Binûn

Hicr Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٩٢) عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ (٩٣) فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ (٩٤) إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ (٩٥) الَّذِينَ يَجْعَلُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٩٦)

{فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٩٢) عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ (٩٣) فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ (٩٤) إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ (٩٥) الَّذِينَ يَجْعَلُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٩٦)} “Rabbine andolsun ki, onların hepsine mutlaka soracağız; (92) Yapmakta oldukları şeylerden ötürü. (93) Artık sen emrolunduğun şeyi açıkça ortaya koy ve müşriklerden yüz çevir. (94) Şüphesiz o alay edenlere karşı biz sana yeteriz. (95) Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilah edinirler. Yakında bilecekler! (96)”

في الآية مسائل:

Bu ayette birkaç mesele vardır:

المسألة الأولى: قوله: فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ رَاجِعًا إِلَى الْمُقْتَسِمِينَ الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ، لِأَنَّ عَوْدَ الضَّمِيرِ إِلَى الْأَقْرَبِ أَوْلَى، وَيَكُونُ التَّقْدِيرُ أَنَّهُ تَعَالَى أَقْسَمَ بِنَفْسِهِ أَنْ يَسْأَلَ هَؤُلَاءِ الْمُقْتَسِمِينَ عَمَّا كَانُوا يَقُولُونَهُ مِنَ اقْتِسَامِ الْقُرْآنِ وَعَنْ سَائِرِ الْمَعَاصِي، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ رَاجِعًا إِلَى جَمِيعِ الْمُكَلَّفِينَ لِأَنَّ ذِكْرَهُمْ قَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَقُلْ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ [الحجر: ٨٩] أَيْ/ لِجَمِيعِ الْخَلْقِ وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ الْمُؤْمِنِينَ وذكر الكافرين، فيعود قوله: فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ عَلَى الْكُلِّ، وَلَا مَعْنَى لِقَوْلِ مَنْ يَقُولُ إِنَّ السُّؤَالَ إِنَّمَا يَكُونُ عَنِ الْكُفْرِ أَوْ عَنِ الْإِيمَانِ، بَلِ السُّؤَالِ وَاقِعٌ عَنْهُمَا وَعَنْ جَمِيعِ الْأَعْمَالِ، لِأَنَّ اللَّفْظَ عَامٌّ فَيَتَنَاوَلُ الْكُلَّ.

Birinci Mesele: O'nun: {فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ} “Rabbine andolsun ki, onların hepsine mutlaka soracağız” kavlinin, Kur'an'ı parçalara ayıran o bölücülere (muktesimîn) raci olması muhtemeldir; çünkü zamirin en yakına dönmesi daha uygundur. Bu takdirde mana; Allah Teâlâ'nın, bu bölücülere Kur'an'ı parçalamaları hakkında söylediklerini ve diğer bütün günahları soracağına dair kendi zatına yemin etmiş olmasıdır. Bunun bütün mükelleflere raci olması da muhtemeldir; zira O'nun: {وَقُلْ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ} [Hicr 89] yani bütün mahlukata [uyarıcıyım] kavlinde onların zikri geçmişti; hem müminlerin hem de kâfirlerin zikri geçmişti. Dolayısıyla O'nun: {فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ} kavli hepsine döner. "Sual ancak küfürden veya imandandır" diyenin sözünün bir anlamı yoktur; bilakis sual hem bunlardan hem de bütün amellerden vaki olacaktır, zira lafız umumidir ve hepsini kapsar.

فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ الْجَمْعُ بَيْنَ قَوْلِهِ: لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ وبين قوله: فَيَوْمَئِذٍ لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلا جَانٌّ [الرَّحْمَنِ: ٣٩] أَجَابُوا عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ:

Eğer: "O'nun: {لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ} “Onların hepsine mutlaka soracağız” kavli ile: {فَيَوْمَئِذٍ لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلا جَانٌّ} [Rahmân 39] “Artık o gün ne insana ne de cine günahından sorulmaz” kavlinin arası nasıl uzlaştırılır?" denilirse, buna birkaç vecihle cevap vermişlerdir:

الوجه الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: لا يسئلون سُؤَالَ الِاسْتِفْهَامِ لِأَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِكُلِّ أَعْمَالِهِمْ، وإنما يسئلون سُؤَالَ التَّقْرِيعِ يُقَالُ لَهُمْ لِمَ فَعَلْتُمْ كَذَا؟

Birinci vecih: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: "Öğrenme (istifham) amacıyla sorulmazlar; zira Allah Teâlâ onların bütün amellerini bilmektedir. Onlara sadece kınama (takrî') amacıyla sorulur ve kendilerine: 'Bunu niçin yaptınız?' denilir."

وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: هَذَا الْجَوَابُ ضَعِيفٌ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: فَيَوْمَئِذٍ لَا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلا جَانٌّ سُؤَالُ الِاسْتِفْهَامِ لِمَا كَانَ فِي تَخْصِيصِ هَذَا النَّفْيِ بِقَوْلِهِ يَوْمَئِذٍ فَائِدَةٌ لِأَنَّ مِثْلَ هَذَا السُّؤَالِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى مُحَالٌ فِي كُلِّ الْأَوْقَاتِ.

Birisi şöyle diyebilir: Bu cevap zayıftır; çünkü şayet O'nun: {فَيَوْمَئِذٍ لَا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلا جَانٌّ} kavlinden murat istifham (öğrenme) suali olsaydı, bu nefyin "o gün" (yevmeizin) ifadesiyle tahsis edilmesinde bir fayda olmazdı; çünkü böyle bir sual Allah Teâlâ hakkında her vakitte imkânsızdır.

وَالوجه الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ أَنْ يَصْرِفَ النَّفْيَ إِلَى بَعْضِ الْأَوْقَاتِ، وَالْإِثْبَاتَ إِلَى وَقْتٍ آخَرَ، لِأَنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَوْمٌ طَوِيلٌ.

Cevaptaki ikinci vecih: Nefyin (sorulmamanın) bazı vakitlere, ispatın (sorulmanın) ise başka bir vakte hamledilmesidir; çünkü kıyamet günü uzun bir gündür.

وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: قوله، فَيَوْمَئِذٍ لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلا جَانٌّ [الرحمن: ٣٩] هَذَا تَصْرِيحٌ بِأَنَّهُ لَا يَحْصُلُ السُّؤَالُ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ، فَلَوْ حَصَلَ السُّؤَالُ فِي جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ ذَلِكَ الْيَوْمِ لَحَصَلَ التَّنَاقُضُ.

Birisi şöyle diyebilir: O'nun: {فَيَوْمَئِذٍ لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلا جَانٌّ} [Rahmân 39] kavli, o günde sualin gerçekleşmeyeceğine dair açık bir ifadedir. Şayet o günün bir cüzünde sual gerçekleşseydi çelişki meydana gelirdi.

وَالوجه الثالث: أن نقول: قوله: فَيَوْمَئِذٍ لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلا جَانٌّ يفيد عموم النفي وقوله:

Üçüncü vecih: Şöyle dememizdir: O'nun: {فَيَوْمَئِذٍ لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلا جَانٌّ} kavli nefyin umumiliğini ifade etmektedir. O'nun:

فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ عَائِدٌ إِلَى الْمُقْتَسِمِينَ وَهَذَا خَاصٌّ وَلَا شَكَّ أَنَّ الْخَاصَّ مُقَدَّمٌ عَلَى الْعَامِّ. أما قوله:

{فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ} “Rabbine andolsun ki, onların hepsine mutlaka soracağız” kavli ise bölücülere (muktesimîn) racidir ve bu hastır. Şüphe yok ki has, âmm olana takdim edilir. O'nun:

فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ فَاعْلَمْ أَنَّ مَعْنَى الصَّدْعِ فِي اللُّغَةِ الشَّقُّ وَالْفَصْلُ، وَأَنْشَدَ ابْنُ السِّكِّيتِ لِجَرِيرٍ:

{فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ} kavline gelince; bil ki lügatte sad' (الصَّدْع) kelimesinin manası yarmak ve ayırmaktır. İbnü's-Sikkît, Cerîr'in şu beytini inşad etmiştir:

هَذَا الْخَلِيفَةُ فَارْضَوْا مَا قَضَى لَكُمُ ... بِالْحَقِّ يَصْدَعُ مَا فِي قَوْلِهِ حَيْفٌ

"İşte halife! Sizin için hükmettiğine razı olun... O hak ile [hükmü] ayırır, sözünde haksızlık yoktur."

فَقَالَ يَصْدَعُ يَفْصِلُ، وَتَصَدَّعَ الْقَوْمُ إِذَا تَفَرَّقُوا، ومنه قوله تعالى: يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ [الروم: ٤٣] قَالَ الْفَرَّاءُ: يَتَفَرَّقُونَ. وَالصَّدْعُ فِي الزُّجَاجَةِ الْإِبَانَةُ، أَقُولُ وَلَعَلَّ أَلَمَ الرَّأْسِ إِنَّمَا سُمِّيَ صُدَاعًا لِأَنَّ قِحْفَ الرَّأْسِ عِنْدَ

[İbnü's-Sikkît] şöyle demiştir: "Yasda'u (يَصْدَعُ), ayırır demektir. Bir topluluk dağıldığında 'tasadda'a'l-kavm (تَصَدَّعَ الْقَوْمُ)' denir. Allah Teâlâ'nın: {يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ} [Rûm 43] “O gün fırka fırka ayrılırlar” kavli de bu kabildendir; Ferrâ: 'Ayrılırlar' demiştir. Camdaki sad' ise ayrılmadır. Derim ki: Baş ağrısına 'sudâ' (صُدَاع) denilmesinin sebebi de belki şundandır: Çünkü o ağrı esnasında kafatası sanki

ذَلِكَ الْأَلَمِ كَأَنَّهُ يَنْشَقُّ. قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: وَسُمِّيَ الصُّبْحُ صَدِيعًا كَمَا يُسَمَّى فَلَقًا. وَقَدِ انْصَدَعَ وَانْفَلَقَ الْفَجْرُ وَانْفَطَرَ الصُّبْحُ.

yarılmaktadır." Ezherî şöyle demiştir: "Tıpkı 'felak' dendiği gibi sabaha da 'sadî'' denilmiştir. 'İnsada'a ve'n-feleka'l-fecru ve'n-fatara's-subhu' (fecir yarıldı, sabah açıldı/yarıldı) denir."

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَقَوْلُ: فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ أَيْ فَرِّقْ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: فَاصْدَعْ أَظْهِرْ مَا تُؤْمَرُ بِهِ يُقَالُ: صَدَعَ بِالْحُجَّةِ إِذَا تَكَلَّمَ بِهَا جِهَارًا كَقَوْلِكَ صَرَّحَ بِهَا، وَهَذَا فِي الْحَقِيقَةِ يَرْجِعُ أَيْضًا إِلَى الشَّقِّ وَالتَّفْرِيقِ، أما قوله: بِما تُؤْمَرُ فَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ «مَا» بِمَعْنَى الَّذِي/ أَيْ بِمَا تُؤْمَرُ بِهِ مِنَ الشَّرَائِعِ.

Bunu bildiğine göre: {فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ} kavli; "hak ile batılın arasını ayır" demektir. Zeccâc ise şöyle demiştir: "{فَاصْدَعْ}, emrolunduğun şeyi açıkça ortaya koy demektir. Delili açıkça söylediğinde, tıpkı 'sarraha bihâ' (onu açıkça belirtti) demen gibi 'sada'a bi'l-hucceti' denir." Bu da hakikatte yine yarma ve ayırmaya döner. O'nun: {بِما تُؤْمَرُ} kavline gelince; bunda iki görüş vardır: Birincisi: "Mâ"nın "ellezî" manasında olmasıdır; yani şeriatlardan sana emredilen şeyleri [ortaya koy demektir].

فَحَذَفَ الْجَارَّ كَقَوْلِهِ:

Nitekim şu beyitte olduğu gibi harf-i cer hazfedilmiştir:

أَمَرْتُكَ الْخَيْرَ فَافْعَلْ مَا أُمِرْتَ بِهِ

"Sana hayrı emrettim, artık emrolunduğun şeyi yap."

الثَّانِي: أَنْ تَكُونَ «مَا» مَصْدَرِيَّةً أَيْ فَاصْدَعْ بِأَمْرِكَ وَشَأْنِكَ. قَالُوا: وَمَا زَالَ النَّبِيُّ ﷺ مُسْتَخْفِيًا حَتَّى نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.

İkincisi: "Mâ"nın mastariyye olmasıdır; yani "kendi emrini ve işini açıkça ortaya koy" demektir. Âlimler şöyle demişlerdir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayet inene kadar gizlenmeye devam etmiştir.

ثم قال تَعَالَى: وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ أَيْ لَا تُبَالِ بِهِمْ وَلَا تَلْتَفِتْ إِلَى لَوْمِهِمْ إِيَّاكَ عَلَى إِظْهَارِ الدَّعْوَةِ.

Sonra Allah Teâlâ: {وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ} “Ve müşriklerden yüz çevir” buyurmuştur; yani onlara aldırma ve daveti açığa vurmandan ötürü seni kınamalarına iltifat etme.

قَالَ بَعْضُهُمْ: هَذَا مَنْسُوخٌ بِآيَةِ الْقِتَالِ وَهُوَ ضَعِيفٌ، لِأَنَّ مَعْنَى هَذَا الْإِعْرَاضِ تَرْكُ الْمُبَالَاةِ بِهِمْ فَلَا يَكُونُ مَنْسُوخًا.

Bazıları: "Bu, kıtal (savaş) ayetiyle neshedilmiştir" demiştir; fakat bu zayıftır, çünkü bu yüz çevirmenin manası onlara aldırmayı terk etmektir, dolayısıyla mensuh olmaz.

ثم قال: إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ قِيلَ: كَانُوا خَمْسَةَ نَفَرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ: الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ وَالْعَاصُ بْنُ وَائِلٍ وَعَدِيُّ بْنُ قَيْسٍ وَالْأَسْوَدُ بْنُ الْمُطَّلِبِ وَالْأَسْوَدُ بْنُ عَبْدِ يَغُوثَ قَالَ جِبْرِيلُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ أُمِرْتُ أَنْ أَكْفِيَكَهُمْ فَأَوْمَأَ إِلَى عَقِبِ الْوَلِيدِ فَمَرَّ بِنِبَالٍ فَتَعَلَّقَ بِثَوْبِهِ سَهْمٌ فَلَمْ يَنْعَطِفْ تَعَظُّمًا لِأَخْذِهِ فَأَصَابَ عِرْقًا فِي عَقِبِهِ فَقَطَعَهُ فَمَاتَ، وَأَوْمَأَ إِلَى أَخْمَصِ الْعَاصِ بْنِ وَائِلٍ فَدَخَلَتْ فِيهَا شَوْكَةٌ فَقَالَ: لُدِغْتُ لُدِغْتُ وَانْتَفَخَتْ رِجْلُهُ حَتَّى صَارَتْ كَالرَّحَا وَمَاتَ، وَأَشَارَ إِلَى عَيْنَيِ الْأَسْوَدِ بْنِ الْمُطَّلِبِ فَعَمِيَ، وَأَشَارَ إِلَى أَنْفِ عَدِيِّ بْنِ قَيْسٍ، فَامْتَخَطَ قَيْحًا فَمَاتَ وَأَشَارَ إِلَى الْأَسْوَدِ بْنِ عَبْدِ يَغُوثَ وَهُوَ قَاعِدٌ فِي أَصْلِ شَجَرَةٍ فَجَعَلَ يَنْطَحُ رَأْسَهُ بِالشَّجَرَةِ وَيَضْرِبُ وَجْهَهُ بِالشَّوْكِ حَتَّى مَاتَ.

Sonra: {إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ} “Şüphesiz o alay edenlere karşı biz sana yeteriz” buyurmuştur. Denildi ki: Onlar müşriklerden beş kişiydi: Velîd b. Mugîre, Âs b. Vâil, Adiy b. Kays, Esved b. el-Muttalib ve Esved b. Abdiyagûs. Cebrail, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Onlara karşı sana yetmem emrolundu" dedi. Velîd'in topuğuna işaret etti; derken [Velîd] okların yanından geçti ve elbisesine bir ok takıldı. Kibirlenerek onu almak için eğilmedi, ok topuğundaki bir damara isabet edip kesti ve öldü. Âs b. Vâil'in ayak tabanına işaret etti, oraya bir diken battı; bunun üzerine: "Isırıldım, ısırıldım!" dedi, ayağı şişip değirmen taşı gibi oldu ve öldü. Esved b. el-Muttalib'in gözlerine işaret etti, kör oldu. Adiy b. Kays'ın burnuna işaret etti, burnundan irin aktı ve öldü. Esved b. Abdiyagûs bir ağacın dibinde otururken ona işaret etti; bunun üzerine başını ağaca vurmaya ve öldürünceye kadar yüzünü dikenlere çarpmaya başladı.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُفَسِّرِينَ قَدِ اخْتَلَفُوا فِي عَدَدِ هَؤُلَاءِ الْمُسْتَهْزِئِينَ وَفِي أَسْمَائِهِمْ وَفِي كَيْفِيَّةِ طَرِيقِ اسْتِهْزَائِهِمْ، وَلَا حَاجَةَ إِلَى شَيْءٍ مِنْهَا، وَالْقَدْرُ الْمَعْلُومُ أنهم طبقة لهم قوة وشوكة ورئاسة لِأَنَّ أَمْثَالَهُمْ هُمُ الَّذِينَ يَقْدِرُونَ عَلَى إِظْهَارِ مِثْلِ هَذِهِ السَّفَاهَةِ مَعَ مِثْلِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي عُلُوِّ قَدْرِهِ وَعِظَمِ مَنْصِبِهِ، وَدَلَّ الْقُرْآنُ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَفْنَاهُمْ وَأَبَادَهُمْ وَأَزَالَ كَيْدَهُمْ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Bil ki müfessirler bu alay edenlerin sayısında, isimlerinde ve alay etme tarzlarının mahiyetinde ihtilaf etmişlerdir; bunlardan hiçbirine ihtiyaç yoktur. Bilinen miktar şudur ki onlar kuvvet, güç ve reislik sahibi bir zümre idi; zira kadrinin yüceliği ve makamının büyüklüğü ile Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gibi bir zata karşı bu türden bir beyinsizliği sergilemeye ancak onların emsali cüret edebilirdi. Kur'an, Allah Teâlâ'nın onları helak ettiğine, köklerini kazıdığına ve tuzaklarını yok ettiğine delalet etmiştir. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة الحجر (١٥) : الآيات ٩٧ الى ٩٩]

[Hicr Suresi (15), Ayetler 97-99]

وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِما يَقُولُونَ (٩٧) فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ (٩٨) وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ (٩٩)

{وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِما يَقُولُونَ (٩٧) فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ (٩٨) وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ (٩٩)} “Andolsun ki onların söyledikleri şeyler yüzünden göğsünün daraldığını biliyoruz. (97) Sen Rabbini hamd ile tesbih et ve secde edenlerden ol! (98) Ve sana yakîn (ölüm) gelinceye kadar Rabbine ibadet et. (99)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَنَّ قَوْمَهُ يُسَفِّهُونَ عَلَيْهِ وَلَا سيما أولئك المقتسمون وأولئك المستهزؤون قَالَ لَهُ:

Bil ki Allah Teâlâ, kavminin -bilhassa o bölücülerin ve o alaycıların- ona karşı beyinsizlik ettiklerini zikredince ona şöyle buyurdu:

وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِما يَقُولُونَ لِأَنَّ الْجِبِلَّةَ الْبَشَرِيَّةَ وَالْمِزَاجَ الْإِنْسَانِيَّ يَقْتَضِي ذَلِكَ فَعِنْدَ هَذَا قَالَ لَهُ:

{وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِما يَقُولُونَ} “Andolsun ki onların söyledikleri şeyler yüzünden göğsünün daraldığını biliyoruz”; zira beşerî fıtrat ve insani mizaç bunu gerektirir. İşte bunun üzerine ona şöyle buyurdu:

فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ فَأَمَرَهُ بِأَرْبَعَةِ أَشْيَاءَ بِالتَّسْبِيحِ وَالتَّحْمِيدِ وَالسُّجُودِ وَالْعِبَادَةِ/ وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي أَنَّهُ كَيْفَ صَارَ الْإِقْبَالُ عَلَى هَذِهِ الطَّاعَاتِ سَبَبًا لِزَوَالِ ضِيقِ الْقَلْبِ وَالْحُزْنِ؟ فَقَالَ الْعَارِفُونَ الْمُحَقِّقُونَ إِذَا اشْتَغَلَ الْإِنْسَانُ بِهَذِهِ الْأَنْوَاعِ مِنَ الْعِبَادَاتِ انْكَشَفَتْ لَهُ أَضْوَاءُ عَالَمِ الرُّبُوبِيَّةِ، وَمَتَى حَصَلَ ذَلِكَ الِانْكِشَافُ صَارَتِ الدُّنْيَا بِالْكُلِّيَّةِ

{فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ} “Sen Rabbini hamd ile tesbih et”. Böylece ona dört şeyi emretti: Tesbih, tahmid (hamd), sücud (secde) ve ibadet. İnsanlar, bu taatlere yönelmenin kalpteki darlık ve hüznün zevaline nasıl sebep olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Muhakkik arifler şöyle demiştir: İnsan bu ibadet türleriyle meşgul olduğunda, ona rububiyet âleminin nurları açılır. Bu keşif gerçekleştiği zaman ise dünya bütünüyle

حَقِيرَةً، وَإِذَا صَارَتْ حَقِيرَةً خَفَّ عَلَى الْقَلْبِ فِقْدَانُهَا وَوِجْدَانُهَا فَلَا يَسْتَوْحِشُ مِنْ فِقْدَانِهَا وَلَا يَسْتَرِيحُ بِوِجْدَانِهَا، وَعِنْدَ ذَلِكَ يَزُولُ الْحُزْنُ وَالْغَمُّ. وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: مَنِ اعْتَقَدَ تَنْزِيهَ اللَّهِ تَعَالَى عَنِ الْقَبَائِحِ سَهُلَ عَلَيْهِ تَحَمُّلُ الْمَشَاقِّ، فَإِنَّهُ يَعْلَمُ أَنَّهُ عَدْلٌ مُنَزَّهٌ عَنْ إِنْزَالِ الْمَشَاقِّ بِهِ مِنْ غَيْرِ غَرَضٍ وَلَا فَائِدَةٍ فَحِينَئِذٍ يَطِيبُ قَلْبُهُ، وَقَالَ أَهْلُ السُّنَّةِ: إِذَا نَزَلَ بِالْعَبْدِ بَعْضُ الْمَكَارِهِ فَزِعَ إِلَى الطَّاعَاتِ كَأَنَّهُ يَقُولُ: تَجِبُ عَلَيَّ عِبَادَتُكَ سَوَاءً أَعْطَيْتَنِي الْخَيْرَاتِ أَوْ أَلْقَيْتَنِي فِي الْمَكْرُوهَاتِ، وَقَوْلُهُ: وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: يُرِيدُ الْمَوْتَ وَسُمِّيَ الْمَوْتُ بِالْيَقِينِ لِأَنَّهُ أَمْرٌ مُتَيَقِّنٌ.

değersizleşir. Değersizleştiği zaman da onun yokluğu da varlığı da kalbe hafif gelir; ne yokluğundan ötürü kederlenir ne de varlığıyla rahatlar. İşte o zaman hüzün ve keder yok olur. Mutezile şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın çirkin fiillerden münezzeh olduğuna inanan kimseye meşakkatlere katlanmak kolay gelir; zira o, O'nun adil olduğunu, bir maksat ve fayda olmaksızın kendisine meşakkat indirmekten münezzeh bulunduğunu bilir ve o vakit kalbi mutmain olur. Ehl-i Sünnet ise şöyle demiştir: Kulun başına hoşlanmadığı bazı şeyler geldiğinde taatlere sığınır; sanki şöyle der: 'Bana hayırlar versen de beni hoşlanmadığım şeylerin içine atsan da Sana ibadet etmek bana vaciptir.' O'nun: {وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ} kavline gelince; İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: 'Ölümü kastetmektedir; ölüm, kesin bir iş olduğu için yakîn olarak isimlendirilmiştir' demiştir.

فَإِنْ قِيلَ: فَأَيُّ فَائِدَةٍ لِهَذَا التَّوْقِيتِ مَعَ أَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَعْلَمُ أَنَّهُ إِذَا مَاتَ سَقَطَتْ عَنْهُ الْعِبَادَاتُ؟

Eğer: "Herkes öldüğü vakit kendisinden ibadetlerin düşeceğini bildiği halde bu vakit tayininin ne faydası vardır?" denilirse,

قُلْنَا: الْمُرَادُ مِنْهُ: وَاعْبُدْ رَبَّكَ فِي زَمَانِ حَيَاتِكَ وَلَا تَخْلُ لَحْظَةٌ مِنْ لَحَظَاتِ الْحَيَاةِ عَنْ هَذِهِ الْعِبَادَةِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Deriz ki: Bundan murat şudur: "Hayatta olduğun müddetçe Rabbine ibadet et ve hayatın hiçbir anı bu ibadetten hali kalmasın." En doğrusunu Allah bilir.

تَمَّ تَفْسِيرِ هَذِهِ السُّورَةِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَصَلَاتُهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ وَسَلَّمَ

Bu surenin tefsiri tamamlandı. Hamd âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur. O'nun salât ve selâmı Efendimiz Muhammed'e ve âline olsun.