Binûn

Nahl Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[سورة النحل (١٦) : آية ٨]

[Nahl Suresi (16), Âyet 8]

وَالْخَيْلَ وَالْبِغالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوها وَزِينَةً وَيَخْلُقُ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٨)

{ وَالْخَيْلَ وَالْبِغالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوها وَزِينَةً وَيَخْلُقُ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٨) } “Binesiniz diye ve bir ziynet olarak atları, katırları ve merkepleri de [yarattı]. Ve O, sizin bilmediğiniz şeyleri de yaratır.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ مَنَافِعَ الْحَيَوَانَاتِ الَّتِي يَنْتَفِعُ الْإِنْسَانُ بِهَا فِي الْمَنَافِعِ الضَّرُورِيَّةِ وَالْحَاجَاتِ الْأَصْلِيَّةِ، ذَكَرَ بَعْدَهُ مَنَافِعَ الْحَيَوَانَاتِ الَّتِي يَنْتَفِعُ بِهَا الْإِنْسَانُ فِي الْمَنَافِعِ الَّتِي لَيْسَتْ بِضَرُورِيَّةٍ، فَقَالَ: وَالْخَيْلَ وَالْبِغالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوها وَزِينَةً وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ, insanın zaruri menfaatlerde ve asli ihtiyaçlarda kendilerinden yararlandığı hayvanların faydalarını zikrettikten sonra, insanın zaruri olmayan menfaatlerde kendilerinden yararlandığı hayvanların faydalarını zikrederek: { وَالْخَيْلَ وَالْبِغالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوها وَزِينَةً } “Binesiniz diye ve bir ziynet olarak atları, katırları ve merkepleri de [yarattı]” buyurmuştur. Bu ayette [birkaç] mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: قَوْلُهُ: وَالْخَيْلَ وَالْبِغالَ وَالْحَمِيرَ عَطَفَ عَلَى الْأَنْعَامِ، أَيْ وَخَلَقَ الْأَنْعَامَ لِكَذَا وَكَذَا، وَخَلَقَ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ لِلرُّكُوبِ. وَقَوْلُهُ: وَزِينَةً أَيْ وَخَلَقَهَا زِينَةً، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تعالى: زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِمَصابِيحَ وَحِفْظاً [فُصِّلَتْ: ١٢] الْمَعْنَى: وَحَفِظْنَاهَا حِفْظًا. قَالَ الزَّجَّاجُ: نُصِبَ قَوْلُهُ: وَزِينَةً عَلَى أنه مفعول له. والمعنى: وخالقها لِلزِّينَةِ.

Birinci Mesele: O'nun: { وَالْخَيْلَ وَالْبِغالَ وَالْحَمِيرَ } kavli, { الْأَنْعَامِ } lafzı üzerine atfedilmiştir; yani davarları şunun ve bunun için yarattı, bu şeyleri de binilmek için yarattı demektir. O'nun: { وَزِينَةً } kavli ise; 'onları bir ziynet olarak yarattı' manasındadır. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِمَصابِيحَ وَحِفْظاً } [Fussilet: 12] “Biz dünya semasını kandillerle süsledik ve bir koruma kıldık” kavlidir ki mana 've onu tam bir korumayla koruduk' demektir. Zeccâc şöyle demiştir: O'nun { وَزِينَةً } kavli mef'ûlün leh (içinlik nesnesi) olduğu için nasb edilmiştir; mana ise: 'onları ziynet olsun diye yarattı' şeklindedir.

المسألة الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِتَحْرِيمِ لُحُومِ الْخَيْلِ بِهَذِهِ الْآيَةِ. فَقَالُوا مَنْفَعَةُ الْأَكْلِ أَعْظَمُ/ مِنْ مَنْفَعَةِ الرُّكُوبِ، فَلَوْ كَانَ أَكْلُ لَحْمِ الْخَيْلِ جَائِزًا لَكَانَ هَذَا الْمَعْنَى أَوْلَى بِالذِّكْرِ، وَحَيْثُ لَمْ يَذْكُرْهُ اللَّهُ تَعَالَى عَلِمْنَا أَنَّهُ يَحْرُمُ أَكْلُهُ، وَيُمْكِنُ أَيْضًا أَنْ يَقْوَى هَذَا الِاسْتِدْلَالُ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ. فَيُقَالُ: إِنَّهُ تَعَالَى قال في صفة الأنعام: وَمِنْها تَأْكُلُونَ [النحل: ٥] وَهَذِهِ الْكَلِمَةُ تُفِيدُ الْحَصْرَ، فَيَقْتَضِي أَنْ لَا يَجُوزَ الْأَكْلُ مِنْ غَيْرِ الْأَنْعَامِ، فَوَجَبَ أَنْ يحرم مَخْلُوقَةٌ لِلرُّكُوبِ، فَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ مَنْفَعَةَ الْأَكْلِ مَخْصُوصَةٌ بِالْأَنْعَامِ وَغَيْرُ حَاصِلَةٍ فِي هَذِهِ الْأَشْيَاءِ، وَيُمْكِنُ الِاسْتِدْلَالُ بِهَذِهِ الْآيَةِ مِنْ وَجْهٍ ثَالِثٍ وَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُ: لِتَرْكَبُوها يَقْتَضِي أَنَّ تَمَامَ الْمَقْصُودِ مِنْ خَلْقِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ الثَّلَاثَةِ هُوَ الرُّكُوبُ وَالزِّينَةُ، وَلَوْ حَلَّ أَكْلُهَا لَمَا كَانَ تَمَامُ الْمَقْصُودِ مِنْ خَلْقِهَا هُوَ الرُّكُوبُ، بَلْ كَانَ حِلُّ أَكْلِهَا أَيْضًا مَقْصُودًا، وَحِينَئِذٍ يَخْرُجُ جَوَازُ رُكُوبِهَا عَنْ أَنْ يَكُونَ تَمَامَ الْمَقْصُودِ، بَلْ يَصِيرُ بَعْضَ الْمَقْصُودِ.

İkinci Mesele: At etinin haram olduğunu söyleyenler bu ayetle delil getirmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Yeme menfaati binme menfaatinden daha büyüktür. Dolayısıyla at eti yemek caiz olsaydı, bu mananın zikredilmesi daha evla olurdu. Allah Teâlâ bunu zikretmediğine göre, onun etini yemenin haram olduğunu anlamış oluruz. Bu istidlal başka bir yönden de kuvvetlendirilebilir; şöyle ki: Allah Teâlâ davarların niteliği hakkında: { وَمِنْها تَأْكُلُونَ } [Nahl: 5] “onlardan yersiniz” buyurmuştur. Bu ifade hasr ifade eder ve davarların dışındakilerden yemenin caiz olmamasını gerektirir. Dolayısıyla [atların] binilmek için yaratılmış olması gerekir; bu da yeme menfaatinin davarlara mahsus olduğunu ve bu şeylerde bulunmadığını iktiza eder. Bu ayetle üçüncü bir yönden de istidlal edilebilir; o da O'nun: { لِتَرْكَبُوها } “onlara binesiniz diye” kavlinin, bu üç şeyin yaratılışındaki asıl ve tam maksadın binilmek ve ziynet olmasını gerektirmesidir. Şayet onların yenmesi helal olsaydı, yaratılışlarındaki tam maksat binmek olmaz, bilakis etlerinin helal olması da maksat olurdu. Bu takdirde de onlara binmenin caiz olması tam maksat olmaktan çıkar, maksadın bir parçası haline gelirdi.

وَأَجَابَ الْوَاحِدِيُّ بِجَوَابٍ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ فَقَالَ: لَوْ دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى تَحْرِيمِ أَكْلِ هَذِهِ الْحَيَوَانَاتِ لَكَانَ تَحْرِيمُ أَكْلِهَا مَعْلُومًا فِي مَكَّةَ لِأَجْلِ أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ مَكِّيَّةٌ، وَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَكَانَ قَوْلُ عَامَّةِ الْمُفَسِّرِينَ وَالْمُحَدِّثِينَ أَنَّ لُحُومَ الْحُمُرِ الْأَهْلِيَّةِ حُرِّمَتْ عَامَ خَيْبَرَ بَاطِلًا، لِأَنَّ التَّحْرِيمَ لَمَّا كَانَ حَاصِلًا قَبْلَ هَذَا الْيَوْمِ لَمْ يَبْقَ لِتَخْصِيصِ هَذَا التَّحْرِيمِ بِهَذِهِ الشُّبْهَةِ فَائِدَةٌ، وَهَذَا جَوَابٌ حَسَنٌ مَتِينٌ.

Vâhidî son derece güzel bir cevap vererek şöyle demiştir: Şayet bu ayet bu hayvanların yenmesinin haram olduğuna delalet etseydi, bu surenin Mekkî olması sebebiyle onların yenmesinin haram kılındığı Mekke'de bilinirdi. Durum böyle olsaydı, müfessirlerin ve muhaddislerin ekseriyetinin ehlî eşeklerin etlerinin Hayber yılında haram kılındığı yönündeki sözleri batıl olurdu; zira haram kılınma bu günden önce gerçekleşmiş olsaydı, bu haram kılmanın bu şüpheye tahsis edilmesinin bir faydası kalmazdı. Bu, güzel ve sağlam bir cevaptır.

المسألة الثَّالِثَةُ: الْقَائِلُونَ بِأَنَّ أَفْعَالَ اللَّهِ تَعَالَى مُعَلَّلَةٌ بِالْمَصَالِحِ وَالحكم، احْتَجُّوا بِظَاهِرِ هَذِهِ الْآيَةِ فَإِنَّهُ يَقْتَضِي أَنَّ هَذِهِ الْحَيَوَانَاتِ مَخْلُوقَةٌ لِأَجْلِ الْمَنْفَعَةِ الْفُلَانِيَّةِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ [إِبْرَاهِيمَ: ١] وَقَوْلُهُ: وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ [الذَّارِيَاتِ: ٥٦] وَالْكَلَامُ فِيهِ مَعْلُومٌ.

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın fiillerinin maslahat ve hikmetlerle illetlendirildiğini söyleyenler bu ayetin zahirini delil getirmişlerdir. Zira bu [zahir], bu hayvanların falan menfaat için yaratıldığını iktiza eder. Bunun benzeri O'nun: { كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ } [İbrahim: 1] “İnsanları karanlıklardan aydınlığa çıkarasın diye sana indirdiğimiz bir kitaptır” kavli ile: { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } [Zâriyât: 56] “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım” kavlidir. Bu konudaki söz ise malumdur.

المسألة الرَّابِعَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ لَمَّا كَانَ مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ الْخَيْلَ وَالْبِغَالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوهَا وَلِيَجْعَلَهَا زِينَةً لَكُمْ فَلِمَ تَرَكَ هَذِهِ الْعِبَارَةَ؟

Dördüncü Mesele: Birisi şöyle diyebilir: Madem ayetin manası Allah Teâlâ'nın atları, katırları ve merkepleri binesiniz ve onları sizin için bir ziynet kılsın diye yarattığıdır, o halde neden bu ifadeyi terk etmiştir?

وَجَوَابُهُ أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ ذَكَرَ هَذَا الْكَلَامَ بِهَذِهِ الْعِبَارَةِ لَصَارَ الْمَعْنَى أَنَّ التَّزَيُّنَ بِهَا أَحَدُ الْأُمُورِ الْمُعْتَبَرَةِ فِي الْمَقْصُودِ، وَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ، لِأَنَّ التَّزَيُّنَ بِالشَّيْءِ يُورِثُ الْعُجْبَ وَالتِّيهَ وَالتَّكَبُّرَ، وَهَذِهِ أَخْلَاقٌ مَذْمُومَةٌ وَاللَّهُ تَعَالَى نَهَى عَنْهَا وَزَجَرَ عَنْهَا فَكَيْفَ يَقُولُ إِنِّي خَلَقْتُ هَذِهِ الْحَيَوَانَاتِ لِتَحْصِيلِ هَذِهِ الْمَعَانِي بَلْ قَالَ: خَلَقَهَا لِتَرْكَبُوهَا فَتَدْفَعُوا عَنْ أَنْفُسِكُمْ بِوَاسِطَتِهَا ضَرَرَ الْإِعْيَاءِ وَالْمَشَقَّةِ، وَأَمَّا التَّزَيُّنُ بِهَا فَهُوَ حَاصِلٌ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ، ولكنه غير

Bunun cevabı şudur: Şayet Allah Teâlâ bu sözü bu ifadeyle zikretseydi mana, onlarla süslenmenin kastedilen şeyde itibar edilen hususlardan biri olduğu şeklinde olurdu. Bu ise caiz değildir; çünkü bir şeyle süslenip övünmek ucub, çalım ve kibri intaç eder. Bunlar ise yerilmiş ahlaktır ve Allah Teâlâ onları yasaklamış ve men etmiştir. O halde O, bu hayvanları bu manaları elde etmek için yarattım nasıl desin? Bilakis O: Onları, binesiniz ve onlar vasıtasıyla yorgunluk ve meşakkat zararını kendinizden savasınız diye yarattı buyurmuştur. Onlarla süslenmeye gelince; o işin aslı itibariyle mevcuttur, fakat

مَقْصُودٍ بِالذَّاتِ، فَهَذَا هُوَ الْفَائِدَةُ فِي اخْتِيَارِ هَذِهِ الْعِبَارَةِ.

bizzat kastedilmiş değildir. İşte bu ifadenin seçilmesindeki fayda budur.

أَوِ اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَوَّلًا: أَحْوَالَ الْحَيَوَانَاتِ الَّتِي يَنْتَفِعُ الْإِنْسَانُ بِهَا انْتِفَاعًا ضَرُورِيًّا/ وَثَانِيًا: أَحْوَالَ الْحَيَوَانَاتِ الَّتِي يَنْتَفِعُ الْإِنْسَانُ بِهَا انْتِفَاعًا غَيْرَ ضَرُورِيٍّ بَقِيَ الْقِسْمُ الثَّالِثُ مِنَ الْحَيَوَانَاتِ وَهِيَ الْأَشْيَاءُ الَّتِي لَا يَنْتَفِعُ الْإِنْسَانُ بِهَا فِي الْغَالِبِ فَذَكَرَهَا عَلَى سَبِيلِ الْإِجْمَالِ فَقَالَ: وَيَخْلُقُ مَا لَا تَعْلَمُونَ وَذَلِكَ لِأَنَّ أَنْوَاعَهَا وَأَصْنَافَهَا وَأَقْسَامَهَا كَثِيرَةٌ خَارِجَةٌ عَنِ الْحَدِّ وَالْإِحْصَاءِ وَلَوْ خَاضَ الْإِنْسَانُ فِي شَرْحِ عَجَائِبِ أَحْوَالِهَا لَكَانَ الْمَذْكُورُ بَعْدَ كَتْبَةِ الْمُجَلَّدَاتِ الْكَثِيرَةِ كَالْقَطْرَةِ فِي الْبَحْرِ فَكَانَ أَحْسَنُ الْأَحْوَالِ ذِكْرَهَا عَلَى سَبِيلِ الْإِجْمَالِ كَمَا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ،

Yahut bil ki Allah Teâlâ ilk olarak insanın kendilerinden zaruri olarak yararlandığı hayvanların hallerini, ikinci olarak insanın kendilerinden zaruri olmayan şekilde yararlandığı hayvanların hallerini zikrettikten sonra, hayvanların üçüncü kısmı kalmıştır ki bunlar da insanın çoğunlukla yararlanmadığı şeylerdir. Onları mücmel olarak zikredip: { وَيَخْلُقُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Ve O, sizin bilmediğiniz şeyleri de yaratır” buyurmuştur. Bunun sebebi şudur: Onların türleri, çeşitleri ve kısımları haddi ve hesabı aşacak kadar çoktur. Şayet insan onların hallerinin şaşırtıcı inceliklerini açıklamaya dalsa, yazılacak pek çok ciltten sonra zikredilenler denizdeki bir damla gibi kalırdı. Dolayısıyla en güzel durum, Allah Teâlâ'nın bu ayette zikrettiği gibi onları icmali olarak zikretmek olmuştur.

وَرَوَى عَطَاءٌ وَمُقَاتِلٌ وَالضَّحَّاكُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ عَلَى يَمِينِ الْعَرْشِ نَهْرًا مِنْ نور مثل السموات السَّبْعِ وَالْأَرَضِينَ السَّبْعِ، وَالْبِحَارِ السَّبْعَةِ يَدْخُلُ فِيهِ جِبْرِيلُ ﵇ كُلَّ سَحَرٍ وَيَغْتَسِلُ فَيَزْدَادُ نُورًا إِلَى نُورِهِ وَجَمَالًا إِلَى جَمَالِهِ، ثُمَّ يَنْتَفِضُ فَيَخْلُقُ اللَّهُ مِنْ كُلِّ نُقْطَةٍ تَقَعُ مِنْ رِيشِهِ كَذَا وَكَذَا أَلْفَ مَلَكٍ يَدْخُلُ مِنْهُمْ كُلَّ يَوْمٍ سَبْعُونَ أَلْفًا الْبَيْتَ الْمَعْمُورَ، وَفِي الْكَعْبَةِ أَيْضًا سَبْعُونَ أَلْفًا، ثُمَّ لَا يعودون إليه إلى أن تقوم الساعة.

Atâ, Mukâtil ve Dahhâk'ın İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Arş'ın sağında yedi gök, yedi yer ve yedi deniz büyüklüğünde nurdan bir nehir vardır. Cebrail aleyhisselâm her seher vakti oraya girip yıkanır; böylece nuruna nur, güzelliğine güzellik katar. Sonra silkinir ve Allah onun tüylerinden düşen her bir damladan şu kadar bin melek yaratır. Onlardan her gün yetmiş bini Beyt-i Ma'mûr'a girer, Kâbe'ye de yetmiş bini girer; sonra kıyamet kopuncaya kadar oraya bir daha dönmezler.

[سورة النحل (١٦) : آية ٩]

[Nahl Suresi (16), Âyet 9]

وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ وَمِنْها جائِرٌ وَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ (٩)

{ وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ وَمِنْها جائِرٌ وَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ (٩) } “Doğru yolu göstermek Allah'a aittir. Ondan sapan da vardır. Eğer O dileseydi, hepinizi birden hidayete erdirirdi.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَحَ دَلَائِلَ التَّوْحِيدِ قَالَ: وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ أَيْ إِنَّمَا ذَكَرْتُ هَذِهِ الدَّلَائِلَ وَشَرَحْتُهَا إِزَاحَةً لِلْعُذْرِ وَإِزَالَةً لِلْعِلَّةِ لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةِ. وَيَحْيَى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ tevhid delillerini açıkladıktan sonra: { وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ } “Doğru yolu göstermek Allah'a aittir” buyurmuştur; yani: 'Ben bu delilleri ancak mazereti ortadan kaldırmak ve engeli yok etmek için, helak olan apaçık bir delilden ötürü helak olsun, yaşayan da apaçık bir delilden ötürü yaşasın diye zikrettim ve açıkladım' [demektir]. Bu ayette [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الْقَصْدُ اسْتِقَامَةُ الطَّرِيقِ يُقَالُ: طَرِيقٌ قَصْدٌ وَقَاصِدٌ إِذَا أَدَّاكَ إِلَى مَطْلُوبِكَ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَفِي الْآيَةِ حَذْفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَعَلَى اللَّهِ بَيَانُ قَصْدِ السَّبِيلِ، ثم قال: وَمِنْها جائِرٌ أَيْ عَادِلٌ مَائِلٌ وَمَعْنَى الْجَوْرِ فِي اللُّغَةِ الْمَيْلُ عَنِ الْحَقِّ وَالْكِنَايَةُ فِي قَوْلِهِ: وَمِنْها جائِرٌ تَعُودُ عَلَى السَّبِيلِ، وَهِيَ مُؤَنَّثَةٌ فِي لُغَةِ الْحِجَازِ يَعْنِي وَمِنَ السَّبِيلِ مَا هُوَ جَائِرٌ غَيْرُ قَاصِدٍ لِلْحَقِّ وَهُوَ أَنْوَاعُ الْكُفْرِ وَالضَّلَالِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Birinci Mesele: Vâhidî şöyle demiştir: Kasd (الْقَصْدُ), yolun doğruluğu demektir. Bir yol seni matlubuna ulaştırdığında ona 'tarîkun kasdun' (طَرِيقٌ قَصْدٌ) ve 'kâsıd' (قَاصِدٌ) denir. Bunu bildiğinde [anlaşılır ki] ayette bir hazif vardır; takdiri ise: 'Doğru yolun beyanı Allah'a aittir' şeklindedir. Sonra O: { وَمِنْها جائِرٌ } “Ondan sapan da vardır” buyurmuştur; yani haktan meyledip sapan [vardır]. Lügatte cevr (الْجَوْرِ) haktan meyletmek demektir. { وَمِنْها جائِرٌ } kavlindeki zamir { السَّبِيلِ } kelimesine döner ve bu kelime Hicaz lügatinde müennestir. Yani 'Yollardan öyleleri vardır ki haktan sapmıştır, doğruya yönelmemiştir' demektir; bu da küfür ve dalalet türleridir. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى الْإِرْشَادُ وَالْهِدَايَةُ إِلَى الدِّينِ وَإِزَاحَةُ الْعِلَلِ وَالْأَعْذَارِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ وَكَلِمَةُ «عَلَى» لِلْوُجُوبِ قَالَ تَعَالَى: وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ [آلِ عِمْرَانَ: ٩٧] وَدَلَّتِ الْآيَةُ أَيْضًا عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُضِلُّ أَحَدًا وَلَا يُغْوِيهِ وَلَا يَصُدُّهُ عَنْهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَوْ كَانَ فَاعِلًا لِلضَّلَالِ لَقَالَ: وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ وَعَلَيْهِ جَائِرُهَا أَوْ قَالَ: وَعَلَيْهِ الْجَائِرُ فَلَمَّا لَمْ يَقُلْ كَذَلِكَ بَلْ قَالَ فِي قَصْدِ السَّبِيلِ أَنَّهُ عَلَيْهِ، وَلَمْ يَقُلْ فِي جَوْرِ السَّبِيلِ أَنَّهُ عَلَيْهِ بَلْ قَالَ/ وَمِنْها جائِرٌ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُضِلُّ عَنِ الدِّينِ أَحَدًا.

İkinci Mesele: Mu'tezile şöyle demiştir: Bu ayet, dine irşad etmenin, hidayete erdirmenin, engelleri ve mazeretleri ortadan kaldırmanın Allah Teâlâ üzerine vacip olduğuna delalet etmiştir; zira Allah Teâlâ: { وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ } buyurmuştur ve 'alâ' (عَلَى) kelimesi vücub (gereklilik) bildirir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ } [Âl-i İmrân: 97] “Oraya yol bulabilen kimselerin Beyt'i haccetmesi Allah'ın insanlar üzerindeki hakkıdır” buyurmuştur. Bu ayet ayrıca Allah Teâlâ'nın hiç kimseyi saptırmayacağına, azdırmayacağına ve haktan engellemeyeceğine de delalet etmiştir; zira Allah Teâlâ dalaletin faili olsaydı: 'Doğru yolu göstermek de sapan yolu göstermek de Allah'a aittir' yahut 'Sapan yol da O'na aittir' derdi. Böyle demeyip bilakis doğru yolun O'na ait olduğunu söyleyip sapan yolun O'na ait olduğunu söylemeyerek: { وَمِنْها جائِرٌ } “ondan sapan da vardır” buyurunca, bu durum O'nun hiç kimseyi dinden saptırmayacağına delalet etmiştir.

أَجَابَ أَصْحَابُنَا أَنَّ الْمُرَادَ عَلَى اللَّهِ بِحَسَبِ الْفَضْلِ وَالْكَرَمِ أَنْ يُبَيِّنَ الدِّينَ الْحَقَّ وَالْمَذْهَبَ الصَّحِيحَ فَأَمَّا أَنْ يُبَيِّنَ كَيْفِيَّةَ الْإِغْوَاءِ وَالْإِضْلَالِ فَذَلِكَ غَيْرُ وَاجِبٍ فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Ashabımız (Ehl-i Sünnet) şöyle cevap vermiştir: Murad, hak dini ve sahih mezhebi açıklamanın lütuf ve kerem gereği Allah'a ait olduğudur. Azdırma ve saptırmanın keyfiyetini açıklamaya gelince, bu vacip değildir. İşte murad budur. En doğrusunu Allah bilir.

المسألة الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: وَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى مَا شَاءَ هِدَايَةَ الْكُفَّارِ، وَمَا أَرَادَ مِنْهُمُ الْإِيمَانَ، لِأَنَّ كَلِمَةَ (لَوْ) تُفِيدُ انْتِفَاءَ شَيْءٍ لِانْتِفَاءِ شَيْءٍ غَيْرِهِ قَوْلُهُ، وَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ مَعْنَاهُ: لَوْ شَاءَ هِدَايَتَكُمْ لَهَدَاكُمْ، وَذَلِكَ يُفِيدُ أَنَّهُ تَعَالَى مَا شَاءَ هِدَايَتَهُمْ فَلَا جَرَمَ مَا هَدَاهُمْ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى الْمَقْصُودِ.

Üçüncü Mesele: O'nun: { وَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ } “Eğer O dileseydi, hepinizi birden hidayete erdirirdi” kavli, Allah Teâlâ'nın kâfirlerin hidayetini dilemediğine ve onlardan imanı irade etmediğine delalet eder. Zira 'lev' (لَوْ) şart edatı, bir şeyin yokluğu sebebiyle başka bir şeyin yokluğunu ifade eder. O'nun { وَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ } kavlinin manası: 'Şayet sizin hidayetinizi dileseydi sizi hidayete erdirirdi' demektir; bu da Allah Teâlâ'nın onların hidayetini dilemediğini, dolayısıyla onları hidayete erdirmediğini ifade eder ki bu da maksada delalet eder.

وَأَجَابَ الْأَصَمُّ عَنْهُ بِأَنَّ الْمُرَادَ لَوْ شَاءَ أَنْ يُلْجِئَكُمْ إِلَى الْإِيمَانِ لَهَدَاكُمْ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَشِيئَةَ الْإِلْجَاءِ لَمْ تحصل.

El-Esam buna şöyle cevap vermiştir: Murad, 'Şayet sizi imana mecbur etmeyi dileseydi sizi hidayete erdirirdi' şeklindedir; bu da icbar (zorlama) meşietinin gerçekleşmediğine delalet eder.

وَأَجَابَ الْجُبَّائِيُّ بِأَنَّ الْمَعْنَى: وَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ إِلَى الْجَنَّةِ وَإِلَى نَيْلِ الثَّوَابِ لَكِنَّهُ لَا يَفْعَلُ ذَلِكَ إِلَّا بِمَنْ يَسْتَحِقُّهُ، وَلَمْ يُرِدْ بِهِ الْهُدَى إِلَى الْإِيمَانِ، لِأَنَّهُ مَقْدُورُ جَمِيعِ الْمُكَلَّفِينَ.

Cübbâî ise şöyle cevap vermiştir: Mana şudur: 'Şayet dileseydi sizi cennete ve sevaba ermeye hidayet ederdi; fakat bunu ancak hak eden kimseye yapar.' Bununla imana hidayeti kastetmemiştir; zira iman bütün mükelleflerin kudreti dahilindedir.

وَأَجَابَ بَعْضُهُمْ فَقَالَ الْمُرَادُ: وَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ إِلَى الْجَنَّةِ ابْتِدَاءً عَلَى سَبِيلِ التَّفَضُّلِ، إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى عَرَّفَكُمْ لِلْمَنْزِلَةِ الْعَظِيمَةِ بِمَا نَصَبَ مِنَ الْأَدِلَّةِ وَبَيَّنَ، فَمَنْ تَمَسَّكَ بِهَا فَازَ بِتِلْكَ الْمَنَازِلِ وَمَنْ عَدَلَ عَنْهَا فَاتَتْهُ وَصَارَ إِلَى الْعَذَابِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Bazıları da şöyle cevap vermiştir: Murad şudur: 'Şayet dileseydi bir lütuf olarak sizi başlangıçta doğrudan cennete hidayet ederdi. Ne var ki Allah Teâlâ vazettiği ve açıkladığı delillerle bu yüce mertebeyi size tanıttı; artık kim bu delillere sarılırsa o mertebelere nail olur, kim de onlardan yüz çevirirse onları kaçırır ve azaba sürüklenir.' En doğrusunu Allah bilir.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ قَدْ ذَكَرْنَاهَا مِرَارًا وَأَطْوَارًا مَعَ الجواب فلا فائدة في الإعادة.

Bil ki biz bu sözleri ve cevaplarını defalarca ve türlü şekillerde zikrettik; dolayısıyla tekrar etmenin bir faydası yoktur.

[سورة النحل (١٦) : الآيات ١٠ الى ١١]

[Nahl Suresi (16), Âyetler 10-11]

هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً لَكُمْ مِنْهُ شَرابٌ وَمِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ (١٠) يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخِيلَ وَالْأَعْنابَ وَمِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (١١)

{ هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً لَكُمْ مِنْهُ شَرابٌ وَمِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ (١٠) يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخِيلَ وَالْأَعْنابَ وَمِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (١١) } “Gökten suyu indiren O'dur. Ondan sizin için içecek vardır; içinde [hayvanlarınızı] otlattığınız bitkiler de ondandır. O, sizin için onunla ekin, zeytin, hurmalıklar, üzüm bağları ve her türlü meyveden bitirir. Şüphesiz bunda düşünen bir topluluk için bir ibret vardır.”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً لَكُمْ مِنْهُ شَرابٌ] اعْلَمْ أَنَّ أَشْرَفَ أَجْسَامِ الْعَالَمِ السُّفْلِيِّ بَعْدَ الْحَيَوَانِ النَّبَاتُ، فَلَمَّا قَرَّرَ اللَّهُ تَعَالَى الِاسْتِدْلَالَ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ الْحَكِيمِ بِعَجَائِبَ أَحْوَالِ الْحَيَوَانَاتِ، أَتْبَعَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِذِكْرِ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ الْحَكِيمِ بِعَجَائِبَ أَحْوَالِ النَّبَاتِ.

[Allah Teâlâ'nın: { هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً لَكُمْ مِنْهُ شَرابٌ } “Gökten suyu indiren O'dur. Ondan sizin için içecek vardır” kavli hakkında] Bil ki süfli âlemin cisimlerinin hayvandan sonra en şereflisi bitkidir. Allah Teâlâ, Sâni-i Hakîm'in varlığına hayvanların şaşırtıcı halleriyle istidlal etmeyi takrir edince, bu ayette bunun ardından Sâni-i Hakîm'in varlığına bitkilerin şaşırtıcı halleriyle istidlal etmeyi zikretmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَاءَ الْمُنَزَّلَ مِنَ السَّمَاءِ هُوَ الْمَطَرُ، وَأَمَّا أَنَّ الْمَطَرَ نَازِلٌ مِنَ السَّحَابِ أَوْ مِنَ السَّمَاءِ فَقَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي هَذَا الْكِتَابِ مِرَارًا، وَالْحَاصِلُ: أَنَّ مَاءَ الْمَطَرِ قِسْمَانِ: أَحَدُهُمَا: هُوَ الَّذِي جَعَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى شَرَابًا لَنَا وَلِكُلِّ حَيٍّ، وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: لَكُمْ مِنْهُ شَرابٌ وَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى فِي آيَةٍ أُخْرَى أَنَّ هَذِهِ النِّعْمَةَ جَلِيلَةٌ فَقَالَ:

Bil ki semadan indirilen su, yağmurdur. Yağmurun buluttan mı yoksa semadan mı indiği hususunu ise bu kitapta defalarca zikrettik. Hâsılı şudur: Yağmur suyu iki kısımdır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın bizim için ve her canlı için içecek kıldığı sudur ki O'nun: { لَكُمْ مِنْهُ شَرابٌ } “Ondan sizin için içecek vardır” kavliyle murad edilen budur. Allah Teâlâ başka bir ayette bu nimetin pek yüce olduğunu beyan ederek şöyle buyurmuştur:

وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ [الْأَنْبِيَاءِ: ٣٠] .

{ وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ } [el-Enbiyâ: 30] “ve her canlı şeyi sudan yarattık”.

فَإِنْ قِيلَ: أَفَتَقُولُونَ إِنَّ شُرْبَ الْخَلْقِ لَيْسَ إِلَّا مِنَ الْمَطَرِ، أَوْ تَقُولُونَ قَدْ يَكُونُ مِنْهُ وَقَدْ يَكُونُ مِنْ غَيْرِهِ، وَهُوَ الْمَاءُ الْمَوْجُودُ فِي قَعْرِ الْأَرْضِ؟

Şayet: 'Siz mahlukatın içeceğinin sadece yağmurdan olduğunu mu söylüyorsunuz, yoksa ondan da olabilir, başkasından da olabilir mi diyorsunuz ki o da yerin dibinde bulunan sudur?' denilirse,

أَجَابَ الْقَاضِي: بِأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ الْمَطَرَ شَرَابُنَا وَلَمْ يَنْفِ أَنْ نَشْرَبَ مِنْ غَيْرِهِ.

Kādî şöyle cevap vermiştir: Allah Teâlâ yağmurun bizim içeceğimiz olduğunu beyan etmiş, fakat başkasından içmemizi nefyetmemiştir.

وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى الْحَصْرِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: لَكُمْ مِنْهُ شَرابٌ يُفِيدُ الْحَصْرَ لِأَنَّ مَعْنَاهُ مِنْهُ لَا مِنْ غَيْرِهِ.

Birisi şöyle diyebilir: Ayetin zahiri hasr bildirir; zira O'nun: { لَكُمْ مِنْهُ شَرابٌ } kavli hasr ifade eder, çünkü bunun manası 'başkası değil, ancak ondandır' demektir.

إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ الْمَاءُ الْعَذْبُ تَحْتَ الْأَرْضِ مِنْ جُمْلَةِ مَاءِ الْمَطَرِ يَسْكُنُ هُنَاكَ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْمُؤْمِنِينَ: وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٨] وَلَا يَمْتَنِعُ أَيْضًا فِي غَيْرِ الْعَذْبِ وَهُوَ الْبَحْرُ أَنْ يَكُونَ مِنْ جُمْلَةِ مَاءِ الْمَطَرِ، وَالْقِسْمُ الثَّانِي مِنَ الْمِيَاهِ النَّازِلَةِ مِنَ السَّمَاءِ مَا يَجْعَلُهُ اللَّهُ سَبَبًا لِتَكْوِينِ النَّبَاتِ وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَمِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ، وَفِيهِ مَبَاحِثُ:

Bu sabit olunca deriz ki: Yerin altındaki tatlı suyun orada kalan yağmur suyunun bir parçası olması imkânsız değildir. Bunun delili Allah Teâlâ'nın Mü'minûn Suresi'ndeki: { وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ } [el-Mü'minûn: 18] “Gökten bir ölçüye göre su indirdik de onu yerde durdurduk” kavlidir. Tatlı olmayan suda yani denizde de onun yağmur suyundan olması imkânsız değildir. Semadan inen suların ikinci kısmı ise Allah'ın bitkilerin oluşumuna sebep kıldığı kısımdır ki: { وَمِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ } “içinde [hayvanlarınızı] otlattığınız bitkiler de ondandır” kavlinden ayetin sonuna kadar buna işaret edilmektedir. Bunda [birkaç] bahis vardır:

البحث الْأَوَّلُ: ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنَّ إِسَامَةَ الشَّجَرِ مُمْكِنَةٌ، وَهَذَا إِنَّمَا يَصِحُّ لَوْ كَانَ المراد من الشجر الكلأ والعشب، وهاهنا قَوْلَانِ:

Birinci Bahis: Bu ayetin zahiri, ağaçların otlatılmasının mümkün olduğunu iktiza eder. Bu ise ancak ağaçtan (şecer) murat çayır ve ot (kele' ve uşb) olduğunda sahih olur. Bu hususta iki görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: كُلُّ مَا ثَبَتَ عَلَى الْأَرْضِ فَهُوَ شَجَرٌ وَأَنْشَدَ:

Birinci Görüş: Zeccâc: 'Yerde sabit olan her şey şecerdir (bitkidir)' demiş ve şu beyti okumuştur:

يُطْعِمُهَا اللَّحْمَ إِذَا عَزَّ الشَّجَرُ

يُطْعِمُهَا اللَّحْمَ إِذَا عَزَّ الشَّجَرُ (Ağaç/ot kıtlaştığında ona et yedirir)

يَعْنِي أَنَّهُمْ يَسْقُونَ الْخَيْلَ اللَّبَنَ إِذَا أَجْدَبَتِ الْأَرْضُ، وَقَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْمُرَادُ مِنَ الشَّجَرِ الْكَلَأُ، وَفِي حَدِيثِ عِكْرِمَةَ لَا تَأْكُلُوا ثَمَنَ الشَّجَرِ فَإِنَّهُ سُحْتٌ يَعْنِي الْكَلَأَ.

Yani yer kuraklaştığında atlara süt içirirler demektir. İbn Kuteybe bu ayette şecerden muradın kele' (çayır/ot) olduğunu söylemiştir. İkrime'nin hadisinde de: 'Şecerin bedelini yemeyin; zira o haramdır' denmiştir ki bununla kele' (otlak) kastedilmiştir.

وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدانِ [الرَّحْمَنِ: ٦] وَالْمُرَادُ مِنَ النَّجْمِ مَا يَنْجُمُ مِنَ الْأَرْضِ مِمَّا لَيْسَ لَهُ سَاقٌ، وَمِنَ الشَّجَرِ مَا لَهُ سَاقٌ، هَكَذَا قَالَ الْمُفَسِّرُونَ، وَبِالْجُمْلَةِ فَلَمَّا عَطَفَ الشَّجَرَ عَلَى النَّجْمِ دَلَّ عَلَى التَّغَايُرِ بَيْنَهُمَا، وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ بِأَنَّ عَطْفَ الْجِنْسِ عَلَى النوع وَبِالضِّدِّ مَشْهُورٌ وَأَيْضًا فَلَفَظُ الشَّجَرِ مُشْعِرٌ بِالِاخْتِلَاطِ، يُقَالُ: تَشَاجَرَ الْقَوْمُ إِذَا اخْتَلَطَ أَصْوَاتُ بَعْضِهِمْ بِالْبَعْضِ وَتَشَاجَرَتِ الرِّمَاحُ إِذَا اخْتَلَطَتْ وَقَالَ تَعَالَى: حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ [النِّسَاءِ: ٦٥] وَمَعْنَى الِاخْتِلَاطِ حَاصِلٌ فِي الْعُشْبِ وَالْكَلَأِ، فَوَجَبَ جَوَازُ إِطْلَاقِ لَفْظِ الشَّجَرِ عَلَيْهِ.

Birisi şöyle diyebilir: Allah Teâlâ: { وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدانِ } [er-Rahmân: 6] “Gövdesiz bitkiler de ağaçlar da secde ederler” buyurmuştur. Necm'den murat yerden biten gövdesiz bitkiler, şecerden murat ise gövdesi olan bitkilerdir; müfessirler böyle demiştir. Hâsılı, şecer kelimesini necm üzerine atfetmesi ikisi arasında bir farklılığa delalet eder. Buna şöyle cevap verilebilir: Cinsin türe yahut zıddına atfedilmesi meşhurdur. Ayrıca şecer (الشَّجَر) lafzı karışıklığı hissettirir. Nitekim sesler birbirine karıştığında 'teşâcere'l-kavm' (تَشَاجَرَ الْقَوْمُ), mızraklar birbirine girdiğinde 'teşâcereti'r-rimâh' (تَشَاجَرَتِ الرِّمَاحُ) denir. Allah Teâlâ da: { حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ } [en-Nisâ: 65] “aralarında çıkan anlaşmazlıkta seni hakem kılıp” buyurmuştur. Birbirine karışma manası çayır ve otlarda da mevcuttur; dolayısıyla ona şecer lafzının ıtlak edilmesi caiz olur.

الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْإِبِلَ تَقْدِرُ عَلَى رَعْيِ وَرَقِ الْأَشْجَارِ الْكِبَارِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَلَا حَاجَةَ إِلَى مَا ذَكَرْنَاهُ فِي الْقَوْلِ الْأَوَّلِ.

İkinci Görüş: Develer büyük ağaçların yapraklarını otlamaya güç yetirir. Bu takdire göre birinci görüşte zikrettiğimiz şeye ihtiyaç kalmaz.

البحث الثَّانِي: قَوْلُهُ: فِيهِ تُسِيمُونَ أَيْ فِي الشَّجَرِ تَرْعُونَ مَوَاشِيَكُمْ يُقَالُ: أَسَمْتُ الْمَاشِيَةَ إِذَا خَلَّيْتُهَا تَرْعَى، وَسَامَتْ هِيَ تَسُومُ سَوْمًا إِذَا رَعَتْ حَيْثُ شَاءَتْ فَهِيَ سَوَامٌ وَسَائِمَةٌ قَالَ الزَّجَّاجُ: أَخَذَ ذَلِكَ مِنَ السَّوْمَةِ وَهِيَ الْعَلَامَةُ. وَتَأْوِيلُهَا أَنَّهَا تُؤَثِّرُ فِي الْأَرْضِ بِرَعْيِهَا عَلَامَاتٍ، وَقَالَ غَيْرُهُ. لِأَنَّهَا تُعَلَّمُ لِلْإِرْسَالِ فِي الْمَرْعَى، وَتَمَامُ الْكَلَامِ فِي هَذَا اللَّفْظِ قَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٤] .

İkinci Bahis: O'nun: { فِيهِ تُسِيمُونَ } kavli; 'o bitkilerde davarlarınızı otlatırsınız' demektir. Hayvanı otlamaya bıraktığında 'esemtü'l-mâşiyete' (أَسَمْتُ الْمَاشِيَةَ) denir. Hayvan dilediği yerde otladığında 'sâmet tesûmü sevmen' (سَامَتْ هِيَ تَسُومُ سَوْمًا) denir ve o hayvan 'sevâm' (سَوَامٌ) ve 'sâime' (سَائِمَةٌ) olur. Zeccâc: 'Bu, alâmet/işaret anlamına gelen sevme (السَّوْمَةِ) kelimesinden alınmıştır. Tevili ise otlamasıyla yerde izler/işaretler bırakmasıdır' demiştir. Başkası ise: 'Çünkü o, otlağa salınmak üzere işaretlenir' demiştir. Bu lafız hakkındaki sözün tamamını Âl-i İmrân Suresi'nde Allah Teâlâ'nın: { وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ } [Âl-i İmrân: 14] kavlinde zikretmiştik.

أما قوله تَعَالَى: يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخِيلَ وَالْأَعْنابَ فَفِيهِ مَبَاحِثُ:

Allah Teâlâ'nın: { يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخِيلَ وَالْأَعْنابَ } “O, sizin için onunla ekin, zeytin, hurmalıklar, üzüm bağları bitirir” kavline gelince; bunda [birkaç] bahis vardır:

البحث الْأَوَّلُ: هُوَ أَنَّ النَّبَاتَ الَّذِي يُنْبِتُهُ اللَّهُ مِنْ مَاءِ السَّمَاءِ قِسْمَانِ: أَحَدُهُمَا: مُعَدٌّ لِرَعْيِ الْأَنْعَامِ وَإِسَامَةِ الْحَيَوَانَاتِ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: فِيهِ تُسِيمُونَ. وَالثَّانِي: مَا كَانَ مَخْلُوقًا لِأَكْلِ الْإِنْسَانِ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ:

Birinci Bahis: Allah'ın sema suyundan bitirdiği nebat iki kısımdır: Birincisi: Davarların otlaması ve hayvanların yayılması için hazırlanmış olandır ki O'nun: { فِيهِ تُسِيمُونَ } kavlinden murat budur. İkincisi: İnsanın yemesi için yaratılmış olandır ki O'nun:

يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ.

{ يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ } “O, sizin için onunla ekin ve zeytin bitirir” kavlinden murat budur.

فَإِنْ قِيلَ: إِنَّهُ تَعَالَى بَدَأَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِذِكْرِ مَا يَكُونُ مَرْعًى لِلْحَيَوَانَاتِ، وَأَتْبَعَهُ بِذِكْرِ مَا يَكُونُ غِذَاءً لِلْإِنْسَانِ، وَفِي آيَةٍ أُخْرَى عَكَسَ هَذَا التَّرْتِيبَ فَبَدَأَ بِذِكْرِ مَأْكُولِ الْإِنْسَانِ، ثُمَّ بِمَا يَرْعَاهُ سَائِرُ الْحَيَوَانَاتِ فَقَالَ:

Şayet: 'Allah Teâlâ bu ayette hayvanların otlağı olan şeyleri zikretmekle başlamış, ardından insanın gıdası olan şeyleri zikretmiştir; başka bir ayette ise bu tertibi tersine çevirerek önce insanın yiyeceğini, sonra diğer hayvanların otlayacağı şeyleri zikredip:

كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعامَكُمْ [طه: ٥٤] فَمَا الْفَائِدَةُ فِيهِ؟

{ كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعامَكُمْ } [Tâhâ: 54] “Yiyin ve hayvanlarınızı otlatın” buyurmuştur. Bundaki fayda nedir?' denilirse,

قُلْنَا: أَمَّا التَّرْتِيبُ الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَيُنَبِّهُ عَلَى مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ اهْتِمَامُ الْإِنْسَانِ بِمَنْ يَكُونُ تَحْتَ يَدِهِ أَكْمَلَ مِنَ اهْتِمَامِهِ بِحَالِ نَفْسِهِ، وَأَمَّا التَّرْتِيبُ الْمَذْكُورُ فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى، فَالْمَقْصُودُ مِنْهُ مَا هُوَ الْمَذْكُورُ فِي

Deriz ki: Bu ayette zikredilen tertip, ahlak güzelliklerine dikkat çeker; o da insanın eli altındakilere gösterdiği ihtimamın kendi nefsine gösterdiği ihtimamdan daha mükemmel olmasıdır. Diğer ayette zikredilen tertibe gelince, ondan maksat ise

قَوْلِهِ ﵇: «ابْدَأْ بِنَفْسِكِ ثُمَّ بِمَنْ تَعُولُ» .

Hz. Peygamber aleyhisselâm'ın: «Önce kendinden başla, sonra bakmakla yükümlü olduklarından» kavlinde zikredilen husustur.

البحث الثَّانِي: قَرَأَ عَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ: نُنْبِتُ بِالنُّونِ عَلَى التَّفْخِيمِ وَالْبَاقُونَ بِالْيَاءِ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَالْيَاءُ أَشْبَهُ بِمَا تَقَدَّمَ.

İkinci Bahis: Âsım, Ebû Bekir rivayetinde tefhîm (azamet) kastıyla nûn ile { نُنْبِتُ } (bitiririz) şeklinde okumuştur; diğerleri ise yâ ile okumuşlardır. Vâhidî: 'Yâ ile okuyuş önceki ifadelere daha uygundur' demiştir.

البحث الثَّالِثُ: اعْلَمْ أَنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ مُحْتَاجًا إِلَى الْغِذَاءِ، وَالْغِذَاءُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مِنَ الْحَيَوَانِ أَوْ مِنَ

Üçüncü Bahis: Bil ki insan gıdaya muhtaç olarak yaratılmıştır. Gıda ise ya hayvandan ya da

النَّبَاتِ. وَالْغِذَاءُ الْحَيَوَانِيُّ أَشْرَفُ مِنَ الْغِذَاءِ النَّبَاتِيِّ، لِأَنَّ تَوَلُّدَ أَعْضَاءِ الْإِنْسَانِ عِنْدَ أَكْلِ أَعْضَاءِ الْحَيَوَانِ أَسْهَلُ مِنْ تَوَلُّدِهَا عِنْدَ أَكْلِ النَّبَاتِ لِأَنَّ الْمُشَابَهَةَ هُنَاكَ أَكْمَلُ وَأَتَمُّ وَالْغِذَاءُ الْحَيَوَانِيُّ إِنَّمَا يَحْصُلُ مِنْ إِسَامَةِ الْحَيَوَانَاتِ وَالسَّعْيِ فِي تَنْمِيَتِهَا بِوَاسِطَةِ الرَّعْيِ، وَهَذَا هُوَ الَّذِي ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي الْإِسَامَةِ، وَأَمَّا الْغِذَاءُ النَّبَاتِيُّ فَقِسْمَانِ:

bitkidendir. Hayvani gıda bitkisel gıdadan daha şereflidir; zira insan uzuvlarının hayvan uzuvlarını yemekten teşekkül etmesi, bitkiyi yemekten teşekkül etmesinden daha kolaydır; çünkü oradaki benzerlik daha mükemmel ve daha tamdır. Hayvani gıda ise ancak hayvanların otlatılmasından ve otlama vasıtasıyla onların yetiştirilmesine gayret edilmesinden elde edilir; işte Allah Teâlâ'nın otlatma (isâme) hususunda zikrettiği budur. Bitkisel gıdaya gelince, o iki kısımdır:

حُبُوبٌ. وَفَوَاكِهٌ، أَمَّا الْحُبُوبُ فَإِلَيْهَا الْإِشَارَةُ بِلَفْظِ الزَّرْعِ وَأَمَّا الْفَوَاكِهُ فَأَشْرَفُهَا الزَّيْتُونُ. وَالنَّخِيلُ. وَالْأَعْنَابُ، أَمَّا الزَّيْتُونُ فَلِأَنَّهُ فَاكِهَةٌ مِنْ وَجْهٍ وَإِدَامٌ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ لِكَثْرَةِ مَا فِيهِ مِنَ الدُّهْنِ وَمَنَافِعُ الْأَدْهَانِ كَثِيرَةٌ فِي الْأَكْلِ وَالطَّلْيِ وَاشْتِعَالِ السُّرُجِ، وَأَمَّا امْتِيَازُ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ مِنْ سَائِرِ الْفَوَاكِهِ، فَظَاهِرٌ مَعْلُومٌ، وَكَمَا أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ الْحَيَوَانَاتِ الَّتِي يَنْتَفِعُ النَّاسُ بِهَا عَلَى التَّفْصِيلِ، ثم قال فِي صِفَةِ البقية: وَيَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ [النحل: ٨] فكذلك هاهنا لَمَّا ذَكَرَ الْأَنْوَاعَ الْمُنْتَفَعَ بِهَا مِنَ النَّبَاتِ، قَالَ فِي صِفَةِ الْبَقِيَّةَ: وَمِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ تَفْصِيلَ الْقَوْلِ فِي أَجْنَاسِهَا وَأَنْوَاعِهَا وَصِفَاتِهَا وَمَنَافِعِهَا لَا يُمْكِنُ ذِكْرُهُ فِي مُجَلَّدَاتٍ، فَالْأَوْلَى الِاقْتِصَارُ فِيهِ عَلَى الْكَلَامِ الْمُجْمَلِ.

Tahıllar ve meyveler. Tahıllara { الزَّرْعَ } (ekin) lafzıyla işaret edilmiştir. Meyvelere gelince; onların en şereflisi zeytin, hurmalıklar ve üzüm bağlarıdır. Zeytine gelince; zira o bir yönden meyve, bol miktarda yağ barındırması sebebiyle diğer bir yönden katıktır. Yağların yemekte, sürünmede ve kandillerin yakılmasında pek çok faydası vardır. Hurma ve üzümün diğer meyvelerden üstünlüğü ise açık ve malumdur. Nitekim Allah Teâlâ insanların kendilerinden faydalandığı hayvanları tafsilatlı olarak zikredip sonra geriye kalanların vasfında: { وَيَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ } [Nahl: 8] “Ve O, sizin bilmediğiniz şeyleri de yaratır” buyurduğu gibi, burada da bitkilerden yararlanılan türleri zikrettikten sonra geriye kalanların vasfında: { وَمِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ } “ve her türlü meyveden” buyurmuştur. Bu da onların cinsleri, türleri, sıfatları ve faydaları hakkındaki ayrıntılı sözün ciltlere sığdırılamayacağına, dolayısıyla bu hususta icmali sözle yetinmenin daha evla olduğuna bir tenbihtir.

ثم قال: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ وهاهنا بَحْثَانِ:

Sonra: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ } “Şüphesiz bunda düşünen bir topluluk için bir ayet vardır” buyurdu. Burada iki bahis vardır:

البحث الْأَوَّلُ: فِي شَرْحِ كَوْنِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ آيَاتٍ دَالَّةً عَلَى وُجُودِ اللَّهِ تَعَالَى فَنَقُولُ: إِنَّ الْحَبَّةَ الْوَاحِدَةَ تَقَعُ فِي الطِّينِ فَإِذَا مَضَتْ عَلَى هَذِهِ الْحَالَةِ مَقَادِيرُ مُعَيَّنَةٌ مِنَ الْوَقْتِ نَفَذَتْ فِي دَاخِلِ تِلْكَ الْحَبَّةِ أَجْزَاءٌ مِنْ رُطُوبَةِ الْأَرْضِ وَنَدَاوَتِهَا فَتَنْتَفِخُ الْحَبَّةُ فَيَنْشَقُّ أَعْلَاهَا وَأَسْفَلُهَا، فَيَخْرُجُ مِنْ أَعْلَى تِلْكَ الْحَبَّةِ شَجَرَةٌ صَاعِدَةٌ مِنْ دَاخِلِ الْأَرْضِ إِلَى الْهَوَاءِ. وَمِنْ أَسْفَلِهَا شَجَرَةٌ أُخْرَى غَائِصَةٌ فِي قَعْرِ الْأَرْضِ وَهَذِهِ الْغَائِصَةُ هِيَ الْمُسَمَّاةُ بِعُرُوقِ الشَّجَرَةِ، ثُمَّ إِنَّ تِلْكَ الشَّجَرَةَ لَا تَزَالُ تَزْدَادُ وَتَنْمُو وَتَقْوَى، ثُمَّ يَخْرُجُ مِنْهَا الْأَوْرَاقُ وَالْأَزْهَارُ وَالْأَكْمَامُ وَالثِّمَارُ، ثُمَّ إِنَّ تِلْكَ الثَّمَرَةَ تَشْتَمِلُ عَلَى أَجْسَامٍ مُخْتَلِفَةِ الطَّبَائِعِ مِثْلَ الْعِنَبِ، فَإِنَّ قِشْرَهُ وَعَجَمَهُ بَارِدَانِ يَابِسَانِ كَثِيفَانِ، وَلَحْمَهُ وَمَاؤَهُ حَارَّانِ رَطْبَانِ لَطِيفَانِ.

Birinci Bahis: Bu şeylerin Allah Teâlâ'nın varlığına delalet eden ayetler oluşunun açıklanması hakkındadır. Şöyle deriz: Tek bir tohum çamura düşer; bu durum üzerinden belirli bir süre geçince, toprağın rutubet ve neminden bazı cüzler o tohumun içine nüfuz eder. Böylece tohum şişer, üstü ve altı yarılır. O tohumun üstünden yerin içinden havaya doğru yükselen bir ağaç, altından ise yerin dibine doğru dalan başka bir ağaç çıkar. İşte bu dalan kısım, ağacın kökleri olarak isimlendirilen şeydir. Sonra o ağaç durmaksızın artar, büyür ve güçlenir; ardından ondan yapraklar, çiçekler, tomurcuklar ve meyveler çıkar. Sonra o meyve, üzüm gibi tabiatları farklı cisimleri ihtiva eder. Nitekim onun kabuğu ve çekirdeği soğuk, kuru ve kesif iken; eti ve suyu sıcak, nemli ve latiftir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: نِسْبَةُ الطَّبَائِعِ السُّفْلِيَّةِ إِلَى هَذَا الْجِسْمِ مُتَشَابِهَةٌ وَنِسْبَةُ التَّأْثِيرَاتِ الْفَلَكِيَّةِ وَالتَّحْرِيكَاتِ الْكَوْكَبِيَّةِ إِلَى الْكُلِّ مُتَشَابِهَةٌ. وَمَعَ تَشَابُهِ نِسَبِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ تَرَى هَذِهِ الْأَجْسَامَ مُخْتَلِفَةً فِي الطَّبْعِ وَالطَّعْمِ وَاللَّوْنِ وَالرَّائِحَةِ وَالصِّفَةِ، فَدَلَّ صَرِيحُ الْعَقْلِ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ إِلَّا لِأَجْلِ فَاعِلٍ قَادِرٍ حَكِيمٍ رَحِيمٍ فَهَذَا تَقْدِيرُ هَذِهِ الدَّلَالَةِ.

Bunu bildiğinde şöyle deriz: Süfli (aşağı) tabiatların bu cisme nispeti birbirine eşittir; feleki tesirlerin ve gezegen hareketlerinin hepsine nispeti de birbirine eşittir. Bu şeylerin nispetleri eşit olduğu halde, bu cisimlerin tabiat, tat, renk, koku ve sıfat bakımından farklı olduğunu görürsün. Bu durum, açık aklın gösterdiği üzere, ancak kādir, hakîm ve rahîm bir fâilden dolayıdır. İşte bu delaletin izahı böyledir.

البحث الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى خَتَمَ هَذِهِ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ: لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ أنه: أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً ... يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخِيلَ وَالْأَعْنابَ.

İkinci Bahis: Allah Teâlâ bu ayeti { لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ } “düşünen bir topluluk için” sözüyle bitirmiştir. Bunun sebebi şudur: Allah Teâlâ kendisinin { أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً ... يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخِيلَ وَالْأَعْنابَ } “gökten su indirdiğini... onunla sizin için ekin, zeytin, hurmalıklar ve üzüm bağları bitirdiğini” zikretmiştir.

وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الَّذِي أَنْبَتَهَا وَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ إِنَّمَا حَدَثَتْ وَتَوَلَّدَتْ بِسَبَبِ تَعَاقُبِ الْفُصُولِ الْأَرْبَعَةِ وَتَأْثِيرَاتِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَالْكَوَاكِبِ؟ وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا السُّؤَالَ فَمَا لَمْ يَقُمِ الدَّلِيلُ عَلَى فَسَادِ هَذَا الِاحْتِمَالِ لَا يَكُونُ هَذَا الدَّلِيلُ تَامًّا وَافِيًا بِإِفَادَةِ هَذَا الْمَطْلُوبِ، بَلْ يَكُونُ مَقَامُ الْفِكْرِ وَالتَّأَمُّلِ بَاقِيًا، فَلِهَذَا السَّبَبِ خَتَمَ هَذِهِ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ: لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ.

Bir kimse şöyle diyebilir: 'Onları bitirenin Allah Teâlâ olduğunu kabul etmiyoruz. Bu şeylerin ancak dört mevsimin birbirini takip etmesi ve güneşin, ayın ve gezegenlerin tesirleri sebebiyle meydana geldiği ve doğduğu neden söylenemez olsun?' Bu soruyu bildiğinde; bu ihtimalin geçersizliğine dair delil ikame edilmedikçe, bu delil tam ve bu matlubu ifade etmede yeterli olmaz; bilakis düşünme ve tefekkür makamı baki kalır. İşte bu sebeple Allah bu ayeti { لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ } “düşünen bir topluluk için” sözüyle bitirmiştir.

تم الجزء التاسع عَشَرَ، وَيَلِيهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى الْجُزْءُ العشرون، وأوله قوله تعالى وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ من سورة النحل. أعان الله على إكماله

On dokuzuncu cüz tamamlandı. İnşâallahu Teâlâ onu, başı Nahl Suresi'nden Allah Teâlâ'nın { وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ } “Geceyi ve gündüzü sizin hizmetinize verdi” ayeti olan yirminci cüz takip edecektir. Allah tamamlamaya yardım etsin.

الجزء العشرون

Yirminci Cüz

[تتمة سورة النحل]

[Nahl Suresi'nin Devamı]

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla

[سورة النحل (١٦) : الآيات ١٢ الى ١٣]

[Nahl Suresi (16), 12-13. Ayetler]

وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومُ مُسَخَّراتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (١٢) وَما ذَرَأَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ (١٣)

{ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومُ مُسَخَّراتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (١٢) وَما ذَرَأَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ (١٣) } “O, geceyi, gündüzü, güneşi ve ayı sizin hizmetinize verdi. Yıldızlar da O'nun emriyle boyun eğdirilmiştir. Şüphesiz bunda aklını kullanan bir topluluk için ayetler vardır. (12) Sizin için yeryüzünde türlü türlü renklerde yarattığı şeyleri de [hizmetinize verdi]. Şüphesiz bunda öğüt alıp düşünen bir topluluk için bir ayet vardır. (13)”

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayette [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَجَابَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَنِ السُّؤَالِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ:

Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ bu ayette zikrettiğimiz soruya iki vecihten cevap vermiştir: Birincisi:

أَنْ نَقُولَ: إِنَّ حُدُوثَ الْحَوَادِثِ فِي هَذَا الْعَالَمِ السُّفْلِيِّ مُسْنَدَةٌ إِلَى الِاتِّصَالَاتِ الْفَلَكِيَّةِ وَالتَّشَكُّلَاتِ الْكَوْكَبِيَّةِ إِلَّا أَنَّهُ لَا بُدَّ لِحَرَكَاتِهَا وَاتِّصَالَاتِهَا مِنْ أَسْبَابٍ، وَأَسْبَابُ تِلْكَ الْحَرَكَاتِ إِمَّا ذَوَاتُهَا وَإِمَّا أُمُورٌ مُغَايِرَةٌ لَهَا، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْأَجْسَامَ مُتَمَاثِلَةٌ، فَلَوْ كَانَ جِسْمٌ عِلَّةً لِصِفَةٍ لَكَانَ كُلُّ جِسْمٍ وَاجِبَ الِاتِّصَافِ بِتِلْكَ الصِّفَةِ وَهُوَ مُحَالٌ، وَالثَّانِي: أَنَّ ذَاتَ الْجِسْمِ لَوْ كَانَتْ عِلَّةً لِحُصُولِ هَذَا الْجُزْءِ مِنَ الْحَرَكَةِ لَوَجَبَ دَوَامُ هَذَا الْجُزْءِ مِنَ الْحَرَكَةِ بِدَوَامِ تِلْكَ الذَّاتِ، وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ، لَوَجَبَ بَقَاءُ الْجِسْمِ عَلَى حَالَةٍ وَاحِدَةٍ مِنْ غَيْرِ تَغَيُّرٍ أَصْلًا، وَذَلِكَ يُوجِبُ كَوْنَهُ سَاكِنًا، وَيَمْنَعُ مِنْ كَوْنِهِ مُتَحَرِّكًا، فَثَبَتَ أَنَّ الْقَوْلَ بِأَنَّ الْجِسْمَ مُتَحَرِّكٌ لِذَاتِهِ يُوجِبُ كَوْنَهُ سَاكِنًا لِذَاتِهِ وَمَا أَفْضَى ثُبُوتُهُ إِلَى عَدَمِهِ كَانَ بَاطِلًا، فَثَبَتَ أَنَّ الْجِسْمَ يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ مُتَحَرِّكًا لِكَوْنِهِ جِسْمًا، فَبَقِيَ أَنْ يَكُونَ مُتَحَرِّكًا لِغَيْرِهِ، وَذَلِكَ الْغَيْرُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ سَارِيًا فِيهِ أَوْ مُبَايِنًا عَنْهُ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ، لِأَنَّ البحث الْمَذْكُورَ عَائِدٌ فِي أَنَّ ذَلِكَ الْجِسْمَ بعينه لم اخْتُصَّ بِتِلْكَ الْقُوَّةِ بِعَيْنِهَا دُونَ سَائِرِ الْأَجْسَامِ، فَثَبَتَ أَنَّ مُحَرِّكَ أَجْسَامِ الْأَفْلَاكِ وَالْكَوَاكِبِ أُمُورٌ مُبَايِنَةٌ عَنْهَا، وَذَلِكَ الْمُبَايِنُ إِنْ كَانَ جِسْمًا أَوْ جُسْمَانِيًّا عَادَ التَّقَسُّمُ/ الْأَوَّلُ فِيهِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ جِسْمًا وَلَا جُسْمَانِيًّا فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مُوجِبًا بِالذَّاتِ أَوْ فَاعِلًا مُخْتَارًا وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ، لِأَنَّ نِسْبَةَ ذَلِكَ الْمُوجِبِ بِالذَّاتِ إِلَى جَمِيعِ الْأَجْسَامِ عَلَى السَّوِيَّةِ، فَلَمْ يَكُنْ بَعْضُ الْأَجْسَامِ بِقَبُولِ بَعْضِ الْآثَارِ الْمُعَيَّنَةِ أَوْلَى مِنْ بَعْضٍ، وَلَمَّا بَطَلَ هَذَا ثَبَتَ أَنَّ مُحَرِّكَ الْأَفْلَاكِ وَالْكَوَاكِبِ هُوَ الْفَاعِلُ الْمُخْتَارُ الْقَادِرُ الْمُنَزَّهُ عَنْ كَوْنِهِ جِسْمًا وَجُسْمَانِيًّا، وَذَلِكَ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، فَالْحَاصِلُ أَنَّا وَلَوْ حَكَمْنَا بِإِسْنَادِ حَوَادِثِ الْعَالَمِ السُّفْلِيِّ إِلَى الْحَرَكَاتِ الْفَلَكِيَّةِ وَالْكَوْكَبِيَّةِ فَهَذِهِ الْحَرَكَاتُ الْكَوْكَبِيَّةُ، وَالْفَلَكِيَّةُ لَا يُمْكِنُ إِسْنَادُهَا إِلَى أَفْلَاكٍ أُخْرَى وَإِلَّا لَزِمَ التَّسَلْسُلُ وَهُوَ مُحَالٌ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ خَالِقُ هَذِهِ الْحَرَكَاتِ وَمُدَبِّرُهَا هُوَ اللَّهَ تَعَالَى، وَإِذَا كَانَتِ الْحَوَادِثُ السُّفْلِيَّةُ مُسْتَنِدَةً إِلَى الْحَرَكَاتِ الْفَلَكِيَّةِ، وَثَبَتَ أَنَّ الْحَرَكَاتِ الْفَلَكِيَّةَ حَادِثَةٌ بِتَخْلِيقِ اللَّهِ تَعَالَى وَتَقْدِيرِهِ وَتَكْوِينِهِ، فَكَانَ هَذَا اعْتِرَافًا بِأَنَّ الْكُلَّ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَبِإِحْدَاثِهِ وَتَخْلِيقِهِ، وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ يَعْنِي إِنْ كَانَتْ تِلْكَ الْحَوَادِثُ السُّفْلِيَّةُ لِأَجْلِ

Şöyle dememizdir: Bu süfli (aşağı) âlemdeki hadiselerin meydana gelmesi feleki irtibatlara ve gezegenlerin konumlanışlarına isnat edilmiştir; ne var ki onların hareketleri ve irtibatları için birtakım sebepler zorunludur. Bu hareketlerin sebepleri ise ya bizzat kendi zatlarıdır ya da onlardan başka şeylerdir. Birincisi iki vecihten dolayı batıldır: Birincisi: Cisimler birbirine benzerdir; şayet bir cisim bir sıfatın illeti olsaydı, her cismin o sıfatla nitelenmesi zorunlu olurdu ki bu imkânsızdır. İkincisi: Şayet cismin zatı hareketin bu cüzünün meydana gelmesinin illeti olsaydı, o zatın devamlılığı ile hareketin bu cüzünün de devamlı olması gerekirdi. Eğer böyle olsaydı, cismin hiçbir değişim olmaksızın tek bir hal üzere kalması gerekirdi. Bu ise onun hareketsiz (sâkin) olmasını gerektirir ve hareketli olmasını engeller. Böylece cismin bizzat kendi zatından dolayı hareketli olduğunu söylemenin, onun bizzat kendi zatından dolayı sâkin olmasını gerektirdiği sabit olmuştur; varlığı yokluğuna yol açan şey ise batıldır. Böylece cismin, cisim olması hasebiyle hareketli olmasının imkânsız olduğu; geriye başkası sebebiyle hareketli olduğu ihtimali kaldığı sabit olmuştur. O başkası ise ya onun içine sirayet etmiştir ya da ondan ayrıdır. Birincisi batıldır; zira zikredilen bahis, o cismin diğer cisimler değil de neden bizzat o kuvvete tahsis edildiği hususunda tekrar eder. Böylece feleklerin ve gezegenlerin cisimlerini hareket ettirenin onlardan ayrı şeyler olduğu sabit olmuştur. O ayrı olan şey şayet cisim veya cismani ise, birinci taksim onun hakkında da tekrar eder. Şayet cisim ve cismani değilse, ya zatı gereği zorunlu kılan (mûcib bi'z-zât) ya da fâil-i muhtardır (özgür iradeli fâil). Birincisi batıldır; zira o zatı gereği zorunlu kılanın bütün cisimlere nispeti eşittir; dolayısıyla cisimlerin bazısı belirli bazı tesirleri kabul etmede diğerlerinden daha öncelikli olamaz. Bu batıl olunca, felekleri ve gezegenleri hareket ettirenin; cisim ve cismani olmaktan münezzeh, kādir ve fâil-i muhtar olduğu sabit olmuştur; o da Allah Teâlâ'dır. Netice olarak, biz süfli âlemin hadiselerini feleki ve gezegensel hareketlere isnat etsek bile, bu gezegensel ve feleki hareketleri başka feleklere isnat etmek mümkün değildir; aksi takdirde teselsül gerekir ki bu imkânsızdır. Dolayısıyla bu hareketlerin yaratıcısının ve yöneticisinin Allah Teâlâ olması vaciptir. Süfli hadiseler feleki hareketlere dayandığı ve feleki hareketlerin de Allah Teâlâ'nın yaratması, takdiri ve var etmesiyle meydana geldiği sabit olduğuna göre; bu durum hepsinin Allah Teâlâ'dan olduğunu, O'nun meydana getirmesi ve yaratmasıyla gerçekleştiğini ikrar etmek demektir. O'nun: { وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ } “Geceyi, gündüzü, güneşi ve ayı sizin hizmetinize verdi” sözünden murat da budur. Yani şayet o süfli hadiseler

تَعَاقُبِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَحَرَكَاتِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ، فَهَذِهِ الْأَشْيَاءُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ حُدُوثُهَا بِتَخْلِيقِ اللَّهِ تَعَالَى وَتَسْخِيرِهِ قَطْعًا لِلتَّسَلْسُلِ، وَلَمَّا تَمَّ هَذَا الدَّلِيلُ فِي هَذَا الْمَقَامِ لَا جَرَمَ خَتَمَ هَذِهِ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ يَعْنِي أَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ عَاقِلًا عَلِمَ أَنَّ الْقَوْلَ بِالتَّسَلْسُلِ بَاطِلٌ وَلَا بُدَّ مِنَ الِانْتِهَاءِ فِي آخِرِ الْأَمْرِ إِلَى الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ الْقَدِيرِ فَهَذَا تَقْرِيرُ أَحَدِ الْجَوَابَيْنِ.

gece ile gündüzün birbirini takip etmesi ve güneş ile ayın hareketleri sebebiyle ise, teselsülü kesmek için bu şeylerin meydana gelişinin Allah Teâlâ'nın yaratması ve boyun eğdirmesiyle olması kaçınılmazdır. Bu delil bu makamda tamamlanınca, Allah Teâlâ bu ayeti şüphesiz: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “Şüphesiz bunda aklını kullanan bir topluluk için ayetler vardır” sözüyle bitirmiştir. Yani aklı olan herkes bilir ki teselsül iddiası batıldır ve işin sonunda kādir olan fâil-i muhtara ulaşmak zorunludur. İşte iki cevaptan birinin izahı budur.

وَالْجَوَابُ الثَّانِي: عَنْ ذَلِكَ السُّؤَالِ أَنْ نَقُولَ: نَحْنُ نُقِيمُ الدَّلَالَةَ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حُدُوثُ النَّبَاتِ وَالْحَيَوَانِ لِأَجْلِ تَأْثِيرِ الطِّبَاعِ وَالْأَفْلَاكِ وَالْأَنْجُمِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ تَأْثِيرَ الطَّبَائِعِ وَالْأَفْلَاكِ وَالْأَنْجُمِ وَالشَّمْسِ وَالْقَمَرِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْكُلِّ وَاحِدٌ، ثُمَّ نَرَى أَنَّهُ إِذَا تَوَلَّدَ الْعِنَبُ كَانَ قِشْرُهُ عَلَى طَبْعٍ وَعَجَمُهُ عَلَى طَبْعٍ وَلَحْمُهُ عَلَى طَبْعٍ ثَالِثٍ وَمَاؤُهُ عَلَى طَبْعٍ رَابِعٍ، بَلْ نَقُولُ: إِنَّا نَرَى فِي الْوَرْدِ مَا يَكُونُ أَحَدُ وَجْهَيِ الْوَرَقَةِ الْوَاحِدَةِ مِنْهُ فِي غَايَةِ الصُّفْرَةِ، وَالوجه الثَّانِي: مِنْ تِلْكَ الْوَرَقَةِ فِي غَايَةِ الْحُمْرَةِ وَتِلْكَ الْوَرَقَةُ تَكُونُ فِي غَايَةِ الرِّقَّةِ وَاللَّطَافَةِ، وَنَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ نِسْبَةَ الْأَنْجُمِ وَالْأَفْلَاكِ إِلَى وَجْهَيْ تِلْكَ الْوَرَقَةِ الرَّقِيقَةِ، نِسْبَةٌ وَاحِدَةٌ، وَالطَّبِيعَةُ الْوَاحِدَةُ فِي الْمَادَّةِ الْوَاحِدَةِ لَا تَفْعَلُ إِلَّا فِعْلًا وَاحِدًا، أَلَا تَرَى أَنَّهُمْ قَالُوا: شَكْلُ الْبَسِيطِ هُوَ الْكُرَةُ لِأَنَّ تَأْثِيرَ الطَّبِيعَةِ الْوَاحِدَةِ فِي الْمَادَّةِ الْوَاحِدَةِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُتَشَابِهًا، وَالشَّكْلُ الَّذِي يَتَشَابَهُ جَمِيعُ جَوَانِبُهُ هُوَ الْكُرَةُ، وَأَيْضًا إِذَا وَضَعْنَا الشَّمْعَ فَإِذَا اسْتَضَاءَ خَمْسَةُ أَذْرُعٍ مِنْ ذَلِكَ الشَّمْعِ مِنْ أَحَدِ الْجَوَانِبِ، وَجَبَ أَنْ يَحْصُلَ مِثْلُ هَذَا الْأَثَرِ فِي جَمِيعِ الْجَوَانِبِ، لِأَنَّ الطَّبِيعَةَ الْمُؤَثِّرَةَ يَجِبُ أَنْ تَتَشَابَهَ نِسْبَتُهَا إِلَى كُلِّ الْجَوَانِبِ.

O soruya verilecek ikinci cevap ise şöyle dememizdir: Biz bitkilerin ve hayvanların meydana gelişinin tabiatların, feleklerin ve yıldızların tesiri sebebiyle olmasının caiz olmadığına delil ikame ederiz. Şöyle ki: Tabiatların, feleklerin, yıldızların, güneşin ve ayın hepsine nispetle tesiri birdir. Sonra biz üzüm meydana geldiğinde kabuğunun bir tabiatta, çekirdeğinin bir tabiatta, etinin üçüncü bir tabiatta ve suyunun dördüncü bir tabiatta olduğunu görürüz. Hatta şöyle deriz: Biz gülde öyle bir şey görürüz ki, tek bir yaprağının bir yüzü son derece sarı iken o yaprağın ikinci yüzü son derece kırmızıdır; üstelik o yaprak son derece ince ve latiftir. Biz zorunlu olarak biliriz ki yıldızların ve feleklerin o ince yaprağın iki yüzüne nispeti tek bir nispettir. Tek bir tabiat ise tek bir maddede ancak tek bir fiil işler. Görmez misin ki onlar: 'Basit cismin şekli küredir; zira tek bir tabiatın tek bir maddedeki tesirinin birbirine benzer olması gerekir ve bütün yönleri birbirine benzeyen şekil ise küredir' demişlerdir. Keza biz bir mum koyduğumuzda, o mumun bir tarafından beş arşınlık bir yer aydınlandığında, bütün yönlerde de bu tesirin aynısının meydana gelmesi vaciptir; zira tesir eden tabiatın bütün yönlere nispetinin eşit olması gerekir.

إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: ظَهَرَ أَنَّ نِسْبَةَ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَالْأَنْجُمِ وَالْأَفْلَاكِ وَالطَّبَائِعِ إِلَى وَجْهَيْ/ تِلْكَ الْوَرَقَةِ اللَّطِيفَةِ الرَّقِيقَةِ نِسْبَةٌ وَاحِدَةٌ، وَثَبَتَ أَنَّ الطَّبِيعَةَ الْمُؤَثِّرَةَ مَتَى كَانَتْ نِسْبَتُهَا وَاحِدَةً كَانَ الْأَثَرُ مُتَشَابِهًا وَثَبَتَ أَنَّ الْأَثَرَ غَيْرُ مُتَشَابِهٍ، لِأَنَّ أَحَدَ جَانِبَيْ تِلْكَ الْوَرَقَةِ فِي غَايَةِ الصُّفْرَةِ، وَالوجه الثَّانِي فِي غَايَةِ الْحُمْرَةِ فَهَذَا يُفِيدُ الْقَطْعَ بِأَنَّ الْمُؤَثِّرَ فِي حُصُولِ هَذِهِ الصِّفَاتِ وَالْأَلْوَانِ وَالْأَحْوَالِ لَيْسَ هُوَ الطَّبِيعَةَ، بَلِ الْمُؤَثِّرُ فِيهَا هُوَ الْفَاعِلُ الْمُخْتَارُ الْحَكِيمُ، وَهُوَ اللَّهُ ﷾، وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَما ذَرَأَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ.

Bu sabit olunca şöyle deriz: Güneşin, ayın, yıldızların, feleklerin ve tabiatların o latif ve ince yaprağın iki yüzüne nispetinin tek bir nispet olduğu açığa çıkmıştır; tesir eden tabiatın nispeti bir olduğunda eserin de birbirine benzer olacağı sabit olmuştur; eserin ise birbirine benzer olmadığı da sabit olmuştur; zira o yaprağın bir tarafı son derece sarı, ikinci tarafı ise son derece kırmızıdır. İşte bu durum; bu sıfatların, renklerin ve hallerin meydana gelmesinde tesir edenin tabiat olmadığını, bilakis onlarda tesir edenin fâil-i muhtar ve hakîm olan ve O da aziz ve celil olan Allah olduğunu kesin olarak ifade eder. O'nun: { وَما ذَرَأَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ } “ve yeryüzünde sizin için türlü türlü renklerde yarattığı şeyleri de” sözünden murat da budur.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا كَانَ مَدَارُ هَذِهِ الْحُجَّةِ عَلَى أَنَّ الْمُؤَثِّرَ الْمُوجِبَ بِالذَّاتِ وَبِالطَّبِيعَةِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ نِسْبَتُهُ إِلَى الْكُلِّ نِسْبَةً وَاحِدَةً، فَلَمَّا دَلَّ الْحِسُّ فِي هَذِهِ الْأَجْسَامِ النَّبَاتِيَّةِ عَلَى اخْتِلَافِ صِفَاتِهَا وَتَنَافُرِ أَحْوَالِهَا ظَهَرَ أَنَّ الْمُؤَثِّرَ فِيهَا لَيْسَ وَاجِبًا بِالذَّاتِ بَلْ فَاعِلًا مُخْتَارًا فَهَذَا تَمَامُ تَقْرِيرِ هَذِهِ الدَّلَائِلِ وَثَبَتَ أَنَّ خَتْمَ الْآيَةِ الْأَوْلَى بِقَوْلِهِ: لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ وَالْآيَةِ الثَّانِيَةِ بِقَوْلِهِ: لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ وَالْآيَةِ الثَّالِثَةِ بِقَوْلِهِ: لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ هُوَ الَّذِي نَبَّهَ عَلَى هَذِهِ الْفَوَائِدِ النَّفِيسَةِ وَالدَّلَائِلِ الظَّاهِرَةِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى أَلْطَافِهِ فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا.

Bil ki bu hüccetin dayanağı; zatı ve tabiatı gereği zorunlu kılan tesir edicinin hepsine nispetinin tek bir nispet olmasının vacip oluşudur. Hissiyat bu bitkisel cisimlerde sıfatlarının farklılığına ve hallerinin birbirine zıtlığına delalet edince; onlarda tesir edenin zatı gereği vacip olan değil, bilakis fâil-i muhtar olduğu açığa çıkmıştır. İşte bu delillerin izahının tamamı budur. Birinci ayetin { لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ } “düşünen bir topluluk için” sözüyle, ikinci ayetin { لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “aklını kullanan bir topluluk için” sözüyle ve üçüncü ayetin { لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ } “öğüt alıp düşünen bir topluluk için” sözüyle bitirilmesinin; bu değerli faydalara ve açık delillere dikkat çeken husus olduğu sabit olmuştur. Dindeki ve dünyadaki lütuflarından ötürü Allah'a hamdolsun.

المسألة الثَّانِيَةُ: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ: وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَالنُّجُومُ كُلَّهَا بِالرَّفْعِ عَلَى الِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرُ هُوَ قَوْلُهُ:

İkinci Mesele: İbn Âmir, { وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَالنُّجُومُ } lafızlarının hepsini mübteda (özne) olarak ref (ötre) ile okumuştur; haber (yüklem) ise O'nun şu sözüdür:

مُسَخَّراتٌ وَقَرَأَ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ: وَالنُّجُومُ بِالرَّفْعِ عَلَى أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: وَالنُّجُومُ ابْتِدَاءً وَإِنَّمَا حَمَلَهَا عَلَى هَذَا لِئَلَّا يَتَكَرَّرَ لَفْظُ التَّسْخِيرِ، إِذِ الْعَرَبُ لَا تَقُولُ سَخَّرْتُ هَذَا الشَّيْءَ مُسَخَّرًا فَجَوَابُهُ أَنَّ الْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى سَخَّرَ لَنَا هَذِهِ الْأَشْيَاءَ حَالَ كَوْنِهَا مُسَخَّرَةً تَحْتَ قُدْرَتِهِ وَإِرَادَتِهِ، وَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ الصَّحِيحُ، وَالتَّقْدِيرُ: أَنَّهُ تَعَالَى سَخَّرَ لِلنَّاسِ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ وَجَعَلَهَا مُوَافِقَةً لِمَصَالِحِهَا حَالَ كَوْنِهَا مُسَخَّرَةً تَحْتَ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَأَمْرِهِ وَإِذْنِهِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالتَّكْرِيرُ الْخَالِي عَنِ الفائدة غير لازم والله علم. بَقِيَ فِي الْآيَةِ سُؤَالَاتٌ:

{ مُسَخَّراتٌ } Âsım'dan Hafs ise { وَالنُّجُومُ } lafzının mübteda olması üzere ref ile { وَالنُّجُومُ } şeklinde okumuştur. [Kıraat imamları] bunu, teshîr (boyun eğdirme) lafzının tekrarlanmaması için bu anlama hamletmişlerdir; zira Araplar 'Bu şeyi boyun eğdirilmiş olarak boyun eğdirdim' demezler. Bunun cevabı şudur: Anlam, Allah Teâlâ'nın bu şeyleri, kendi kudreti ve iradesi altında boyun eğdirilmiş oldukları halde bizim hizmetimize vermiş olmasıdır. Doğru olan söz de budur. Takdiri şöyledir: Allah Teâlâ bu şeyleri insanlara musahhar kılmış ve Allah Teâlâ'nın kudreti, emri ve izni altında musahhar oldukları halde onları insanların menfaatlerine uygun kılmıştır. Bu takdire göre faydadan yoksun bir tekrar gerekmez. Doğrusunu Allah bilir. Ayette [bazı] sorular kalmıştır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: التَّسْخِيرُ عِبَارَةٌ عَنِ الْقَهْرِ وَالْقَسْرِ، وَلَا يَلِيقُ ذَلِكَ إِلَّا بِمَنْ هُوَ قَادِرٌ يَجُوزُ أَنْ يَقْهَرَ، فَكَيْفَ يَصِحُّ ذَلِكَ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَفِي الْجَمَادَاتِ وَالشَّمْسِ وَالْقَمَرِ؟

Birinci Soru: Teshîr, kahır ve zorlamadan (kasırdan) ibarettir; bu ise ancak boyun eğdirilmesi caiz olan kādir kimseye layıktır. O halde bu durum gece ve gündüzde, cansız varlıklarda, güneşte ve ayda nasıl sahih olur?

وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا دَبَّرَ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ عَلَى طَرِيقَةٍ وَاحِدَةٍ مُطَابِقَةٍ لِمَصَالِحِ الْعِبَادِ صَارَتْ شَبِيهَةً بِالْعَبْدِ الْمُنْقَادِ الْمِطْوَاعِ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى أَطْلَقَ عَلَى هَذَا النوع مِنَ التَّدْبِيرِ لَفْظَ التَّسْخِيرِ. وَعَنِ الوجه الثَّانِي فِي الْجَوَابِ: وَهُوَ لَا يَسْتَقِيمُ إِلَّا عَلَى مَذْهَبِ أَصْحَابِ عِلْمِ الْهَيْئَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ: الْحَرَكَةُ الطَّبِيعِيَّةُ لِلشَّمْسِ وَالْقَمَرِ هِيَ الْحَرَكَةُ مِنَ الْمَغْرِبِ إِلَى الْمَشْرِقِ وَاللَّهُ تَعَالَى يُحَرِّكُ هَذِهِ الْكَوَاكِبَ بِوَاسِطَةِ حَرَكَةِ الْفَلَكِ الْأَعْظَمِ مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَى الْمَغْرِبِ، فَكَانَتْ هَذِهِ الْحَرَكَةُ قَسْرِيَّةً، فَلِهَذَا السَّبَبِ وَرَدَ فِيهَا اللَّفْظُ التَّسْخِيرُ.

Cevap iki vecihtendir: Birincisi: Allah Teâlâ bu şeyleri kulların menfaatlerine uygun tek bir düzen üzere sevk ve idare edince, bunlar boyun eğen ve itaatkâr bir köleye benzer hale gelmiştir; işte bu manadan ötürü tedbirin bu türüne teshîr lafzı ıtlak edilmiştir. Cevaptaki ikinci veche gelince: Bu ancak heyet ilmi (astronomi) ashabının mezhebine göre müstakim olur. Zira onlar şöyle derler: Güneş ve ayın tabii hareketi batıdan doğuya doğrudur; Allah Teâlâ ise bu gezegenleri en büyük feleğin (felek-i a'zam) hareketi vasıtasıyla doğudan batıya doğru hareket ettirir. Dolayısıyla bu hareket zorunlu (kasrî) olmuştur; işte bu sebeple bu hususta teshîr lafzı varid olmuştur.

السُّؤَالُ الثَّانِي: إِذَا كَانَ لَا يَحْصُلُ لِلنَّهَارِ وَاللَّيْلِ وُجُودٌ إِلَّا بِسَبَبِ حَرَكَاتِ الشَّمْسِ كَانَ ذِكْرُ/ النَّهَارِ وَاللَّيْلِ مُغْنِيًا عَنْ ذِكْرِ الشَّمْسِ.

İkinci Soru: Gündüz ve gecenin varlığı ancak güneşin hareketleri sebebiyle hâsıl olduğuna göre, gündüz ve gecenin zikredilmesi güneşin zikredilmesine ihtiyaç bırakmazdı.

وَالْجَوَابُ: أَنَّ حُدُوثَ النَّهَارِ وَاللَّيْلِ لَيْسَ بِسَبَبِ حَرَكَةِ الشَّمْسِ، بَلْ حُدُوثُهُمَا بِسَبَبِ حَرَكَةِ الْفَلَكِ الْأَعْظَمِ الَّذِي دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّ حَرَكَتَهُ لَيْسَتْ إِلَّا بِتَحْرِيكِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَأَمَّا حَرَكَةُ الشَّمْسِ فَإِنَّهَا عِلَّةٌ لِحُدُوثِ السَّنَةِ لَا لِحُدُوثِ الْيَوْمِ.

Cevap: Gündüz ve gecenin meydana gelmesi güneşin hareketi sebebiyle değildir; bilakis her ikisinin meydana gelmesi, hareketinin ancak Allah Sübhânehû'nun hareket ettirmesiyle olduğunu delillendirdiğimiz en büyük feleğin hareketi sebebiyledir. Güneşin hareketine gelince; o günün meydana gelmesinin değil, yılın meydana gelmesinin illetidir.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: مَا مَعْنَى قَوْلِهِ: مُسَخَّراتٌ بِأَمْرِهِ وَالْمُؤَثِّرُ فِي التَّسْخِيرِ هُوَ الْقُدْرَةُ لَا الْأَمْرُ.

Üçüncü Soru: Teshîrde müessir olan şey emir değil de kudret olduğu halde O'nun: { مُسَخَّراتٌ بِأَمْرِهِ } “O'nun emriyle boyun eğdirilmiştir” sözünün anlamı nedir?

وَالْجَوَابُ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَبْنِيَّةٌ عَلَى أَنَّ الْأَفْلَاكَ وَالْكَوَاكِبَ جَمَادَاتٌ أَمْ لا، وأكثر المسلمين على أَنَّهَا جَمَادَاتٌ، فَلَا جَرَمَ حَمَلُوا الْأَمْرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى الْخَلْقِ وَالتَّقْدِيرِ، وَلَفْظُ الْأَمْرِ بِمَعْنَى الشَّأْنِ وَالْفِعْلِ كَثِيرٌ قَالَ تَعَالَى: إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [النَّحْلِ: ٤٠] وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ إِنَّهَا لَيْسَتْ جَمَادَاتٌ فَهَهُنَا يُحْمَلُ الْأَمْرُ عَلَى الأذن والتكليف والله أعلم.

Cevap: Bu ayet, feleklerin ve gezegenlerin cansız varlıklar olup olmadığı esasına dayanır. Müslümanların çoğu onların cansız varlıklar olduğu görüşündedir; dolayısıyla bu ayetteki emri yaratma ve takdir etmeye hamletmişlerdir. Emir lafzının şan ve fiil manasında kullanımı çoktur. Allah Teâlâ: { إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } [Nahl: 40] “Biz bir şeyi dilediğimiz zaman, ona sözümüz sadece 'ol' dememizdir; o da hemen oluverir” buyurmuştur. İnsanlardan bazıları da onların cansız varlıklar olmadığını söylerler; bu durumda emir izin ve teklife hamledilir. Doğrusunu Allah bilir.

[سورة النحل (١٦) : آية ١٤]

[Nahl Suresi (16), 14. Ayet]

وَهُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَها وَتَرَى الْفُلْكَ مَواخِرَ فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٤)

{ وَهُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَها وَتَرَى الْفُلْكَ مَواخِرَ فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٤) } “Taze et yemeniz ve takınacağınız süs eşyası çıkarmanız için denizi hizmetinize veren O'dur. Gemilerin denizi yara yara gittiğini görürsün. Bu da O'nun lütfundan [rızık] aramanız ve şükretmeniz içindir. (14)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا احْتَجَّ عَلَى إِثْبَاتِ الإله في المرتبة الأولى بأجرام السموات، وَفِي الْمَرْتَبَةِ الثَّانِيَةِ بِبَدَنِ الْإِنْسَانِ وَنَفْسِهِ، وَفِي الْمَرْتَبَةِ الثَّالِثَةِ بِعَجَائِبِ خِلْقَةِ الْحَيَوَانَاتِ، وَفِي الْمَرْتَبَةِ الرَّابِعَةِ بِعَجَائِبِ طَبَائِعِ النَّبَاتِ ذَكَرَ فِي الْمَرْتَبَةِ الْخَامِسَةِ الِاسْتِدْلَالَ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ بِعَجَائِبِ أَحْوَالِ الْعَنَاصِرِ فَبَدَأَ مِنْهَا بِالِاسْتِدْلَالِ بِعُنْصُرِ الْمَاءِ.

Bil ki Allah Teâlâ, İlah'ın ispatına birinci mertebede gök cisimleriyle, ikinci mertebede insanın bedeni ve nefsiyle, üçüncü mertebede hayvanların yaratılışındaki harikalarla, dördüncü mertebede bitkilerin tabiatlarındaki harikalarla delil getirdikten sonra; beşinci mertebede Sânî'nin varlığına unsurların hallerindeki harikalarla istidlal etmeyi zikretmiş ve bunlardan su unsuruyla istidlal etmeye başlamıştır.

وَاعْلَمْ أَنَّ عُلَمَاءَ الْهَيْئَةِ قَالُوا: ثَلَاثَةُ أَرْبَاعِ كُرَةِ الْأَرْضِ غَائِصَةٌ فِي الْمَاءِ وَذَاكَ هُوَ الْبَحْرُ الْمُحِيطُ وَهُوَ كُلِّيَّةُ عُنْصُرِ الْمَاءِ وَحَصَلَ فِي هَذَا الرُّبْعِ الْمَسْكُونِ سَبْعَةٌ مِنَ الْبِحَارِ كَمَا قَالَ بَعْدَهُ: وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ [لُقْمَانَ: ٢٧] وَالْبَحْرُ الَّذِي سَخَّرَهُ اللَّهُ تَعَالَى لِلنَّاسِ هُوَ هَذِهِ الْبِحَارُ، وَمَعْنَى تَسْخِيرِ اللَّهِ تَعَالَى إِيَّاهَا لِلْخَلْقِ جَعْلُهَا بِحَيْثُ يَتَمَكَّنُ النَّاسُ مِنَ الِانْتِفَاعِ بِهَا إِمَّا بِالرُّكُوبِ أَوْ بِالْغَوْصِ.

Bil ki astronomi (heyet) âlimleri şöyle demişlerdir: Yerkürenin dörtte üçü suya batmıştır ve o da el-Bahru'l-Muhît'tir (Okyanus) ki su unsurunun bütünüdür. Bu meskûn dörtte birlik kısımda ise, O'nun bundan sonra buyurduğu: { وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ } [Lokmân: 27] “ve arkasından yedi deniz daha ona katılsa...” ayetindeki gibi yedi deniz meydana gelmiştir. Allah Teâlâ'nın insanlar için musahhar kıldığı deniz işte bu denizlerdir. Allah Teâlâ'nın onları yaratılmışlara musahhar kılmasının anlamı, insanları gemiye binerek veya dalarak onlardan faydalanabilecek duruma getirmesidir.

وَاعْلَمْ أَنَّ مَنَافِعَ الْبِحَارِ كَثِيرَةٌ وَاللَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ مِنْهَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ ثَلَاثَةَ أَنْوَاعٍ:

Bil ki denizlerin menfaatleri çoktur; Allah Teâlâ bu ayette onlardan üç türünü zikretmiştir:

الْمَنْفَعَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى: لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِيًّا وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Birinci Menfaat: Allah Teâlâ'nın: { لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِيًّا } “Ondan taze et yemeniz için” sözüdür. Bunda [birkaç] mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ لَحْمٌ طَرِيٌّ غَيْرَ مَهْمُوزٍ، وَقَدْ طَرُوَ يَطْرُو طَرَاوَةً، وَقَالَ/ الْفَرَّاءُ: طَرَا

Birinci Mesele: İbnu'l-A'râbî şöyle demiştir: 'Lahmun tariyyün' (taze et) hemzesizdir; fiili taruve, yetrû, tarâveten (طَرُوَ يَطْرُو طَرَاوَةً) şeklinde gelir. Ferrâ ise:

يَطْرَا طَرَاءً مَمْدُودًا وَطَرَاوَةً كَمَا يُقَالُ شَقَى يَشْقَى شَقَاءً وَشَقَاوَةً.

Nitekim şekā, yeşkā, şekāen ve şekāveten (شَقَى يَشْقَى شَقَاءً وَشَقَاوَةً) denildiği gibi, tarâ, yetrâ, tarâen [şeklinde hemzenin] meddiyle ve tarâveten (طَرَاءً مَمْدُودًا وَطَرَاوَةً) denildiğini söylemiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ فِي ذِكْرِ الطَّرِيِّ مَزِيدَ فَائِدَةٍ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ السَّمَكُ كُلُّهُ مَالِحًا، لَمَا عُرِفَ بِهِ مِنْ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى مَا يُعْرَفُ بِالطَّرِيِّ فَإِنَّهُ لَمَّا خَرَجَ مِنَ الْبَحْرِ الْمِلْحِ الزُّعَاقِ الْحَيَوَانُ الَّذِي لَحْمُهُ فِي غَايَةِ الْعُذُوبَةِ عُلِمَ أَنَّهُ إِنَّمَا حَدَثَ لَا بِحَسَبِ الطَّبِيعَةِ، بَلْ بِقُدْرَةِ اللَّهِ وَحِكْمَتِهِ حَيْثُ أَظْهَرَ الضِّدَّ مِنَ الضِّدِّ.

Bil ki 'taze' (tarî) kelimesinin zikredilmesinde ilave bir fayda vardır; zira şayet balığın tamamı tuzlu olsaydı, taze olanla bilindiği gibi Allah Teâlâ'nın kudreti onunla bilinemezdi. Çünkü acı ve tuzlu denizden eti son derece tatlı olan bir hayvan çıktığında; bunun tabiat gereği değil, bilakis Allah'ın zıddı zıddından açığa çıkarmasındaki kudreti ve hikmetiyle meydana geldiği bilinmiştir.

المسألة الثَّانِيَةُ: قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀: لَوْ حَلَفَ لَا يَأْكُلُ اللَّحْمَ فَأَكَلَ لَحْمَ السَّمَكِ لَا يَحْنَثُ قَالُوا: لِأَنَّ لَحْمَ السَّمَكِ لَيْسَ بِلَحْمٍ، وَقَالَ آخَرُونَ: إِنَّهُ يَحْنَثُ لِأَنَّهُ تَعَالَى نَصَّ عَلَى كَوْنِهِ لَحْمًا فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَلَيْسَ فَوْقَ بَيَانِ اللَّهِ بَيَانٌ. رُوِيَ أَنَّ أَبَا حَنِيفَةَ ﵀ لَمَّا قَالَ بِهَذَا الْقَوْلِ وَسَمِعَهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ فَأَنْكَرَ عَلَيْهِ ذَلِكَ، وَاحْتَجَّ عَلَيْهِ بِهَذِهِ الْآيَةِ بَعَثَ إِلَيْهِ رَجُلًا وَسَأَلَهُ عَنْ رَجُلٍ حَلَفَ لَا يُصَلِّي عَلَى الْبِسَاطِ فَصَلَّى عَلَى الْأَرْضِ هَلْ يَحْنَثُ أَمْ لَا؟ قَالَ سُفْيَانُ: لَا يَحْنَثُ فَقَالَ السَّائِلُ: أَلَيْسَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ بِساطاً [نُوحٍ: ١٩] قَالَ فَعَرَفَ سُفْيَانُ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ بِتَلْقِينِ أَبِي حَنِيفَةَ.

İkinci Mesele: Ebû Hanîfe rahimehullâh şöyle demiştir: 'Bir kimse et yememeye yemin etse de balık eti yese yeminini bozmuş olmaz.' Demişlerdir ki: 'Çünkü balık eti [örfte] et değildir.' Diğerleri ise şöyle demiştir: 'Yeminini bozmuş olur; çünkü Allah Teâlâ bu ayette onun et olduğunu açıkça belirtmiştir ve Allah'ın beyanının üstünde bir beyan yoktur.' Rivayet edildiğine göre Ebû Hanîfe rahimehullâh bu görüşü belirtip Süfyân es-Sevrî bunu işitince ona itiraz etmiş ve bu ayeti ona karşı delil getirmiştir. Bunun üzerine [Ebû Hanîfe] ona bir adam gönderip sergi (bisât) üzerinde namaz kılmamaya yemin eden ve toprak üzerinde namaz kılan bir adamın yeminini bozup bozmayacağını sordurmuştur. Süfyân: 'Yeminini bozmaz' demiştir. Soran kimse: 'Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ بِساطاً } [Nûh: 19] “Allah yeryüzünü sizin için bir sergi kılmıştır” buyurduğu [malum] değil midir?' demiştir. [Ravi] der ki: Süfyân bunun Ebû Hanîfe'nin telkini olduğunu anlamıştır.

وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: هَذَا الْكَلَامُ لَيْسَ بِقَوِيٍّ، لِأَنَّ أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنَّا تَرَكْنَا الْعَمَلَ بِظَاهِرِ الْقُرْآنِ فِي لَفْظِ الْبِسَاطِ لِلدَّلِيلِ الَّذِي قَامَ عَلَيْهِ فَكَيْفَ يَلْزَمُنَا تَرْكُ الْعَمَلِ بِظَاهِرِ الْقُرْآنِ فِي آيَةٍ أُخْرَى وَالْفَرْقُ بَيْنَ الصُّورَتَيْنِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَمَّا حَلَفَ لَا يُصَلِّي عَلَى الْبِسَاطِ فَلَوْ أَدْخَلْنَا الْأَرْضَ تَحْتَ لَفْظِ الْبِسَاطِ لَزِمَنَا أَنْ نَمْنَعَهُ مِنَ الصَّلَاةِ، لِأَنَّهُ إِنْ صَلَّى عَلَى الْأَرْضِ الْمَفْرُوشَةِ بِالْبِسَاطِ لَزِمَهُ الْحِنْثُ لَا مَحَالَةَ، وَلَوْ صَلَّى عَلَى الْأَرْضِ الَّتِي لَا تَكُونُ مَفْرُوشَةً لَزِمَهُ الْحِنْثُ أَيْضًا عَلَى تَقْدِيرِ أَنْ يُدْخِلَ الْأَرْضَ تَحْتَ لَفْظِ الْبِسَاطِ، فَهَذَا يَقْتَضِي مَنْعَهُ مِنَ الصَّلَاةِ، وَذَلِكَ مِمَّا لَا سَبِيلَ إِلَيْهِ بِخِلَافِ مَا إِذَا أَدْخَلْنَا لَحْمَ السَّمَكِ تَحْتَ لَفْظِ اللَّحْمِ، لِأَنَّهُ لَيْسَ فِي مَنْعِهِ مِنْ أَكْلِ اللَّحْمِ عَلَى الْإِطْلَاقِ مَحْذُورٌ فَظَهَرَ الْفَرْقُ. الثَّانِي: أَنَّا نَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ مِنْ عُرْفِ أَهْلِ اللُّغَةِ أَنَّ وُقُوعَ اسْمِ الْبِسَاطِ عَلَى الْأَرْضِ الْخَالِصَةِ مَجَازٌ أَمَّا وُقُوعُ اسْمِ اللَّحْمِ عَلَى لَحْمِ السَّمَكِ فَلَمْ يُعْرَفْ أَنَّهُ مَجَازٌ، فَظَهَرَ الْفَرَقُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Bir kimse şöyle diyebilir: Bu söz güçlü değildir; zira bu meseledeki en ileri husus, sergi lafzında aleyhine ikame edilen delilden ötürü Kur'an'ın zahiriyle ameli terk etmiş olmamızdır. O halde başka bir ayette Kur'an'ın zahiriyle ameli terk etmek bize nasıl lazım gelir? Bu iki suret arasındaki fark iki vecihtendir: Birincisi: O kimse sergi üzerinde namaz kılmamaya yemin ettiğinde, şayet toprağı sergi lafzının altına dahil etseydik, onu namaz kılmaktan men etmemiz gerekirdi; çünkü o sergi serilmiş toprak üzerinde namaz kılarsa her halükarda yeminini bozmuş olur, sergi serilmemiş toprak üzerinde kılsa toprağı sergi lafzının altına dahil etme takdirine göre yine yeminini bozmuş olurdu. Bu ise onun namazdan men edilmesini gerektirir ki buna imkân yoktur. Balık etini et lafzının altına dahil ettiğimiz durum ise böyle değildir; zira mutlak olarak et yemekten men edilmesinde bir sakınca yoktur. Böylece fark ortaya çıkmıştır. İkincisi: Biz lügat ehlinin örfünden zorunlu olarak biliriz ki sergi isminin sırf toprağa verilmesi mecazdır; balık etine et isminin verilmesinin ise mecaz olduğu bilinmemiştir. Böylece fark ortaya çıkmıştır. Doğrusunu Allah bilir.

وَحُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ أَنَّ: مَبْنَى الْأَيْمَانِ عَلَى الْعَادَةِ، وَعَادَةُ النَّاسِ إِذَا ذُكِرَ اللَّحْمُ عَلَى الْإِطْلَاقِ أَنْ لَا يُفْهَمَ مِنْهُ لَحْمُ السَّمَكِ بِدَلِيلِ أَنَّهُ إِذَا قَالَ الرَّجُلُ لِغُلَامِهِ اشْتَرِ بِهَذِهِ الدَّرَاهِمِ لَحْمًا فَجَاءَ بِالسَّمَكِ كَانَ حَقِيقًا بِالْإِنْكَارِ.

Ebû Hanîfe'nin rahimehullâh hücceti şudur: Yeminlerin esası âdete dayanır; insanların âdetinde ise mutlak olarak et zikredildiğinde bundan balık eti anlaşılmaz. Bunun delili şudur: Bir kimse kölesine 'Bu dirhemlerle et satın al' dese, o da balık getirse kınanmayı hak eder.

وَالْجَوَابُ: أَنَّا رَأَيْنَاكُمْ فِي كِتَابِ الْأَيْمَانِ تَارَةً تَعْتَبِرُونَ اللَّفْظَ وَتَارَةً تَعْتَبِرُونَ الْعُرْفَ، وَمَا رَأَيْنَاكُمْ ذَكَرْتُمْ ضَابِطًا بَيْنَ الْقِسْمَيْنِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ إِذَا قَالَ لِغُلَامِهِ اشْتَرِ بِهَذِهِ الدَّرَاهِمِ لَحْمًا فَجَاءَ بِلَحْمِ الْعُصْفُورِ كَانَ حَقِيقًا بِالْإِنْكَارِ عَلَيْهِ، مَعَ أَنَّكُمْ تَقُولُونَ إِنَّهُ يَحْنَثُ بِأَكْلِ لَحْمِ الْعُصْفُورِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْعُرْفَ/ مُضْطَرِبٌ، وَالرُّجُوعُ إِلَى نَصِّ الْقُرْآنِ مُتَعَيِّنٌ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Cevap: Biz sizin Yeminler Kitabı'nda bazen lafzı, bazen de örfü itibar ettiğinizi gördük; iki kısım arasında bir kıstas zikrettiğinizi de görmedik. Bunun delili şudur: O kimse kölesine 'Bu dirhemlerle et satın al' dese, o da serçe eti getirse kınanmayı hak ederdi; halbuki siz serçe eti yemekle yeminin bozulacağını söylersiniz. Böylece örfün muzdarip (tutarsız) olduğu ve Kur'an'ın nassına başvurmanın zorunlu olduğu sabit olmuştur. Doğrusunu Allah bilir.

الْمَنْفَعَةُ الثَّانِيَةُ: مِنْ مَنَافِعِ الْبَحْرِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَها وَالْمُرَادُ بِالْحِلْيَةِ اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ كَمَا قَالَ تَعَالَى: يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ [الرَّحْمَنِ: ٢٢] وَالْمُرَادُ: بِلُبْسِهِمْ لُبْسُ نِسَائِهِمْ لِأَنَّهُنَّ مِنْ جُمْلَتِهِمْ، وَلِأَنَّ إِقْدَامَهُنَّ عَلَى التَّزَيُّنِ بِهَا إِنَّمَا يَكُونُ مِنْ أَجْلِهِمْ فَكَأَنَّهَا زِينَتُهُمْ وَلِبَاسُهُمْ، وَرَأَيْتُ بَعْضَ أَصْحَابِنَا تَمَسَّكُوا فِي مَسْأَلَةِ أَنَّهُ لَا يَجِبُ الزَّكَاةُ فِي الْحُلِيِّ الْمُبَاحِ

Denizin menfaatlerinden İkinci Menfaat: Allah Teâlâ'nın: { وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَها } “ve takınacağınız süs eşyası çıkarmanız [için]” sözüdür. Ziynetten (hilye) murat, Allah Teâlâ'nın: { يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ } [Rahmân: 22] “İkisinden de inci ve mercan çıkar” buyurduğu gibi inci ve mercandır. Onların takınmasından murat, kadınlarının takınmasıdır; zira kadınlar onların bir parçasıdır ve kadınların o süsle süslenmeye girişmeleri ancak erkekleri içindir; dolayısıyla sanki o erkeklerin de süsü ve elbisesidir. Ashabımızdan bazılarının, mubah ziynette zekâtın vacip olmadığı meselesinde

بِحَدِيثِ عُرْوَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «لَا زَكَاةَ فِي الْحُلِيِّ»

Urve'nin Nebî'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] rivayet ettiği: «لَا زَكَاةَ فِي الْحُلِيِّ» “Ziynette zekât yoktur” hadisine tutunduklarını gördüm.

فَقُلْتُ هَذَا الْحَدِيثُ ضَعِيفُ الرِّوَايَةِ وَبِتَقْدِيرِ الصِّحَّةِ فَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ فِيهِ لَفْظُ الْحُلِيِّ لَفْظٌ مُفْرَدٌ مُحَلَّى

Bunun üzerine dedim ki: Bu hadisin rivayeti zayıftır. Sıhhati takdirinde ise onun hakkında şöyle denmesi mümkündür: El-Hulyu (الْحُلِيِّ) lafzı elif ve lâm ile marife kılınmış

بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ، وَقَدْ بَيَّنَّا فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ هَذَا اللَّفْظَ يَجِبُ حَمْلُهُ عَلَى الْمَعْهُودِ السَّابِقِ، وَالْحُلِيُّ الَّذِي هُوَ الْمَعْهُودُ السَّابِقُ هُوَ الَّذِي ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي كِتَابِهِ فِي هذه الآية وهو قوله: وَتَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةً تَلْبَسُونَها فَصَارَ بِتَقْدِيرِ صِحَّةِ ذَلِكَ الْخَبَرِ لا زكاة في اللئالئ، وَحِينَئِذٍ يَسْقُطُ الِاسْتِدْلَالُ بِهِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

müfred bir lafızdır. Biz fıkıh usulünde bu lafzın ma'hud-ı sâbıka (önceden bilinen belirli şeye) hamledilmesinin vacip olduğunu açıkladık. Ma'hud-ı sâbık olan ziynet ise Allah Teâlâ'nın kitabında bu ayette zikrettiği: { وَتَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةً تَلْبَسُونَها } “ve takınacağınız süs eşyası çıkarırsınız” sözüdür. Böylece o haberin sıhhati takdirinde [anlam], 'İncilerde zekât yoktur' şeklinde olur ve bu durumda onunla istidlal etmek düşer. Doğrusunu Allah bilir.

الْمَنْفَعَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَرَى الْفُلْكَ مَواخِرَ فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: مَخْرُ السَّفِينَةِ شَقُّهَا الْمَاءَ بِصَدْرِهَا، وَعَنِ الْفَرَّاءِ: أَنَّهُ صَوْتُ جَرْيِ الْفُلْكِ بِالرِّيَاحِ.

Üçüncü Menfaat: Allah Teâlâ'nın: { وَتَرَى الْفُلْكَ مَواخِرَ فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ } “Gemilerin denizi yara yara gittiğini görürsün. Bu da O'nun lütfundan aramanız içindir” sözüdür. Lügat ehli: 'Geminin mahri (مَخْر), suyu göğsüyle yarmasıdır' demiştir. Ferrâ'dan ise bunun 'geminin rüzgârlarla akıp gitmesinin sesi' olduğu [rivayet edilmiştir].

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَقَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ: مَواخِرَ أَيْ جِوَارِيَ، إِنَّمَا حَسُنَ التَّفْسِيرُ بِهِ، لِأَنَّهَا لَا تَشُقُّ الْمَاءَ إِلَّا إِذَا كَانَتْ جَارِيَةً. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ يَعْنِي لِتَرْكَبُوهُ لِلتِّجَارَةِ فَتَطْلُبُوا الرِّبْحَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَإِذَا وَجَدْتُمْ فَضْلَ اللَّهِ تَعَالَى وَإِحْسَانَهُ فَلَعَلَّكُمْ تُقْدِمُونَ عَلَى شُكْرِهِ. وَاللَّهُ أعلم.

Bunu bildiğinde, İbn Abbâs'ın: { مَواخِرَ } (akıp gidenler) sözüyle tefsir etmesi ancak güzel olmuştur; çünkü gemi ancak akıp gittiğinde suyu yarar. Allah Teâlâ'nın: { وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ } “ve O'nun lütfundan aramanız için” sözü ise, ticaret için ona binesiniz de Allah'ın lütfundan kazanç arayasınız diyedir. Allah Teâlâ'nın lütuf ve ihsanını bulduğunuzda da umulur ki O'na şükretmeye yönelirsiniz. Doğrusunu Allah bilir.

[سورة النحل (١٦) : الآيات ١٥ الى ١٦]

[Nahl Suresi (16), 15-16. Ayetler]

وَأَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ وَأَنْهاراً وَسُبُلاً لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٥) وَعَلاماتٍ وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ (١٦)

{ وَأَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ وَأَنْهاراً وَسُبُلاً لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٥) وَعَلاماتٍ وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ (١٦) } “Sizi sarsmasın diye yeryüzüne sabit dağlar, doğru yolu bulasınız diye nehirler ve yollar koydu. (15) Ve [daha nice] işaretler [koydu]. Onlar yıldızla da yol bulurlar. (16)”

اعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ ذِكْرُ بَعْضِ النِّعَمِ الَّتِي خَلَقَهَا اللَّهُ تَعَالَى فِي الْأَرْضِ.

Bil ki bu ayetten maksat, Allah Teâlâ'nın yeryüzünde yarattığı nimetlerden bazısını zikretmektir.

فَالنِّعْمَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: وَأَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Birinci Nimet: O'nun: { وَأَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ } “Sizi sarsmasın diye yeryüzüne sabit dağlar koydu” sözüdür. Bunda iki mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: قَوْلُهُ: أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ يَعْنِي لِئَلَّا تَمِيدَ بِكُمْ عَلَى قَوْلِ الْكُوفِيِّينَ وَكَرَاهَةَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ عَلَى قَوْلِ الْبَصْرِيِّينَ، وَذَكَرْنَا هَذَا عِنْدَ قَوْلُهُ تَعَالَى: يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا [النِّسَاءِ: ١٧٦] وَالْمَيْدُ الْحَرَكَةُ وَالِاضْطِرَابُ يَمِينًا وَشِمَالًا يُقَالُ: مَادَ يَمِيدُ مَيْدًا.

Birinci Mesele: O'nun: { أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ } sözü; Kûfelilerin kavline göre 'sizi sarsmasın diye' (li-ellâ temîde bikum), Basralıların kavline göre ise 'sizi sarsması kerih görüldüğü için' (kerâhete en temîde bikum) demektir. Biz bunu Allah Teâlâ'nın: { يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا } [Nisâ: 176] “Sapmayasınız diye Allah size açıklıyor” ayetinde zikretmiştik. Meyd (الْمَيْدُ), sağa ve sola hareket etmek ve sarsılmaktır; mâde, yemîdü, meyden (مَادَ يَمِيدُ مَيْدًا) denilir.