin mucizeleriydi. O'nun: {فَكانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ} “Onlardan yüz çeviriyorlardı” kavli, akıl yürütüp delil aramanın (nazar ve istidlalin) vacip olduğuna ve taklidin yerildiğine delalet eder. O'nun: {وَكانُوا يَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ} “Dağlardan yontuyorlardı” kavlindeki bu yontmanın nasıl olduğunu A'râf suresinde zikretmiştik. O'nun: {آمِنِينَ} “Güven içinde” kavli, Allah'ın azabından [güvende olduklarını zannederek] demektir. el-Ferrâ ise: “Tavanlarının üzerlerine çökmesinden emin olarak” demiştir. O'nun: {فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ} “Kazanmakta oldukları şeyler kendilerine hiçbir fayda sağlamadı” kavli; o dağları yontmaktan ve o malları biriktirmekten ibaret olan amelleri, zararı ve belayı onlardan savuşturamadı demektir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الحجر (١٥) : الآيات ٨٥ الى ٨٦]
[Hicr Suresi (15), Ayetler 85-86]
وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلاَّ بِالْحَقِّ وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ (٨٥) إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْخَلاَّقُ الْعَلِيمُ (٨٦)
{وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلاَّ بِالْحَقِّ وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ (٨٥) إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْخَلاَّقُ الْعَلِيمُ (٨٦)} “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri ancak hak ile yarattık. Şüphesiz o kıyamet saati mutlaka gelecektir. Şimdi sen güzel bir hoşgörüyle muamele et. (85) Şüphesiz senin Rabbin, her şeyi yaratan ve her şeyi bilendir. (86)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَنَّهُ أَهْلَكَ الْكُفَّارَ فَكَأَنَّهُ قِيلَ: الْإِهْلَاكُ وَالتَّعْذِيبُ كَيْفَ يَلِيقُ بِالرَّحِيمِ الْكَرِيمِ. فَأَجَابَ عَنْهُ بِأَنِّي إِنَّمَا خَلَقْتُ الْخَلْقَ لِيَكُونُوا مُشْتَغِلِينَ بِالْعِبَادَةِ وَالطَّاعَةِ فَإِذَا تَرَكُوهَا/ وَأَعْرَضُوا عَنْهَا وَجَبَ فِي الْحِكْمَةِ إِهْلَاكُهُمْ وَتَطْهِيرُ وَجْهِ الْأَرْضِ مِنْهُمْ، وَهَذَا النَّظْمُ حَسَنٌ إِلَّا أَنَّهُ إِنَّمَا يَسْتَقِيمُ عَلَى قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ، قَالَ الْجُبَّائِيُّ:
Bil ki Allah Teâlâ kâfirleri helak ettiğini zikredince, sanki: “Helak etmek ve azaplandırmak, Rahîm ve Kerîm olan zata nasıl yakışır?” denilmiş gibi oldu. O da buna şöyle cevap verdi: “Ben mahlûkatı ancak ibadet ve itaatle meşgul olsunlar diye yarattım; onlar itaati terk edip ondan yüz çevirince, hikmet gereği onların helak edilmesi ve yeryüzünün onlardan temizlenmesi vacip oldu.” Bu irtibat (nazım) güzeldir; ancak bu izah yalnızca Mu'tezile'nin görüşüne göre tutarlıdır. el-Cübbâî şöyle demiştir:
دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى مَا خلق السموات وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلَّا حَقًّا وَبِكَوْنِ الْحَقِّ لَا يَكُونُ الْبَاطِلَ، لِأَنَّ كُلَّ مَا فُعِلَ بَاطِلًا وَأُرِيدَ بِفِعْلِهِ كَوْنَ الْبَاطِلِ لَا يَكُونُ حَقًّا وَلَا يَكُونُ مَخْلُوقًا بِالْحَقِّ، وَفِيهِ بُطْلَانُ مَذْهَبِ الْجَبْرِيَّةِ الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّ أَكْثَرَ مَا خلقه الله تعالى بين السموات وَالْأَرْضِ مِنَ الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي بَاطِلٌ.
“Ayet, Allah Teâlâ'nın gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri ancak hak olarak yarattığına ve hakkın varlığıyla bâtılın olamayacağına delalet etmiştir; çünkü bâtıl olarak işlenen ve fiiliyle bâtılın varlığı murat edilen hiçbir şey hak olamaz ve hak ile yaratılmış sayılamaz. Bunda, Allah Teâlâ'nın gökler ile yer arasında yarattığı şeylerin çoğunun küfür ve günahlardan ibaret bâtıl şeyler olduğunu iddia eden Cebriyye mezhebinin tutarsızlığı vardır.”
وَاعْلَمْ أَنَّ أَصْحَابَنَا قَالُوا: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ هُوَ الْخَالِقُ لِجَمِيعِ أَعْمَالِ الْعِبَادِ، لِأَنَّهَا تدل على أنه سبحانه هو الخالق للسموات وَالْأَرْضِ وَلِكُلِّ مَا بَيْنَهُمَا. وَلَا شَكَّ أَنَّ أَفْعَالَ الْعِبَادِ بَيْنَهُمَا فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ خَالِقُهَا هُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ، وَفِي الْآيَةِ وَجْهٌ آخَرُ فِي النَّظْمِ وَهُوَ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ ذِكْرِ هَذِهِ الْقِصَصِ تَصْبِيرُ اللَّهِ تَعَالَى مُحَمَّدًا ﵊ عَلَى سَفَاهَةِ قَوْمِهِ فَإِنَّهُ إِذَا سَمِعَ أَنَّ الْأُمَمَ السَّالِفَةَ كَانُوا يُعَامِلُونَ أَنْبِيَاءَ اللَّهِ تَعَالَى بِمِثْلِ هَذِهِ الْمُعَامَلَاتِ الْفَاسِدَةِ سَهُلَ تَحَمُّلُ تِلْكَ السَّفَاهَاتِ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ أَنْزَلَ الْعَذَابَ عَلَى الْأُمَمِ السَّالِفَةِ فَعِنْدَ هَذَا قَالَ لِمُحَمَّدٍ ﷺ: وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ وَإِنَّ اللَّهَ لَيَنْتَقِمُ لَكَ فيها من عدائك وَيُجَازِيكَ وَإِيَّاهُمْ عَلَى حَسَنَاتِكَ وَسَيِّئَاتِهِمْ، فَإِنَّهُ مَا خلق السموات وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ وَالْعَدْلِ وَالْإِنْصَافِ فَكَيْفَ يَلِيقُ بِحِكْمَتِهِ إِهْمَالُ أَمْرِكَ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا صَبَّرَهُ عَلَى أَذَى قَوْمِهِ رَغَّبَهُ بَعْدَ ذَلِكَ فِي الصَّفْحِ عَنْ سَيِّئَاتِهِمْ فَقَالَ:
Bil ki bizim ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri) şöyle demiştir: Bu ayet, kulların bütün fiillerinin yaratıcısının Allah Teâlâ olduğuna delalet eder; zira ayet, O'nun göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin yaratıcısı olduğuna delalet etmektedir. Şüphe yok ki kulların fiilleri de ikisi arasındadır; binaenaleyh onların yaratıcısının da Sübhân olan Allah olması vaciptir. Ayetin nazmında diğer bir cihet de şudur: Bu kıssaların zikredilmesinden maksat, Allah Teâlâ'nın Muhammed aleyhisselam'ı kavminin beyinsizliklerine karşı sabırlı kılmaktır. Zira o, geçmiş ümmetlerin Allah Teâlâ'nın peygamberlerine buna benzer çirkin muamelelerde bulunduğunu işittiğinde, bu beyinsizliklere katlanmak Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e kolaylaşır. Sonra Allah Teâlâ geçmiş ümmetlerin üzerine azap indirdiğini beyan edince, işte bu noktada Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmuştur: {وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ} “Şüphesiz o kıyamet saati mutlaka gelecektir”; Allah onda senin intikamını düşmanlarından alacak, seni iyiliklerinle, onları da kötülükleriyle cezalandırıp mükâfatlandıracaktır. Zira O gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri ancak hak, adalet ve hakkaniyet ile yaratmıştır; öyleyse O'nun hikmetine senin işini yüzüstü bırakmak nasıl yakışır? Sonra Allah Teâlâ kavminin eziyetine karşı onu sabırlı kıldıktan sonra, onları bağışlayıp kötülüklerinden vazgeçmeye teşvik ederek şöyle buyurmuştur:
فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ أَيْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ، وَاحْتَمِلْ مَا تَلْقَى مِنْهُمْ إِعْرَاضًا جَمِيلًا بِحِلْمٍ وَإِغْضَاءٍ، وَقِيلَ: هُوَ مَنْسُوخٌ بِآيَةِ السَّيْفِ وَهُوَ بَعِيدٌ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ ذَلِكَ أَنْ يُظْهِرَ الْخُلُقَ الْحَسَنَ وَالْعَفْوَ وَالصَّفْحَ، فَكَيْفَ يَصِيرُ مَنْسُوخًا.
{فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ} “Şimdi sen güzel bir hoşgörüyle muamele et” yani onlardan yüz çevir ve onlardan gördüğün şeylere hilm ve göz yumma ile güzel bir şekilde katlan. Bunun kılıç ayetiyle neshedildiği de söylenmiştir; fakat bu uzak bir ihtimaldir, çünkü bundan maksat güzel ahlâkı, affı ve hoşgörüyü göstermektir; öyleyse nasıl mensuh olabilir?
ثم قال: إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ خَلَقَ الْخَلْقَ مَعَ اخْتِلَافِ طَبَائِعِهِمْ وَتَفَاوُتِ أَحْوَالِهِمْ مَعَ عِلْمِهِ بِكَوْنِهِمْ كَذَلِكَ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَإِنَّمَا خَلَقَهُمْ مَعَ هَذَا التَّفَاوُتِ، وَمَعَ الْعِلْمِ بِذَلِكَ التَّفَاوُتِ. أَمَّا عَلَى قَوْلِ أَهْلِ السُّنَّةِ فَلِمَحْضِ الْمَشِيئَةِ وَالْإِرَادَةِ. وَأَمَّا عَلَى قَوْلِ المعتزلة فلأجل المصلحة والحكمة، والله أعلم.
Sonra: {إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ} “Şüphesiz senin Rabbin, her şeyi yaratan ve her şeyi bilendir” buyurmuştur. Bunun manası şudur: O, mahlûkatı tabiatlarının farklılığı ve durumlarının değişkenliği ile beraber ve onların böyle olacağını bilerek yaratmıştır. Durum böyle olunca, onları bu farklılıklarıyla ve o farklılığı bilerek yaratması; Ehl-i Sünnet'in kavline göre sırf meşiet ve iradeden dolayıdır. Mu'tezile'nin kavline göre ise maslahat ve hikmetten ötürüdür. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الحجر (١٥) : الآيات ٨٧ الى ٨٨]
[Hicr Suresi (15), Ayetler 87-88]
وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ (٨٧) لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ (٨٨)
{وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ (٨٧) لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ (٨٨)} “Andolsun ki biz sana tekrarlanan yedi [ayeti] ve yüce Kur'an'ı verdik. (87) Onlardan bazı zümrelere verdiğimiz dünya metaına sakın gözlerini dikme, onlara karşı hüzünlenme ve müminlere kanatlarını indir. (88)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا صَبَّرَهُ عَلَى أَذَى قَوْمِهِ وَأَمَرَهُ بِأَنْ يَصْفَحَ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ أَتْبَعَ ذَلِكَ بِذِكْرِ النِّعَمِ الْعَظِيمَةِ الَّتِي خَصَّ اللَّهُ تَعَالَى مُحَمَّدًا ﷺ بِهَا، لِأَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا تَذَكَّرَ كَثْرَةَ نِعَمِ اللَّهِ عَلَيْهِ سَهُلَ عَلَيْهِ الصَّفْحُ وَالتَّجَاوُزُ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: {وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ} “Andolsun ki biz sana tekrarlanan yedi [ayeti] ve yüce Kur'an'ı verdik” kavli hakkında] Bil ki Allah Teâlâ, Peygamber'i kavminin eziyetlerine karşı sabırlı kılıp ona güzel bir hoşgörüyle muamele etmesini emredince, bunun hemen peşinden Allah Teâlâ'nın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e tahsis ettiği büyük nimetleri zikretmiştir; çünkü insan, Allah'ın üzerindeki nimetlerinin çokluğunu hatırlayınca affetmesi ve bağışlaması kendisine kolay gelir. Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: آتَيْناكَ سَبْعاً يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ سَبْعًا مِنَ الْآيَاتِ وَأَنْ يَكُونَ سَبْعًا مِنَ السُّوَرِ وَأَنْ يَكُونَ سَبْعًا مِنَ الْفَوَائِدِ. وَلَيْسَ فِي اللَّفْظِ مَا يَدُلُّ عَلَى التَّعْيِينِ. وَأَمَّا الْمَثَانِي: فَهُوَ صِيغَةُ جَمْعٍ. وَاحِدُهُ مُثَنَّاةٌ، وَالْمُثَنَّاةُ كُلُّ شَيْءٍ يُثَنَّى، أَيْ يُجْعَلُ اثْنَيْنِ مِنْ قَوْلِكَ: ثَنَيْتُ الشَّيْءَ إِذَا عَطَفْتَهُ أَوْ ضَمَمْتَ إِلَيْهِ آخَرَ، وَمِنْهُ يُقَالُ: لِرُكْبَتَيِ الدَّابَّةِ وَمِرْفَقَيْهَا مَثَانِيَ، لِأَنَّهَا تُثْنَى بِالْفَخِذِ وَالْعَضُدِ، وَمَثَانِي الْوَادِي مَعَاطِفُهُ.
Birinci Mesele: Bil ki O'nun: {آتَيْناكَ سَبْعاً} “Sana yedi şeyi verdik” kavlinin yedi ayet olması da, yedi sure olması da, yedi fayda olması da muhtemeldir. Lafızda bunu belirleyen bir husus yoktur. el-Mesânî (الْمَثَانِي) kelimesine gelince; o bir çoğul lafızdır, tekili müsenneh (مُثَنَّاةٌ)'dir. Müsenneh ise ikilenen, yani bir şeyi büktüğünde veya ona bir başkasını eklediğinde söylediğin seneytü'ş-şey'e sözünden hareketle iki kılınan her şeydir. Nitekim binek hayvanının iki dizine ve iki dirseğine uyluk ve pazıya katlandığı için mesânî denilir; vadinin büküntülerine de mesâni'l-vâdî denir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: سَبْعًا مِنَ الْمَثَانِي مَفْهُومُهُ سَبْعَةُ أَشْيَاءَ مِنْ جِنْسِ الْأَشْيَاءِ الَّتِي تُثَنَّى وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا
Bunu bildiğinde deriz ki: {سَبْعاً مِنَ الْمَثَانِي} “Tekrarlanan yedi” ifadesinin mefhumu, tekrarlanan/ikilenen şeyler cinsinden yedi şey demektir. Şüphe yok ki bu
الْقَدْرَ مُجْمَلٌ وَلَا سَبِيلَ إِلَى تَعْيِينِهِ إِلَّا بِدَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ وَلِلنَّاسِ فِيهِ أَقْوَالٌ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّهُ فَاتِحَةُ الْكِتَابِ وَهُوَ قَوْلُ عُمَرَ وَعَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَالْحَسَنِ وَأَبِي الْعَالِيَةِ وَمُجَاهِدٍ وَالضَّحَّاكِ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَقَتَادَةَ،
miktar mücmeldir ve onu belirlemenin harici bir delil olmaksızın yolu yoktur. Bu hususta insanların görüşleri vardır: Birincisi ve müfessirlerin çoğunun kavli olanı: Bunun Fâtihâtü'l-Kitâb (Fatiha Suresi) olduğudur; bu, Ömer, Ali, İbn Mes'ûd, Ebû Hüreyre, el-Hasan, Ebu'l-Âliye, Mücâhid, ed-Dahhâk, Saîd b. Cübeyr ve Katâde'nin görüşüdür.
وَرُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَرَأَ الْفَاتِحَةَ وَقَالَ: هِيَ السَّبْعُ الْمَثَانِي رَوَاهُ أَبُو هُرَيْرَةَ،
Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Fâtiha'yı okumuş ve: “O, es-Seb'u'l-Mesânî'dir” buyurmuştur; bunu Ebû Hüreyre rivayet etmiştir.
وَالسَّبَبُ فِي وُقُوعِ هَذَا الِاسْمِ عَلَى الْفَاتِحَةِ أَنَّهَا سَبْعُ آيَاتٍ، وَأَمَّا السَّبَبُ فِي تَسْمِيَتِهَا بِالْمَثَانِي فَوُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهَا تُثَنَّى فِي كُلِّ صَلَاةٍ بِمَعْنَى أَنَّهَا تُقْرَأُ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ. وَالثَّانِي: قَالَ الزَّجَّاجُ: سُمِّيَتْ مَثَانِيَ لِأَنَّهَا يُثَنَّى بَعْدَهَا مَا يُقْرَأُ مَعَهَا. الثَّالِثُ:
Bu ismin Fâtiha'ya verilmesinin sebebi onun yedi ayet olmasıdır. Ona el-Mesânî denilmesinin sebebine gelince, bunun birkaç yönü vardır: Birincisi: Her rekatta okunması manasında, her namazda tekrarlanmasıdır (ikilenmesidir). İkincisi: ez-Zeccâc şöyle demiştir: “Fâtiha'ya mesânî denilmiştir, çünkü onunla beraber okunan şeyler onun ardından ikinci olarak okunur.” Üçüncüsü:
سُمِّيَتْ آيَاتُ الْفَاتِحَةِ مَثَانِيَ، لِأَنَّهَا قُسِّمَتْ قِسْمَيْنِ اثْنَيْنِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ مَا
Fâtiha'nın ayetlerine iki kısma ayrıldığı için mesânî denilmiştir. Buna delil ise şu
رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى قَسَمْتُ الصَّلَاةَ بَيْنِي وَبَيْنَ عَبْدِي نِصْفَيْنِ»
rivayettir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Allah Teâlâ buyurur ki: Namazı [Fâtiha'yı] kendimle kulum arasında iki yarıya böldüm.”
وَالْحَدِيثُ مَشْهُورٌ. الرَّابِعُ: سُمِّيَتْ مَثَانِيَ لِأَنَّهَا قِسْمَانِ ثَنَاءٌ وَدُعَاءٌ، وَأَيْضًا النِّصْفُ الْأَوَّلُ مِنْهَا حَقُّ الرُّبُوبِيَّةِ وَهُوَ الثَّنَاءُ، وَالنِّصْفُ الثَّانِي حَقُّ الْعُبُودِيَّةِ وَهُوَ الدُّعَاءُ. الْخَامِسُ: سُمِّيَتِ الْفَاتِحَةُ بِالْمَثَانِي، لِأَنَّهَا نَزَلَتْ مَرَّتَيْنِ مَرَّةً بِمَكَّةَ فِي أَوَائِلِ مَا نَزَلَ مِنَ الْقُرْآنِ وَمَرَّةً بِالْمَدِينَةِ. السَّادِسُ: سُمِّيَتْ بِالْمَثَانِي، لِأَنَّ كَلِمَاتِهَا مُثَنَّاةٌ مِثْلُ: الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ ... إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ [الفاتحة: ٣، ٥- ٧] وَفِي قِرَاءَةِ عُمَرَ: (غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَغَيْرِ الضَّالِّينَ) . السَّابِعُ:
Bu hadis meşhurdur. Dördüncüsü: Fâtiha'ya mesânî denilmiştir, çünkü o sena ve dua olmak üzere iki kısımdır; keza onun ilk yarısı senadan ibaret olan rububiyet hakkı, ikinci yarısı ise duadan ibaret olan ubudiyet hakkıdır. Beşincisi: Fâtiha'ya mesânî denilmiştir, çünkü iki defa inmiştir: Bir defa Mekke'de Kur'an'dan ilk inenler arasında, bir defa da Medine'de. Altıncısı: Fâtiha'ya mesânî denilmiştir, çünkü kelimeleri çifterlidir; nitekim: {الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ ... إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ} “Rahmân, Rahîm... Yalnız sana kulluk eder ve yalnız senden yardım dileriz. Bizi dosdoğru yola ilet, kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna” [Fâtiha 3, 5-7] ve Ömer'in kıraatinde: gayri'l-mağdûbi aleyhim ve gayri'd-dâllîn şeklindedir. Yedincisi:
قَالَ الزَّجَّاجُ: سُمِّيَتِ الْفَاتِحَةُ بِالْمَثَانِي لِاشْتِمَالِهَا عَلَى الثَّنَاءِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى وَهُوَ حَمْدُ اللَّهِ وَتَوْحِيدُهُ وَمُلْكُهُ.
ez-Zeccâc şöyle demiştir: “Fâtiha'ya, Allah'a hamd, O'nun tevhidi ve mülkünden ibaret olan Allah Teâlâ'ya senayı (övgüyü) içerdiği için mesânî denilmiştir.”
وَاعْلَمْ أَنَّا إِذَا حَمَلْنَا قَوْلَهُ: سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي عَلَى سُورَةِ الْفَاتِحَةِ فَهَهُنَا أَحْكَامٌ:
Bil ki {سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي} kavlini Fâtiha suresine hamlettiğimizde, burada birtakım hükümler ortaya çıkar:
الحكم الْأَوَّلُ:
Birinci Hüküm:
نَقَلَ الْقَاضِي عَنْ أَبِي بَكْرٍ الْأَصَمِّ أَنَّهُ قَالَ: كَانَ ابْنُ مَسْعُودٍ يَكْتُبُ فِي مُصْحَفِهِ فَاتِحَةَ الْكِتَابِ رَأَى أَنَّهَا لَيْسَتْ مِنَ الْقُرْآنِ. وَأَقُولُ: لَعَلَّ حُجَّتَهُ فِيهِ أَنَّ السَّبْعَ الْمَثَانِيَ لَمَّا ثَبَتَ أَنَّهُ هُوَ الْفَاتِحَةُ. ثُمَّ/ إِنَّهُ تَعَالَى عَطَفَ السَّبْعَ الْمَثَانِيَ عَلَى الْقُرْآنِ، وَالْمَعْطُوفُ مُغَايِرٌ لِلْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ السَّبْعُ الْمَثَانِي غَيْرَ الْقُرْآنِ، إِلَّا أَنَّ هَذَا يُشْكِلُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ [الْأَحْزَابِ: ٧] وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ [الْبَقَرَةِ: ٩٨] وَلِلْخَصْمِ أَنْ يُجِيبَ: بِأَنَّهُ لَا يَبْعُدُ أَنْ يَذْكُرَ الْكُلَّ، ثُمَّ يَعْطِفُ عَلَيْهِ ذِكْرَ بَعْضِ أَجْزَائِهِ وَأَقْسَامِهِ لِكَوْنِهِ أَشْرَفَ الْأَقْسَامِ. أَمَّا إِذَا ذُكِرَ شَيْءٌ ثُمَّ عُطِفَ عَلَيْهِ شَيْءٌ آخَرُ كَانَ الْمَذْكُورُ أَوَّلًا مُغَايِرًا لِلْمَذْكُورِ ثانيا، وهاهنا ذَكَرَ السَّبْعَ الْمَثَانِيَ، ثُمَّ عَطَفَ عَلَيْهِ الْقُرْآنَ الْعَظِيمَ، فَوَجَبَ حُصُولُ الْمُغَايَرَةِ.
Kâdı, Ebû Bekir el-Esamm'dan şöyle nakletmiştir: O, İbn Mes'ûd'un Kur'an'dan olmadığını düşündüğü için Fâtihâtü'l-Kitâb'ı kendi mushafına yazmadığını söylemiştir. Ben de derim ki: Muhtemelen onun bu husustaki hücceti şudur: es-Seb'u'l-Mesânî'nin Fâtiha olduğu sabit olunca ve Allah Teâlâ da es-Seb'u'l-Mesânî'yi Kur'an üzerine atfedince; atfedilen (matuf) şey kendisine atfedilenden (matufun aleyhten) farklı olacağından, es-Seb'u'l-Mesânî'nin Kur'an'dan gayrı olması vacip olmuştur. Ancak bu görüş, Allah Teâlâ'nın: {وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ} “Hani biz peygamberlerden ahitlerini almıştık; senden ve Nûh'tan da” [Ahzâb 7] kavliyle ve aynı şekilde: {وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ} “...ve O'nun meleklerine, resullerine, Cibrîl'e ve Mîkâl'e...” [Bakara 98] kavliyle müşkil hale gelir. Karşı görüşte olan kimse şöyle cevap verebilir: Bütünün zikredilip, ardından en şerefli kısımlardan biri olduğu için bazı cüzlerinin ve kısımlarının onun üzerine atfedilmesi uzak bir ihtimal değildir. Fakat bir şey zikredilip sonra onun üzerine başka bir şey atfedilirse, ilk zikredilen ikinci zikredilenden farklı olur. Burada ise es-Seb'u'l-Mesânî zikredilmiş, sonra onun üzerine el-Kur'ânu'l-Azîm atfedilmiştir; binaenaleyh başkalığın (gayriyetin) gerçekleşmesi vacip olmuştur.
وَالْجَوَابُ الصَّحِيحُ: أَنَّ بَعْضَ الشَّيْءِ مُغَايِرٌ لِمَجْمُوعِهِ، فَلِمَ لَا يَكْفِي هَذَا الْقَدْرُ مِنَ الْمُغَايَرَةِ فِي حُسْنِ الْعَطْفِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Doğru olan cevap şudur: Bir şeyin bir cüzü, onun tamamından başkadır; o halde bu kadarlık bir başkalık atfın güzelliği için niçin yeterli olmasın? En doğrusunu Allah bilir.
الحكم الثَّانِي:
İkinci Hüküm:
أَنَّهُ لَمَّا كَانَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي هُوَ الْفَاتِحَةُ، دَلَّ عَلَى أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ أَفْضَلُ سُوَرِ الْقُرْآنِ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ إِفْرَادَهَا بِالذِّكْرِ مَعَ كَوْنِهَا جُزْءًا مِنْ أَجْزَاءِ الْقُرْآنِ، لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ لِاخْتِصَاصِهَا بِمَزِيدِ الشَّرَفِ وَالْفَضِيلَةِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَنْزَلَهَا مَرَّتَيْنِ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى زِيَادَةِ فَضْلِهَا وَشَرَفِهَا.
{سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي} kavlinden murat Fâtiha olunca, bu durum bu surenin Kur'an surelerinin en faziletlisi olduğuna iki yönden delalet etmiştir: Birincisi: Kur'an'ın cüzlerinden bir cüz olmasına rağmen ayrıca ve tek başına zikredilmesi, mutlaka onun fazladan bir şeref ve fazilete sahip olması sebebiyledir. İkincisi: Allah Teâlâ onu iki defa indirdiğinde, bu durum onun fazilet ve şerefinin ziyadeliğine delalet etmiştir.
وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: لَمَّا رَأَيْنَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَاظَبَ عَلَى قِرَاءَتِهَا فِي جَمِيعِ الصَّلَوَاتِ طُولَ عُمْرِهِ، وَمَا أَقَامَ سُورَةً أُخْرَى مَقَامَهَا فِي شَيْءٍ مِنَ الصَّلَوَاتِ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ عَلَى الْمُكَلَّفِ أَنْ يَقْرَأَهَا فِي صِلَاتِهِ وَأَنْ لَا يُقِيمَ سَائِرَ آيَاتِ الْقُرْآنِ مَقَامَهَا وَأَنْ يَحْتَرِزَ عَنْ هَذَا الْإِبْدَالِ فَإِنَّ فِيهِ خَطَرًا عَظِيمًا وَاللَّهُ أعلم.
Bu durum sabit olunca deriz ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ömrü boyunca bütün namazlarda onu okumaya devam ettiğini ve hiçbir namazda başka bir sureyi onun yerine ikame etmediğini gördüğümüzde, bu durum mükellef olan kimsenin namazında onu okumasının vacip olduğuna, Kur'an'ın diğer ayetlerini onun yerine ikame etmemesi gerektiğine ve böyle bir değiştirmeden sakınması icap ettiğine delalet eder; zira bunda büyük bir tehlike vardır. En doğrusunu Allah bilir.
الْقَوْلُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي أَنَّهَا السَّبْعُ الطِّوَالُ وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ عُمَرَ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ وَمُجَاهِدٍ وَهِيَ: الْبَقَرَةُ، وَآلُ عِمْرَانَ، وَالنِّسَاءُ، وَالْمَائِدَةُ، وَالْأَنْعَامُ، وَالْأَعْرَافُ، وَالْأَنْفَالُ، وَالتَّوْبَةُ مَعًا. قَالُوا: وَسُمِّيَتْ هَذِهِ السُّوَرُ مَثَانِيَ، لِأَنَّ الْفَرَائِضَ وَالْحُدُودَ وَالْأَمْثَالَ وَالْعِبَرَ ثُنِّيَتْ فِيهَا وَأَنْكَرَ الرَّبِيعُ هَذَا الْقَوْلَ. وَقَالَ هَذِهِ الْآيَةُ مَكِّيَّةٌ وَأَكْثَرُ هَذِهِ السُّوَرِ السَّبْعَةِ مَدَنِيَّةٌ. وَمَا نَزَلَ شَيْءٌ مِنْهَا فِي مَكَّةَ، فَكَيْفَ يُمْكِنُ حَمْلُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَيْهَا.
{سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي} kavlinin tefsirindeki ikinci görüş: Bunların es-Seb'u't-tıvâl (yedi uzun sure) olduğudur. Bu, İbn Ömer'in, bazı rivayetlerde Saîd b. Cübeyr'in ve Mücâhid'in görüşüdür. Bunlar da: Bakara, Âl-i İmrân, Nisâ, Mâide, En'âm, A'râf ile birlikte Enfâl ve Tevbe [sureleridir]. Şöyle demişlerdir: Bu surelere mesânî denilmiştir; çünkü farzlar, hadler, meseller ve ibretler bunlarda tekrarlanmıştır. er-Rebî' ise bu görüşü reddetmiş ve şöyle demiştir: Bu ayet Mekkî'dir, bu yedi surenin çoğu ise Medenî'dir. Onlardan hiçbiri Mekke'de inmemiştir; o halde bu ayet onlara nasıl hamledilebilir?
وَأَجَابَ قَوْمٌ عَنْ هَذَا الْإِشْكَالِ: بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَنْزَلَ الْقُرْآنَ كُلَّهُ إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا. ثُمَّ أَنْزَلَهُ عَلَى نَبِيِّهِ مِنْهَا نُجُومًا، فَلَمَّا أَنْزَلَهُ إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا، وَحَكَمَ بِإِنْزَالِهِ عَلَيْهِ، فَهُوَ مِنْ جُمْلَةِ مَا آتَاهُ، وَإِنْ لَمْ يَنْزِلْ عَلَيْهِ بَعْدُ.
Bir topluluk bu işkâle şöyle cevap vermiştir: Allah Teâlâ Kur'an'ın tamamını dünya semasına indirdi. Sonra onu oradan Peygamberine parça parça (necm necm) indirdi. Onu dünya semasına indirip Peygambere indirilmesine hükmettiğinde, henüz kendisine [fiilen] inmemiş olsa bile, bu [sureler] O'na verdikleri cümlesinden olmuştur.
وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي وَهَذَا الْكَلَامُ إِنَّمَا يَصْدُقُ/ إِذَا وَصَلَ ذَلِكَ الشَّيْءُ إِلَى مُحَمَّدٍ ﷺ. فَأَمَّا الَّذِي أَنْزَلَهُ إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا وَهُوَ لَمْ يَصِلْ بَعْدُ إِلَى مُحَمَّدٍ ﵇، فَهَذَا الْكَلَامُ لَا يَصْدُقُ فِيهِ. وَأما قوله بِأَنَّهُ لَمَّا حَكَمَ اللَّهُ تَعَالَى بِإِنْزَالِهِ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ كَانَ ذَلِكَ جَارِيًا مَجْرَى مَا نَزَلَ عَلَيْهِ فَهَذَا أَيْضًا ضَعِيفٌ، لِأَنَّ إِقَامَةَ مَا لَمْ يَنْزِلْ عَلَيْهِ مَقَامَ النَّازِلِ عَلَيْهِ مُخَالِفٌ لِلظَّاهِرِ.
Bir kimse şöyle diyebilir: Allah Teâlâ, {وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي} buyurmuştur. Bu söz ancak o şey Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaştığı takdirde doğru olur. Dünya semasına indirdiği ve henüz Muhammed aleyhisselâm'a ulaşmamış olan şeye gelince, bu söz onun hakkında doğru olmaz. Allah Teâlâ'nın onu Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirmeye hükmettiği için bunun kendisine inmiş mesabesinde olduğuna dair sözüne gelince, bu da zayıftır; çünkü [fiilen] inmemiş olanı inmiş olanın yerine koymak zahire aykırıdır.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: فِي تَفْسِيرِ السَّبْعِ الْمَثَانِي أَنَّهَا هِيَ السُّوَرُ الَّتِي هِيَ دُونَ الطِّوَالِ وَالْمِئِينَ وَفَوْقَ الْمُفَصَّلِ، وَاخْتَارَ هَذَا الْقَوْلَ قَوْمٌ وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِمَا
es-Seb'u'l-Mesânî'nin tefsirindeki üçüncü görüş: Bunların Tıvâl ve Miîn'den aşağı, Mufassal'dan yukarı olan sureler olduğudur. Bir grup bu görüşü tercih etmiş ve şu rivayeti buna delil getirmiştir:
رَوَى ثَوْبَانُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «إِنَّ اللَّهَ أَعْطَانِي السَّبْعَ الطِّوَالَ مَكَانَ التَّوْرَاةِ، وَأَعْطَانِي الْمِئِينَ مَكَانَ الْإِنْجِيلِ، وَأَعْطَانِي الْمَثَانِيَ مَكَانَ الزَّبُورِ، وَفَضَّلَنِي رَبِّي بِالْمُفَصَّلِ»
Sevban'ın rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah bana Tevrat yerine es-Seb'u't-Tıvâl'i verdi; İncil yerine el-Miîn'i verdi; Zebûr yerine el-Mesânî'yi verdi ve Rabbim beni el-Mufassal ile üstün kıldı.»
قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَالْقَوْلُ فِي تَسْمِيَةِ هَذِهِ السُّوَرِ مَثَانِي كَالْقَوْلِ فِي تَسْمِيَةِ الطِّوَالِ مَثَانِي. وَأَقُولُ إِنْ صَحَّ هَذَا التَّفْسِيرُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَلَا غُبَارَ عَلَيْهِ وَإِنْ لَمْ يَصِحَّ فَهَذَا الْقَوْلُ مُشْكِلٌ، لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْمُسَمَّى بِالسَّبْعِ الْمَثَانِي يَجِبُ أَنْ يَكُونَ أَفْضَلَ مِنْ سَائِرِ السُّوَرِ، وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ هَذِهِ السُّوَرَ الَّتِي سَمُّوهَا بِالْمَثَانِي لَيْسَتْ أَفْضَلَ مِنْ غَيْرِهَا، فَيَمْتَنِعُ حَمْلُ السَّبْعِ الْمَثَانِي عَلَى تِلْكَ السُّوَرِ.
el-Vâhidî şöyle demiştir: Bu surelerin mesânî olarak isimlendirilmesindeki gerekçe, Tıvâl'in mesânî olarak isimlendirilmesindeki gerekçe gibidir. Ben de derim ki: Bu tefsir Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sahih olarak gelmişse bunda hiçbir şüphe ve kusur yoktur; fakat sahih değilse bu görüş müşküldür. Çünkü biz, es-Seb'u'l-Mesânî olarak isimlendirilen şeyin diğer surelerden daha faziletli olması gerektiğini açıklamıştık. Oysa onlar, mesânî diye isimlendirdikleri bu surelerin diğerlerinden daha faziletli olmadığı konusunda icmâ etmişlerdir; binaenaleyh es-Seb'u'l-Mesânî'nin bu surelere hamledilmesi imkânsızdır.
وَالْقَوْلُ الرَّابِعُ: أَنَّ السَّبْعَ الْمَثَانِيَ هُوَ الْقُرْآنُ كُلُّهُ، وَهُوَ مَنْقُولٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ، وَقَوْلِ طَاوُسٍ قَالُوا: وَدَلِيلُ هَذَا الْقَوْلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ [الزُّمَرِ: ٢٣] فَوَصَفَ كُلَّ الْقُرْآنِ بِكَوْنِهِ مَثَانِيَ ثُمَّ اخْتَلَفَ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ فِي أَنَّهُ مَا الْمُرَادُ بِالسَّبْعِ، وَمَا الْمُرَادُ بِالْمَثَانِي؟ أَمَّا السَّبْعُ فَذَكَرَ فِيهِ وُجُوهًا:
Dördüncü görüş: es-Seb'u'l-Mesânî'nin Kur'an'ın tamamı olduğudur. Bu, bazı rivayetlerde İbn Abbâs'tan nakledilmiştir ve Tâvûs'un da görüşüdür. Şöyle demişlerdir: Bu görüşün delili Allah Teâlâ'nın {كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ} “...birbiriyle uyumlu, ikişerli (tekrarlanan) bir kitap...” [Zümer 23] kavlidir; zira Kur'an'ın tamamını mesânî olmakla nitelemiştir. Sonra bu görüşü savunanlar, "seb' (yedi)" ile ne kastedildiği ve "mesânî" ile ne kastedildiği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Yediye gelince, bu konuda birkaç vecih zikretmişlerdir:
أَحَدُهَا: أَنَّ الْقُرْآنَ سَبْعَةُ أَسْبَاعٍ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْقُرْآنَ مُشْتَمِلٌ عَلَى سَبْعَةِ أَنْوَاعٍ مِنَ الْعُلُومِ. التَّوْحِيدُ، وَالنُّبُوَّةُ، وَالْمَعَادُ، وَالْقَضَاءُ، وَالْقَدَرُ، وَأَحْوَالُ الْعَالَمِ، وَالْقَصَصُ، وَالتَّكَالِيفُ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ مُشْتَمِلٌ عَلَى الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ، وَالْخَبَرِ وَالِاسْتِخْبَارِ، وَالنِّدَاءِ، وَالْقَسَمِ، وَالْأَمْثَالِ. وَأَمَّا وَصْفُ كُلِّ الْقُرْآنِ بِالْمَثَانِي، فَلِأَنَّهُ كَرَّرَ فِيهِ دَلَائِلَ التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ وَالتَّكَالِيفِ، وَهَذَا الْقَوْلُ ضَعِيفٌ أَيْضًا، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ الْمُرَادُ بِالسَّبْعِ الْمَثَانِي الْقُرْآنَ، لَكَانَ قَوْلُهُ: وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ عَطْفًا لِلشَّيْءِ عَلَى نَفْسِهِ، وذلك غير جائز.
Birincisi: Kur'an'ın yedi hizip (yedide bir) olmasıdır. İkincisi: Kur'an'ın yedi tür ilmi içermesidir: Tevhid, nübüvvet, meâd (ahiret), kaza, kader, âlemin halleri, kıssalar ve mükellefiyetler. Üçüncüsü: Emir, nehiy, haber, istihbar (soru), nida, kasem (yemin) ve meselleri içermesidir. Kur'an'ın tamamının mesânî olarak nitelenmesine gelince; bu, onda tevhid, nübüvvet ve mükellefiyet delillerinin tekrarlanmış olmasındandır. Bu görüş de zayıftır; çünkü eğer es-Seb'u'l-Mesânî ile kastedilen Kur'an olsaydı, O'nun {وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ} “...ve Yüce Kur'an'ı...” kavli, bir şeyin kendi üzerine atfedilmesi olurdu ki bu caiz değildir.
وأجيب عنه بأنه إنما حَسُنَ إِدْخَالُ حَرْفِ الْعَطْفِ فِيهِ لِاخْتِلَافِ اللَّفْظَيْنِ كَقَوْلِ الشَّاعِرِ:
Buna şöyle cevap verilmiştir: Şairin şu sözünde olduğu gibi, iki lafzın farklı olmasından dolayı araya atıf harfinin girmesi güzel olmuştur:
إِلَى الْمَلِكِ الْقَرْمِ وَابْنِ الْهُمَامِ ... وَلَيْثَ الْكَتِيبَةِ فِي الْمُزْدَحَمِ
"O cömert hükümdara, gayretli önderin oğluna... Ve izdiham anında birliğin arslanına..."
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا وَإِنْ كَانَ جَائِزًا لِأَجْلِ وُرُودِهِ فِي هَذَا الْبَيْتِ، إِلَّا أَنَّهُمْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْأَصْلَ خِلَافُهُ.
Bil ki bu durum, söz konusu beyitte vârit olmasından dolayı caiz olsa da, [dilciler] asıl olanın bunun aksi olduğu üzerinde icmâ etmişlerdir.
وَالْقَوْلُ الْخَامِسُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالسَّبْعِ الْفَاتِحَةَ، لِأَنَّهَا سَبْعُ آيَاتٍ، وَيَكُونُ الْمُرَادُ بالمثاني كل
Beşinci görüş: Yedi ile kastedilenin Fâtiha olması caizdir; çünkü o yedi ayettir. Mesânî ile kastedilen ise bütün
الْقُرْآنِ وَيَكُونُ التَّقْدِيرُ: وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ سَبْعَ آيَاتٍ هِيَ الْفَاتِحَةُ وَهِيَ مِنْ جُمْلَةِ الْمَثَانِي الَّذِي هُوَ/ الْقُرْآنُ وَهَذَا الْقَوْلُ عَيْنُ الْأَوَّلِ وَالتَّفَاوُتُ لَيْسَ إِلَّا بِقَلِيلٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Kur'an'dır ve takdir şöyle olur: "Şüphesiz sana yedi ayeti ki o Fâtiha'dır ve o, mesânî olan Kur'an cümlesindendir, verdik." Bu görüş birincisinin aynısıdır; aradaki fark ise çok azdır. En doğrusunu Allah bilir.
المسألة الثَّانِيَةُ: لَفْظَةُ «مِنْ» فِي قَوْلِهِ: سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي قَالَ الزَّجَّاجُ فِيهَا وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ تَكُونَ لِلتَّبْعِيضِ مِنَ الْقُرْآنِ أَيْ وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ سَبْعَ آيَاتٍ مِنْ جُمْلَةِ الْآيَاتِ الَّتِي يُثْنَى بِهَا عَلَى اللَّهِ تَعَالَى وَآتَيْنَاكَ الْقُرْآنَ الْعَظِيمَ قَالَ وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مِنْ صِلَةً، وَالْمَعْنَى: آتَيْنَاكَ سَبْعًا هِيَ الْمَثَانِي كَمَا قَالَ: فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ [الْحَجِّ: ٣٠] الْمَعْنَى: اجْتَنِبُوا الْأَوْثَانَ، لَا أَنَّ بَعْضَهَا رِجْسٌ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
İkinci Mesele: {سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي} kavlindeki "min (مِنْ)" lafzıdır. ez-Zeccâc bu konuda iki vecih olduğunu söylemiştir: Birincisi: Kur'an'dan teb'îz (kısım/parça bildirme) için olmasıdır; yani "Şüphesiz sana Allah Teâlâ'ya kendisiyle senâ edilen ayetler cümlesinden yedi ayet verdik ve sana Yüce Kur'an'ı verdik" demektir. Şöyle demiştir: "Min" edatının sıla (fazlalık/pekiştirme) olması da caizdir; mana ise: "Sana mesânî olan yediyi verdik" şeklindedir; nitekim O'nun: {فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ} “...putlardan ibaret olan pislikten kaçının...” [Hac 30] kavlindeki mana da "Putlardan kaçının" demektir; yoksa onların bazısının pislik olduğu anlamına gelmez. En doğrusunu Allah bilir.
أما قوله تَعَالَى: لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ فَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا عَرَّفَ رَسُولَهُ عِظَمَ نِعَمِهِ عَلَيْهِ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِالدِّينِ، وَهُوَ أَنَّهُ آتَاهُ سَبْعًا مِنَ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ، نَهَاهُ عَنِ الرَّغْبَةِ فِي الدُّنْيَا فَحَظَرَ عَلَيْهِ أَنْ يَمُدَّ عَيْنَيْهِ إِلَيْهَا رَغْبَةً فِيهَا وَفِي مَدِّ الْعَيْنِ أَقْوَالٌ:
Allah Teâlâ'nın: {لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ} “Onlardan bazı sınıflara verdiğimiz dünyalığa gözlerini dikme...” kavline gelince; bil ki Allah Teâlâ, dinle ilgili konularda Resûlüne olan nimetlerinin büyüklüğünü, yani kendisine es-Seb'u'l-Mesânî'yi ve Yüce Kur'an'ı verdiğini bildirince, onu dünyaya rağbet etmekten nehyetmiş; arzulayarak gözlerini ona dikmesini yasaklamıştır. Göz dikme (meddü'l-ayn) konusunda görüşler şunlardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: كَأَنَّهُ قِيلَ لَهُ إِنَّكَ أُوتِيتَ الْقُرْآنَ الْعَظِيمَ فَلَا تَشْغَلْ سِرَّكَ وَخَاطِرَكَ بِالِالْتِفَاتِ إِلَى الدُّنْيَا وَمِنْهُ
Birinci görüş: Sanki kendisine şöyle denilmiştir: Sana Yüce Kur'an verilmiştir; öyleyse iç dünyanı ve kalbini dünyaya iltifat etmekle meşgul etme. Şu hadis de bu kabildendir:
الْحَدِيثُ: «لَيْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ يَتَغَنَّ بِالْقُرْآنِ»
«Kur'an ile yetinmeyen (veya onu nağmeli okumayan) bizden değildir.»
وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: مَنْ أُوتِيَ الْقُرْآنَ فَرَأَى أَنَّ أَحَدًا أُوتِيَ مِنَ الدُّنْيَا أَفْضَلَ مِمَّا أُوتِيَ فَقَدْ صَغَّرَ عَظِيمًا وَعَظَّمَ صَغِيرًا، وَقِيلَ: وَافَتْ مِنْ بَعْضِ الْبِلَادِ سَبْعُ قَوَافِلَ لِيَهُودِ بَنِي قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ، فِيهَا أَنْوَاعُ الْبَزِّ وَالطِّيبِ وَالْجَوَاهِرِ وَسَائِرِ الْأَمْتِعَةِ، فَقَالَ الْمُسْلِمُونَ: لَوْ كَانَتْ هَذِهِ الْأَمْوَالُ لَنَا لَتَقَوَّيْنَا بِهَا وَلَأَنْفَقْنَاهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ تَعَالَى فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى لهم: لَقَدْ أَعْطَيْتُكُمْ سَبْعَ آيَاتٍ هِيَ خَيْرٌ مِنْ هَذِهِ الْقَوَافِلِ السَّبْعِ.
Ebû Bekir şöyle demiştir: "Kime Kur'an verilmiş de bir başkasına dünyadan kendisine verilenden daha üstünü verildiğini görmüşse, o kimse büyük olanı küçültmüş, küçük olanı da büyütmüştür." Şöyle de denilmiştir: Benî Kurayza ve Benî Nadîr Yahudilerine bazı beldelerden, içinde kumaş çeşitleri, koku, mücevher ve diğer eşyaların bulunduğu yedi kervan geldi. Müslümanlar: "Keşke bu mallar bizim olsaydı da onlarla güçlenseydik ve onları Allah Teâlâ'nın yolunda infak etseydik" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlara: "Şüphesiz ben size bu yedi kervandan daha hayırlı olan yedi ayet verdim" buyurdu.
الْقَوْلُ الثَّانِي: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ أَيْ لَا تَتَمَنَّ مَا فَضَّلْنَا بِهِ أَحَدًا مِنْ مَتَاعِ الدُّنْيَا، وَقَرَّرَ الْوَاحِدِيُّ هَذَا الْمَعْنَى فَقَالَ: إِنَّمَا يَكُونُ مَادًّا عَيْنَيْهِ إِلَى الشَّيْءِ إِذَا أَدَامَ النَّظَرَ ونحوه، وَإِدَامَةُ النَّظَرِ إِلَى الشَّيْءِ تَدُلُّ عَلَى اسْتِحْسَانِهِ وَتَمَنِّيهِ، وَكَانَ ﷺ لَا يَنْظُرُ إِلَى مَا يُسْتَحْسَنُ مِنْ مَتَاعِ الدُّنْيَا،
İkinci görüş: İbn Abbâs: "{لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ} yani dünya metaından bir kimseyi üstün kıldığımız şeyleri temenni etme" demiştir. el-Vâhidî bu manayı açıklayarak şöyle demiştir: Bir kimse bir şeye ancak sürekli ve dikkatle baktığı zaman gözlerini dikmiş olur. Bir şeye sürekli bakmak ise onu güzel bulmaya ve onu arzulamaya delalet eder. [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem ise dünya metaından güzel bulunan şeylere bakmazdı.
وَرُوِيَ أَنَّهُ نَظَرَ إِلَى نَعَمِ بَنِي الْمُصْطَلَقِ، وَقَدْ عَبَسَتْ فِي أَبْوَالِهَا وَأَبْعَارِهَا فَتَقَنَّعَ فِي ثَوْبِهِ وَقَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ
Rivayet edildiğine göre o, Benî Mustalik'in idrar ve tersleri içinde semirmiş davarlarına baktı; bunun üzerine elbisesine büründü ve bu ayeti okudu.
وَقَوْلُهُ عَبَسَتْ فِي أَبْوَالِهَا وَأَبْعَارِهَا
Onun "idrar ve tersleri içinde semirmiş" sözü,
هُوَ أَنْ تَجِفَّ أَبْوَالُهَا وَأَبْعَارُهَا عَلَى أَفْخَاذِهَا إِذَا تُرِكَتْ مِنَ الْعَمَلِ أَيَّامَ الرَّبِيعِ فَتَكْثُرُ شُحُومُهَا وَلُحُومُهَا وَهِيَ أَحْسَنُ مَا تَكُونُ.
Bahar günlerinde çalıştırılmayıp bırakıldıklarında, idrar ve terslerinin uyluklarında kuruması, böylece yağlarının ve etlerinin çoğalıp en güzel hallerinde olmaları demektir.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ أَيْ لَا تَحْسُدَنَّ أَحَدًا عَلَى مَا أُوتِيَ مِنَ الدُّنْيَا قَالَ الْقَاضِي: هَذَا بَعِيدٌ، لِأَنَّ الْحَسَدَ مِنْ كُلِّ أَحَدٍ قَبِيحٌ، لِأَنَّهُ إِرَادَةٌ لِزَوَالِ نِعَمِ الْغَيْرِ عَنْهُ، وَذَلِكَ يَجْرِي مَجْرَى الِاعْتِرَاضِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى وَالِاسْتِقْبَاحِ لِحُكْمِهِ وَقَضَائِهِ، وَذَلِكَ مِنْ كُلِّ أَحَدٍ قَبِيحٌ، فَكَيْفَ يَحْسُنُ تَخْصِيصُ الرَّسُولِ ﷺ بِهِ؟
Üçüncü görüş: Bazıları şöyle demiştir: "{وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ} yani dünyadan verilmiş şeylerden ötürü hiç kimseye haset etme." el-Kâdî şöyle demiştir: Bu uzaktır; çünkü haset herkesten sâdır olsa çirkindir. Zira haset, başkasındaki nimetin yok olmasını istemektir ve bu da Allah Teâlâ'ya itiraz etmek, O'nun hükmünü ve kazasını çirkin görmek mesabesindedir. Bu ise herkesten sâdır olduğunda çirkindir; o halde Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in bununla tahsis edilmesi nasıl uygun olur?
أما قوله تَعَالَى: أَزْواجاً مِنْهُمْ قَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ أَيْ أَصْنَافًا مِنَ الْكُفَّارِ، وَالزَّوْجُ فِي اللُّغَةِ الصِّنْفُ/ ثم قال:
Allah Teâlâ'nın: {أَزْواجاً مِنْهُمْ} kavline gelince; İbn Kuteybe, "yani kâfirlerden sınıflar demektir; lügatte zevc (زَوْج), sınıf demektir" demiştir. Sonra şöyle buyurmuştur:
وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا فَيَقْوَى بِمَكَانِهِمُ الْإِسْلَامُ وَيَنْتَعِشُ بِهِمُ الْمُؤْمِنُونَ. وَالْحَاصِلُ أَنَّ قَوْلَهُ: لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ نَهْيٌ لَهُ عَنِ الِالْتِفَاتِ إِلَى أَمْوَالِهِمْ وَقَوْلُهُ: وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ نَهْيٌ لَهُ عَنِ الِالْتِفَاتِ إِلَيْهِمْ وَأَنْ يَحْصُلَ لَهُمْ فِي قَلْبِهِ قَدْرٌ وَوَزْنٌ.
{وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ} “...ve onlara üzülme...” iman etmediler diye; [zira iman etselerdi] onların konumuyla İslam güçlenecek ve müminler onlarla ferahlayacaktı. Hâsılı şudur ki; O'nun: {لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ} “Onlardan bazı sınıflara verdiğimiz dünyalığa gözlerini dikme...” kavli, onların mallarına iltifat etmeyi yasaklamaktır; {وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ} kavli ise, bizzat kendilerine iltifat etmeyi ve kalbinde onlara bir değer ve kıymet vermeyi yasaklamaktır.
ثم قال: وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ الْخَفْضُ: مَعْنَاهُ فِي اللُّغَةِ نَقِيضُ الرَّفْعِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي صِفَةِ الْقِيَامَةِ: خافِضَةٌ رافِعَةٌ [الْوَاقِعَةِ: ٣] أَيْ أَنَّهَا تَخْفِضُ أَهْلَ الْمَعَاصِي، وَتَرْفَعُ أَهْلَ الطَّاعَاتِ، فَالْخَفْضُ مَعْنَاهُ
Sonra: {وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ} “Müminlere kanadını indir.” buyurmuştur. el-Hafd (الْخَفْضُ): Lügatte yükseltmenin zıddıdır; nitekim Allah Teâlâ'nın kıyametin vasfı hakkındaki: {خافِضَةٌ رافِعَةٌ} “[O], alçaltıcı, yükselticidir.” [Vâkıa 3] kavli de bundandır; yani o, günah ehlini alçaltır, itaat ehlini ise yükseltir. Dolayısıyla hafd kelimesinin anlamı
الْوَضْعُ، وَجَنَاحُ الْإِنْسَانِ يَدُهُ. قَالَ اللَّيْثُ: يَدَا الْإِنْسَانِ جَنَاحَاهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ مِنَ الرَّهْبِ [الْقَصَصِ: ٣٢] وَخَفْضُ الْجَنَاحِ كِنَايَةٌ عَنِ اللِّينِ وَالرِّفْقِ وَالتَّوَاضُعِ، وَالْمَقْصُودُ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا نَهَاهُ عَنِ الِالْتِفَاتِ إِلَى أُولَئِكَ الْأَغْنِيَاءِ مِنَ الْكُفَّارِ أَمَرَهُ بِالتَّوَاضُعِ لِفُقَرَاءِ الْمُسْلِمِينَ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ [الْمَائِدَةِ: ٥٤] وَقَالَ فِي صِفَةِ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ [الفتح: ٢٩] .
İndirmektir. İnsanın cenâhı (kanadı) ise elidir/koludur. el-Leys: "İnsanın iki eli onun iki kanadıdır" demiştir; nitekim O'nun: {وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ مِنَ الرَّهْبِ} “...korkudan [açılan] kollarını kendine çek...” [Kasas 32] kavli de bundandır. Kanadı indirmek; yumuşaklık, rıfk ve tevazudan kinayedir. Maksat şudur: Allah Teâlâ, kâfirlerin o zenginlerine iltifat etmeyi yasaklayınca, fakir Müslümanlara karşı mütevazı olmasını emretmiştir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: {أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ} “...müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı ise onurlu ve zorlu...” [Mâide 54] kavlidir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sahâbîlerinin vasfı hakkında da şöyle buyurmuştur: {أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ} “...kâfirlere karşı çetin, kendi aralarında merhametlidirler...” [Fetih 29].
[سورة الحجر (١٥) : الآيات ٨٩ الى ٩١]
[Hicr Suresi (15), Ayetler 89-91]
وَقُلْ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ (٨٩) كَما أَنْزَلْنا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ (٩٠) الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ (٩١)
{وَقُلْ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ (٨٩) كَما أَنْزَلْنا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ (٩٠) الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ (٩١)} “De ki: «Şüphesiz ben apaçık bir uyarıcıyım.» Tıpkı o bölücülere indirdiğimiz gibi; onlar ki Kur'an'ı kısım kısım ayırdılar.”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَقُلْ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ رَسُولَهُ بِالزُّهْدِ فِي الدُّنْيَا، وَخَفْضِ الْجَنَاحِ لِلْمُؤْمِنِينَ، أَمَرَهُ بِأَنْ يَقُولَ لِلْقَوْمِ: إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ فَيَدْخُلُ تَحْتَ كَوْنِهِ نَذِيرًا، كَوْنُهُ مُبَلِّغًا لِجَمِيعِ التَّكَالِيفِ، لِأَنَّ كُلَّ مَا كَانَ وَاجِبًا تَرَتَّبَ عَلَى تَرْكِهِ عِقَابٌ وَكُلَّ مَا كَانَ حَرَامًا تَرَتَّبَ عَلَى فِعْلِهِ عِقَابٌ فَكَانَ الْإِخْبَارُ بِحُصُولِ هَذَا الْعِقَابِ دَاخِلًا تَحْتَ لَفْظِ النَّذِيرِ، وَيَدْخُلُ تَحْتَهُ أَيْضًا كَوْنُهُ شَارِحًا لِمَرَاتِبِ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ وَالْجَنَّةِ وَالنَّارِ، ثُمَّ أَرْدَفَهُ بِكَوْنِهِ مُبِينًا، وَمَعْنَاهُ كَوْنُهُ آتِيًا فِي كُلِّ ذَلِكَ بِالْبَيَانَاتِ الشَّافِيَةِ وَالْبَيِّنَاتِ الْوَافِيَةِ، ثم قال بَعْدَهُ: كَما أَنْزَلْنا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ وَفِيهِ بَحْثَانِ.
[Allah Teâlâ'nın: {وَقُلْ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ} kavli hakkında:] Bil ki Allah Teâlâ, Resûlüne dünyada zahit olmayı ve müminlere kanat germeyi emredince, o kavme: "Şüphesiz ben apaçık bir uyarıcıyım" demesini emretmiştir. O'nun uyarıcı olması vasfının altına bütün mükellefiyetleri tebliğ edici olması girer; çünkü vacip olan her şeyin terkine bir azap terettüp eder, haram olan her şeyin işlenmesine de bir azap terettüp eder. Dolayısıyla bu azabın gerçekleşeceğini haber vermek, "nezîr (uyarıcı)" lafzının altına dahildir. Sevap ve azabın, cennet ve cehennemin mertebelerini açıklayıcı olması da bunun altına girer. Sonra bunu "mübîn (apaçık)" vasfıyla pekiştirmiştir ki bunun manası, bütün bunlarda tatmin edici açıklamalar ve tam deliller getirmesidir. Sonra bunun ardından: {كَما أَنْزَلْنا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ} buyurmuştur. Bunda iki inceleme vardır.
البحث الْأَوَّلُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْمُقْتَسِمِينَ مَنْ هُمْ؟ وَفِيهِ أَقْوَالٌ:
Birinci İnceleme: "el-Muktasimîn (bölücüler/yeminleşenler)" kimselerin kimler olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bu konuda görüşler şunlardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُمُ الَّذِينَ اقْتَسَمُوا طُرُقَ مَكَّةَ يَصُدُّونَ النَّاسَ عَنِ الْإِيمَانِ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَيَقْرُبُ عَدَدُهُمْ مِنْ أَرْبَعِينَ. وَقَالَ مُقَاتِلُ بْنُ سُلَيْمَانَ: كَانُوا سِتَّةَ عَشَرَ رَجُلًا بَعَثَهُمُ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ أَيَّامَ الْمَوْسِمِ، فَاقْتَسَمُوا عَقَبَاتِ مَكَّةَ وَطُرُقَهَا يَقُولُونَ لِمَنْ يَسْلُكُهَا لَا تَغْتَرُّوا بِالْخَارِجِ مِنَّا، وَالْمُدَّعِي لِلنُّبُوَّةِ فَإِنَّهُ مَجْنُونٌ، وَكَانُوا يُنَفِّرُونَ النَّاسَ عَنْهُ بِأَنَّهُ سَاحِرٌ أَوْ كَاهِنٌ/ أَوْ شَاعِرٌ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى بِهِمْ خِزْيًا فَمَاتُوا شَرَّ مِيتَةٍ، وَالْمَعْنَى: أَنْذَرْتُكُمْ مِثْلَ مَا نَزَلَ بِالْمُقْتَسِمِينَ.
Birinci görüş: İbn Abbâs şöyle demiştir: Onlar, insanları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman etmekten alıkoymak için Mekke yollarını aralarında paylaşan kimselerdir; sayıları da kırka yakındır. Mukâtil b. Süleymân ise şöyle demiştir: Onlar, hac mevsimi günlerinde Velîd b. Mugîre'nin gönderdiği on altı adamdı; Mekke geçitlerini ve yollarını aralarında paylaştılar ve bu yollardan geçenlere: "Aramızdan çıkıp peygamberlik iddia eden kimseye aldanmayın; çünkü o bir delidir" diyorlardı. İnsanları, onun büyücü, kâhin veya şair olduğunu söyleyerek ondan uzaklaştırıyorlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlara bir rezillik indirdi ve en kötü şekilde öldüler. Mana şudur: Muktasimîn'in başına inenin bir benzeriyle sizi uyardım.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ أَنَّ الْمُقْتَسِمِينَ هُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لِمَ سَمَّاهُمْ مُقْتَسِمِينَ؟ فَقِيلَ لِأَنَّهُمْ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ آمَنُوا بِمَا وَافَقَ التَّوْرَاةَ وَكَفَرُوا بِالْبَاقِي. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: لِأَنَّهُمُ اقْتَسَمُوا الْقُرْآنَ اسْتِهْزَاءً بِهِ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: سُورَةُ كَذَا لِي. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: سُورَةُ كَذَا لِي. وَقَالَ مُقَاتِلُ بْنُ حِبَّانَ: اقْتَسَمُوا الْقُرْآنَ فَقَالَ بَعْضُهُمْ سِحْرٌ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ شِعْرٌ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ كَذِبٌ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ.
İkinci görüş: Bu, bazı rivayetlerde İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın görüşüdür; Muktasimîn'in Yahudiler ve Hristiyanlar olduğudur. Allah Teâlâ'nın onları niçin Muktasimîn olarak isimlendirdiği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Denildi ki: Çünkü onlar Kur'an'ı kısım kısım ayırdılar; Tevrat'a uygun olana inandılar, gerisini inkâr ettiler. İkrime: "Çünkü onlar onunla alay ederek Kur'an'ı paylaştılar; bazısı: 'Şu sure benimdir', bazısı da: 'Şu sure benimdir' dedi" demiştir. Mukâtil b. Hayyân ise şöyle demiştir: Kur'an'ı paylaştılar da bazısı 'büyü', bazısı 'şiir', bazısı 'yalan', bazısı da 'öncekilerin masalları' dedi.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: فِي تَفْسِيرِ الْمُقْتَسِمِينَ. قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: هُمْ قَوْمُ صَالِحٍ تَقَاسَمُوا لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ، فَرَمَتْهُمُ الْمَلَائِكَةُ بِالْحِجَارَةِ حَتَّى قَتَلُوهُمْ، فَعَلَى هذا الاقتسام مِنَ الْقَسْمِ لَا مِنَ الْقِسْمَةِ، وَهُوَ اخْتِيَارُ ابن قتيبة.
Üçüncü görüş: Muktasimîn'in tefsiri hakkındadır. İbn Zeyd şöyle demiştir: Onlar, "Mutlaka ona ve ailesine gece baskını düzenleyelim" diye aralarında yeminleşen Sâlih'in kavmidir; melekler de onları öldürünceye kadar üzerlerine taş yağdırmıştır. Bu görüşe göre iktisâm (اقتسام), kısmetten (bölüşmekten) değil, kasemden (yeminleşmekten) türemiştir; bu da İbn Kuteybe'nin tercihidir.
البحث الثاني: أَنَّ قَوْلَهُ: كَما أَنْزَلْنا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ يَقْتَضِي تَشْبِيهَ شَيْءٍ بِذَلِكَ فَمَا ذَلِكَ الشَّيْءُ؟
İkinci İnceleme: O'nun {كَما أَنْزَلْنا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ} kavli, bir şeyin buna benzetilmesini iktiza eder; öyleyse o şey nedir?
وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ:
Buna iki vecihle cevap verilir:
الوجه الْأَوَّلُ: التَّقْدِيرُ: وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ سَبْعًا مِنَ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ كَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى أَهْلِ الْكِتَابِ وَهُمُ
Birinci vecih: Takdir şöyledir: "Kitap ehline indirdiğimiz gibi şüphesiz sana da es-Seb'u'l-Mesânî'yi ve Yüce Kur'an'ı verdik." Onlar da
الْمُقْتَسِمُونَ الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ، حَيْثُ قَالُوا بِعِنَادِهِمْ وَجَهْلِهِمْ بَعْضُهُ حَقٌّ مُوَافِقٌ لِلْتَوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، وَبَعْضُهُ بَاطِلٌ مُخَالِفٌ لَهُمَا فَاقْتَسَمُوهُ إِلَى حَقٍّ وَبَاطِلٍ.
Kur'an'ı kısımlara ayıran o bölücülerdir (muktasimûn); nitekim onlar inatları ve cehaletleri yüzünden: "Onun bir kısmı haktır, Tevrat ve İncil'e uygundur; bir kısmı da batıldır, onlara muhaliftir" diyerek onu hak ve batıl olarak kısımlara ayırdılar.
فَإِنْ قِيلَ: فَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ كَيْفَ توسط بين المشبه والمشبه به قوله: وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ [الحجر: ٨٨] إِلَى آخِرِهِ؟
Eğer: "Bu görüşe göre, benzeyen (müşebbeh) ile kendisine benzetilen (müşebbehün bih) arasına O'nun: {وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ} [Hicr 88] kavli ve devamı nasıl girmiştir?" denilirse,
قُلْنَا: لَمَّا كَانَ ذَلِكَ تَسْلِيَةً لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَنْ تَكْذِيبِهِمْ وَعَدَاوَتِهِمْ، اعْتَرَضَ بِمَا هُوَ مَدَارٌ لِمَعْنَى التَّسْلِيَةِ مِنَ النَّهْيِ عَنِ الِالْتِفَاتِ إِلَى دُنْيَاهُمْ وَالتَّأَسُّفِ عَلَى كُفْرِهِمْ.
Deriz ki: Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için onların yalanlamasından ve düşmanlığından ötürü bir teselli olunca; onların dünyalıklarına iltifat etmekten ve inkârlarına eseflenmekten nehyetmek gibi teselli manasının mihveri olan hususlarla ara cümle (itiraz) olarak girmiştir.
وَالوجه الثَّانِي: أَنْ يَتَعَلَّقَ هَذَا الْكَلَامُ بِقَوْلِهِ: وَقُلْ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ.
İkinci vecih: Bu sözün O'nun: {وَقُلْ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ} kavline taalluk etmesidir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الوجه لَا يَتِمُّ إِلَّا بِأَحَدِ أَمْرَيْنِ: إِمَّا الْتِزَامُ إِضْمَارٍ أَوِ الْتِزَامُ حَذْفٍ، أَمَّا الْإِضْمَارُ فَهُوَ أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ عَذَابًا كَمَا أَنْزَلْنَاهُ عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ، وَعَلَى هَذَا الوجه، الْمَفْعُولُ مَحْذُوفٌ وَهُوَ الْمُشَبَّهُ، وَدَلَّ عَلَيْهِ الْمُشَبَّهُ بِهِ، وَهَذَا كَمَا تَقُولُ: رَأَيْتُ كَالْقَمَرِ فِي الْحُسْنِ، أَيْ رَأَيْتُ إِنْسَانًا كَالْقَمَرِ فِي الْحُسْنِ، وَأَمَّا الْحَذْفُ فَهُوَ أَنْ يُقَالَ: الْكَافُ زَائِدَةٌ مَحْذُوفَةٌ، وَالتَّقْدِيرُ: إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ مَا أَنْزَلْنَاهُ عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ، وَزِيَادَةُ الْكَافِ لَهُ نَظِيرٌ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ [الشُّورَى: ١١] وَالتَّقْدِيرُ: لَيْسَ مِثْلَهُ شَيْءٌ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَا حَاجَةَ إِلَى الْإِضْمَارِ وَالْحَذْفِ، وَالتَّقْدِيرُ: إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ أَيْ أُنْذِرُ قُرَيْشًا مِثْلَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْعَذَابِ عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ وَقَوْلُهُ: الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ فِيهِ بَحْثَانِ:
Bil ki bu vecih ancak iki husustan biriyle tamam olur: Ya bir gizli kelimeyi (izmar) kabul etmek veya bir hazfi kabul etmek. İzmâra gelince; takdirin: "Şüphesiz ben o bölücülere indirdiğimiz azap gibi bir azapla [sizi] apaçık uyaranım" şeklinde olmasıdır. Bu veche göre mef'ûl hazfedilmiştir ki o müşebbehtir; müşebbehün bih de ona delalet etmiştir. Bu tıpkı senin: "Güzellikte ay gibi gördüm" yani "Güzellikte ay gibi bir insan gördüm" demen gibidir. Hazfe gelince; kâf harfinin zaid ve hazfedilmiş olduğu söylenir ve takdir: "Şüphesiz ben o bölücülere indirdiğimizi apaçık bildiren / uyaranım" şeklinde olur. Kâf harfinin zaid olmasının benzeri vardır; o da Allah Teâlâ'nın: {لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ} “...O'nun benzeri hiçbir şey yoktur...” [Şûrâ 11] kavlidir; buradaki takdir: "Leyse mislehû şey'ün (O'nun misli hiçbir şey yoktur)" şeklindedir. Bazıları da şöyle demiştir: İzmâra ve hazfe gerek yoktur; takdir: "Şüphesiz ben uyarıcıyım; yani Kureyş'i, o bölücülere azaptan indirdiğimizin bir benzeriyle uyarıyorum" şeklindedir. O'nun: {الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ} kavlinde ise iki inceleme vardır:
البحث الْأَوَّلُ: فِي هَذَا اللَّفْظِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ صِفَةٌ لِلْمُقْتَسِمِينَ. وَالثَّانِي: أنه مبتدأ، وخبره هو قوله:
Birinci İnceleme: Bu lafız hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Muktasimîn kelimesinin sıfatı olmasıdır. İkincisi: Mübteda olması, haberinin ise O'nun şu kavli olmasıdır:
لَنَسْئَلَنَّهُمْ [الحجر: ٩٢] وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ زَيْدٍ.
{لَنَسْئَلَنَّهُمْ} “...onlara mutlaka soracağız...” [Hicr 92]. Bu da İbn Zeyd'in görüşüdür.
البحث الثَّانِي: ذَكَرَ أَهْلُ اللُّغَةِ فِي وَاحِدِ عِضِينَ قَوْلَيْنِ:
İkinci İnceleme: Lügat ehli, "ıdîn (عِضِينَ)" kelimesinin tekili hakkında iki görüş zikretmiştir:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ وَاحِدَهَا عِضَةٌ مِثْلَ عِزَةٍ وَبِرَةٍ وَثِبَةٍ، وَأَصْلُهَا عُضْوَةٌ مِنْ عَضَيْتُ الشَّيْءَ إِذَا فَرَّقْتَهُ، وَكُلُّ قِطْعَةٍ عِضَةٌ، وَهِيَ مِمَّا نَقَصَ مِنْهَا وَاوٌ هِيَ لَامُ الْفِعْلِ، وَالتَّعْضِيَةُ التَّجْزِئَةُ وَالتَّفْرِيقُ، يُقَالُ: عَضَّيْتُ الْجَزُورَ وَالشَّاةَ تَعْضِيَةً إِذَا جَعَلْتَهَا أَعْضَاءً وَقَسَّمْتَهَا، وَفِي الْحَدِيثِ: «لَا تَعْضِيَةَ فِي مِيرَاثٍ إِلَّا فِيمَا احْتَمَلَ الْقِسْمَةَ» أَيْ لَا تَجْزِئَةَ فِيمَا لَا يَحْتَمِلُ الْقِسْمَةَ كَالْجَوْهَرَةِ وَالسَّيْفِ. فَقَوْلُهُ: جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ يُرِيدُ جَزَّؤُهُ أَجْزَاءً، فَقَالُوا: سِحْرٌ وَشِعْرٌ وَأَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ وَمُفْتَرًى.
Birinci görüş: Tekilinin; 'izeh (عِزَة), bireh (بِرَة) ve sibeh (ثِبَة) gibi, 'ıdah (عِضَة) olduğudur. Aslı ise bir şeyi ayırdığında söylediğin "adaytü'ş-şey'e (عَضَيْتُ الشَّيْءَ)" kökünden "udveh (عُضْوَة)"dir. Her parçaya 'ıdah (عِضَة) denir ve bu, fiilin lamel'fiili olan vâv harfinin kendisinden düştüğü kelimelerdendir. Ta'diye (التَّعْضِيَةُ) parçalamak ve ayırmaktır. Bir deveyi veya koyunu parçalara ayırıp böldüğün zaman "addeytü'l-cezûra ve'ş-şâte ta'diyeten (عَضَّيْتُ الْجَزُورَ وَالشَّاةَ تَعْضِيَةً)" denir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Taksimi kabul eden mallar müstesna, mirasta parçalama (ta'diye) yoktur.» Yani mücevher ve kılıç gibi bölünmeyi kabul etmeyen şeylerde parçalama olmaz. Binaenaleyh O'nun: {جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ} kavli, onu parçalara ayırdılar; büyü, şiir, evvelkilerin masalları ve uydurma dediler demektir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ وَاحِدَهَا عِضَةٌ وَأَصْلُهَا عِضَهَةٌ، فَاسْتَثْقَلُوا الْجَمْعَ بَيْنَ هَاءَيْنِ، فَقَالُوا: عِضَةٌ كَمَا قَالُوا شِفَةٌ، وَالْأَصْلُ شِفَهَةٌ بِدَلِيلِ قَوْلِهِمْ: شَافَهْتُ مُشَافَهَةً، وَسِنَةٌ وَأَصْلُهَا سِنْهَةٌ فِي بَعْضِ الْأَقْوَالِ، وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ الْعِضَةِ بِمَعْنَى الْكَذِبِ، وَمِنْهُ
İkinci görüş: Tekilinin 'ıdah (عِضَة) olduğu ve aslının 'ıdaheh (عِضَهَة) olduğudur. İki "he" harfini bir arada kullanmayı ağır bularak; tıpkı "şâfehtü müşâfeheten (شَافَهْتُ مُشَافَهَةً)" sözlerinin delaletiyle aslı şifeheh (شِفَهَة) olan kelimeye şifeh (شِفَة) dedikleri ve bazı görüşlere göre aslı sinheh (سِنْهَة) olan kelimeye sineh (سِنَة) dedikleri gibi, buna da 'ıdah (عِضَة) demişlerdir. Bu da yalan manasındaki 'ıdah (الْعِضَة) kelimesinden alınmıştır; nitekim şu
الْحَدِيثُ: «إِيَّاكُمْ وَالْعِضَةَ»
Hadis de bu kabildendir: «Yalandan/iftiradan (el-'ıdah) sakının.»
وَقَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ: الْعِضَةُ بِأَنْ يَعِضَهُ الْإِنْسَانُ وَيَقُولَ فِيهِ مَا لَيْسَ فِيهِ. وَهَذَا قَوْلُ الْخَلِيلِ فِيمَا رَوَى اللَّيْثُ عَنْهُ، فَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ أَيْ جَعَلُوهُ مُفْتَرًى. وَجُمِعَتِ الْعِضَةُ جَمْعَ مَا يَعْقِلُ لِمَا لَحِقَهَا مِنَ الْحَذْفِ، فَجَعَلَ الْجَمْعَ بِالْوَاوِ وَالنُّونِ عِوَضًا مِمَّا لحقها من الحذف.
İbnü's-Sikkît şöyle demiştir: el-'Idah (الْعِضَةُ), insanın birine iftira atması (ya'dahuhû) ve onda olmayan şeyi onun hakkında söylemesidir. Bu, el-Leys'in kendisinden rivayet ettiği üzere el-Halîl'in de görüşüdür. Bu görüşe göre Allah Teâlâ'nın: {جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ} kavlinin manası, "onu uydurma (iftira) kıldılar" demektir. 'Idah kelimesi, kendisinde meydana gelen hazif sebebiyle akıl sahiplerinin çoğulu gibi [kurallı müzekker çoğul olarak] cemilenmiştir; böylece vâv ve nûn ile çoğul yapılması, kelimede meydana gelen hazfin bir bedeli kılınmıştır.
[سورة الحجر (١٥) : الآيات ٩٢ الى ٩٦]
[Hicr Suresi (15), Ayetler 92-96]