Binûn

Nahl Suresi — 13. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَثَالِثُهَا: الدَّلَائِلُ الَّتِي يَكُونُ الْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِهَا إِلْزَامَ الْخُصُومِ وَإِفْحَامَهُمْ، وَذَلِكَ هُوَ الْجَدَلُ، ثُمَّ هَذَا الْجَدَلُ عَلَى قِسْمَيْنِ:

Üçüncüsü: Zikredilmesinden maksat hasımları ilzam etmek ve onları susturmak olan delillerdir ki bu da 'cedel'dir. Sonra bu cedel iki kısma ayrılır:

الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ دَلِيلًا مُرَكَّبًا مِنْ مُقَدِّمَاتٍ مُسَلَّمَةٍ فِي الْمَشْهُورِ عِنْدَ الْجُمْهُورِ، أَوْ مِنْ مُقَدَّمَاتٍ مُسَلَّمَةٍ عِنْدَ ذَلِكَ الْقَائِلِ، وَهَذَا الْجَدَلُ هو الجدل الواقع على الوجه الأحسن.

Birinci kısım: Çoğunluk nezdinde meşhur olup kabul görmüş öncüllerden veya o muhatap nezdinde kabul edilmiş öncüllerden kurulu bir delil olmasıdır. İşte bu cedel, en güzel vecih üzere vaki olan cedeldir.

والقسم الثَّانِي: أَنْ يَكُوُنَ ذَلِكَ الدَّلِيلُ مُرَكَّبًا مِنْ مُقَدِّمَاتٍ بَاطِلَةٍ فَاسِدَةٍ إِلَّا أَنَّ قَائِلَهَا يُحَاوِلُ تَرْوِيجَهَا عَلَى الْمُسْتَمِعِينَ بِالسَّفَاهَةِ وَالشَّغَبِ، وَالْحِيَلِ الْبَاطِلَةِ، وَالطُّرُقِ الْفَاسِدَةِ، وَهَذَا الْقِسْمُ لَا يَلِيقُ بِأَهْلِ الْفَضْلِ إِنَّمَا اللَّائِقُ بِهِمْ هُوَ الْقِسْمُ الْأَوَّلُ، وَذَلِكَ هُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا انْحِصَارُ الدَّلَائِلِ وَالْحُجَجِ فِي هَذِهِ الْأَقْسَامِ الثَّلَاثَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.

İkinci kısım: O delilin bâtıl ve bozuk öncüllerden kurulu olmasıdır; şu kadar var ki onu öne süren kimse beyinsizlik, taşkınlık, bâtıl hileler ve bozuk yollarla bunu dinleyenlere kabul ettirmeye çalışır. Bu kısım fazilet ehline yakışmaz; onlara yakışan ancak birinci kısımdır. Allah Teâlâ'nın: { وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Onlarla en güzel olan yolla mücadele et!” buyruğu ile kastedilen de budur. Böylece delil ve hüccetlerin, bu ayette zikredilen bu üç kısımda sınırlandığı zikrettiğimiz üzere sabit olmuştur.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: أَهْلُ الْعِلْمِ ثَلَاثُ طَوَائِفَ: الْكَامِلُونَ الطَّالِبُونَ لِلْمَعَارِفِ الْحَقِيقِيَّةِ وَالْعُلُومِ الْيَقِينِيَّةِ، وَالْمُكَالَمَةُ مَعَ هَؤُلَاءِ لَا تُمْكِنُ إِلَّا بِالدَّلَائِلِ الْقَطْعِيَّةِ الْيَقِينِيَّةِ وَهِيَ الْحِكْمَةُ، وَالْقِسْمُ الثاني الذي تَغْلِبُ عَلَى طِبَاعِهِمُ الْمُشَاغَبَةُ وَالْمُخَاصَمَةُ لَا طَلَبُ الْمَعْرِفَةِ الْحَقِيقِيَّةِ وَالْعُلُومِ الْيَقِينِيَّةِ، وَالْمُكَالَمَةُ اللَّائِقَةُ بِهَؤُلَاءِ الْمُجَادَلَةُ الَّتِي تُفِيدُ الْإِفْحَامَ وَالْإِلْزَامَ، وَهَذَانِ الْقِسْمَانِ هُمَا الطَّرَفَانِ. فَالْأَوَّلُ: هُوَ طَرَفُ الْكَمَالِ، وَالثَّانِي: طَرَفُ النُّقْصَانِ.

Bunu anladığında deriz ki: İlim ehli üç gruptur: [Birincisi], hakiki marifetleri ve yakînî ilimleri arzulayan kâmil kimselerdir; bunlarla konuşmak ancak kesin ve yakînî delillerle mümkündür ki o da hikmettir. İkinci kısım ise hakiki marifeti ve yakînî ilimleri aramak değil, tabiatlarına taşkınlık ve hasımlık galip gelen kimselerdir; bunlara layık olan konuşma tarzı ise susturma ve ilzam etme faydası sağlayan cedeldir. İşte bu iki kısım iki uç noktadır. Birincisi kemal ucu, ikincisi ise noksanlık ucudur.

وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّالِثُ: فَهُوَ الْوَاسِطَةُ، وَهُمُ الَّذِينَ مَا بَلَغُوا فِي الْكَمَالِ إِلَى حَدِّ الْحُكَمَاءِ الْمُحَقِّقِينَ، وَفِي النُّقْصَانِ وَالرَّذَالَةِ إِلَى حَدِّ الْمُشَاغِبِينَ الْمُخَاصِمِينَ، بَلْ هُمْ أَقْوَامٌ بَقُوا عَلَى الْفِطْرَةِ الْأَصْلِيَّةِ وَالسَّلَامَةِ الْخِلْقِيَّةِ، وَمَا بَلَغُوا إِلَى دَرَجَةِ الِاسْتِعْدَادِ لِفَهْمِ الدَّلَائِلِ الْيَقِينِيَّةِ وَالْمَعَارِفِ الْحُكْمِيَّةِ، وَالْمُكَالَمَةُ مَعَ هَؤُلَاءِ لَا تُمْكِنُ إِلَّا بِالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ، وَأَدْنَاهَا الْمُجَادَلَةُ، وَأَعْلَى مَرَاتِبِ الْخَلَائِقِ الْحُكَمَاءُ الْمُحَقِّقُونَ، وَأَوْسَطُهُمْ عَامَّةُ الْخَلْقِ وَهُمْ أَرْبَابُ السَّلَامَةِ، وَفِيهِمُ الْكَثْرَةُ وَالْغَلَبَةُ، وَأَدْنَى الْمَرَاتِبِ الَّذِينَ جُبِلُوا عَلَى طَبِيعَةِ الْمُنَازَعَةِ وَالْمُخَاصَمَةِ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى:

Üçüncü kısma gelince; o ikisi arasındaki vasat mertebedir. Bunlar kemalde muhakkik hakîmlerin derecesine, noksanlık ve bayağılıkta da taşkınlık yapan hasımların derecesine varmamış kimselerdir. Bilakis onlar asli fıtrat ve yaratılıştaki selamet üzere kalmış, yakînî delilleri ve hikemî marifetleri anlama istidadı derecesine ulaşamamış topluluklardır. Bunlarla konuşmak ise ancak güzel öğütle mümkün olur; mertebelerin en aşağısı cedeldir. İnsanların mertebece en yücesi muhakkik hakîmlerdir; onların ortancası selamet erbabı olan halk tabakasıdır ki çoğunluk ve galibiyet onlardadır; en aşağı mertebedekiler ise tabiatları çekişme ve hasımlık üzerine yoğrulmuş olan kimselerdir. Nitekim Allah Teâlâ'nın:

ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ مَعْنَاهُ ادْعُ الْأَقْوِيَاءَ الْكَامِلِينَ إِلَى الدِّينِ الْحَقِّ بِالْحِكْمَةِ، وَهِيَ الْبَرَاهِينُ الْقَطْعِيَّةُ الْيَقِينِيَّةُ وَعَوَامَّ الْخَلْقِ بِالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ، وَهِيَ الدَّلَائِلُ الْيَقِينِيَّةُ الْإِقْنَاعِيَّةُ الظَّنِّيَّةُ، وَالتَّكَلُّمُ مَعَ الْمُشَاغِبِينَ بِالْجَدَلِ عَلَى الطَّرِيقِ الْأَحْسَنِ الْأَكْمَلِ.

{ ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ } “Rabbinin yoluna hikmetle davet et!” buyruğunun manası; güçlü ve kâmil kimseleri hak dine hikmetle, yani kesin ve yakînî bürhanlarla davet et; avam halkı güzel öğütle, yani ikna edici ve zannî olan delillerle davet et; taşkınlık yapanlarla da en güzel ve en mükemmel yolla cedel yaparak konuş, demektir.

وَمِنْ لَطَائِفِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ قَالَ: ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ فَقَصَرَ الدَّعْوَةَ على ذكر هذين القسمين لأن الدعوة إذا كَانَتْ بِالدَّلَائِلِ الْقَطْعِيَّةِ فَهِيَ الْحِكْمَةُ، وَإِنْ كَانَتْ بِالدَّلَائِلِ الظَّنِّيَّةِ فَهِيَ الْمَوْعِظَةُ الْحَسَنَةُ، أَمَّا الْجَدَلُ فَلَيْسَ مِنْ بَابِ الدَّعْوَةِ، بَلِ الْمَقْصُودُ مِنْهُ غَرَضٌ آخَرُ مُغَايِرٌ/ لِلدَّعْوَةِ وَهُوَ الْإِلْزَامُ وَالْإِفْحَامُ فَلِهَذَا السَّبَبِ لَمْ يَقُلْ ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَالْجَدَلِ الْأَحْسَنِ، بَلْ قَطَعَ الْجَدَلَ عَنْ بَابِ الدَّعْوَةِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُ لَا يَحْصُلُ الدَّعْوَةُ، وَإِنَّمَا الْغَرَضُ مِنْهُ شَيْءٌ آخَرُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Bu ayetin latif inceliklerindendir ki Allah Teâlâ: { ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ } “Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et!” buyurarak daveti sadece bu iki kısmı zikretmekle sınırlandırmıştır. Zira davet kesin delillerle olduğu takdirde hikmettir; zannî delillerle olduğu takdirde ise güzel öğüttür. Cedele gelince, o davet kabilinden değildir; bilakis ondan kastedilen, davetten farklı bir gayedir ki o da hasmı ilzam etmek ve susturmaktır. İşte bu sebeple “Rabbinin yoluna hikmetle, güzel öğütle ve en güzel cedelle davet et” buyurmamış, aksine davetin onunla gerçekleşmeyeceğine, ondan maksadın başka bir şey olduğuna dikkat çekmek için cedeli davet bahsinden ayrı tutmuştur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْمَبَاحِثَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَدْرَجَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هَذِهِ الْأَسْرَارَ الْعَالِيَةَ الشَّرِيفَةَ مَعَ أَنَّ أْكَثْرَ الْخَلْقِ كَانُوا غَافِلِينَ عَنْهَا، فَظَهَرَ أَنَّ هَذَا الْكِتَابَ الْكَرِيمَ لَا يَهْتَدِي إِلَى مَا فِيهِ مِنَ الْأَسْرَارِ إِلَّا مَنْ كَانَ مِنْ خَوَاصِّ أُولِي الْأَبْصَارِ.

Bil ki bu incelemeler, insanların çoğu bundan gafil olduğu halde Allah Teâlâ'nın bu ayete böylesine yüce ve şerefli sırları yerleştirdiğine delalet etmektedir. Böylece ortaya çıkmıştır ki bu yüce Kitabın içerdiği sırlara ancak basiret sahiplerinin seçkinleri ulaşabilir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ وَالْمَعْنَى: أَنَّكَ مُكَلَّفٌ بِالدَّعْوَةِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى بِهَذِهِ الطُّرُقِ الثَّلَاثَةِ، فَأَمَّا حُصُولُ الْهِدَايَةِ فَلَا يَتَعَلَّقُ بِكَ، فَهُوَ تَعَالَى أَعْلَمُ بِالضَّالِّينَ وَأَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ، وَالَّذِي عِنْدِي فِي هَذَا الْبَابِ أَنَّ جَوَاهِرَ النُّفُوسِ الْبَشَرِيَّةِ مُخْتَلِفَةٌ بِالْمَاهِيَّةِ، فَبَعْضُهَا نُفُوسٌ مُشْرِقَةٌ صَافِيَةٌ قَلِيلَةُ التَّعَلُّقِ بِالْجُسْمَانِيَّاتِ كَثِيرَةُ الِانْجِذَابِ إِلَى عَالَمِ الرُّوحَانِيَّاتِ وَبَعْضُهَا مُظْلِمَةٌ كَدِرَةٌ قَوِيَّةُ التَّعَلُّقِ بِالْجُسْمَانِيَّاتِ عَدِيمَةُ الِالْتِفَاتِ إِلَى الرُّوحَانِيَّاتِ، وَلَمَّا كَانَتْ هَذِهِ الِاسْتِعْدَادَاتُ مِنْ لَوَازِمِ جَوَاهِرِهَا، لَا جَرَمَ يَمْتَنِعُ انْقِلَابُهَا وَزَوَالُهَا، فَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: اشْتَغِلْ أَنْتَ بِالدَّعْوَةِ وَلَا تَطْمَعُ فِي حُصُولِ الْهِدَايَةِ لِلْكُلِّ، فَإِنَّهُ تَعَالَى هُوَ الْعَالِمُ بِضَلَالِ النُّفُوسِ الضَّالَّةِ الْجَاهِلَةِ وَبِإِشْرَاقِ النُّفُوسِ الْمُشْرِقَةِ الصَّافِيَةِ فَلِكُلِّ نَفْسٍ فِطْرَةٌ مَخْصُوصَةٌ وَمَاهِيَّةٌ مَخْصُوصَةٌ، كَمَا قال: فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ [الروم: ٣٠] والله أعلم.

Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ } “Şüphesiz Rabbin, yolundan sapanları en iyi bilendir ve O, doğru yolda olanları da en iyi bilendir” buyurmuştur. Bunun manası şudur: Sen insanları Allah Teâlâ'ya bu üç yolla davet etmekle mükellefsin; hidayetin gerçekleşmesine gelince bu sana bağlı değildir. Zira sapanları da hidayete erenleri de en iyi bilen O'dur. Bu konuda benim kanaatim şudur: İnsan nefislerinin cevherleri mahiyet bakımından farklı farklıdır; onlardan bir kısmı parlak, saf, cismanî şeylere bağlılığı az, ruhanîler âlemine çekilme meyli çok olan nefislerdir; bir kısmı da karanlık, bulanık, cismanî şeylere bağlılığı güçlü, ruhanî şeylere hiç iltifatı olmayan nefislerdir. Bu istidatlar o nefislerin cevherlerinin ayrılmaz gereklerinden olduğu için, şüphesiz bunların değişmesi ve zail olması imkânsızdır. İşte bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: Sen davetle meşgul ol ve herkesin hidayete ermesine tamah etme; zira sapmış cahil nefislerin sapkınlığını da nurlu saf nefislerin aydınlığını da en iyi bilen Allah Teâlâ'dır. Her nefsin kendine mahsus bir fıtratı ve mahiyeti vardır; nitekim O: { فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ } [er-Rûm 30] “Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtrata [sarılın]. Allah'ın yaratmasında hiçbir değişme yoktur” buyurmuştur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة النحل (١٦) : الآيات ١٢٦ الى ١٢٨]

[Nahl Suresi (16), Ayetler 126-128]

وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ (١٢٦) وَاصْبِرْ وَما صَبْرُكَ إِلاَّ بِاللَّهِ وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (١٢٧) إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ (١٢٨)

{ وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ (١٢٦) وَاصْبِرْ وَما صَبْرُكَ إِلاَّ بِاللَّهِ وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (١٢٧) إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ (١٢٨) } “Eğer ceza verecekseniz, size yapılan cezanın misliyle ceza verin! Ama sabrederseniz, elbette bu, sabredenler için daha hayırlıdır. (126) Sabret! Senin sabrın ancak Allah'ın yardımıyladır. Onlar için üzülme ve kurdukları tuzaklardan dolayı da bir sıkıntı içinde olma! (127) Şüphesiz Allah, sakınanlarla ve iyilik edenlerle beraberdir. (128)”

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: هَذِهِ الْآيَةُ فِيهَا ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ:

Birinci Mesele: Vâhidî şöyle demiştir: Bu ayet hakkında üç görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ الَّذِي عَلَيْهِ الْعَامَّةُ

Birinci görüş: Âlimlerin çoğunluğunun benimsediği görüştür ki o da şudur:

أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا رَأَى حَمْزَةَ وَقَدْ مَثَّلُوا بِهِ قَالَ: «وَاللَّهِ لَأُمَثِّلَنَّ بِسَبْعِينَ مِنْهُمْ مَكَانَكَ» فَنَزَلَ جِبْرِيلُ ﵇ بِخَوَاتِيمِ سُورَةِ النَّحْلِ فَكَفَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَمْسَكَ عَمَّا أَرَادَ.

Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem), Hamza'yı cesedine müsle yapılmış (organları kesilmiş) halde görünce: «Allah'a yemin ederim ki senin yerine onlardan yetmiş kişiye müsle yapacağım!» buyurdu. Bunun üzerine Cibrîl (aleyhisselâm) Nahl suresinin son ayetleriyle indi ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) vazgeçip yapmak istediği şeyden el çekti.

وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ فِي رِوَايَةِ عَطَاءٍ، وَأُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ وَالشَّعْبِيِّ

Bu, Atâ'nın rivayetinde İbn Abbâs'ın (radıyallâhu anhümâ), Übey b. Ka'b'ın ve Şa'bî'nin görüşüdür.

وَعَلَى هَذَا قَالُوا: إِنَّ سُورَةَ النَّحْلِ كُلَّهَا مَكِّيَّةٌ إِلَّا هَذِهِ الْآيَاتِ الثَّلَاثَ.

Buna binaen şöyle demişlerdir: Nahl suresinin tamamı Mekkîdir; ancak bu üç ayet müstesnadır.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ هَذَا كَانَ قَبْلَ الْأَمْرِ بِالسَّيْفِ وَالْجِهَادِ، حِينَ كَانَ الْمُسْلِمُونَ قَدْ أمروا بالقتال مع من يقاتلهم ولا يبدؤا بِالْقِتَالِ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ [الْبَقَرَةِ: ١٩٠] وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ أَمَرَ اللَّهُ بِأَنْ يُعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا يُصِيبُهُمْ مِنَ الْعُقُوبَةِ وَلَا يَزِيدُوا.

İkinci görüş: Bu durum kılıç ve cihat emrinden önce, Müslümanlara ancak kendileriyle savaşanlarla savaşmaları ve savaşı kendilerinin başlatmaması emredildiği dönemde idi; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } [el-Bakara 190] “Sizinle savaşanlarla Allah yolunda savaşın ve haddi aşmayın! Şüphesiz Allah haddi aşanları sevmez” buyruğu böyledir. Bu ayette de Allah, kendilerine isabet eden cezanın misliyle ceza vermelerini ve fazlasını yapmamalarını emretmiştir.

وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ نَهْيُ الْمَظْلُومِ عَنِ اسْتِيفَاءِ الزِّيَادَةِ مِنَ الظَّالِمِ، وَهَذَا قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَالنَّخَعِيِّ وَابْنِ سِيرِينَ قَالَ ابْنُ سِيرِينَ: إِنْ أَخَذَ مِنْكَ رَجَلٌ شَيْئًا فَخُذْ مِنْهُ مِثْلَهُ، وَأَقُولُ: إِنَّ حَمْلَ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى قِصَّةٍ لَا تَعَلُّقَ لَهَا بِمَا قَبْلَهَا يُوجِبُ حُصُولَ سُوءِ التَّرْتِيبِ فِي كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى وَذَلِكَ يُطْرِقُ الطَّعْنَ إِلَيْهِ وَهُوَ فِي غَايَةِ الْبُعْدِ، بَلِ الْأَصْوَبُ عِنْدِي أَنْ يُقَالَ: الْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ مُحَمَّدًا ﷺ أَنْ يَدْعُوَ الْخَلْقَ إِلَى الدِّينِ الْحَقِّ بِأَحَدِ الطُّرُقِ الثَّلَاثَةِ وَهِيَ الْحِكْمَةُ وَالْمَوْعِظَةُ الْحَسَنَةُ، وَالْجِدَالُ بِالطَّرِيقِ الْأَحْسَنِ، ثُمَّ إِنَّ تِلْكَ الدَّعْوَةَ تَتَضَمَّنُ أَمْرَهُمْ بِالرُّجُوعِ عَنْ دِينِ آبَائِهِمْ وَأَسْلَافِهِمْ، وَبِالْإِعْرَاضِ عَنْهُ وَالحكم عَلَيْهِ بِالْكُفْرِ وَالضَّلَالَةِ وَذَلِكَ مِمَّا يُشَوِّشُ الْقُلُوبَ وَيُوحِشُ الصُّدُورَ، وَيَحْمِلُ أَكْثَرَ الْمُسْتَمِعِينَ عَلَى قَصْدِ ذَلِكَ الدَّاعِي بِالْقَتْلِ تَارَةً، وَبِالضَّرْبِ ثَانِيًا وَبِالشَّتْمِ ثَالِثًا، ثُمَّ إِنَّ ذَلِكَ

Üçüncü görüş: Bu ayetten maksat, mazlumun zalimden hakkından fazlasını almasını yasaklamaktır. Bu, Mücâhid, Nehaî ve İbn Sîrîn'in görüşüdür. İbn Sîrîn: «Bir adam senden bir şey alırsa, sen de ondan onun mislini al» demiştir. Ben derim ki: Bu ayeti kendisinden önceki kısımla irtibatı olmayan bir kıssaya hamletmek, Allah Teâlâ'nın kelamında tertip bozukluğunun meydana gelmesini gerektirir ki bu da ona ta'n edilmesine yol açar ve bu son derece uzaktır. Bilakis bana göre en doğru olan şöyle denilmesidir: Maksat, Allah Teâlâ'nın Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) insanları hak dine şu üç yoldan biriyle davet etmesini emretmiş olmasıdır; bunlar hikmet, güzel öğüt ve en güzel yolla mücadeledir. Sonra bu davet; insanlara atalarının ve geçmişlerinin dininden dönmelerini, ondan yüz çevirmelerini ve onun küfür ve sapıklık olduğuna hükmetmelerini emretmeyi içermektedir. Bu ise kalpleri karıştırıp göğüsleri daraltan ve dinleyenlerin çoğunu o davetçiyi kimi zaman öldürmeye, kimi zaman dövmeye, kimi zaman da sövmeye kastetmeye sevk eden bir husustur. Sonra o

الْمُحِقَّ إِذَا شَاهَدَ تِلْكَ السَّفَاهَاتِ، وَسَمِعَ تِلْكَ الْمُشَاغَبَاتِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَحْمِلَهُ طَبْعُهُ عَلَى تَأْدِيبِ أُولَئِكَ السُّفَهَاءِ تَارَةً بِالْقَتْلِ وَتَارَةً بِالضَّرْبِ، فَعِنْدَ هَذَا أَمَرَ الْمُحِقِّينَ فِي هَذَا الْمَقَامِ بِرِعَايَةِ الْعَدْلِ وَالْإِنْصَافِ وَتَرْكِ الزِّيَادَةِ، فَهَذَا هُوَ الوجه الصَّحِيحُ الَّذِي يَجِبُ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَيْهِ.

hak ehli kimse bu beyinsizlikleri görüp bu taşkınlıkları işittiğinde, tabiatı onu bu beyinsizleri kimi zaman öldürerek, kimi zaman da döverek terbiye etmeye mutlaka sevk eder. İşte bu esnada [Allah], bu makamda bulunan hak ehline adalet ve insafı gözetmelerini, haddi aşmayı terk etmelerini emretmiştir. Ayetin kendisine hamledilmesi gereken doğru vecih işte budur.

فَإِنْ قِيلَ: فَهَلْ تَقْدَحُونَ فِيمَا

Eğer denilirse ki: Peki siz,

رُوِيَ أَنَّهُ ﵇ تَرَكَ الْعَزْمَ عَلَى الْمُثْلَةِ وَكَفَّرَ عَنْ يَمِينِهِ بِسَبَبِ هَذِهِ الْآيَةِ؟

Peygamber'in (aleyhisselâm) bu ayet sebebiyle müsle yapma azminden vazgeçtiği ve yemini için kefaret ödediği yönündeki rivayete itiraz mı ediyorsunuz?

قُلْنَا: لَا حَاجَةَ إِلَى الْقَدْحِ فِي تِلْكَ الرِّوَايَةِ، لِأَنَّا نَقُولُ: تِلْكَ الْوَاقِعَةُ دَاخِلَةٌ فِي عُمُومِ هَذِهِ الْآيَةِ فَيُمْكِنُ التَّمَسُّكُ فِي تِلْكَ الْوَاقِعَةِ بِعُمُومِ هَذِهِ الْآيَةِ، إِنَّمَا الَّذِي يُنَازَعُ فِيهِ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ قَصْرُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى هَذِهِ الْوَاقِعَةِ، لِأَنَّ ذَلِكَ يُوجِبُ سُوءَ التَّرْتِيبِ فِي كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى.

Deriz ki: O rivayete itiraz etmeye gerek yoktur. Çünkü biz şöyle diyoruz: O hadise bu ayetin umumi hükmüne dâhildir; dolayısıyla o hadisede bu ayetin umumuna tutunmak mümkündür. İtiraz edilen husus sadece, ayetin bu tek hadiseye hasredilmesinin caiz olmamasıdır; zira bu, Allah Teâlâ'nın kelamında tertip bozukluğuna yol açar.

المسألة الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بِرِعَايَةِ الْعَدْلِ وَالْإِنْصَافِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَرَتَّبَ ذَلِكَ عَلَى أَرْبَعِ مَرَاتِبَ:

İkinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ bu ayette adalet ve insafın gözetilmesini emretmiş ve bunu dört mertebeye göre düzenlemiştir:

الْمَرْتَبَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ يَعْنِي إِنْ رَغِبْتُمْ فِي اسْتِيفَاءِ الْقِصَاصِ فَاقْنَعُوا بِالْمِثْلِ وَلَا تَزِيدُوا عَلَيْهِ، فَإِنَّ اسْتِيفَاءِ الزِّيَادَةِ ظُلْمٌ وَالظُّلْمُ مَمْنُوعٌ مِنْهُ فِي عَدْلِ اللَّهِ وَرَحْمَتِهِ وَفِي قَوْلِهِ:

Birinci mertebe: O'nun: { وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ } “Eğer ceza verecekseniz, size yapılan cezanın misliyle ceza verin!” buyruğudur; yani kısas almak isterseniz misliyle yetinin ve onun üzerine ilave yapmayın. Çünkü fazlasını almak zulümdür; zulüm ise Allah'ın adaletinde ve rahmetinde yasaklanmıştır. O'nun:

وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْأَوْلَى لَهُ أَنْ لَا يَفْعَلَ، كَمَا أَنَّكَ إِذَا قُلْتَ لِلْمَرِيضِ: إِنْ كُنْتَ تَأْكُلُ الْفَاكِهَةَ فَكُلِ التُّفَّاحَ، كَانَ مَعْنَاهُ أَنَّ الْأَوْلَى بِكَ أَنْ لَا تَأْكُلَهُ، فَذَكَرَ تَعَالَى بِطَرِيقِ الرَّمْزِ وَالتَّعْرِيضِ عَلَى أَنَّ الْأَوْلَى تَرْكُهُ.

{ وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ } “Eğer ceza verecekseniz, size yapılan cezanın misliyle ceza verin!” buyruğunda, bunu yapmamasının kendisi için daha evla olduğuna delil vardır. Nitekim hastaya: «Eğer meyve yiyeceksen elma ye» dediğinde, bunun manası «senin için evla olan onu yememendir» şeklinde olur. Dolayısıyla Allah Teâlâ terk etmenin daha evla olduğunu ima ve tariz yoluyla zikretmiştir.

وَالْمَرْتَبَةُ الثَّانِيَةُ: الِانْتِقَالُ مِنَ التَّعْرِيضِ إِلَى التَّصْرِيحِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ وَهَذَا تَصْرِيحٌ بِأَنَّ الْأَوْلَى تَرْكُ ذَلِكَ الِانْتِقَامِ، لِأَنَّ الرَّحْمَةَ أَفْضَلُ مِنَ الْقَسْوَةِ وَالْإِنْفَاعَ أَفْضَلُ مِنَ الْإِيلَامِ.

İkinci mertebe: İmadan açık ifadeye geçiştir ki bu da O'nun: { وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ } “Ama sabrederseniz, elbette bu, sabredenler için daha hayırlıdır” buyruğudur. Bu, o intikamı terk etmenin daha evla olduğuna dair açık bir ifadedir; çünkü merhamet katılıktan daha faziletli, fayda vermek de acı vermekten daha üstündür.

الْمَرْتَبَةُ الثَّالِثَةُ: وَهُوَ وُرُودُ الْأَمْرِ بِالْجَزْمِ بِالتَّرْكِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَاصْبِرْ لِأَنَّهُ فِي الْمَرْتَبَةِ الثَّانِيَةِ ذَكَرَ أَنَّ التَّرْكَ خَيْرٌ وَأَوْلَى، وَفِي هَذِهِ الْمَرْتَبَةِ الثَّالِثَةِ صَرَّحَ بِالْأَمْرِ بِالصَّبْرِ، وَلَمَّا كَانَ الصَّبْرُ فِي هَذَا الْمَقَامِ شَاقًّا شَدِيدًا ذَكَرَ بَعْدَهُ مَا يُفِيدُ سُهُولَتَهُ فَقَالَ: وَما صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ أَيْ بِتَوْفِيقِهِ وَمَعُونَتِهِ وَهَذَا هُوَ السَّبَبُ الْكُلِّيُّ الْأَصْلِيُّ الْمُفِيدُ فِي حُصُولِ الصَّبْرِ وَفِي حُصُولِ جَمِيعِ أَنْوَاعِ الطَّاعَاتِ. وَلَمَّا ذَكَرَ هَذَا السَّبَبَ الْكُلِّيَّ الْأَصْلِيَّ ذَكَرَ بَعْدَهُ مَا هُوَ السَّبَبُ الْجُزْئِيُّ الْقَرِيبُ فَقَالَ: وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ وَذَلِكَ لِأَنَّ إِقْدَامَ الْإِنْسَانِ عَلَى الِانْتِقَامِ، وَعَلَى إِنْزَالِ الضَّرَرِ بِالْغَيْرِ لَا يَكُونُ إِلَّا عِنْدَ هَيَجَانِ الْغَضَبِ، وَشِدَّةُ الْغَضَبِ لَا تَحْصُلُ إِلَّا لِأَحَدِ أَمْرَيْنِ:

Üçüncü mertebe: Kesin olarak terk etme emrinin gelmesidir ki bu da O'nun: { وَاصْبِرْ } “Sabret!” buyruğudur. Çünkü O, ikinci mertebede terk etmenin daha hayırlı ve evla olduğunu zikretmiş; bu üçüncü mertebede ise sabretme emrini açıkça belirtmiştir. Bu makamda sabretmek son derece meşakkatli ve zor olduğu için, hemen ardından bunun kolaylaşmasını sağlayan hususu zikrederek: { وَما صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ } “Senin sabrın ancak Allah'ın yardımıyladır” yani O'nun muvaffak kılması ve yardımıyladır, buyurmuştur. İşte sabrın ve her türlü itaatin gerçekleşmesinde fayda veren küllî ve asıl sebep budur. Bu küllî ve asıl sebebi zikredince, peşinden cüz'î ve yakın sebebi zikrederek: { وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ } “Onlar için üzülme ve kurdukları tuzaklardan dolayı da bir sıkıntı içinde olma!” buyurmuştur. Bunun sebebi şudur: İnsanın intikam almaya ve başkasına zarar vermeye kalkışması ancak öfkenin kabarması esnasında olur; öfkenin şiddeti ise ancak şu iki şeyden biri sebebiyle meydana gelir:

أَحَدَهُمَا: فَوَاتُ نَفْعٍ كَانَ حَاصِلًا فِي الْمَاضِي وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ قِيلَ مَعْنَاهُ: وَلَا تَحْزَنْ عَلَى قَتْلَى أُحُدٍ، وَمَعْنَاهُ لَا تَحْزَنْ بِسَبَبِ فَوْتِ أُولَئِكَ الْأَصْدِقَاءِ. وَيَرْجِعُ حَاصِلُهُ إِلَى فَوْتِ النَّفْعِ. وَالسَّبَبُ الثَّانِي:

Birincisi: Geçmişte mevcut olan bir menfaatin elden kaçmasıdır; { وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ } “Onlar için üzülme!” buyruğuyla buna işaret edilmiştir. Bunun manasının «Uhud şehitlerine üzülme» olduğu söylenmiştir; yani o dostların elden çıkması sebebiyle kederlenme, demektir. Bunun neticesi de menfaatin elden kaçmasına dayanır. İkinci sebep:

لِشِدَّةِ الْغَضَبِ تَوَقُّعُ ضَرَرٍ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ وَمَنْ وَقَفَ عَلَى هَذِهِ اللَّطَائِفِ عَرَفَ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ كَلَامٌ أَدْخَلُ فِي الْحُسْنِ وَالضَّبْطِ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ بَقِيَ فِي لَفْظِ الْآيَةِ مَبَاحِثُ:

Öfkenin şiddeti için [ikinci sebep], gelecekte bir zararın beklenmesidir; { وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ } “Ve kurdukları tuzaklardan dolayı da bir sıkıntı içinde olma!” buyruğuyla buna işaret edilmiştir. Bu inceliklere vakıf olan kimse, güzellik ve tertip bakımından bu sözden daha mükemmel bir sözün mümkün olamayacağını anlar. Ayetin lafzında birtakım incelemeler kalmıştır:

البحث الْأَوَّلُ: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ: وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ بِكَسْرِ الضَّادِ، وَفِي النَّمْلِ مِثْلُهُ، وَالْبَاقُونَ: بِفَتْحِ الضَّادِ فِي الْحَرْفَيْنِ. أَمَّا الوجه فِي الْقِرَاءَةِ الْمَشْهُورَةِ فَأُمُورٌ: قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الضِّيقُ بِالْكَسْرِ فِي قِلَّةِ الْمَعَاشِ وَالْمَسَاكِنِ، وَمَا كَانَ فِي الْقَلْبِ فَإِنَّهُ الضَّيْقُ. وَقَالَ أَبُو عَمْرٍو: الضِّيقُ بِالْكَسْرِ الشِّدَّةُ وَالضَّيْقُ بِفَتْحِ الضَّادِ الْغَمُّ. وَقَالَ الْقُتَيْبِيُّ:

Birinci İnceleme: İbn Kesîr, dâd harfinin kesresiyle { فِي ضِيقٍ } şeklinde okumuştur; Neml suresindeki de böyledir. Diğer kıraat imamları ise her iki harfte dâd harfinin fethasıyla okumuşlardır. Meşhur kıraatin veçhine gelince, bu birkaç husustur: Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Kesre ile dîk (ضِيق), geçim ve mesken darlığında kullanılır; kalpte olan ise fetha ile dayktır (ضَيْق). Ebû Amr ise: «Kesre ile dîk şiddet/zorluk, dâd'ın fethasıyla dayk ise keder/gamdır» demiştir. Kuteybî ise şöyle demiştir:

ضَيْقٌ تَخْفِيفُ ضَيِّقٍ مِثْلُ هَيْنٍ وَهَيِّنٍ وَلَيْنٍ وَلَيِّنٍ. وَبِهَذَا الطَّرِيقِ قُلْنَا: إِنَّهُ تَصِحُّ قِرَاءَةُ ابْنِ كَثِيرٍ.

Dayk (ضَيْق), tıpkı heyn (هَيْن) ve heyyin (هَيِّن), leyn (لَيْن) ve leyyin (لَيِّن) gibi dayyıkın (ضَيِّق) hafifletilmiş şeklidir. Bu yolla İbn Kesîr'in kıraatinin sahih olduğunu söyledik.

البحث الثَّانِي: قُرِئَ: وَلا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ.

İkinci İnceleme: [Nûn harfinin ispatıyla] { وَلا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ } şeklinde de okunmuştur.

البحث الثالث: هذا من الكلام الْمَقْلُوبِ، لِأَنَّ الضَّيْقَ صِفَةٌ، وَالصِّفَةُ تَكُونُ حَاصِلَةً في الموصوف ولا يكون المصوف حاصلا في الصفة، فكان المعنى فلا يكن الضَّيْقُ فِيكَ، إِلَّا أَنَّ الْفَائِدَةَ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ هُوَ أَنَّ الضَّيْقَ إِذَا عَظُمَ وَقَوِيَ صَارَ كَالشَّيْءِ الْمُحِيطِ بِالْإِنْسَانِ مِنْ كُلِّ الْجَوَانِبِ وَصَارَ كَالْقَمِيصِ الْمُحِيطِ بِهِ، فَكَانَتِ الْفَائِدَةُ فِي ذِكْرِ هَذَا اللَّفْظِ هَذَا الْمَعْنَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Üçüncü İnceleme: Bu, kalb (yer değiştirme) kabilindendir. Çünkü darlık bir sıfattır; sıfat ise mevsufun içinde bulunur, mevsuf sıfatın içinde bulunmaz. Dolayısıyla mana, «sende bir darlık olmasın» demektir. Ancak: { وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ } “Bir darlık içinde olma!” buyurulmasındaki fayda şudur: Darlık büyüyüp şiddetlendiğinde, insanı her yönden kuşatan bir şey gibi ve onu saran bir gömlek gibi olur. Dolayısıyla bu lafzın zikredilmesindeki fayda bu manadır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

الْمَرْتَبَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ وَهَذَا يَجْرِي مَجْرَى التَّهْدِيدِ لِأَنَّ فِي الْمَرْتَبَةِ الْأُولَى رَغَّبَ فِي تَرْكِ الِانْتِقَامِ عَلَى سَبِيلِ الرَّمْزِ، وَفِي الْمَرْتَبَةِ الثَّانِيَةِ عَدَلَ عَنِ الرَّمْزِ إِلَى التَّصْرِيحِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ وَفِي الْمَرْتَبَةِ الثَّالِثَةِ أَمَرَنَا بِالصَّبْرِ عَلَى سَبِيلِ الْجَزْمِ، وَفِي هَذِهِ الْمَرْتَبَةِ الرَّابِعَةِ كَأَنَّهُ ذَكَرَ الْوَعِيدَ فِي فِعْلِ الِانْتِقَامِ فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا عَنِ اسْتِيفَاءِ الزِّيَادَةِ: وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ فِي تَرْكِ أَصْلِ الِانْتِقَامِ، فَإِنْ أَرَدْتَ أَنْ أَكُونَ مَعَكَ فَكُنْ مِنَ الْمُتَّقِينَ وَمِنَ الْمُحْسِنِينَ. وَمَنْ وَقَفَ عَلَى هَذَا التَّرْتِيبِ عَرَفَ أَنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ عَلَى سَبِيلِ الرِّفْقِ وَاللُّطْفِ مَرْتَبَةً فَمَرْتَبَةً، وَلَمَّا قَالَ اللَّهُ لِرَسُولِهِ: ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ ذَكَرَ هَذِهِ الْمَرَاتِبَ الْأَرْبَعَةَ، تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ الدَّعْوَةَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ وَاقِعَةً عَلَى هَذَا الوجه، وَعِنْدَ الْوُقُوفِ عَلَى هَذِهِ اللَّطَائِفِ يَعْلَمُ الْعَاقِلُ أَنَّ هَذَا الْكِتَابَ الْكَرِيمَ بَحْرٌ لَا سَاحِلَ لَهُ.

Dördüncü mertebe: O'nun: { إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ } “Şüphesiz Allah, sakınanlarla ve iyilik edenlerle beraberdir” buyruğudur. Bu, bir nevi tehdit yerindedir. Çünkü birinci mertebede ima yoluyla intikamı terk etmeye teşvik etmiş; ikinci mertebede imadan açık ifadeye geçerek: { وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ } “Ama sabrederseniz, elbette bu, sabredenler için daha hayırlıdır” buyurmuş; üçüncü mertebede bize kesin bir tarzda sabretmeyi emretmiş; bu dördüncü mertebede ise sanki intikam alma eylemine dair bir tehdit zikrederek şöyle buyurmuştur: Şüphesiz Allah, fazlasını almaktan sakınanlarla ve intikamın aslını terk etmede iyilik edenlerle beraberdir. Eğer benim seninle beraber olmamı istiyorsan, takva sahiplerinden ve iyilik edenlerden ol! Bu tertibe vakıf olan kimse; emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münkerin mertebe mertebe, yumuşaklık ve lütufla yapılması gerektiğini anlar. Allah Teâlâ Resûlü'ne: { ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ } “Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et!” buyurduğunda, hikmet ve güzel öğütle davetin bu vecih üzere olması gerektiğine dikkat çekmek için bu dört mertebeyi zikretmiştir. Bu latif inceliklere vakıf olunduğunda akıl sahibi kimse bilir ki bu yüce Kitap sahilsiz bir denizdir.

المسألة الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا مَعِيَّتُهُ بِالرَّحْمَةِ وَالْفَضْلِ وَالرُّتْبَةِ، وَقَوْلُهُ: الَّذِينَ اتَّقَوْا إِشَارَةٌ إِلَى التَّعْظِيمِ لِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى، وَقَوْلُهُ: وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ إِشَارَةٌ إِلَى الشَّفَقَةِ عَلَى خَلْقِ اللَّهِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كَمَالَ السَّعَادَةِ لِلْإِنْسَانِ فِي هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ أَعْنِي التَّعْظِيمُ لِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى وَالشَّفَقَةُ عَلَى خَلْقِ الله، وَعَبَّرَ عَنْهُ بَعْضُ الْمَشَايِخِ فَقَالَ: كَمَالُ الطَّرِيقِ صِدْقٌ مَعَ الْحَقِّ وَخُلُقٌ مَعَ الْخَلْقِ، وَقَالَ الْحُكَمَاءُ: كَمَالُ الْإِنْسَانِ فِي أَنْ يَعْرِفَ الْحَقَّ لِذَاتِهِ، وَالْخَيْرَ لِأَجْلِ الْعَمَلِ بِهِ، وَعَنْ هَرِمِ بْنِ حَيَّانَ أَنَّهُ قِيلَ لَهُ عِنْدَ الْقُرْبِ مِنَ الْوَفَاةِ أَوْصِ، فَقَالَ:

Üçüncü Mesele: O'nun: { إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا } “Şüphesiz Allah sakınanlarla beraberdir” buyruğundaki beraberliği; rahmet, fazilet ve mertebe iledir. { الَّذِينَ اتَّقَوْا } “Sakınanlar” buyruğu, Allah Teâlâ'nın emrine tazime işarettir. { وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ } “Ve onlar iyilik edenlerdir” buyruğu ise Allah'ın mahlûkatına şefkat göstermeye işarettir. Bu da insanın nihai mutluluğunun şu iki şeyde olduğuna delalet eder: Yani Allah Teâlâ'nın emrini tazim etmek ve Allah'ın mahlûkatına şefkat göstermek. Nitekim meşayihten biri bunu şöyle ifade etmiştir: «Yolun kemali, Hak ile sıdk ve halk ile güzel ahlaktır.» Hakîmler de şöyle demiştir: «İnsanın kemali; Hakk'ı zatı için bilmesinde, hayrı da onunla amel etmek için tanımasındadır.» Herim b. Hayyân'dan rivayet edildiğine göre vefatı yaklaştığında kendisine: «Vasiyet et!» denildi. Bunun üzerine o şöyle dedi:

إِنَّمَا الْوَصِيَّةُ مِنَ الْمَالِ وَلَا مَالَ لِي، وَلَكِنِّي أُوصِيكُمْ بِخَوَاتِيمِ سُورَةِ النَّحْلِ.

«Vasiyet ancak maldan yapılır; benim ise malım yoktur. Fakat ben size Nahl suresinin son ayetlerini [tutmanızı] vasiyet ediyorum.»

المسألة الرَّابِعَةُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ مَنْسُوخٌ بِآيَةِ السَّيْفِ، وَهَذَا فِي غَايَةِ الْبُعْدِ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ تَعْلِيمُ حُسْنِ الْأَدَبِ فِي كَيْفِيَّةِ الدَّعْوَةِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَتَرْكِ التَّعَدِّي وَطَلَبِ الزِّيَادَةِ، وَلَا تَعَلُّقَ لِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ بِآيَةِ السَّيْفِ، وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ مَشْغُوفُونَ بِتَكْثِيرِ الْقَوْلِ بِالنَّسْخِ، وَلَا أَرَى فِيهِ فَائِدَةً وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالصَّوَابِ.

Dördüncü Mesele: Bazıları şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ } “Eğer ceza verecekseniz, size yapılan cezanın misliyle ceza verin! Ama sabrederseniz, elbette bu, sabredenler için daha hayırlıdır” buyruğu Kılıç Ayeti ile neshedilmiştir. Bu son derece uzaktır; çünkü bu ayetten maksat, Allah Teâlâ'ya davet keyfiyetinde güzel edebi öğretmek, haddi aşmayı ve fazlasını talep etmeyi terk etmektir. Bu şeylerin ise Kılıç Ayeti ile hiçbir alakası yoktur. Müfessirlerin çoğu nesh görüşünü çoğaltmaya pek düşkündür; oysa ben bunda bir fayda görmüyorum. Doğruyu en iyi Allah bilir.

قَالَ الْمُصَنِّفُ ﵀: تَمَّ تَفْسِيرُ هَذِهِ السُّورَةِ لَيْلَةَ الثُّلَاثَاءِ بَعْدَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ بِزَمَانٍ مُعْتَدِلٍ، وَقَالَ ﵀: الْحَقُّ عَزِيزٌ وَالطَّرِيقُ بَعِيدٌ وَالْمَرْكَبُ ضَعِيفٌ وَالْقُرْبُ بُعْدٌ وَالْوَصْلُ هَجْرٌ وَالْحَقَائِقُ مَصُونَةٌ وَالْمَعَانِي فِي غَيْبِ الْغَيْبِ مَحْصُونَةٌ وَالْأَسْرَارُ فِيمَا وَرَاءَ الْعِزِّ مَخْزُونَةٌ، وَبِيَدِ الْخَلْقِ الْقِيلُ وَالْقَالُ وَالْكَمَالُ لَيْسَ إِلَّا لِلَّهِ ذِي الْإِكْرَامِ وَالْجَلَالِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَصَلَاتُهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ وَآلِهِ وَصَحْبِهِ وَسَلَّمَ.

Musannif (rahimehullâh) şöyle dedi: Bu surenin tefsiri, salı gecesi son yatsıdan sonra ılıman bir zamanda tamamlandı. O (rahimehullâh) şöyle dedi: Hak azizdir, yol uzaktır, binek zayıftır, yakınlık uzaklıktır, vuslat ayrılıktır; hakikatler korunmuştur, manalar gaybın gaybında muhafaza altındadır, sırlar izzetin ötesinde depolanmıştır; yaratılmışların elinde ise ancak dedikodu vardır; kemal ise yalnızca ikram ve celal sahibi Allah'a aittir. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun; O'nun salâtı Efendimiz ümmî Peygamber Muhammed'e, âline ve ashâbına olsun.