Binûn

Nahl Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

المسألة الثَّانِيَةُ: الْمَشْهُورُ عَنِ الْجُمْهُورِ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنْ قَالُوا: إِنَّ السَّفِينَةَ إِذَا أُلْقِيَتْ عَلَى وَجْهِ الْمَاءِ، فَإِنَّهَا تَمِيدُ مِنْ جَانِبٍ إِلَى جَانِبٍ، وَتَضْطَرِبُ، فَإِذَا وُضِعَتِ الْأَجْرَامُ الثَّقِيلَةُ فِي تِلْكَ السَّفِينَةِ اسْتَقَرَّتْ عَلَى وَجْهِ الْمَاءِ فَاسْتَوَتْ. قَالُوا فَكَذَلِكَ لَمَّا خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَى الْأَرْضَ عَلَى وَجْهِ الْمَاءِ اضْطَرَبَتْ وَمَادَتْ، فَخَلَقَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهَا هَذِهِ الْجِبَالَ الثِّقَالَ فَاسْتَقَرَّتْ عَلَى وَجْهِ الْمَاءِ بِسَبَبِ ثِقَلِ هَذِهِ الْجِبَالِ.

İkinci Mesele: Bu ayetin tefsirinde cumhurdan meşhur olan şudur: Onlar dediler ki: Gemi suyun yüzüne bırakıldığında bir taraftan bir tarafa meyleder, sarsılır. O gemiye ağır cisimler konulduğu zaman ise suyun yüzeyinde karar kılar ve dengelenir. Dediler ki: İşte bunun gibi, Allah Teâlâ yeryüzünü suyun yüzünde yarattığında o da sarsıldı ve meyledip durdu; bunun üzerine Allah Teâlâ onun üzerinde bu ağır dağları yarattı ve [yeryüzü] bu dağların ağırlığı sebebiyle suyun yüzünde karar kıldı.

وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: هَذَا يُشْكِلُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا التَّعْلِيلَ إِمَّا أَنْ يُذْكَرَ مَعَ تَسْلِيمِ كَوْنِ الْأَرْضِ وَالْمَاءِ ثَقِيلَةً بِالطَّبْعِ أَوْ مَعَ الْمَنْعِ مِنْ هَذَا الْأَصْلِ وَمَعَ الْقَوْلِ بِأَنَّ حَرَكَاتِ هَذِهِ الْأَجْسَامِ بِطِبَاعِهَا أَوْ لَيْسَتْ بِطِبَاعِهَا بَلْ هِيَ وَاقِعَةٌ بِتَخْلِيقِ الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ، أَمَّا عَلَى التَّقْدِيرِ الْأَوَّلِ فَهَذَا التَّعْلِيلُ مُشْكِلٌ، لِأَنَّ عَلَى هَذَا الْأَصْلِ لَا شَكَّ أَنَّ الْأَرْضَ أَثْقَلُ مِنَ الْمَاءِ، وَالْأَثْقَلُ مِنَ الْمَاءِ يَغُوصُ فِي الْمَاءِ وَلَا يَبْقَى طَافِيًا عَلَيْهِ وَإِذَا لَمْ يَبْقَ طَافِيًا عَلَيْهِ امْتَنَعَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهَا تَمِيدُ وَتَمِيلُ وَتَضْطَرِبُ، وَهَذَا بِخِلَافِ السَّفِينَةِ لِأَنَّهَا مُتَّخَذَةٌ مِنَ الْخَشَبِ وَفِي دَاخِلِ الْخَشَبِ تَجْوِيفَاتٌ مَمْلُوءَةٌ مِنَ الْهَوَاءِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ تَبْقَى الْخَشَبَةُ طَافِيَةً عَلَى الْمَاءِ فَحِينَئِذٍ تَضْطَرِبُ وَتَمِيدُ وَتَمِيلُ عَلَى وَجْهِ الْمَاءِ فَإِذَا أُرْسِيَتْ بِالْأَجْسَامِ الثَّقِيلَةِ اسْتَقَرَّتْ وَسَكَنَتْ فَظَهَرَ الْفَرْقُ، وَأَمَّا عَلَى التَّقْدِيرِ الثَّانِي وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: لَيْسَ لِلْأَرْضِ وَلَا لِلْمَاءِ طَبَائِعُ تُوجِبُ الثِّقَلَ وَالرُّسُوبَ وَالْأَرْضُ إِنَّمَا تَنْزِلُ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَجْرَى عَادَتَهُ بِجَعْلِهَا كَذَلِكَ وَإِنَّمَا صَارَ الْمَاءُ مُحِيطًا بالأرض لمجرد إجراء العادة، وليس هاهنا طَبِيعَةٌ لِلْأَرْضِ وَلَا لِلْمَاءِ تُوجِبُ حَالَةً مَخْصُوصَةً فَنَقُولُ:

Bir söz sahibi şöyle diyebilir: Bu [açıklama] birkaç açıdan müşküldür: Birincisi: Bu gerekçelendirme ya yerin ve suyun tabiatı gereği ağır olduğunun kabul edilmesiyle birlikte ya bu esasın menedilmesiyle ve bu cisimlerin hareketlerinin tabiatlarıyla olduğu ya da tabiatlarıyla olmayıp bilakis Muhtar Fail'in yaratmasıyla vuku bulduğu görüşüyle birlikte zikredilir. Birinci takdire göre bu gerekçelendirme müşküldür; çünkü bu esasa göre şüphe yok ki yer sudan daha ağırdır. Sudan daha ağır olan şey ise suyun içine batar ve onun üzerinde yüzücü olarak kalmaz. Onun üzerinde yüzücü olarak kalmayınca da onun meyledip sağa sola sarsıldığı söylenemez. Bu, geminin aksinedir; çünkü o ahşaptan yapılmıştır ve ahşabın içinde hava ile dolu boşluklar vardır. Bu sebeple tahta suyun üzerinde yüzücü olarak kalır; işte o vakit sarsılır, meyleder ve suyun yüzünde dengesizleşir. Ağır cisimlerle sabitlendiğinde ise karar kılar ve sakinleşir. Böylece fark ortaya çıkmış olur. İkinci takdire göre ise -ki o da yerin ve suyun ağırlığı ve dibe çökmeyi gerektiren tabiatlarının bulunmadığının, yerin ancak Allah Teâlâ'nın onu öyle kılma âdetini جاری kılması sebebiyle aşağı indiğinin ve suyun yeryüzünü kuşatmasının sırf âdetin جاری kılınmasından ibaret olduğunun, burada ne yer ne de su için belirli bir durumu gerektiren bir tabiatın bulunmadığının söylenmesidir- şöyle deriz:

فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ عِلَّةُ سُكُونِ الْأَرْضِ هِيَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَخْلُقُ فِيهَا السُّكُونَ وَعِلَّةُ كَوْنِهَا مَائِدَةً مُضْطَرِبَةً هِيَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَخْلُقُ فِيهَا الْحَرَكَةَ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَإِنَّهُ يَفْسُدُ الْقَوْلُ بِأَنَّ الْأَرْضَ كَانَتْ مَائِلَةً فَخَلَقَ اللَّهُ الْجِبَالَ وَأَرْسَاهَا

Bu takdire göre yerin sükûnunun (hareketsizliğinin) illeti, Allah Teâlâ'nın onda sükûnu yaratmasıdır; meyledip sarsılmasının illeti de Allah Teâlâ'nın onda hareketi yaratmasıdır. Bu takdire göre, 'Yeryüzü meyledip sarsılmaktaydı, Allah da dağları yarattı ve

عَلَيْهَا لِتَبْقَى سَاكِنَةً، لِأَنَّ هَذَا إِنَّمَا يَصِحُّ إِذَا كَانَ طَبِيعَةُ الْأَرْضِ تُوجِبُ الْمَيَدَانَ وَطَبِيعَةُ الْجِبَالِ تُوجِبُ الْإِرْسَاءَ وَالثَّبَاتَ، وَنَحْنُ إِنَّمَا نَتَكَلَّمُ الْآنَ عَلَى تَقْدِيرِ نَفْيِ الطَّبَائِعِ الْمُوجِبَةِ لِهَذِهِ الْأَحْوَالِ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا التَّعْلِيلَ مُشْكِلٌ عَلَى كُلِّ التَّقْدِيرَاتِ.

sabit kalması için onları üzerine yerleştirdi' sözü bâtıl olur. Çünkü bu [gerekçe] ancak yeryüzünün tabiatı sarsılmayı, dağların tabiatı ise sabitleşmeyi ve tutunmayı gerektirdiği zaman sahih olur. Biz ise şu anda bu halleri gerektiren tabiatların nefyedildiği takdir üzerinden konuşuyoruz. Böylece bu gerekçelendirmenin her iki takdire göre de müşkül olduğu sabit olmuştur.

السُّؤَالُ الثَّانِي: هُوَ أَنَّ إِرْسَاءَ الْأَرْضِ بِالْجِبَالِ إِنَّمَا يُعْقَلُ لِأَجْلِ أَنْ تَبْقَى الْأَرْضُ عَلَى وَجْهِ الْمَاءِ مِنْ غَيْرِ أَنْ تَمِيدَ وَتَمِيلَ مِنْ جَانِبٍ إِلَى جَانِبٍ، وَهَذَا إِنَّمَا يُعْقَلُ إِذَا كَانَ الْمَاءُ الَّذِي اسْتَقَرَّتِ الْأَرْضُ عَلَى وَجْهِهِ وَاقِفًا فَنَقُولُ:

İkinci Soru: Yeryüzünün dağlarla sabit kılınması, ancak yeryüzünün bir taraftan bir tarafa meyletmeksizin suyun yüzünde kalması için akla yatkındır. Bu da ancak yeryüzünün üzerinde karar kıldığı su durgun ise akla yatkın olur. Şöyle deriz:

فَمَا الْمُقْتَضِي لِسُكُونِ ذَلِكَ الْمَاءِ وَوُقُوفِهِ فِي حَيِّزِهِ الْمَخْصُوصِ، فَإِنْ قُلْتَ: الْمُقْتَضِي لِسُكُونِهِ فِي ذَلِكَ الْحَيِّزِ الْمَخْصُوصِ هُوَ أَنَّ طَبِيعَتَهُ الْمَخْصُوصَةَ تُوجِبُ وُقُوفَهُ فِي ذَلِكَ الْمُعَيَّنِ، فَلِمَ لَا تَقُولُ: مِثْلَهُ فِي الْأَرْضِ وَهُوَ أَنَّ الطَّبِيعَةَ الْمَخْصُوصَةَ الَّتِي لِلْأَرْضِ تُوجِبُ وُقُوفَهَا فِي ذَلِكَ الْحَيِّزِ الْمُعَيَّنِ وَذَلِكَ يُفِيدُ الْقَوْلَ بِأَنَّ الْأَرْضَ إِنَّمَا وَقَفَتْ بِسَبَبِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى/ أَرْسَاهَا بِالْجِبَالِ. فَإِنْ قُلْتَ: الْمُقْتَضِي لِسُكُونِ الْمَاءِ فِي حَيِّزِهِ الْمُعَيَّنِ هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى سَكَّنَ الْمَاءَ بِقُدْرَتِهِ فِي ذَلِكَ الْحَيِّزِ الْمَخْصُوصِ، فَلِمَ لَا تَقُولُ مِثْلَهُ فِي سُكُونِ الْأَرْضِ، وَحِينَئِذٍ يَفْسُدُ هَذَا التَّعْلِيلُ أَيْضًا.

O suyun sakinleşmesini ve kendine has mekânında durmasını gerektiren nedir? Şayet 'Onun o özel mekânda durmasını gerektiren şey, kendi özel tabiatının o belirli yerde durmasını zorunlu kılmasıdır' dersen, yer hakkında da bunun aynısını -yani yeryüzünün sahip olduğu özel tabiatın onun o muayyen mekânda durmasını zorunlu kıldığını- niçin söylemeyesin? Bu durum, yeryüzünün ancak Allah Teâlâ'nın onu dağlarla sabitleştirmesi sebebiyle durduğu sözünü [boşa çıkarır]. Şayet 'Suyun belirlenmiş mekânında sakin olmasını gerektiren şey, Allah Teâlâ'nın kudretiyle suyu o özel mekânda sakin kılmasıdır' dersen, yerin sükûnu hakkında da aynısını niçin söylemeyesin? Bu durumda da mezkûr gerekçelendirme yine bâtıl olur.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: أَنَّ مَجْمُوعَ الْأَرْضِ جِسْمٌ عَظِيمٌ، فَبِتَقْدِيرِ أَنْ تَمِيدَ كُلِّيَّتُهُ وَتَضْطَرِبَ عَلَى وَجْهِ الْبَحْرِ الْمُحِيطِ لَمْ تَظْهَرْ تِلْكَ الْحَالَةُ لِلنَّاسِ.

Üçüncü Soru: Yeryüzünün tamamı büyük bir cisimdir. Onun bütünüyle meyledip kuşatıcı denizin üzerinde sarsıldığı farz edilse bile, bu durum insanlara görünmez [hissedilmez].

فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ أَنَّ الْأَرْضَ تُحَرِّكُهَا الْبُخَارَاتُ الْمُحْتَقِنَةُ فِي دَاخِلِهَا عِنْدَ الزَّلَازِلِ، وَتَظْهَرُ تِلْكَ الْحَرَكَاتُ لِلنَّاسِ فَبِمَ تُنْكِرُونَ عَلَى مَنْ يَقُولُ: إِنَّهُ لَوْلَا الْجِبَالُ لَتَحَرَّكَتِ الْأَرْضُ، إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَرْسَاهَا بِالْجِبَالِ الثِّقَالِ لَمْ تَقْوَ الرِّيَاحُ عَلَى تَحْرِيكِهَا.

Eğer 'Depremler esnasında yeryüzünü onun içinde sıkışan buharlar hareket ettirmiyor mu ve bu hareketler insanlara zahir olmuyor mu? O halde, ‘Şayet dağlar olmasaydı yeryüzü hareket ederdi; ancak Allah Teâlâ onu ağır dağlarla sabitleyince rüzgârların onu hareket ettirmeye gücü yetmedi’ diyen kimseye ne ile itiraz ediyorsunuz?' denilirse,

قُلْنَا: تِلْكَ الْبُخَارَاتُ إِنَّمَا احْتَقَنَتْ فِي دَاخِلِ قِطْعَةٍ صَغِيرَةٍ مِنَ الْأَرْضِ، فَلَمَّا حَصَلَتِ الْحَرَكَةُ فِي تِلْكَ الْقِطْعَةِ الصَّغِيرَةِ ظَهَرَتْ تِلْكَ الْحَرَكَةُ. قَالَ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ: إِنَّ ظُهُورَ الْحَرَكَةِ فِي تِلْكَ الْقِطْعَةِ الْمُعَيَّنَةِ مِنَ الْأَرْضِ يَجْرِي مَجْرَى اخْتِلَاجٍ يَحْصُلُ فِي عُضْوٍ مُعَيَّنٍ مِنْ بَدَنِ الْإِنْسَانِ أَمَّا لَوْ حُرِّكَتْ كُلِّيَّةُ الْأَرْضِ لَمْ تَظْهَرْ تِلْكَ الْحَرَكَةُ، أَلَا تَرَى أَنَّ السَّاكِنَ فِي السَّفِينَةِ لَا يَحُسُّ بِحَرَكَةِ كُلِّيَّةِ السَّفِينَةِ وَإِنْ كَانَتْ وَاقِعَةً عَلَى أَسْرَعِ الْوُجُوهِ وَأَقْوَاهَا فَكَذَا هاهنا، فَهَذَا مَا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ مِنَ الْمَبَاحِثِ الدَّقِيقَةِ الْعَمِيقَةِ وَالَّذِي عِنْدِي فِي هَذَا الْمَوْضِعِ الْمُشْكَلِ أَنْ يُقَالَ ثَبَتَ بِالدَّلَائِلِ الْيَقِينِيَّةِ أَنَّ الْأَرْضَ كُرَةٌ، وَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْجِبَالَ عَلَى سَطْحِ هَذِهِ الْكُرَةِ جَارِيَةٌ مَجْرَى خُشُونَاتٍ تَحْصُلُ عَلَى وَجْهِ هَذِهِ الْكُرَةِ.

Biz deriz ki: O buharlar yeryüzünün ancak küçük bir parçasının içinde sıkışmıştır. Bu küçük parçada hareket meydana geldiğinde o hareket açığa çıkmıştır. Bu görüşü savunanlar dediler ki: Yeryüzünün o belirli parçasında hareketin açığa çıkması, insan bedenindeki belirli bir organda meydana gelen seyirme (ihtilaç) gibidir. Yeryüzünün tamamı hareket ettirilseydi bu hareket hissedilmezdi. Görmez misin ki gemide bulunan kimse, geminin bütününe ait hareketi -en hızlı ve en güçlü şekilde gerçekleşse bile- hissetmez; burada da durum böyledir. İşte bu meselede geçen ince ve derin bahisler bunlardır. Bu müşkül meselede benim katımdaki [tercihe şayan] görüş şudur: Kesin delillerle yeryüzünün bir küre olduğu sabit olmuştur; bu dağların da kürenin yüzeyinde meydana gelen pürüzler mesabesinde olduğu sabittir.

إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: لَوْ فَرَضْنَا أَنَّ هَذِهِ الْخُشُونَاتِ مَا كَانَتْ حَاصِلَةً بَلْ كَانَتِ الْأَرْضُ كُرَةً حَقِيقِيَّةً خَالِيَةً عَنِ الْخُشُونَاتِ وَالتَّضْرِيسَاتِ لَصَارَتْ بِحَيْثُ تَتَحَرَّكُ بِالِاسْتِدَارَةِ بِأَدْنَى سَبَبٍ لِأَنَّ الْجِرْمَ الْبَسِيطَ الْمُسْتَدِيرَ إِمَّا أَنْ يَجِبَ كَوْنُهُ مُتَحَرِّكًا بِالِاسْتِدَارَةِ عَلَى نَفْسِهِ وَإِنْ لَمْ يَجِبْ ذَلِكَ عَقْلًا إِلَّا أَنَّهُ بِأَدْنَى سَبَبٍ يَتَحَرَّكُ عَلَى هَذَا الوجه، أَمَّا لَمَّا حَصَلَ عَلَى ظَاهِرِ سَطْحِ كُرَةِ الْأَرْضِ هَذِهِ الْجِبَالُ وَكَانَتْ كَالْخُشُونَاتِ الْوَاقِعَةِ عَلَى وَجْهِ الْكُرَةِ فَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْجِبَالِ إِنَّمَا يَتَوَجَّهُ بِطَبْعِهِ نَحْوَ مَرْكَزِ الْعَالَمِ وَتَوَجُّهُ ذَلِكَ الْجَبَلِ نَحْوَ مَرْكَزِ الْعَالَمِ بِثِقَلِهِ الْعَظِيمِ وَقُوَّتِهِ الشَّدِيدَةِ يَكُونُ جَارِيًا مَجْرَى الْوَتَدِ الَّذِي يَمْنَعُ كُرَةَ الْأَرْضِ مِنَ الِاسْتِدَارَةِ، فَكَانَ تَخْلِيقُ هَذِهِ الْجِبَالِ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ كَالْأَوْتَادِ الْمَغْرُوزَةِ فِي الْكُرَةِ الْمَانِعَةِ لَهَا عَنِ الْحَرَكَةِ الْمُسْتَدِيرَةِ، فَكَانَتْ مَانِعَةً لِلْأَرْضِ مِنَ الْمَيْدِ وَالْمَيْلِ وَالِاضْطِرَابِ بِمَعْنَى أَنَّهَا مَنَعَتِ الْأَرْضَ مِنَ الْحَرَكَةِ الْمُسْتَدِيرَةِ، فَهَذَا مَا وَصَلَ إِلَيْهِ بَحْثِي فِي هَذَا الْبَابِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمُرَادِهِ.

Bu sabit olunca deriz ki: Şayet bu pürüzlerin bulunmadığını, bilakis yeryüzünün pürüzlerden ve engebelerden arınmış hakiki bir küre olduğunu farz etseydik, en küçük bir sebeple dönme hareketi yapacak bir duruma gelirdi. Çünkü basit dairesel cismin kendi ekseni etrafında dairesel hareket etmesi ya zorunludur ya da bu durum aklen zorunlu olmasa bile en küçük bir sebeple bu şekilde hareket eder. Yerkürenin dış yüzeyinde bu dağlar meydana gelip kürenin yüzeyindeki pürüzler gibi olunca, bu dağların her biri tabiatı gereği âlemin merkezine doğru yönelir. O dağın büyük ağırlığı ve şiddetli kuvvetiyle âlemin merkezine yönelmesi, yer küresinin dönmesini engelleyen bir kazık mesabesinde olur. Dolayısıyla bu dağların yeryüzünde yaratılması, küreye çakılmış ve onu dairesel hareketten alıkoyan kazıklar gibidir; böylece yeryüzünü dönme hareketinden engellemesi anlamında onu meyilden, sarsıntıdan ve çalkantıdan alıkoymuştur. İşte bu konuda yaptığım araştırmanın ulaştığı netice budur. Allah muradını en iyi bilendir.

النِّعْمَةُ الثَّانِيَةُ: مِنَ النِّعَمِ الَّتِي أَظْهَرَهَا اللَّهُ تَعَالَى عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ هِيَ أَنَّهُ تَعَالَى أَجْرَى الْأَنْهَارَ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ وَاعْلَمْ أَنَّهُ حصل هاهنا بَحْثَانِ:

İkinci Nimet: Allah Teâlâ'nın yeryüzünde ortaya koyduğu nimetlerden [ikincisi], yeryüzünde nehirleri akıtmasıdır. Bil ki burada iki bahis hâsıl olmuştur:

البحث الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: وَأَنْهاراً مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَأَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ وَالتَّقْدِيرُ وألقى رَوَاسِيَ وَأَنْهَارًا. وَخَلْقُ الْأَنْهَارِ لَا يَبْعُدُ أَنْ يسمى بالإلقاء فيقال: ألقى الله فِي الْأَرْضِ أَنْهَارًا كَمَا قَالَ: وَأَلْقَيْنا فِيها رَواسِيَ [ق: ٧] وَالْإِلْقَاءُ مَعْنَاهُ الْجَعْلُ أَلَا تَرَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى: وَجَعَلَ فِيها رَواسِيَ مِنْ فَوْقِها وَبارَكَ فِيها [فُصِّلَتْ: ١٠] وَالْإِلْقَاءُ يُقَارِبُ الْإِنْزَالَ، لِأَنَّ الْإِلْقَاءَ يَدُلُّ عَلَى طَرْحِ الشَّيْءِ مِنَ الْأَعْلَى إِلَى الْأَسْفَلِ، إِلَّا أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذَا الْإِلْقَاءِ الْجَعْلُ وَالْخَلْقُ قَالَ تَعَالَى: وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي [طه: ٣٩] .

Birinci Bahis: O'nun: { وَأَنْهاراً } sözü, { وَأَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ } sözüne matuftur; takdiri, 've sabit dağlar ve nehirler koydu' şeklindedir. Nehirlerin yaratılmasının 'ilkā' (koyma/bırakma) olarak isimlendirilmesi uzak bir ihtimal değildir; nitekim O'nun: { وَأَلْقَيْنا فِيها رَواسِيَ } [Kâf: 7] “ve oraya sabit dağlar yerleştirdik” buyurduğu gibi, 'Allah yeryüzüne nehirler bıraktı (koydu)' denilebilir. İlkā'nın anlamı kılmaktır (ce'l). Görmez misin ki Allah Teâlâ başka bir ayette: { وَجَعَلَ فِيها رَواسِيَ مِنْ فَوْقِها وَبارَكَ فِيها } [Fussilet: 10] “Orada üstünden sabit dağlar kıldı ve onda bereketler yarattı” buyurmuştur. İlkā indirmeye yakındır; çünkü ilkā, bir şeyin yukarıdan aşağıya atılmasına delalet eder. Ancak bu ilkādan maksat, kılmak (ce'l) ve yaratmaktır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي } [Tâhâ: 39] “Ve sana katımdan bir sevgi koydum.”

البحث الثَّانِي: أَنَّهُ ثَبَتَ فِي الْعُلُومِ الْعَقْلِيَّةِ أَنَّ أَكْثَرَ الْأَنْهَارِ إِنَّمَا تَتَفَجَّرُ مَنَابِعُهَا فِي الْجِبَالِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى الْجِبَالَ أَتْبَعَ ذِكْرَهَا بِتَفْجِيرِ الْعُيُونِ وَالْأَنْهَارِ.

İkinci Bahis: Akli ilimlerde nehirlerin çoğunun kaynaklarının ancak dağlarda fışkırdığı sabit olmuştur. İşte bu sebeple Allah Teâlâ dağları zikrettiğinde, onların zikrinin peşinden pınarların ve nehirlerin fışkırtılmasını getirmiştir.

النِّعْمَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: وَسُبُلًا لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ وَهِيَ أَيْضًا مَعْطُوفَةٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَأَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ وَالتَّقْدِيرُ: وَأَلْقَى فِي الْأَرْضِ سُبُلًا وَمَعْنَاهُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَظْهَرَهَا وَبَيَّنَهَا لِأَجْلِ أَنْ تَهْتَدُوا بِهَا فِي أَسْفَارِكُمْ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي آيَةٍ أُخْرَى: وَسَلَكَ لَكُمْ فِيها سُبُلًا [طه: ٥٣] وَقَوْلُهُ: لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ أَيْ لِكَيْ تَهْتَدُوا.

Üçüncü Nimet: O'nun: { وَسُبُلًا لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } “ve doğru yolu bulasınız diye yollar [koydu]” sözüdür. Bu da { وَأَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ } sözüne matuftur; takdiri, 've yeryüzünde yollar koydu' şeklindedir. Anlamı şudur: Allah Teâlâ, yolculuklarınızda onlar vasıtasıyla yolunuzu bulasınız diye onları ortaya çıkarmış ve açıklamıştır. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın diğer bir ayetteki şu sözüdür: { وَسَلَكَ لَكُمْ فِيها سُبُلًا } [Tâhâ: 53] “ve orada sizin için yollar açtı”. O'nun: { لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } sözü ise 'yol bulasınız diye' demektir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَنَّهُ أَظْهَرَ فِي الْأَرْضِ سُبُلًا مُعَيَّنَةً ذَكَرَ أَنَّهُ أَظْهَرَ فِيهَا عَلَامَاتٍ مخصوصة حيت يَتَمَكَّنَ الْمُكَلَّفُ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ بِهَا فَيَصِلَ بِوَاسِطَتِهَا إِلَى مَقْصُودِهِ فَقَالَ: وَعَلاماتٍ وَهِيَ أَيْضًا مَعْطُوفَةٌ عَلَى قَوْلِهِ:

Bil ki Allah Teâlâ yeryüzünde belirli yollar var ettiğini zikredince, mükellefin kendileriyle delil getirip istidlalde bulunabilmesi ve bunlar vasıtasıyla maksadına ulaşabilmesi için orada özel işaretler var ettiğini de zikretmiş ve şöyle buyurmuştur: { وَعَلاماتٍ } “Ve [nice] işaretler...” Bu da O'nun şu sözüne matuftur:

فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ وَالتَّقْدِيرُ: وَأَلْقَى فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ وَأَلْقَى فِيهَا أَنْهَارًا وَسُبُلًا وَأَلْقَى فِيهَا عَلَامَاتٍ وَالْمُرَادُ بِالْعَلَامَاتِ مَعَالِمُ الطُّرُقِ وَهِيَ الْأَشْيَاءُ الَّتِي بِهَا يُهْتَدَى، وَهَذِهِ الْعَلَامَاتُ هِيَ الْجِبَالُ وَالرِّيَاحُ وَرَأَيْتُ جَمَاعَةً يَشُمُّونَ التُّرَابَ وَبِوَاسِطَةِ ذَلِكَ الشَّمِّ يَتَعَرَّفُونَ الطُّرُقَ. قَالَ الْأَخْفَشُ تَمَّ الْكَلَامُ عِنْدَ قَوْلِهِ: وَعَلاماتٍ وَقَوْلُهُ: وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ كَلَامٌ مُنْفَصِلٌ عَنِ الْأَوَّلِ، وَالْمُرَادُ بِالنَّجْمِ الْجِنْسُ كَقَوْلِكَ: كَثُرَ الدِّرْهَمُ فِي أَيْدِي النَّاسِ. وَعَنِ السُّدِّيِّ هُوَ الثُّرَيَّا، وَالْفَرْقَدَانِ، وَبَنَاتُ نَعْشٍ، وَالْجَدْيُ، وَقَرَأَ الْحَسَنُ: وَبِالنَّجْمِ بِضَمَّتَيْنِ وَبِضَمَّةٍ فَسُكُونٍ، وَهُوَ جَمْعُ نَجْمٍ كَرَهْنٍ وَرُهُنٍ وَالسُّكُونُ تَخْفِيفٌ. وَقِيلَ: حُذِفَ الْوَاوُ مِنَ النَّجْمِ تَخْفِيفًا.

{ فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ } Takdiri şöyledir: 'Yeryüzüne sabit dağlar koydu; orada nehirler ve yollar koydu ve orada işaretler koydu.' İşaretlerden (alâmetler) maksat yol alametleridir ki onlar kendileriyle yol bulunan şeylerdir. Bu işaretler dağlar ve rüzgârlardır. Toprağı koklayan ve bu koklama vasıtasıyla yolları tanıyan bir topluluk gördüm. Ahfeş dedi ki: Kelam, { وَعَلاماتٍ } sözünde tamamlanmıştır. O'nun: { وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ } “Onlar yıldızla da yol bulurlar” sözü ise birincisinden ayrı müstakil bir kelamdır. Yıldızdan (en-Necm) maksat, tıpkı senin 'İnsanların elinde dirhem çoğaldı' demen gibi cins isimdir. Süddî'den [rivayet edildiğine göre] o; Süreyyâ, Ferkadân (iki kutup yıldızı), Benâtu Na'ş (Büyük ve Küçük Ayı) ve Cedy'dir (Kutup Yıldızı). Hasan ise { وَبِالنَّجْمِ } kelimesini iki ötreyle (en-Nucum) ve bir ötre bir sükûnla (en-Nucm) okumuştur; bu da 'rehn' ve 'ruhun' gibi 'necm' kelimesinin çoğuludur, sükûn ise tahfiftir (hafifletmedir). 'Vav' harfinin tahfif amacıyla 'en-necm' kelimesinden hazfedildiği de söylenmiştir.

فَإِنْ قِيلَ: قَوْلُهُ: أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ خِطَابٌ الحاضرين وَقَوْلُهُ: وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ خِطَابٌ لِلْغَائِبِينَ فَمَا السَّبَبُ فِيهِ؟

Eğer 'O'nun: { أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ } “sizi sarsmasın diye” sözü muhataplara hitaptır; O'nun: { وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ } “onlar yıldızla yol bulurlar” sözü ise gaiplere hitaptır, bundaki sebep nedir?' denilirse,

قُلْنَا: إِنَّ قُرَيْشًا كَانَتْ تُكْثِرُ أَسْفَارَهَا لِطَلَبِ الْمَالِ، وَمَنْ كَثُرَتْ أَسْفَارُهُ كَانَ عِلْمُهُ بِالْمَنَافِعِ الْحَاصِلَةِ مِنَ الِاهْتِدَاءِ بِالنُّجُومِ أَكْثَرَ وَأَتَمَّ فَقَوْلُهُ: وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ إِشَارَةٌ إِلَى قُرَيْشٍ لِلسَّبَبِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Biz deriz ki: Kureyş, mal aramak [ticaret yapmak] için yolculuklarını çok yapardı. Yolculukları çok olan kimsenin yıldızlarla yol bulmaktan hâsıl olan menfaatlere dair bilgisi daha çok ve daha tam olur. Dolayısıyla O'nun: { وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ } “Onlar yıldızla yol bulurlar” sözü, zikrettiğimiz sebepten ötürü Kureyş'e bir işarettir. Doğrusunu Allah bilir.

وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ قَوْلُهُ: وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ مُخْتَصٌّ بِالْبَحْرِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا/ ذَكَرَ صِفَةَ الْبَحْرِ وَمَا فِيهِ مِنَ الْمَنَافِعِ بَيَّنَ أَنَّ مَنْ يَسِيرُونَ فِيهِ يَهْتَدُونَ بِالنَّجْمِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: بَلْ هُوَ مُطْلَقٌ يَدْخُلُ فِيهِ السَّيْرُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَهَذَا الْقَوْلُ أَوْلَى، لِأَنَّهُ أَعَمُّ فِي كَوْنِهِ نِعْمَةً وَلِأَنَّ الِاهْتِدَاءَ بِالنَّجْمِ قَدْ يَحْصُلُ فِي الْوَقْتَيْنِ مَعًا، وَمِنَ الْفُقَهَاءِ مَنْ يَجْعَلُ ذَلِكَ دَلِيلًا عَلَى أَنَّ الْمُسَافِرَ إِذَا عَمِيَتْ عَلَيْهِ الْقِبْلَةُ فَإِنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَسْتَدِلَّ بِالنُّجُومِ وَبِالْعَلَامَاتِ الَّتِي فِي الْأَرْضِ، وَهِيَ الْجِبَالُ وَالرِّيَاحُ، وَذَلِكَ صَحِيحٌ، لِأَنَّهُ كَمَا يُمْكِنُ الِاهْتِدَاءُ بِهَذِهِ الْعَلَامَاتِ فِي

Müfessirler ihtilaf etmişlerdir: Onlardan kimi, O'nun: { وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ } “Onlar yıldızla yol bulurlar” sözünün denize mahsus olduğunu söylemiştir; çünkü Allah Teâlâ denizin vasfını ve onda bulunan menfaatleri zikredince, denizde yol alanların yıldızla yol bulduklarını açıklamıştır. Onlardan kimi de bilakis bunun mutlak olduğunu, karada ve denizde yol almanın buna dâhil olduğunu söylemiştir ki bu görüş daha evladır. Çünkü bir nimet olması bakımından daha kapsamlıdır ve çünkü yıldızla yol bulmak her iki durumda da birlikte hâsıl olabilir. Fakihlerden kimi de bunu, yolcunun üzerine kıble kapalı kaldığında yıldızlarla ve yeryüzündeki işaretlerle -ki onlar dağlar ve rüzgârlardır- istidlal etmesinin vacip olduğuna delil kılmıştır. Bu da sahihtir; çünkü bu işaretlerle yol ve

مَعْرِفَةِ الطُّرُقِ وَالْمَسَالِكِ فَكَذَلِكَ يُمْكِنُ الِاسْتِدْلَالُ بِهَا فِي مَعْرِفَةِ طَلَبِ الْقِبْلَةِ.

geçitlerin bilinmesinde yol bulunabildiği gibi, aynı şekilde kıbleyi arayıp bilmede de onlarla delil getirilebilir.

وَاعْلَمْ أَنَّ اشْتِبَاهَ الْقِبْلَةِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ بِعَلَامَاتٍ لَائِحَةٍ أَوْ لَا يَكُونَ، فَإِنْ كَانَتْ لَائِحَةً وَجَبَ أَنْ يَجِبَ الِاجْتِهَادُ وَيَتَوَجَّهَ إِلَى حَيْثُ غَلَبَ عَلَى الظَّنِّ أَنَّهُ هُوَ الْقِبْلَةُ، فَإِنْ تَبَيَّنَ الْخَطَأُ وَجَبَ الْإِعَادَةُ، لِأَنَّهُ كَانَ مُقَصِّرًا فِيمَا وَجَبَ عَلَيْهِ، وَإِنْ لَمْ تَظْهَرِ الْعَلَامَاتُ فَهَهُنَا طَرِيقَانِ:

Bil ki kıblenin karışması (şüpheli olması) ya açık alâmetlerle olur ya da olmaz. Şayet alâmetler açık ise ictihad etmek ve zann-ı gâlibe göre kıblenin olduğu yere yönelmek vacip olur; şayet hata ortaya çıkarsa [namazı] iade etmek vacip olur, çünkü o üzerine vacip olan hususta kusur etmiştir. Şayet alâmetler zahir değilse, burada iki yol vardır:

الطَّرِيقُ الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ مُخَيَّرًا فِي الصَّلَاةِ إِلَى أَيِّ جِهَةٍ شَاءَ لِأَنَّ الْجِهَاتِ لَمَّا تَسَاوَتْ وَامْتَنَعَ التَّرْجِيحُ لَمْ يَبْقَ إِلَّا التَّخْيِيرُ.

Birinci Yol: İstediği herhangi bir cihete doğru namaz kılmakta muhayyer olmasıdır. Çünkü yönler eşit olup birini tercih etmek imkânsızlaşınca geriye muhayyerlikten başka bir şey kalmaz.

وَالطَّرِيقُ الثَّانِي: أَنْ يُصَلِّيَ إِلَى جَمِيعِ الْجِهَاتِ فَحِينَئِذٍ يَعْلَمُ بِيَقِينٍ أَنَّهُ خَرَجَ عَنِ الْعُهْدَةِ وَهَذَا كَمَا يَقُولُهُ الْفُقَهَاءُ: فِيمَنْ نَسِيَ صَلَاةً لَا يَعْرِفُهَا بِعَيْنِهَا أَنَّ الْوَاجِبَ عَلَيْهِ فِي الْقَضَاءِ أَنْ يَأْتِيَ بِالصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ لِيَكُونَ عَلَى يَقِينٍ مِنْ قَضَاءِ مَا لَزِمَهُ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: الْوَاجِبُ مِنْهَا وَاحِدَةٌ فَقَطْ وَهَذَا غَلَطٌ لِأَنَّهُ لَمَّا لَزِمَهُ أَنْ يَفْعَلَ الْكُلَّ كَانَ الْكُلُّ وَاجِبًا وَإِنْ كَانَ سَبَبُ وُجُوبِ كُلِّ هَذِهِ الصَّلَوَاتِ فَوْتَ الصَّلَاةِ الْوَاحِدَةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

İkinci Yol: Bütün yönlere doğru namaz kılmasıdır; işte o zaman sorumluluktan kurtulduğunu kesin olarak bilir. Bu, fakihlerin belirli olarak bilmediği bir namazı unutan kimse hakkında söylediği şu söze benzer: Kazada onun üzerine vacip olan, kendisine gerekli olanı kaza ettiğinden emin olması için beş vakit namazı kılmasıdır. Onlardan kimi 'Vacip olan bunlardan sadece biridir' der ki bu bir hatadır; çünkü hepsini kılması üzerine terettüp edince tamamı vacip olmuştur, her ne kadar bütün bu namazların vacip olma sebebi tek bir namazın fevt olması (kaçırılması) olsa bile. Doğrusunu Allah bilir.

[سورة النحل (١٦) : الآيات ١٧ الى ٢١]

[Nahl Suresi (16), 17-21. Ayetler]

أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ أَفَلا تَذَكَّرُونَ (١٧) وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٨) وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَما تُعْلِنُونَ (١٩) وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَخْلُقُونَ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ (٢٠) أَمْواتٌ غَيْرُ أَحْياءٍ وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ (٢١)

{ أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ أَفَلا تَذَكَّرُونَ (١٧) وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٨) وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَما تُعْلِنُونَ (١٩) وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَخْلُقُونَ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ (٢٠) أَمْواتٌ غَيْرُ أَحْياءٍ وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ (٢١) } “Yaratan, hiç yaratmayan gibi midir? Hâlâ öğüt alıp düşünmez misiniz? (17) Allah'ın nimetini saymaya kalksanız onu sayıp bitiremezsiniz. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (18) Allah, gizlediğinizi de açığa vurduğunuzu da bilir. (19) Allah'tan başka yalvardıkları ise hiçbir şey yaratamazlar; zaten kendileri yaratılmaktadırlar. (20) Onlar ölüdürler, diri değildirler. Ne zaman diriltileceklerinin de farkında varamazlar. (21)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ أَفَلا تَذَكَّرُونَ] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ أَفَلا تَذَكَّرُونَ } “Yaratan, hiç yaratmayan gibi midir? Hâlâ öğüt alıp düşünmez misiniz?” sözü hakkında] Ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ الدَّلَائِلَ الدَّالَّةَ عَلَى وُجُودِ الْقَادِرِ الْحَكِيمِ عَلَى التَّرْتِيبِ الْأَحْسَنِ وَالنَّظْمِ الْأَكْمَلِ وَكَانَتْ تِلْكَ الدَّلَائِلُ كَمَا أَنَّهَا كَانَتْ دَلَائِلَ، فَكَذَلِكَ أَيْضًا كَانَتْ شَرْحًا وَتَفْصِيلًا لِأَنْوَاعِ نِعَمِ اللَّهِ تَعَالَى وَأَقْسَامِ إِحْسَانِهِ أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ إِبْطَالِ عِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى وَالْمَقْصُودُ أَنَّهُ لَمَّا دَلَّتْ هَذِهِ الدَّلَائِلُ الْبَاهِرَةُ، وَالْبَيِّنَاتُ الزَّاهِرَةُ الْقَاهِرَةُ عَلَى وُجُودِ إِلَهٍ قَادِرٍ حَكِيمٍ، وَثَبَتَ أَنَّهُ هُوَ الْمَوْلَى لِجَمِيعِ هَذِهِ النِّعَمِ وَالْمُعْطِي لِكُلِّ هَذِهِ الْخَيْرَاتِ فَكَيْفَ يَحْسُنُ فِي الْعُقُولِ الِاشْتِغَالُ بِعِبَادَةِ مَوْجُودٍ سِوَاهُ لَا سِيَّمَا إِذَا كَانَ ذلك الْمَوْجُودُ جَمَادًا لَا يَفْهَمُ وَلَا يَقْدِرُ، فَلِهَذَا الوجه قَالَ بَعْدَ تِلْكَ الْآيَاتِ: أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ أَفَلا تَذَكَّرُونَ وَالْمَعْنَى: أَفَمَنْ يَخْلُقُ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا كَمَنْ لَا يَخْلُقُ بَلْ لَا يَقْدِرُ الْبَتَّةَ عَلَى شَيْءٍ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ فَإِنَّ هَذَا الْقَدْرَ لَا يَحْتَاجُ إِلَى تَدَبُّرٍ وَتَفَكُّرٍ وَنَظَرٍ. وَيَكْفِي فِيهِ أَنْ تَتَنَبَّهُوا عَلَى مَا فِي عُقُولِكُمْ مِنْ أَنَّ الْعِبَادَةَ لَا تَلِيقُ إِلَّا بِالْمُنْعِمِ الْأَعْظَمِ، وَأَنْتُمْ تَرَوْنَ فِي الشَّاهِدِ إِنْسَانًا عَاقِلًا فَاهِمًا يُنْعِمُ بِالنِّعْمَةِ الْعَظِيمَةِ، وَمَعَ ذَلِكَ فَتَعْلَمُونَ أَنَّهُ يَقْبُحُ عِبَادَتُهُ فَهَذِهِ الْأَصْنَامُ جَمَادَاتٌ مَحْضَةٌ، وَلَيْسَ لَهَا فَهْمٌ وَلَا قُدْرَةٌ وَلَا اخْتِيَارٌ فَكَيْفَ تُقْدِمُونَ عَلَى عِبَادَتِهَا، وَكَيْفَ تُجَوِّزُونَ الِاشْتِغَالَ بِخِدْمَتِهَا وَطَاعَتِهَا.

Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ Kâdir ve Hakîm olanın varlığına delalet eden delilleri en güzel tertip ve en kâmil nizam üzere zikredince ve bu deliller delil olmalarının yanı sıra aynı zamanda Allah Teâlâ'nın nimet çeşitlerinin ve ihsan kısımlarının bir şerhi ve tafsili olunca, bunun peşinden Allah Teâlâ'dan başkasına ibadetin iptal edilmesini zikretti. Maksat şudur: Bu apaçık deliller, parlak ve ezici beyanlar Kâdir ve Hakîm bir ilahın varlığına delalet edip bütün bu nimetlerin sahibinin ve bütün bu hayırları verenin O olduğu sabit olunca, akıllarda O'ndan başka bir varlığın ibadetiyle meşgul olmak nasıl güzel karşılanabilir? Bilhassa o varlık anlamayan ve güç yetiremeyen bir cemâd (cansız varlık) ise. İşte bu yönden o ayetlerin ardından şöyle buyurdu: { أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ أَفَلا تَذَكَّرُونَ } “Yaratan, hiç yaratmayan gibi midir? Hâlâ öğüt alıp düşünmez misiniz?” Anlamı şudur: Zikrettiğimiz bu şeyleri yaratan [zat], yaratmayan bilakis hiçbir şeye asla güç yetiremeyen gibi midir? Hâlâ düşünmez misiniz? Zira bu kadarı derinlemesine düşünmeye, tefekküre ve nazar etmeye ihtiyaç duymaz. İbadetin ancak en büyük nimeti verene lâyık olduğuna dair akıllarınızda bulunan şeye uyanmanız bunun için kâfidir. Sizler şahit olunan âlemde büyük nimetler veren akıllı ve anlayışlı bir insan görüyorsunuz, bununla birlikte ona ibadet etmenin çirkin olduğunu biliyorsunuz; o halde bu putlar sırf cansız varlıklardır, onların ne bir anlayışı, ne bir kudreti ne de bir iradesi vardır. Durum böyleyken onlara ibadet etmeye nasıl cüret edersiniz ve onlara hizmet ve itaatle meşgul olmayı nasıl caiz görürsünüz?

المسألة الثَّانِيَةُ: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: كَمَنْ لَا يَخْلُقُ الْأَصْنَامُ، وَأَنَّهَا جَمَادَاتٌ فَلَا يَلِيقُ بِهَا لَفْظَةُ «مَنْ» لِأَنَّهَا لِأُولِي الْعِلْمِ. وَأُجِيبَ عَنْهُ مِنْ وجوه:

İkinci Mesele: O'nun: { كَمَنْ لَا يَخْلُقُ } “yaratmayan gibi” sözünden murat putlardır; onlar cansız varlıklar olduğu için akıl sahipleri için kullanılan 'men' (مَنْ) lafzı onlar için uygun değildir. Buna birkaç vecihle cevap verilmiştir:

الوجه الْأَوَّلُ: أَنَّ الْكُفَّارَ لَمَّا سَمَّوْهَا آلِهَةً وَعَبَدُوهَا، لَا جَرَمَ أُجْرِيَتْ مَجْرَى أُولِي الْعِلْمِ أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ عَلَى أَثَرِهِ: وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَخْلُقُونَ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ.

Birinci Vecih: Kâfirler onları ilah olarak isimlendirip onlara ibadet ettiklerinde, şüphesiz akıl sahipleri konumunda tutulmuşlardır. Görmez misin hemen peşinden şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَخْلُقُونَ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ } “Allah'tan başka yalvardıkları ise hiçbir şey yaratamazlar; zaten kendileri yaratılmaktadırlar.”

وَالوجه الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ أَنَّ السَّبَبَ فِيهِ الْمُشَاكَلَةُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ مَنْ يَخْلُقُ.

Cevaptaki İkinci Vecih: Bundaki sebebin, onunla 'yaratan' (men yahluğu) arasındaki müşâkele (ifade uyumu) olmasıdır.

وَالوجه الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَنَّ مَنْ يَخْلُقُ لَيْسَ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ مِنْ أُولِي الْعِلْمِ فَكَيْفَ مَنْ لَا عِلْمَ عِنْدِهِ كَقَوْلِهِ: أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِها يَعْنِي أَنَّ الْآلِهَةَ الَّتِي تَدْعُونَهَا حَالُهُمْ مُنْحَطَّةٌ عَنْ حَالِ مَنْ لَهُمْ أَرْجُلٌ وَأَيْدٍ وَآذَانٌ وَقُلُوبٌ، لِأَنَّ هَؤُلَاءِ أَحْيَاءٌ وَهُمْ أَمْوَاتٌ فَكَيْفَ يَصِحُّ مِنْهُمْ عِبَادَتُهَا، وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّهُ لَوْ صَحَّتْ لَهُمْ هَذِهِ الْأَعْضَاءُ لَصَحَّ أَنْ يُعْبَدُوا.

Üçüncü Vecih: Anlamın, 'yaratan [zat], akıl sahiplerinden yaratmayan kimse gibi değildir; nerede kaldı ki kendisinde hiç ilim bulunmayan [cansız varlık] gibi olsun' şeklinde olmasıdır; nitekim O'nun: { أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِها } “Onların yürüyecek ayakları mı var?” sözünde olduğu gibi. Yani yalvardığınız ilahların durumu, ayakları, elleri, kulakları ve kalpleri olanların durumundan daha düşüktür; zira bunlar diridir, onlar ise ölüdür. O halde onlara ibadet etmeleri nasıl sahih olur? Yoksa bundan maksat, şayet onlar için bu organlar sahih olsaydı kendilerine ibadet edilmesinin sahih olacağı demek değildir.

فَإِنْ قِيلَ: قَوْلُهُ: أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ الْمَقْصُودُ مِنْهُ إِلْزَامُ عَبَدَةِ الْأَوْثَانِ، حَيْثُ جَعَلُوا غَيْرَ الْخَالِقِ مِثْلَ الْخَالِقِ فِي التَّسْمِيَةِ بِالْإِلَهِ، وَفِي الِاشْتِغَالِ بِعِبَادَتِهَا، فَكَانَ حَقُّ الْإِلْزَامِ أَنْ يُقَالَ: أَفَمَنْ لَا يَخْلُقُ كَمَنْ يَخْلُقُ.

Eğer 'O'nun: { أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ } “Yaratan, hiç yaratmayan gibi midir?” sözünden maksat, yaratıcı olmayanı ilah olarak isimlendirmede ve ibadetiyle meşgul olmada yaratıcı gibi kıldıkları için putperestleri ilzam etmektir (susturmaktır). O halde ilzamın hakkı, ‘Yaratmayan, yaratan gibi midir?’ denilmesiydi' denilirse,

وَالْجَوَابُ: الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّ مَنْ يَخْلُقُ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ الْعَظِيمَةَ وَيُعْطِي هَذِهِ الْمَنَافِعَ الْجَلِيلَةَ كَيْفَ يُسَوَّى بَيْنَهُ وَبَيْنَ هَذِهِ الْجَمَادَاتِ الْخَسِيسَةِ فِي التَّسْمِيَةِ بِاسْمِ الْإِلَهِ، وَفِي الِاشْتِغَالِ بِعِبَادَتِهَا وَالْإِقْدَامِ عَلَى غَايَةِ تَعْظِيمِهَا فَوَقَعَ التَّعْبِيرُ عَنْ هَذَا الْمَعْنَى بِقَوْلِهِ: أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ.

Cevap: Bundan murat, bu büyük şeyleri yaratan ve bu yüce menfaatleri veren [zat] ile bu değersiz cansız varlıkların, ilah ismi verilmesinde, ibadetleriyle meşgul olunmasında ve son derece tazim edilmesine cüret gösterilmesinde nasıl eşit tutulabileceğidir. İşte bu mana O'nun: { أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ } “Yaratan, hiç yaratmayan gibi midir?” sözüyle ifade edilmiştir.

المسألة الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ بَعْضُ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ غَيْرُ خَالِقٍ لِأَفْعَالِ نَفْسِهِ فَقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى مَيَّزَ نَفْسَهُ عَنْ سَائِرِ الْأَشْيَاءِ الَّتِي كَانُوا يَعْبُدُونَهَا بِصِفَةِ الْخَالِقِيَّةِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ الْغَرَضُ مِنْهُ بَيَانُ كَوْنِهِ مُمْتَازًا عَنِ الْأَنْدَادِ بِصِفَةِ الْخَالِقِيَّةِ وَأَنَّهُ إِنَّمَا اسْتَحَقَّ الْإِلَهِيَّةَ وَالْمَعْبُودِيَّةَ بِسَبَبِ كَوْنِهِ خَالِقًا، فَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ الْعَبْدَ لَوْ كَانَ خَالِقًا لِبَعْضِ الْأَشْيَاءِ لَوَجَبَ كَوْنُهُ إِلَهًا مَعْبُودًا، وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ بَاطِلًا عَلِمْنَا أَنَّ الْعَبْدَ لَا يَقْدِرُ عَلَى الْخَلْقِ وَالْإِيجَادِ قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ الْجَوَابُ: عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ:

Üçüncü Mesele: Ashabımızdan (Ehl-i Sünnet âlimlerinden) bazıları bu ayetle kulun kendi fiillerinin yaratıcısı olmadığına istidlal etmiş ve şöyle demiştir: Allah Teâlâ, yaratıcılık sıfatıyla Kendisini onların ibadet ettikleri diğer varlıklardan ayırt etmiştir; zira O'nun: { أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ } “Yaratan, hiç yaratmayan gibi midir?” sözünden gaye, yaratıcılık sıfatıyla putlardan ve ortaklardan mümtaz olduğunu ve ancak yaratıcı olması sebebiyle ilahlığa ve ibadet edilmeye hak kazandığını açıklamaktır. Bu durum, şayet kul bazı şeylerin yaratıcısı olsaydı onun da ibadet edilen bir ilah olmasını iktiza ederdi. Bu ise bâtıl olunca, kulun yaratmaya ve yoktan var etmeye gücünün yetmediğini anladık. Mutezile dedi ki: Buna cevap birkaç vecihledir:

الوجه الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ أَفَمَنْ يخلق ما تقدم ذكره من السموات وَالْأَرْضِ وَالْإِنْسَانِ وَالْحَيَوَانِ وَالنَّبَاتِ وَالْبِحَارِ وَالنُّجُومِ وَالْجِبَالِ كَمَنْ لَا يَقْدِرُ عَلَى خَلْقِ شَيْءٍ أَصْلًا، فَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ مَنْ كَانَ خَالِقًا لِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ فَإِنَّهُ يَكُونُ إِلَهًا وَلَمْ يَلْزَمْ مِنْهُ أَنَّ مَنْ يَقْدِرُ عَلَى أَفْعَالِ نَفْسِهِ أَنْ يَكُونَ إِلَهًا.

Birinci Vecih: Muradın, 'Daha önce zikri geçen gökleri, yeri, insanı, hayvanı, bitkileri, denizleri, yıldızları ve dağları yaratan [zat], hiçbir şeyi yaratmaya asla gücü yetmeyen gibi midir?' şeklinde olmasıdır. Bu durum, bu şeylerin yaratıcısı olan kimsenin ilah olmasını iktiza eder; bundan, kendi fiillerine güç yetiren kimsenin ilah olması gerekmez.

وَالوجه الثَّانِي: أَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّ مَنْ كَانَ خَالِقًا كَانَ أَفْضَلَ مِمَّنْ لَا يَكُونُ خَالِقًا، فَوَجَبَ امْتِنَاعُ التَّسْوِيَةِ بَيْنَهُمَا فِي الْإِلَهِيَّةِ وَالْمَعْبُودِيَّةِ، وَهَذَا الْقَدْرُ لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ خَالِقًا فَإِنَّهُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ إِلَهًا. وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِها [الْأَعْرَافِ: ١٩٥] وَمَعْنَاهُ: أَنَّ الَّذِي حَصَلَ لَهُ رِجْلٌ يَمْشِي بِهَا يَكُونُ أَفْضَلَ مِنَ الَّذِي حَصَلَ لَهُ رِجْلٌ لَا يَقْدِرُ أَنْ يَمْشِيَ بِهَا، وَهَذَا يُوجِبُ أَنْ يَكُونَ الْإِنْسَانُ أَفْضَلَ مِنَ الصَّنَمِ، وَالْأَفْضَلُ لَا يَلِيقُ بِهِ عِبَادَةُ الْأَخَسِّ، فَهَذَا هُوَ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ، ثُمَّ إِنَّهَا لَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَنْ حَصَلَ لَهُ رِجْلٌ يمشي بها أن يكون إلها، فكذلك هاهنا الْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ بَيَانُ أَنَّ الْخَالِقَ أَفْضَلُ مِنْ غَيْرِ الْخَالِقِ، فَيَمْتَنِعُ التَّسْوِيَةُ بَيْنَهُمَا فِي الْإِلَهِيَّةِ وَالْمَعْبُودِيَّةِ، وَلَا يَلْزَمُ مِنْهُ أَنَّ بِمُجَرَّدِ حُصُولِ صِفَةِ الْخَالِقِيَّةِ يَكُونُ إِلَهًا.

İkinci Vecih: Ayetin manası şudur: Yaratıcı olan kimse, yaratıcı olmayan kimseden daha üstündür; bu yüzden ilahlık ve mabudiyette ikisi arasında eşitlik olması imkânsızdır. Bu kadarı, yaratıcı olan herkesin ilah olmasının zorunlu olduğuna delalet etmez. Buna delil Allah Teâlâ'nın: { أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِها } [A'râf: 195] “Onların yürüyecek ayakları mı var?” sözüdür. Manası: Kendisi için yürüyeceği bir ayağı hâsıl olan kimse, kendisi için yürüyemeyeceği bir ayağı hâsıl olan kimseden daha üstündür. Bu durum insanın puttan daha üstün olmasını gerektirir; üstün olana ise daha aşağı olana ibadet etmek yakışmaz. İşte bu ayetten maksat budur; sonra bu ayet, yürüyecek bir ayağı olan kimsenin ilah olmasına delalet etmez. Aynen bunun gibi burada da bu ayetten maksat, yaratıcının yaratıcı olmayandan daha üstün olduğunu açıklamaktır; bu sebeple ilahlık ve mabudiyette ikisi arasında eşitlik imkânsız olur. Bundan sırf yaratıcılık sıfatının hâsıl olmasıyla [o varlığın] ilah olması gerekmez.

وَالوجه الثَّالِثُ فِي الْجَوَابِ: أَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ لَا يُطْلِقُونَ لَفْظَ الْخَالِقِ عَلَى الْعَبْدِ. قَالَ الْكَعْبِيُّ فِي «تَفْسِيرِهِ» إِنَّا لَا نَقُولُ: إِنَّا نَخْلُقُ أَفْعَالَنَا: قَالَ وَمَنْ أَطْلَقَ ذَلِكَ فَقَدْ أَخْطَأَ إِلَّا فِي مَوَاضِعَ ذَكَرَهَا اللَّهُ تَعَالَى كَقَوْلِهِ:

Cevaptaki Üçüncü Vecih: Mutezile'nin çoğunun kul hakkında 'yaratıcı' lafzını mutlak olarak kullanmamasıdır. Kâ'bî, 'Tefsir'inde şöyle demiştir: Biz 'Fiillerimizi yaratıyoruz' demeyiz. Dedi ki: Allah Teâlâ'nın zikrettiği şu yerler müstesna, bunu mutlak kullanan hata etmiştir:

وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ [الْمَائِدَةِ: ١١٠] وَقَوْلِهِ: فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٤] .

{ وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ } [Mâide: 110] “Hani çamurdan kuş biçiminde bir şey yaratıyordun” ve O'nun: { فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ } [Mü'minûn: 14] “Yaratanların en güzeli olan Allah pek yücedir” sözü gibi.

وَاعْلَمْ أَنَّ أَصْحَابَ أَبِي هَاشِمٍ يُطْلِقُونَ لَفْظَ الْخَالِقِ عَلَى الْعَبْدِ، حَتَّى أَنَّ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ الْبَصِيرَ بَالَغَ وَقَالَ:

Bil ki Ebû Hâşim'in ashabı kul için 'yaratıcı' lafzını mutlak olarak kullanırlar; hatta Ebû Abdullah el-Basîr ileri giderek şöyle demiştir:

إِطْلَاقُ لَفْظِ الْخَالِقِ عَلَى الْعَبْدِ حَقِيقَةٌ وَعَلَى اللَّهِ مَجَازٌ، لِأَنَّ الخلق عِبَارَةٌ عَنِ التَّقْدِيرِ، وَذَلِكَ عِبَارَةٌ عَنِ الظَّنِّ وَالْحُسْبَانِ، وَهُوَ فِي حَقِّ الْعَبْدِ حَاصِلٌ وَفِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى مُحَالٌ.

Yaratıcı lafzının kul için kullanılması hakikat, Allah için kullanılması ise mecazdır; çünkü yaratma (halk), takdir etmekten ibarettir. Bu da zan ve hesaptan ibarettir; bu ise kul hakkında mevcuttur, Allah Teâlâ hakkında ise muhaldir.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْأَجْوِبَةَ قَوِيَّةٌ وَالِاسْتِدْلَالَ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى صِحَّةِ مَذْهَبِنَا لَيْسَ بِقَوِيٍّ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Bil ki bu cevaplar güçlüdür; mezhebimizin sıhhati için bu ayetle delil getirmek ise güçlü değildir. Doğrusunu Allah bilir.

أما قوله تَعَالَى: وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها } “Allah'ın nimetini saymaya kalksanız onu sayıp bitiremezsiniz” sözüne gelince; bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ بِالْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ أَنَّ الِاشْتِغَالَ بِعِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ بَاطِلٌ وَخَطَأٌ بَيَّنَ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الْعَبْدَ لَا يُمْكِنُهُ الْإِتْيَانُ بِعِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَشُكْرِ نِعَمِهِ وَالْقِيَامِ بِحُقُوقِ كَرَمِهِ عَلَى سَبِيلِ الْكَمَالِ وَالتَّمَامِ، بَلِ الْعَبْدُ وَإِنْ أَتْعَبَ نَفْسَهُ فِي الْقِيَامِ بِالطَّاعَاتِ وَالْعِبَادَاتِ، وَبَالَغَ فِي شُكْرِ نِعْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى فَإِنَّهُ يَكُونُ مُقَصِّرًا، وَذَلِكَ لِأَنَّ الِاشْتِغَالَ بِشُكْرِ النِّعَمِ مَشْرُوطٌ بِعِلْمِهِ بِتِلْكَ النِّعَمِ عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ وَالتَّحْصِيلِ، فَإِنَّ مَنْ لَا يَكُونُ مُتَصَوَّرًا وَلَا مَفْهُومًا وَلَا مَعْلُومًا امْتَنَعَ الِاشْتِغَالُ بِشُكْرِهِ، إِلَّا أَنَّ الْعِلْمَ بِنِعَمِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ غَيْرُ حَاصِلٍ لِلْعَبْدِ، لِأَنَّ نِعَمَ اللَّهِ تَعَالَى كَثِيرَةٌ وَأَقْسَامَهَا وَشُعَبَهَا وَاسِعَةٌ عَظِيمَةٌ، وَعُقُولُ الْخَلْقِ قَاصِرَةٌ عن الإحاطة بمباديها فضلا عن غاياتها أنها غَيْرُ مَعْلُومَةٍ عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ، وَمَا كَانَ كَذَلِكَ امْتَنَعَ الِاشْتِغَالُ بِشُكْرِهِ عَلَى الوجه الَّذِي يَكُونُ ذَلِكَ الشُّكْرُ لَائِقًا بِتِلْكَ النِّعَمِ. فَهَذَا هُوَ الْمَفْهُومُ مِنْ قَوْلِهِ: وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها يَعْنِي: أَنَّكُمْ لَا تَعْرِفُونَهَا عَلَى سَبِيلِ التَّمَامِ وَالْكَمَالِ، وَإِذَا لَمْ تَعْرِفُوهَا امْتَنَعَ مِنْكُمُ الْقِيَامُ بِشُكْرِهَا عَلَى سَبِيلِ التَّمَامِ والكمال، وذلك يدل على أن شكر الخلق قَاصِرٌ عَنْ نِعَمِ الْحَقِّ، وَعَلَى أَنَّ طَاعَاتِ الْخَلْقِ قَاصِرَةٌ عَنْ رُبُوبِيَّةِ الْحَقِّ وَعَلَى أَنَّ مَعَارِفَ الْخَلْقِ قَاصِرَةٌ عَنْ كُنْهِ جَلَالِ الْحَقِّ، وَمِمَّا يَدُلُّ قَطْعًا عَلَى أَنَّ عُقُولَ الْخَلْقِ قَاصِرَةٌ عَنْ مَعْرِفَةِ أَقْسَامِ نِعَمِ اللَّهِ تَعَالَى أَنَّ كُلَّ جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ الْبَدَنِ الْإِنْسَانِيِّ لَوْ ظَهَرَ فِيهِ أَدْنَى خَلَلٍ لَتَنَغَّصَ الْعَيْشُ عَلَى الْإِنْسَانِ، وَلَتَمَنَّى أَنْ يُنْفِقَ كُلَّ الدُّنْيَا حَتَّى يَزُولَ عَنْهُ ذَلِكَ الْخَلَلُ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى يُدَبِّرُ أَحْوَالَ بَدَنِ الْإِنْسَانِ عَلَى الوجه الْأَكْمَلِ الْأَصْلَحِ، مَعَ أَنَّ الْإِنْسَانَ لَا عِلْمَ لَهُ بِوُجُودِ ذَلِكَ الْجُزْءِ وَلَا بِكَيْفِيَّةِ مَصَالِحِهِ وَلَا بِدَفْعِ مَفَاسِدِهِ، فَلْيَكُنْ هَذَا الْمِثَالُ حَاضِرًا فِي ذِهْنِكَ، ثُمَّ تَأْمَّلْ فِي جَمِيعِ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي هَذَا الْعَالَمِ مِنَ الْمَعَادِنِ وَالنَّبَاتِ وَالْحَيَوَانِ، وَجَعَلَهَا مُهَيَّأَةً لِانْتِفَاعِكَ بِهَا، حَتَّى تَعْلَمَ أَنَّ عُقُولَ الْخَلْقِ تَفْنَى فِي مَعْرِفَةِ حِكْمَةِ الرَّحْمَنِ فِي خَلْقِ الْإِنْسَانِ فَضْلًا عَنْ سَائِرِ وُجُوهِ الْفَضْلِ وَالْإِحْسَانِ.

Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ geçen ayette Allah'tan başkasına ibadetle meşgul olmanın bâtıl ve hata olduğunu açıklayınca, bu ayetle de kulun Allah Teâlâ'ya ibadeti, O'nun nimetlerine şükrü ve kereminin haklarını yerine getirmeyi kâmil ve tastamam bir şekilde ifa etmesinin mümkün olmadığını açıkladı. Bilakis kul, taatleri ve ibadetleri yerine getirmede nefsini ne kadar yorsa ve Allah Teâlâ'nın nimetine şükretmede ne kadar ileri gitse de yine kusurlu kalır. Zira nimetlerin şükrüyle meşgul olmak, o nimetleri tafsili ve etraflıca bilme şartına bağlıdır; çünkü tasavvur edilemeyen, kavranamayan ve bilinmeyen bir şeyin şükrüyle meşgul olmak imkânsızdır. Ne var ki Allah Teâlâ'nın nimetlerini tafsili olarak bilmek kul için hâsıl değildir; çünkü Allah Teâlâ'nın nimetleri çoktur, kısımları ve dalları pek geniş ve büyüktür, yaratılmışların akılları ise -sonuçları bir yana- onların başlangıçlarını bile kavramaktan âcizdir ve bunlar tafsili olarak bilinmemektedir. Böyle olan bir şeyin ise o nimetlere lâyık olacak şekilde şükrüyle meşgul olmak imkânsızdır. İşte O'nun: { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها } “Allah'ın nimetini saymaya kalksanız onu sayıp bitiremezsiniz” sözünden anlaşılan budur; yani: Sizler onları tam ve kâmil manada bilemezsiniz. Onları bilmediğiniz zaman ise tam ve kâmil manada şükrünü eda etmeniz sizden imkânsız olur. Bu durum, mahlûkatın şükrünün Hakk'ın nimetlerinden noksan kaldığına, mahlûkatın taatlerinin Hakk'ın rubûbiyetinden noksan kaldığına ve mahlûkatın marifetlerinin Hakk'ın celâlinin künhünden noksan kaldığına delalet eder. Mahlûkatın akıllarının Allah Teâlâ'nın nimet çeşitlerini bilmekten noksan olduğuna kesin olarak delalet eden hususlardan biri şudur: İnsan bedeninin cüzlerinden herhangi birinde en küçük bir bozukluk ortaya çıksa, insanın dirlik ve düzeni bozulur ve o bozukluğun kendisinden gitmesi için bütün dünyayı harcamayı temenni eder. Sonra Allah Teâlâ, insan o cüzün varlığını, onun maslahatlarının keyfiyetini ve zararlarının giderilmesini bilmediği halde, insan bedeninin hallerini en kâmil ve en maslahatlı şekilde tedbir eder. Bu misal zihninde hazır bulunsun; sonra Allah'ın bu âlemde yarattığı madenler, bitkiler ve hayvanlar gibi senin istifadene hazır kıldığı şeylerin tamamını tefekkür et ki yaratılmışların akıllarının, diğer lütuf ve ihsan yönleri bir yana, Rahman'ın insanı yaratmasındaki hikmetini bilmede bile tükendiğini anlayasın.

فَإِنْ قِيلَ: فَلَمَّا قَرَّرْتُمْ أَنَّ الِاشْتِغَالَ بِالشُّكْرِ مَوْقُوفٌ عَلَى حُصُولِ الْعِلْمِ بِأَقْسَامِ النِّعَمِ، وَدَلَّلْتُمْ عَلَى أَنَّ حُصُولَ الْعَالِمِ بِأَقْسَامِ النِّعَمِ مُحَالٌ أَوْ غَيْرُ وَاقِعٍ، فَكَيْفَ أَمَرَ اللَّهُ الْخَلْقَ بِالْقِيَامِ بِشُكْرِ النِّعَمِ؟

Eğer 'Şükürle meşgul olmanın nimetlerin kısımlarını bilmeye bağlı olduğunu ortaya koyup nimetlerin kısımlarını bilmenin muhal veya vuku bulmamış olduğunu delillendirdiğinize göre, Allah mahlûkata nimetlerin şükrünü eda etmeyi nasıl emretmiştir?' denilirse,

قُلْنَا: الطَّرِيقُ إِلَيْهِ أَنْ يَشْكُرَ اللَّهَ تَعَالَى عَلَى جَمِيعِ نِعَمِهِ مُفَصَّلِهَا وَمُجْمَلِهَا. فَهَذَا هُوَ الطَّرِيقُ الَّذِي بِهِ يُمْكِنُ الْخُرُوجُ عَنْ عُهْدَةِ الشُّكْرِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Biz deriz ki: Buna giden yol, kulun Allah Teâlâ'ya tafsili ve icmali bütün nimetleri üzerine şükretmesidir. İşte şükür sorumluluğundan çıkmanın mümkün olduğu yol budur. Doğrusunu Allah bilir.

المسألة الثَّانِيَةُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: إنه ليس لله على الكافر نِعْمَةٌ وَقَالَ الْأَكْثَرُونَ: لِلَّهِ عَلَى الْكَافِرِ وَالْمُؤْمِنِ نِعَمٌ كَثِيرَةٌ. وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ: أَنَّ الْإِنْعَامَ بِخَلْقِ السموات وَالْأَرْضِ وَالْإِنْعَامَ بِخَلْقِ الْإِنْسَانِ مِنَ النُّطْفَةِ، وَالْإِنْعَامَ بِخَلْقِ الْأَنْعَامِ وَبِخَلْقِ الْخَيْلِ وَالْبِغَالِ وَالْحَمِيرِ، وَبِخَلْقِ أَصْنَافِ النِّعَمِ مِنَ الزَّرْعِ وَالزَّيْتُونِ وَالنَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ، وَبِتَسْخِيرِ الْبَحْرِ لِيَأْكُلَ الْإِنْسَانُ مِنْهُ لَحْمًا طَرِيًّا وَيَسْتَخْرِجَ مِنْهُ حِلْيَةً يَلْبَسُهَا كُلُّ ذَلِكَ مُشْتَرَكٌ فِيهِ بَيْنَ الْمُؤْمِنِ وَالْكَافِرِ، ثُمَّ أَكَّدَ

İkinci Mesele: Bazıları: 'Allah'ın kâfir üzerinde hiçbir nimeti yoktur' demiştir; çoğunluk ise: 'Allah'ın kâfir üzerinde de mümin üzerinde de pek çok nimeti vardır' demiştir. Buna delil şudur: Göklerin ve yerin yaratılması nimeti, insanın nutfeden yaratılması nimeti, en'âmın (sağmal hayvanların) yaratılması, atların, katırların ve eşeklerin yaratılması nimeti, ekin, zeytin, hurmalıklar ve üzümlerden nimet çeşitlerinin yaratılması ve insanın ondan taze et yemesi ve giyeceği süs eşyası çıkarması için denizin boyun eğdirilmesi nimeti... Bütün bunlar mümin ile kâfir arasında ortaktır. Sonra

تَعَالَى ذَلِكَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ/ اللَّهِ لَا تُحْصُوها وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ نِعَمٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فِي حَقِّ الْكُلِّ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ نِعَمَ اللَّهِ وَاصِلَةٌ إِلَى الْكُفَّارِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Allah Teâlâ bunu: { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها } “Allah'ın nimetini saymaya kalksanız onu sayıp bitiremezsiniz” sözüyle pekiştirmiştir. Bu da bütün bu şeylerin herkes hakkında Allah Teâlâ'dan birer nimet olduğuna delalet eder; bu durum Allah'ın nimetlerinin kâfirlere de ulaştığına delalet eder. Doğrusunu Allah bilir.

أما قوله: إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي سُورَةِ إِبْرَاهِيمَ: وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ [إبراهيم: ٣٤] وقال هاهنا: إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يُمْكِنُهُ الْقِيَامُ بِأَدَاءِ الشُّكْرِ عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ. قَالَ: إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ أَيْ غَفُورٌ لِلتَّقْصِيرِ الصَّادِرِ عَنْكُمْ فِي الْقِيَامِ بِشُكْرِ نِعَمِهِ، رَحِيمٌ بِكُمْ حَيْثُ لَمْ يَقْطَعْ نِعَمَهُ عَلَيْكُمْ بِسَبَبِ تَقْصِيرِكُمْ.

O'nun: { إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” sözüne gelince; bil ki Allah Teâlâ İbrâhîm Suresi'nde: { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ } [İbrâhîm: 34] “Allah'ın nimetini saymaya kalksanız onu sayıp bitiremezsiniz. Gerçekten insan çok zalimdir, çok nankördür” buyurmuş; burada ise: { إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyurmuştur. Anlamı şudur: İnsanın şükrü tafsili olarak eda etmesinin mümkün olmadığını açıklayınca; O'nun: { إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } buyurması, yani O'nun nimetlerine şükrü yerine getirmede sizden sadır olan kusuru bağışlayıcı olduğunu ve kusurunuz sebebiyle nimetlerini sizden kesmeyerek size merhamet ettiğini ifade eder.

أما قوله: وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَما تُعْلِنُونَ فَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْكُفَّارَ كَانُوا مَعَ اشْتِغَالِهِمْ بِعِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى يُسِرُّونَ ضُرُوبًا مِنَ الْكُفْرِ فِي مَكَايِدِ الرَّسُولِ ﵇ فَجَعَلَ هَذَا زَجْرًا لَهُمْ عَنْهَا. وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى زَيَّفَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ بِسَبَبِ أَنَّهُ لَا قُدْرَةَ لَهَا عَلَى الْخَلْقِ وَالْإِنْعَامِ وَزَيَّفَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَيْضًا عِبَادَتَهَا بِسَبَبِ أَنَّ الْإِلَهَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ عَالِمًا بِالسِّرِّ وَالْعَلَانِيَةِ، وَهَذِهِ الْأَصْنَامُ جَمَادَاتٌ لَا مَعْرِفَةَ لَهَا بِشَيْءٍ أَصْلًا فَكَيْفَ تَحْسُنُ عِبَادَتُهَا؟

O'nun: { وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَما تُعْلِنُونَ } “Allah, gizlediğinizi de açığa vurduğunuzu da bilir” sözüne gelince; bunda iki vecih vardır: Birincisi: Kâfirler, Allah Teâlâ'dan başkasına ibadetle meşgul olmalarının yanı sıra, Resûl'e (aleyhisselâm) kurdukları tuzaklarda küfrün çeşitli türlerini gizliyorlardı; Allah da bunu onlar için bundan menedici bir azarlama kıldı. İkincisi: Allah Teâlâ birinci ayette yaratmaya ve nimet vermeye güçleri yetmediği gerekçesiyle putlara ibadeti iptal etti; bu ayette de ilahın gizliyi ve açığı bilen olması gerektiği gerekçesiyle onlara ibadeti iptal etti. Bu putlar ise hiçbir şeyi asla bilmeyen cansız varlıklardır; o halde onlara ibadet nasıl güzel olabilir?

أما قوله: وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَخْلُقُونَ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ فَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ هَذِهِ الْأَصْنَامَ بِصِفَاتٍ كَثِيرَةٍ.

O'nun: { وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَخْلُقُونَ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ } “Allah'tan başka yalvardıkları ise hiçbir şey yaratamazlar; zaten kendileri yaratılmaktadırlar” sözüne gelince; bil ki Allah Teâlâ bu putları pek çok sıfatla nitelemiştir.

فَالصِّفَةُ الْأُولَى: أَنَّهُمْ لَا يَخْلُقُونَ شَيْئًا وَهُمْ يُخْلَقُونَ قَرَأَ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ يُسِرُّونَ وَيُعْلِنُونَ وَيُدْعَوْنَ كُلَّهَا بِالْيَاءِ عَلَى الْحِكَايَةِ عَنِ الْغَائِبِ، وَقَرَأَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ يَدْعُونَ بِالْيَاءِ خَاصَّةً عَلَى الْمُغَايَبَةِ وتُسِرُّونَ وتُعْلِنُونَ بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ، وَالْبَاقُونَ كُلَّهَا بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ عَطْفًا عَلَى مَا قَبْلَهُ.

Birinci sıfat: Onların hiçbir şey yaratamamaları ve kendilerinin yaratılmış olmalarıdır. Âsım'dan rivayetle Hafs; { يُسِرُّونَ }, { وَيُعْلِنُونَ } ve { يُدْعَوْنَ } kelimelerinin hepsini gaibden hikaye olarak ye (ي) harfiyle okumuştur. Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ise sadece { يَدْعُونَ } kelimesini gaibe yönelik olarak ye (ي) ile; { تُسِرُّونَ } ve { تُعْلِنُونَ } kelimelerini ise hitap olarak te (ت) ile okumuştur. Diğer kıraat imamları ise öncesine atıfla hepsini hitap olarak te (ت) ile okumuşlardır.

فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ أَنَّ قَوْلَهُ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ: أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْأَصْنَامَ لَا تَخْلُقُ شيئا وقوله هاهنا: لَا يَخْلُقُونَ شَيْئاً يَدُلُّ عَلَى نَفْسِ هَذَا الْمَعْنَى، فَكَانَ هَذَا مَحْضَ التَّكْرِيرِ.

Eğer: “Ayetin başındaki: { أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ } sözü bu putların hiçbir şey yaratamayacağına delalet etmiyor mu? Buradaki: { لَا يَخْلُقُونَ شَيْئاً } sözü de aynı anlama delalet etmektedir; dolayısıyla bu sırf bir tekrar olmuyor mu?” denilirse,

وَجَوَابُهُ: أَنَّ الْمَذْكُورَ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ أَنَّهُمْ لَا يَخْلُقُونَ شيئا، والمذكور هاهنا أَنَّهُمْ لَا يَخْلُقُونَ شَيْئًا وَأَنَّهُمْ مَخْلُوقُونَ لِغَيْرِهِمْ، فَكَانَ هَذَا زِيَادَةً فِي الْمَعْنَى، وَكَأَنَّهُ تَعَالَى بَدَأَ بِشَرْحِ نَقْصِهِمْ فِي ذَوَاتِهِمْ وَصِفَاتِهِمْ فَبَيَّنَ أَوَّلًا أَنَّهَا لَا تَخْلُقُ شَيْئًا، ثُمَّ ثَانِيًا أَنَّهَا كَمَا لَا تَخْلُقُ غَيْرَهَا فَهِيَ مَخْلُوقَةٌ لِغَيْرِهَا.

Bunun cevabı şudur: Ayetin başında zikredilen husus, onların hiçbir şey yaratamadıklarıdır. Burada zikredilen ise onların hiçbir şey yaratamadıkları ve bizzat kendilerinin başkası tarafından yaratılmış olduklarıdır. Dolayısıyla bu, anlamda bir ziyadeliktir. Sanki Allah Teâlâ onların zatlarındaki ve sıfatlarındaki noksanlığı açıklamaya başlayarak önce onların hiçbir şey yaratamadıklarını, sonra ikinci olarak başkasını yaratamadıkları gibi bizzat kendilerinin de başkası tarafından yaratıldıklarını beyan etmiştir.

وَالصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: أَمْواتٌ غَيْرُ أَحْياءٍ وَالْمَعْنَى: أَنَّهَا لَوْ كَانَتْ آلِهَةً عَلَى الْحَقِيقَةِ لَكَانُوا أَحْيَاءً غَيْرَ أَمْوَاتٍ، أَيْ غَيْرَ جَائِزٍ عَلَيْهَا الْمَوْتُ كَالْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ ﷾ وَأَمْرُ هَذِهِ الْأَصْنَامِ عَلَى الْعَكْسِ مِنْ ذَلِكَ.

İkinci sıfat: O'nun: { أَمْواتٌ غَيْرُ أَحْياءٍ } “[Onlar] ölüdürler, diri değildirler” sözüdür. Anlamı şudur: Şayet onlar gerçekten ilah olsalardı, ölü değil diri olurlardı; yani asla ölmeyen diri [olan Allah] (celle celâluhû) gibi kendileri hakkında ölüm caiz olmazdı. Bu putların durumu ise bunun tam aksinedir.

فَإِنْ قِيلَ: لَمَّا قَالَ: أَمْواتٌ عُلِمَ أَنَّهَا غَيْرُ أَحْيَاءٍ فَمَا الْفَائِدَةُ فِي قَوْلِهِ: غَيْرُ أَحْياءٍ.

Eğer: “{ أَمْواتٌ } (ölüdürler) buyrulunca onların diri olmadıkları zaten anlaşılmaktadır; o halde: { غَيْرُ أَحْياءٍ } (diri değildirler) buyrulmasının faydası nedir?” denilirse,

وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْإِلَهَ هُوَ الْحَيُّ الَّذِي لَا يَحْصُلُ عَقِيبَ حَيَاتِهِ مَوْتٌ، وَهَذِهِ/ الْأَصْنَامُ أَمْوَاتٌ لَا يَحْصُلُ عَقِيبَ مَوْتِهَا الْحَيَاةُ. وَالثَّانِي: أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ مَعَ الْكُفَّارِ الَّذِينَ يَعْبُدُونَ الْأَوْثَانَ، وَهُمْ فِي نِهَايَةِ الْجَهَالَةِ وَالضَّلَالَةِ، وَمَنْ تَكَلَّمَ مَعَ الْجَاهِلِ الْغَرِّ الْغَبِيِّ فَقَدْ يَحْسُنُ أَنْ يُعَبِّرَ عَنِ الْمَعْنَى الْوَاحِدِ بِالْعِبَارَاتِ الْكَثِيرَةِ، وَغَرَضُهُ مِنْهُ الْإِعْلَامُ بِكَوْنِ ذَلِكَ الْمُخَاطَبِ فِي غَايَةِ الْغَبَاوَةِ وَأَنَّهُ إنما يعيد الْكَلِمَاتِ لِكَوْنِ ذَلِكَ السَّامِعِ فِي نِهَايَةِ الْجَهَالَةِ، وَأَنَّهُ لَا يَفْهَمُ الْمَعْنَى الْمَقْصُودَ بِالْعِبَارَةِ الْوَاحِدَةِ.

Buna iki vecihle cevap verilir: Birincisi: İlah, hayatının ardından ölüm gelmeyen diridir; bu putlar ise ölüdür ve ölümlerinin ardından hayat meydana gelmez. İkincisi: Bu hitap, putlara tapan kâfirlere yöneliktir ve onlar cehalet ve sapıklığın son noktasındadırlar. Cahil, tecrübesiz ve ahmak biriyle konuşan kimsenin, aynı anlamı birçok ifadeyle dile getirmesi güzel olabilir. Buradaki maksat, muhatabın son derece anlayışsız olduğunu ve dinleyenin cehaletin zirvesinde bulunması sebebiyle tek bir ifadeyle kastedilen anlamı anlamayacağı için kelimelerin tekrar edildiğini bildirmektir.

الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: وَما يَشْعُرُونَ عَائِدٌ إِلَى الْأَصْنَامِ، وَفِي الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: يُبْعَثُونَ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى الْعَابِدِينَ لِلْأَصْنَامِ يَعْنِي أَنَّ الْأَصْنَامَ لَا يَشْعُرُونَ مَتَى تُبْعَثُ عَبَدَتُهُمْ، وَفِيهِ تَهَكُّمٌ بِالْمُشْرِكِينَ وَأَنَّ آلِهَتَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ وَقْتَ بَعْثِهِمْ فَكَيْفَ يَكُونُ لَهُمْ وَقْتُ جَزَاءٍ مِنْهُمْ عَلَى عِبَادَتِهِمْ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى الْأَصْنَامِ يَعْنِي أَنَّ هَذِهِ الْأَصْنَامَ لَا تَعْرِفُ مَتَى يَبْعَثُهَا اللَّهُ تَعَالَى قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ الْأَصْنَامَ وَلَهَا أَرْوَاحٌ وَمَعَهَا شَيَاطِينُهَا فَيُؤْمَرُ بِهَا إِلَى النَّارِ.

Üçüncü sıfat: O'nun: { وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ } “Ne zaman diriltileceklerinin de farkında değillerdir” sözüdür. { وَما يَشْعُرُونَ } sözündeki zamir putlara racidir. { يُبْعَثُونَ } sözündeki zamir hakkında ise iki görüş vardır: Birincisi: Putlara tapanlara racidir; yani putlar kendilerine tapanların ne zaman diriltileceğini bilmezler. Bunda müşriklerle alay etme anlamı vardır; zira ilahları onların ne zaman diriltileceğini dahi bilmezken, yaptıkları ibadete karşılık onlardan nasıl bir ceza/mükafat vakti olabilir? İkincisi: Putlara racidir; yani bu putlar Allah Teâlâ'nın kendilerini ne zaman dirilteceğini bilmezler. İbn Abbas şöyle demiştir: “Allah putları ruh verilmiş olarak ve yanlarında şeytanlarıyla birlikte diriltir, ardından ateşe atılmaları emredilir.”

فَإِنْ قِيلَ: الْأَصْنَامُ جَمَادَاتٌ، وَالْجَمَادَاتُ لَا تُوصَفُ بِأَنَّهَا أَمْوَاتٌ، وَلَا تُوصَفُ بِأَنَّهُمْ لَا يَشْعُرُونَ كَذَا وَكَذَا.

Eğer: “Putlar cansız varlıklardır; cansız varlıklar ise ne ‘ölüler’ diye nitelenir ne de ‘şunu şunu hissetmezler/farkında değillerdir’ diye nitelenir” denilirse,

وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْجَمَادَ قَدْ يُوصَفُ بِكَوْنِهِ مَيِّتًا قَالَ تَعَالَى: يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ [الروم: ١٩] . الثاني: أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا وَصَفُوا تِلْكَ الْأَصْنَامَ بِالْإِلَهِيَّةِ وَالْمَعْبُودِيَّةِ قِيلَ لَهُمْ، لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، بَلْ هِيَ أَمْوَاتٌ وَلَا يَعْرِفُونَ شَيْئًا، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْعِبَارَاتُ عَلَى وَفْقِ مُعْتَقَدِهِمْ. وَالثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ:

Buna birkaç açıdan cevap verilir: Birincisi: Cansız varlıklar bazen ölü olarak nitelenebilir; nitekim Allah Teâlâ: { يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ } [Rûm: 19] “Ölüden diriyi çıkarır” buyurmuştur. İkincisi: O topluluk bu putları ilahlık ve mabutlukla nitelediklerinde kendilerine: “Durum öyle değildir, aksine onlar ölüdürler ve hiçbir şey bilmezler” denilmiştir; dolayısıyla bu ifadeler onların inancına uygun olarak gelmiştir. Üçüncüsü: O'nun sözüyle kastedilenin,

وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ الْمَلَائِكَةَ، وَكَانَ نَاسٌ مِنَ الْكُفَّارِ يَعْبُدُونَهُمْ فَقَالَ اللَّهُ إِنَّهُمْ أَمْوَاتٌ لَا بُدَّ لَهُمْ مِنَ الْمَوْتِ غَيْرُ أَحْيَاءٍ، أَيْ غَيْرُ بَاقِيَةٍ حَيَاتُهُمْ: وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ أَيْ لَا عِلْمَ لهم بوقت بعثهم والله أعلم.

{ وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } melekler olmasıdır. Kâfirlerden bir grup onlara tapıyordu; Allah da onların ölümlü olduklarını, mutlaka öleceklerini, { غَيْرُ أَحْياءٍ } yani hayatlarının baki olmadığını ve { وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ } yani ne zaman diriltileceklerine dair bir bilgilerinin bulunmadığını bildirmiştir. Doğrusunu Allah bilir.

[سورة النحل (١٦) : الآيات ٢٢ الى ٢٣]

[Nahl Suresi (16), Ayetler 22-23]

إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ (٢٢) لَا جَرَمَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْتَكْبِرِينَ (٢٣)

{ إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ (٢٢) لَا جَرَمَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْتَكْبِرِينَ (٢٣) } “İlahınız tek bir ilahtır. Ahirete inanmayanların kalpleri ise inkârcıdır ve onlar büyüklük taslayanlardır. Şüphe yok ki Allah, onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilir. Şüphesiz O, büyüklük taslayanları sevmez.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا زَيَّفَ فِيمَا تَقَدَّمَ طَرِيقَةَ عَبَدَةِ الْأَوْثَانِ وَالْأَصْنَامِ وَبَيَّنَ فَسَادَ مَذْهَبِهِمْ بِالدَّلَائِلِ الْقَاهِرَةِ قَالَ: إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ ثُمَّ ذَكَرَ تَعَالَى مَا لِأَجْلِهِ أَصَرَّ الْكُفَّارُ عَلَى الْقَوْلِ بِالشِّرْكِ وَإِنْكَارِ التَّوْحِيدِ فَقَالَ: فَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ وَالْمَعْنَى أَنَّ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَيَرْغَبُونَ فِي الْفَوْزِ بِالثَّوَابِ الدَّائِمِ وَيَخَافُونَ الْوُقُوعَ فِي الْعِقَابِ الدَّائِمِ إِذَا سَمِعُوا الدَّلَائِلَ وَالتَّرْغِيبَ وَالتَّرْهِيبَ، خَافُوا الْعِقَابَ فَتَأَمَّلُوا وَتَفَكَّرُوا فِيمَا يَسْمَعُونَهُ، فَلَا جَرَمَ يَنْتَفِعُونَ بِسَمَاعِ الدَّلَائِلِ، وَيَرْجِعُونَ مِنَ الْبَاطِلِ إِلَى الْحَقِّ، أَمَّا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَيُنْكِرُونَهَا فَإِنَّهُمْ لَا يَرْغَبُونَ فِي حُصُولِ الثَّوَابِ وَلَا يَرْهَبُونَ مِنَ الْوُقُوعِ فِي الْعِقَابِ فَيَبْقُونَ مُنْكِرِينَ لِكُلِّ كَلَامٍ يُخَالِفُ قَوْلَهُمْ وَيَسْتَكْبِرُونَ عَنِ الرُّجُوعِ إِلَى قَوْلِ غَيْرِهِمْ، فَلَا جَرَمَ يَبْقُونَ مُصِرِّينَ عَلَى مَا كَانُوا عَلَيْهِ مِنَ الْجَهْلِ وَالضَّلَالِ.

Bil ki Allah Teâlâ önceki ayetlerde putlara ve heykellere tapanların yolunu çürütüp kesin delillerle onların mezhebinin bozukluğunu açıklayınca: { إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ } “İlahınız tek bir ilahtır” buyurmuştur. Sonra Allah Teâlâ, kâfirlerin şirke sarılmalarının ve tevhidi inkâr etmelerinin sebebini zikrederek şöyle buyurmuştur: { فَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ } “Ahirete inanmayanların kalpleri ise inkârcıdır ve onlar büyüklük taslayanlardır”. Bunun anlamı şudur: Ahirete inanan, ebedi sevaba kavuşmayı arzulayan ve ebedi azaba düşmekten korkan kimseler delilleri, teşvik ve korkutmayı duyduklarında azaptan korkup duydukları şey üzerinde düşünür ve tefekkür ederler; dolayısıyla delilleri işitmekten faydalanır, batıldan hakka dönerler. Ahirete inanmayan ve onu inkâr edenlere gelince, onlar sevaba kavuşmayı arzulamazlar ve azaba düşmekten de korkmazlar; bu yüzden kendi sözlerine muhalif olan her sözü inkâr etmeyi sürdürürler ve başkasının sözüne dönmeyi gururlarına yediremezler; böylece içinde bulundukları cehalet ve sapıklık üzere ısrarcı kalmaya devam ederler.

ثم قال تَعَالَى: لَا جَرَمَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى يَعْلَمُ أَنَّ إِصْرَارَهُمْ عَلَى هَذِهِ الْمَذَاهِبِ الْفَاسِدَةِ لَيْسَ لِأَجْلِ شُبْهَةٍ تَصَوَّرُوهَا أَوْ إِشْكَالٍ تَخَيَّلُوهُ، بَلْ ذَلِكَ لِأَجْلِ التَّقْلِيدِ وَالنَّفْرَةِ عَنِ الرُّجُوعِ إِلَى الْحَقِّ وَالشَّغَفِ بِنُصْرَةِ مَذَاهِبِ الْأَسْلَافِ وَالتَّكَبُّرِ وَالنَّخْوَةِ. فَلِهَذَا قَالَ: إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْتَكْبِرِينَ وَهَذَا الْوَعِيدُ يَتَنَاوَلُ كُلَّ المتكبرين.

Sonra Allah Teâlâ: { لَا جَرَمَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ } “Şüphe yok ki Allah, onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilir” buyurmuştur. Bunun anlamı şudur: Allah Teâlâ bilir ki onların bu bozuk mezheplerde ısrar etmeleri, zihinlerinde oluşan bir şüpheden veya tasavvur ettikleri bir müşkülden ötürü değildir; bilakis bu taklit, hakka dönmekten nefret etme, geçmişlerin mezheplerine arka çıkma düşkünlüğü, kibir ve gurur sebebiyledir. İşte bu yüzden: { إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْتَكْبِرِينَ } “Şüphesiz O, büyüklük taslayanları sevmez” buyurmuştur. Bu tehdit bütün kibirlenenleri kapsamaktadır.

[سورة النحل (١٦) : الآيات ٢٤ الى ٢٥]

[Nahl Suresi (16), Ayetler 24-25]

وَإِذا قِيلَ لَهُمْ مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٢٤) لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ كامِلَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ وَمِنْ أَوْزارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ أَلا ساءَ مَا يَزِرُونَ (٢٥)

{ وَإِذا قِيلَ لَهُمْ مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٢٤) لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ كامِلَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ وَمِنْ أَوْزارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ أَلا ساءَ مَا يَزِرُونَ (٢٥) } “Onlara: ‘Rabbiniz ne indirdi?’ denildiği zaman, ‘Öncekilerin masalları!’ derler. Kıyamet gününde kendi günahlarını tam olarak ve bilgisizce saptırdıkları kimselerin günahlarından bir kısmını yüklenmeleri için [böyle derler]. Dikkat edin! Yüklendikleri şey ne kötüdür!”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَالَغَ فِي تَقْرِيرِ دَلَائِلِ التَّوْحِيدِ وَأَوْرَدَ الدَّلَائِلَ الْقَاهِرَةَ فِي إِبْطَالِ مَذَاهِبِ عَبَدَةِ الْأَصْنَامِ، ذَكَرَ بَعْدَ ذَلِكَ شُبُهَاتِ مُنْكِرِي النُّبُوَّةِ مَعَ الْجَوَابِ عَنْهَا.

Bil ki Allah Teâlâ tevhid delillerini etraflıca ortaya koyup putperestlerin mezheplerini iptal eden kesin delilleri zikrettikten sonra, nübüvveti inkâr edenlerin şüphelerini ve bunlara verilen cevapları zikretmiştir.

فَالشُّبْهَةُ الْأُولَى: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمَّا احْتَجَّ عَلَى صِحَّةِ نُبُوَّةِ نَفْسِهِ بِكَوْنِ الْقُرْآنِ مُعْجِزَةً طَعَنُوا فِي الْقُرْآنِ وَقَالُوا: إِنَّهُ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ، وَلَيْسَ هُوَ مِنْ جِنْسِ الْمُعْجِزَاتِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Birinci şüphe: Resûlullah ﷺ kendi peygamberliğinin doğruluğuna Kur'an'ın mucize oluşunu delil getirince, onlar Kur'an'a dil uzatıp: “O, öncekilerin masallarıdır; mucizeler türünden değildir” dediler. Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ ذَلِكَ السَّائِلَ مَنْ كَانَ؟ قِيلَ هُوَ كَلَامُ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ، وَقِيلَ هُوَ قَوْلُ الْمُسْلِمِينَ لَهُمْ، وَقِيلَ: هُوَ قَوْلُ الْمُقْتَسِمِينَ الَّذِينَ اقْتَسَمُوا مَدَاخِلَ مَكَّةَ يُنَفِّرُونَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِذَا سَأَلَهُمْ وُفُودُ الْحَاجِّ عَمَّا أُنْزِلَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.

Birinci Mesele: Bu soruyu soranın kim olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bunun birbirlerine söyledikleri söz olduğu söylenmiştir; Müslümanların onlara sözü olduğu söylenmiştir; Mekke'nin girişlerini paylaşıp hac heyetleri Resûlullah'a ﷺ indirilen şey hakkında soru sorduğunda insanları Resûlullah'tan ﷺ uzaklaştıran muktasimînin (bölüşenlerin) sözü olduğu da söylenmiştir.

المسألة الثَّانِيَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: كَيْفَ يَكُونُ تَنْزِيلُ رَبِّهِمْ أَسَاطِيرَ الْأَوَّلِينَ؟

İkinci Mesele: Birisi şöyle diyebilir: Rablerinin indirdiği şey nasıl öncekilerin masalları olabilir?

وَجَوَابُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مَذْكُورٌ عَلَى سَبِيلِ السُّخْرِيَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى عَنْهُمْ: إِنَّ رَسُولَكُمُ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ لَمَجْنُونٌ [الشُّعَرَاءِ: ٢٧] ، وقوله: يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ [الْحِجْرِ: ٦] وقوله:

Buna birkaç vecihle cevap verilir: Birincisi: Bu, Allah Teâlâ'nın onlardan naklettiği: { إِنَّ رَسُولَكُمُ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ لَمَجْنُونٌ } [Şuarâ: 27] “Size gönderilen elçiniz kesinlikle delidir”, { يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ } [Hicr: 6] “Ey kendisine zikir indirilen! Sen kesinlikle delisin” ve:

يا أَيُّهَا السَّاحِرُ ادْعُ لَنا رَبَّكَ [الزُّخْرُفِ: ٤٩] . الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ هَذَا الَّذِي تَذْكُرُونَ أَنَّهُ مُنْزَّلٌ مِنْ رَبِّكُمْ هُوَ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ. الثَّالِثُ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ هَذَا الْقُرْآنَ بِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ مِمَّا أَنْزَلَهُ اللَّهُ لَكِنَّهُ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ لَيْسَ فِيهِ شَيْءٌ مِنَ الْعُلُومِ وَالْفَصَاحَةِ وَالدَّقَائِقِ وَالْحَقَائِقِ.

{ يا أَيُّهَا السَّاحِرُ ادْعُ لَنا رَبَّكَ } [Zuhruf: 49] “Ey büyücü! Bizim için Rabbine dua et” sözleri gibi alay yollu zikredilmiştir. İkincisi: Takdirin, “Rabbinizden indirildiğini söylediğiniz bu şey öncekilerin masallarıdır” şeklinde olmasıdır. Üçüncüsü: Maksadın, “Bu Kur'an Allah'ın indirdiği bir şey olduğu farz edilse bile, öncekilerin masallarıdır; onda ilimlerden, fesahatten, inceliklerden ve hakikatlerden hiçbir şey yoktur” şeklinde olması muhtemeldir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى شُبَهَهُمْ قَالَ: لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ كامِلَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ اللَّامُ فِي لِيَحْمِلُوا لَامُ الْعَاقِبَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَصِفُوا الْقُرْآنَ بِكَوْنِهِ أَسَاطِيرَ الْأَوَّلِينَ لِأَجْلِ أَنْ يَحْمِلُوا الْأَوْزَارَ، وَلَكِنْ لَمَّا كَانَتْ عَاقِبَتُهُمْ ذَلِكَ حَسُنَ ذِكْرُ هَذِهِ اللَّامِ كَقَوْلِهِ: فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً [الْقَصَصِ: ٨] وَقَوْلُهُ: كامِلَةً مَعْنَاهُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُخَفِّفُ مِنْ عِقَابِهِمْ شَيْئًا، بَلْ يُوصِلُ ذَلِكَ الْعِقَابَ بِكُلِّيَّتِهِ إِلَيْهِمْ، وَأَقُولُ: هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى قَدْ يُسْقِطُ بَعْضَ الْعِقَابِ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ، إِذْ لَوْ كَانَ هَذَا الْمَعْنَى حَاصِلًا فِي حَقِّ الْكُلِّ، لَمْ يَكُنْ لِتَخْصِيصِ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ بِهَذَا التَّكْمِيلِ مَعْنًى، وَقَوْلُهُ: وَمِنْ أَوْزارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ مَعْنَاهُ: وَيَحْصُلُ لِلرُّؤَسَاءِ مِثْلُ أَوْزَارِ الْأَتْبَاعِ، وَالسَّبَبُ فِيهِ مَا

Bil ki Allah Teâlâ onların şüphelerini nakledince: { لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ كامِلَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Kıyamet gününde kendi günahlarını tam olarak yüklenmeleri için” buyurmuştur. { لِيَحْمِلُوا } ifadesindeki lâm (ل), akıbet lâmıdır. Çünkü onlar günah yüklenmek amacıyla Kur'an'ı “öncekilerin masalları” diye nitelememişlerdir; fakat akıbetleri bu olacağı için: { فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } [Kasas: 8] “Firavun ailesi onu kendilerine bir düşman ve bir keder olsun diye [akıbeti böyle olacağı halde] aldı” ayetinde olduğu gibi bu lâmın zikredilmesi uygun düşmüştür. O'nun: { كامِلَةً } (tam olarak) sözünün anlamı şudur: Allah Teâlâ onların azabından hiçbir şeyi hafifletmez, bilakis o azabı bütünüyle onlara ulaştırır. Ben derim ki: Bu, Allah Teâlâ'nın müminlerden azabın bir kısmını düşürebileceğine delalet eder; çünkü şayet bu anlam herkes hakkında geçerli olsaydı, bu kâfirlerin bu tamamlama (kâmile) ifadesiyle tahsis edilmesinin bir anlamı kalmazdı. O'nun: { وَمِنْ أَوْزارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ } sözünün anlamı ise şudur: Önderlere, tâbilerinin günahlarının bir misli de yüklenir. Bunun sebebi ise,

رُوِيَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «أَيُّمَا دَاعٍ دَعَا إِلَى الْهُدَى فَاتُّبِعَ كَانَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِ مَنِ اتَّبَعَهُ لَا يَنْقُصُ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْءٌ وَأَيُّمَا دَاعٍ دَعَا إِلَى ضَلَالَةٍ فَاتُّبِعَ كَانَ عَلَيْهِ مِثْلُ وِزْرِ مَنِ اتَّبَعَهُ لَا يَنْقُصُ مِنْ آثَامِهِمْ شَيْءٌ» .

Resûlullah'tan ﷺ rivayet edilen şu hadistir: “Kim hidayete çağırır ve kendisine uyulursa, onların ecirlerinden hiçbir şey eksilmeksizin kendisine uyanların ecri kadar ecir alır. Kim de sapıklığa çağırır ve kendisine uyulursa, onların günahlarından hiçbir şey eksilmeksizin kendisine uyanların günahı kadar günah ona yüklenir.”

وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُ تَعَالَى يُوصِلُ الْعِقَابَ الَّذِي يَسْتَحِقُّهُ الْأَتْبَاعُ إِلَى الرُّؤَسَاءِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذَا لَا يَلِيقُ بِعَدْلِ اللَّهِ تَعَالَى، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى [النَّجْمِ: ٣٩] وَقَوْلُهُ: وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى [الْإِسْرَاءِ: ١٥] بَلِ الْمَعْنَى: أَنَّ الرَّئِيسَ إِذَا وَضَعَ سُنَّةً قَبِيحَةً عَظُمَ عِقَابُهُ، حَتَّى أَنَّ ذَلِكَ الْعِقَابَ يَكُونُ مُسَاوِيًا لِكُلِّ مَا يَسْتَحِقُّهُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَتْبَاعِ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَلَفْظَةُ: (مِنْ) فِي قَوْلِهِ: وَمِنْ أَوْزارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ لَيْسَتْ لِلتَّبْعِيضِ، لِأَنَّهَا لَوْ كَانَتْ لِلتَّبْعِيضِ لَخَفَّ عَنِ الْأَتْبَاعِ بَعْضُ أَوْزَارِهِمْ، وَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ،

Bil ki bundan maksat, Allah Teâlâ'nın tâbilerin hak ettiği azabı önderlere aktarması demek değildir; zira bu, Allah Teâlâ'nın adaletine uygun düşmez. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى } [Necm: 39] “İnsan için ancak çalıştığının karşılığı vardır” ve: { وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } [İsrâ: 15] “Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez” ayetleridir. Bilakis anlam şudur: Önder çirkin bir çığır açtığında, onun azabı o kadar büyür ki bu azap tâbilerden her birinin hak ettiği azabın tamamına denk olur. Vâhidî şöyle demiştir: O'nun: { وَمِنْ أَوْزارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ } sözündeki { مِنْ } (min) edatı teb'îz (kısmilik) için değildir; zira teb'îz için olsaydı tâbilerin günahlarından bir kısmı hafiflerdi, bu ise caiz değildir;

لِقَوْلِهِ ﵇: «مِنْ غَيْرِ أَنْ يَنْقُصَ مِنْ أَوْزَارِهِمْ شَيْءٌ» .

Zira Aleyhisselâm: “Onların günahlarından hiçbir şey eksilmeksizin” buyurmuştur.

وَلَكِنَّهَا لِلْجِنْسِ، أَيْ لِيَحْمِلُوا مِنْ جِنْسِ أَوْزَارِ الْأَتْبَاعِ. وَقَوْلُهُ: بِغَيْرِ عِلْمٍ يَعْنِي أَنَّ هَؤُلَاءِ الرُّؤَسَاءَ إِنَّمَا يُقْدِمُونَ عَلَى هَذَا الْإِضْلَالِ جَهْلًا مِنْهُمْ بِمَا يَسْتَحِقُّونَهُ مِنَ الْعَذَابِ الشَّدِيدِ عَلَى ذَلِكَ الْإِضْلَالِ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى خَتَمَ الْكَلَامَ بِقَوْلِهِ: أَلا ساءَ مَا يَزِرُونَ وَالْمَقْصُودُ الْمُبَالَغَةُ فِي الزَّجْرِ.

Aksine bu edat cins içindir; yani tâbilerin günahları cinsinden [günah] yüklenirler. O'nun: { بِغَيْرِ عِلْمٍ } (bilgisizce) sözü ise, bu önderlerin bu saptırmaya ancak bu saptırma sebebiyle hak edecekleri şiddetli azabı bilmedikleri için cüret ettikleri anlamına gelir. Sonra Allah Teâlâ sözü: { أَلا ساءَ مَا يَزِرُونَ } “Dikkat edin! Yüklendikleri şey ne kötüdür!” buyruğu ile tamamlamıştır; buradaki maksat men etmede mübalağadır.

فَإِنْ قِيلَ: إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنِ الْقَوْمِ هَذِهِ الشُّبْهَةَ لَمْ يُجِبْ عَنْهَا، بَلِ اقْتَصَرَ عَلَى مَحْضِ الْوَعِيدِ، فَمَا السَّبَبُ فِيهِ؟

Eğer: “Allah Teâlâ o topluluktan bu şüpheyi nakledince buna cevap vermemiş, sadece sırf tehditle yetinmiştir; bunun sebebi nedir?” denilirse,

قُلْنَا: السَّبَبُ فِيهِ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ كَوْنَ الْقُرْآنِ مُعْجِزًا بِطَرِيقَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ ﷺ تَحَدَّاهُمْ بِكُلِّ الْقُرْآنِ، وَتَارَةً بِعَشْرِ سُوَرٍ، وَتَارَةً بِسُورَةٍ وَاحِدَةٍ، وَتَارَةً بِحَدِيثٍ وَاحِدٍ، وَعَجَزُوا عَنِ الْمُعَارَضَةِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ مُعْجِزًا.

Biz deriz ki: Bunun sebebi, Allah Teâlâ'nın Kur'an'ın mucize olduğunu iki yolla açıklamış olmasıdır: Birincisi: Peygamber ﷺ onlara meydan okumuş; bazen Kur'an'ın tamamıyla, bazen on sureyle, bazen tek bir sureyle, bazen de tek bir sözle meydan okumuş ve onlar buna benzer bir söz getirmekten aciz kalmışlardır; bu da onun mucize olduğuna delalet eder.

الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى هَذِهِ الشُّبْهَةَ بِعَيْنِهَا فِي آيَةٍ أُخْرَى وَهُوَ قَوْلُهُ: اكْتَتَبَها فَهِيَ تُمْلى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلًا [الْفَرْقَانِ: ٥] وَأَبْطَلَهَا بِقَوْلِهِ: قُلْ أَنْزَلَهُ الَّذِي يَعْلَمُ السِّرَّ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الْفَرْقَانِ: ٦] وَمَعْنَاهُ أَنَّ الْقُرْآنَ مُشْتَمِلٌ عَلَى الْإِخْبَارِ عَنِ الْغُيُوبِ، وَذَلِكَ لَا يَتَأَتَّى إلا ممن يكون عالما بأسرار السموات وَالْأَرْضِ، فَلَمَّا ثَبَتَ كَوْنُ الْقُرْآنِ مُعْجِزًا بِهَذَيْنَ الطَّرِيقَيْنِ، وَتَكَرَّرَ شَرْحُ هَذَيْنِ الطَّرِيقَيْنِ مِرَارًا كَثِيرَةً لَا جَرَمَ اقْتَصَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى مُجَرَّدِ الْوَعِيدِ وَلَمْ يَذْكُرْ مَا يَجْرِي مَجْرَى الجواب عن هذه الشبهة، والله أعلم.

İkincisi: Allah Teâlâ bu şüphenin aynısını başka bir ayette de nakletmiş, o da O'nun: { اكْتَتَبَها فَهِيَ تُمْلى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلًا } [Furkan: 5] “Onu yazdırtmıştır; o sabah akşam kendisine okunmaktadır” sözüdür ve bunu: { قُلْ أَنْزَلَهُ الَّذِي يَعْلَمُ السِّرَّ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [Furkan: 6] “De ki: Onu göklerdeki ve yerdeki sırrı bilen indirmiştir” buyruğu ile iptal etmiştir. Bunun anlamı Kur'an'ın gayblardan haber vermeyi içermesidir; bu ise ancak göklerin ve yerin sırlarını bilen kimseden sadır olabilir. Kur'an'ın mucize olduğu bu iki yolla sabit olup bu iki yolun açıklaması da defalarca tekrar edilince, şüphesiz bu ayette sırf tehditle yetinmiş ve bu şüpheye cevap mahiyetindeki şeyleri zikretmemiştir. Doğrusunu Allah bilir.

[سورة النحل (١٦) : الآيات ٢٦ الى ٢٨]

[Nahl Suresi (16), Ayetler 26-28]

قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتَى اللَّهُ بُنْيانَهُمْ مِنَ الْقَواعِدِ فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَأَتاهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ (٢٦) ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يُخْزِيهِمْ وَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تُشَاقُّونَ فِيهِمْ قالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ إِنَّ الْخِزْيَ الْيَوْمَ وَالسُّوءَ عَلَى الْكافِرِينَ (٢٧) الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ فَأَلْقَوُا السَّلَمَ مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ بَلى إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٢٨)

{ قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتَى اللَّهُ بُنْيانَهُمْ مِنَ الْقَواعِدِ فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَأَتاهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ (٢٦) ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يُخْزِيهِمْ وَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تُشَاقُّونَ فِيهِمْ قالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ إِنَّ الْخِزْيَ الْيَوْمَ وَالسُّوءَ عَلَى الْكافِرِينَ (٢٧) الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ فَأَلْقَوُا السَّلَمَ مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ بَلى إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٢٨) } “Kendilerinden öncekiler de tuzak kurmuşlardı. Bunun üzerine Allah onların binalarına temellerinden geldi [yıktı] da tavan tepelerinden üzerlerine çöktü ve azap onlara farkında olmadıkları bir yerden geldi. Sonra kıyamet gününde Allah onları rezil eder ve: ‘Hakkında [müminlerle] çekişip durduğunuz ortaklarım nerede?’ der. Kendilerine ilim verilenler ise: ‘Şüphesiz bugün rezillik ve kötülük kâfirlerin üzerinedir’ derler. Kendilerine zulmeder oldukları halde meleklerin canlarını aldığı kimseler: ‘Biz hiçbir kötülük yapmıyorduk’ diyerek teslimiyet gösterirler. ‘Hayır! Şüphesiz Allah yapmakta olduklarınızı hakkıyla bilendir.’”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ] اعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْآيَةِ الْمُبَالِغَةُ فِي وَصْفِ وَعِيدِ أُولَئِكَ الْكُفَّارِ، وَفِي الْمُرَادِ بِالَّذِينِ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْلَانِ:

[Allah Teâlâ'nın: { قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } sözü hakkında] Bil ki ayetteki maksat, o kâfirlere yönelik tehdidin tavsifinde mübalağadır. “Kendilerinden öncekiler”den kimin kastedildiği hususunda iki görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ الْأَكْثَرِ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ نُمْرُوذُ بْنُ كَنْعَانَ بَنَى صَرْحًا/ عَظِيمًا بِبَابِلَ طُولُهُ خمسة آلاف ذراع. وفيل فَرْسَخَانِ، وَرَامَ مِنْهُ الصُّعُودَ إِلَى السَّمَاءِ لِيُقَاتِلَ أهلها، فالمراد بالمكر هاهنا بِنَاءُ الصَّرْحِ لِمُقَاتَلَةِ أَهْلِ السَّمَاءِ.

Birinci görüş: Müfessirlerin çoğunluğunun görüşü olup, bundan maksadın Nemrûd b. Ken‘ân olduğudur. O, Babil'de yüksekliği beş bin zira -iki fersah da denilmiştir- olan büyük bir kule inşa etmiş ve gök ehliyle savaşmak üzere oradan göğe çıkmayı hedeflemişti. Buradaki tuzaktan (mekr) maksat, gök ehliyle savaşmak için kule inşa etmesidir.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ الْأَصَحُّ، أَنَّ هَذَا عَامٌّ فِي جَمِيعِ الْمُبْطِلِينَ الَّذِينَ يُحَاوِلُونَ إِلْحَاقَ الضَّرَرِ وَالْمَكْرِ بِالْمُحِقِّينَ.

İkinci görüş: Daha sahih olan görüş olup, bu ifadenin hak ehline zarar vermeye ve tuzak kurmaya çalışan bütün batıl ehli hakkında genel olduğudur.

أما قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَتَى اللَّهُ بُنْيانَهُمْ مِنَ الْقَواعِدِ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Allah Teâlâ'nın: { فَأَتَى اللَّهُ بُنْيانَهُمْ مِنَ الْقَواعِدِ } “Bunun üzerine Allah onların binalarına temellerinden geldi” sözüne gelince; bunda iki mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: أَنَّ الْإِتْيَانَ وَالْحَرَكَةَ عَلَى اللَّهِ مُحَالٌ، فَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ لَمَّا كَفَرُوا أَتَاهُمُ اللَّهُ بِزَلَازِلَ قَلَعَ بِهَا بُنْيَانَهُمْ مِنَ الْقَوَاعِدِ وَالْأَسَاسِ.

Birinci Mesele: Gelmek ve hareket etmek Allah hakkında muhaldir. Maksat şudur: Onlar inkâr edince Allah onlara depremler göndermiş ve binalarını temellerinden ve köklerinden söküp atmıştır.

المسألة الثَّانِيَةُ: فِي قَوْلِهِ: فَأَتَى اللَّهُ بُنْيانَهُمْ مِنَ الْقَواعِدِ قَوْلَانِ:

İkinci Mesele: O'nun: { فَأَتَى اللَّهُ بُنْيانَهُمْ مِنَ الْقَواعِدِ } sözü hakkında iki görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا مَحْضُ التَّمْثِيلِ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ رَتَّبُوا مَنْصُوبَاتٍ لِيَمْكُرُوا بِهَا أَنْبِيَاءَ اللَّهِ تَعَالَى فَجَعَلَ اللَّهُ تَعَالَى حَالَهُمْ فِي تِلْكَ الْمَنْصُوبَاتِ مِثْلَ حَالِ قَوْمٍ بَنَوْا بُنْيَانًا وَعَمَّدُوهُ بِالْأَسَاطِينِ فَانْهَدَمَ ذَلِكَ الْبِنَاءُ، وَضَعُفَتْ تِلْكَ الْأَسَاطِينُ، فَسَقَطَ السَّقْفُ عَلَيْهِمْ. وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُمْ: مَنْ حَفَرَ بِئْرًا لِأَخِيهِ أَوْقَعَهُ اللَّهُ فِيهِ.

Birinci görüş: Bunun sırf bir temsil olduğudur. Anlamı şudur: Onlar Allah Teâlâ'nın peygamberlerine tuzak kurmak için birtakım düzenler kurdular; Allah Teâlâ da bu düzenler karşısındaki durumlarını, bir bina inşa edip onu sütunlarla destekleyen, ardından o binası yıkılıp sütunları zayıflayan ve tavanı üzerlerine çöken bir topluluğun durumu gibi kıldı. Bunun benzeri: “Kardeşi için kuyu kazan kimseyi Allah o kuyuya düşürür” sözüdür.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ مَا دَلَّ عَلَيْهِ الظَّاهِرُ، وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى أَسْقَطَ عَلَيْهِمُ السَّقْفَ وَأَمَاتَهُمْ تَحْتَهُ، وَالْأَوَّلُ أَقْرَبُ إِلَى الْمَعْنَى.

İkinci görüş: Maksadın zahirin delalet ettiği şey olduğudur; o da Allah Teâlâ'nın tavanı onların üzerine çökertip onları onun altında öldürdüğüdür. Birinci görüş anlama daha yakındır.

أما قوله تَعَالَى: فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ فَفِيهِ سُؤَالٌ: وَهُوَ أَنَّ السَّقْفَ لَا يَخِرُّ إِلَّا مِنْ فَوْقِهِمْ، فَمَا مَعْنَى هَذَا الْكَلَامِ.

Allah Teâlâ'nın: { فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ } “Tavan tepelerinden üzerlerine çöktü” sözüne gelince; burada şöyle bir soru ortaya çıkar: Tavan zaten ancak onların üstünden çöker; o halde bu ifadenin anlamı nedir?

وَجَوَابُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْمَقْصُودُ التَّأْكِيدَ. وَالثَّانِي: رُبَّمَا خَرَّ السَّقْفُ، وَلَا يَكُونُ تَحْتَهُ أَحَدٌ، فَلَمَّا قَالَ: فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ دَلَّ هَذَا الْكَلَامُ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا تَحْتَهُ، وَحِينَئِذٍ يُفِيدُ هَذَا الْكَلَامُ أَنَّ الْأَبْنِيَةَ قَدْ تَهَدَّمَتْ وَهُمْ مَاتُوا تَحْتَهَا. وَقَوْلُهُ: وَأَتاهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ إِنْ حَمَلْنَا هَذَا الْكَلَامَ عَلَى مَحْضِ التَّمْثِيلِ فَالْأَمْرُ ظَاهِرٌ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمُ اعْتَمَدُوا عَلَى مَنْصُوبَاتِهِمْ. ثُمَّ تَوَلَّدَ الْبَلَاءُ مِنْهَا بِأَعْيَانِهَا، وَإِنْ حَمَلْنَاهُ عَلَى الظَّاهِرِ فَالْمَعْنَى أَنَّهُ نَزَلَ ذَلِكَ السَّقْفُ عَلَيْهِمْ بَغْتَةً، لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ أَعْظَمَ فِي الزَّجْرِ لِمَنْ سَلَكَ مِثْلَ سَبِيلِهِمْ، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ عَذَابَهُمْ لَا يَكُونُ مَقْصُورًا عَلَى هَذَا الْقَدْرِ، بَلِ اللَّهُ تَعَالَى يُخْزِيهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَالْخِزْيُ هُوَ الْعَذَابُ مَعَ الْهَوَانِ، وَفَسَّرَ تَعَالَى ذَلِكَ الْهَوَانَ بِأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ لَهُمْ: أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تُشَاقُّونَ فِيهِمْ وَفِيهِ أَبْحَاثٌ:

Buna iki vecihle cevap verilir: Birincisi: Maksadın pekiştirme (tekit) olmasıdır. İkincisi: Bazen tavan çöker de altında kimse bulunmaz; Allah Teâlâ: { فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ } buyurunca bu ifade onların tavanın altında bulunduklarına delalet etmiş olur. Bu durumda söz konusu ifade binaların yıkıldığını ve onların bu binaların altında kalarak öldüklerini bildirir. O'nun: { وَأَتاهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ } “Ve azap onlara farkında olmadıkları bir yerden geldi” sözüne gelince; şayet bu ifadeyi sırf bir temsile hamledersek mesele açıktır. Anlamı şudur: Onlar kendi kurdukları düzenlere güvendiler, sonra bela bizzat bu düzenlerden kaynaklandı. Şayet zahirine hamledersek anlam, o tavanın ansızın üzerlerine inmesidir; çünkü böyle olması, onların tuttuğu yolu tutanlar için caydırıcılıkta daha büyüktür. Sonra Allah Teâlâ onların azabının bu kadarıyla sınırlı kalmayacağını, bilakis Allah Teâlâ'nın kıyamet gününde onları rezil edeceğini açıklamıştır. Hizy (خِزْي), aşağılanmayla birlikte olan azaptır. Allah Teâlâ bu aşağılanmayı onlara: { أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تُشَاقُّونَ فِيهِمْ } “Hakkında çekişip durduğunuz ortaklarım nerede?” buyurmasıyla tefsir etmiştir. Bunda birkaç inceleme vardır:

البحث الْأَوَّلُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: قَوْلُهُ: أَيْنَ شُرَكائِيَ مَعْنَاهُ: أَيْنَ شُرَكَائِيَ فِي زَعْمِكُمْ وَاعْتِقَادِكُمْ. وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَيْنَ شُرَكاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ [الْأَنْعَامِ: ٢٢] وَقَالَ أَيْضًا: وَقالَ شُرَكاؤُهُمْ مَا كُنْتُمْ إِيَّانا/ تَعْبُدُونَ [يُونُسَ: ٢٨] وَإِنَّمَا حَسُنَتْ هَذِهِ الْإِضَافَةُ لِأَنَّهُ يَكْفِي فِي حُسْنِ الْإِضَافَةِ أَدْنَى سَبَبٍ، وَهَذَا كَمَا يُقَالُ لِمَنْ يَحْمِلُ خَشَبَةً خُذْ طَرَفَكَ وَآخُذُ طَرَفِي، فَأُضِيفَ الطَّرَفُ إِلَيْهِ.

Birinci İnceleme: Zeccâc şöyle demiştir: O'nun: { أَيْنَ شُرَكائِيَ } sözünün anlamı: “Sizin iddianıza ve inancınıza göre Benim ortaklarım nerede?” demektir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { أَيْنَ شُرَكاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } [En'âm: 22] “İddia edip durduğunuz ortaklarınız nerede?” sözüdür. Yine: { وَقالَ شُرَكاؤُهُمْ مَا كُنْتُمْ إِيَّانا تَعْبُدُونَ } [Yûnus: 28] “Ortakları dedi ki: Siz bize tapmıyordunuz” buyurmuştur. Bu tamlamanın (izafetin) güzel olması, izafetin güzelliği için en ufak bir sebebin yeterli olmasındandır. Nitekim odun taşıyan birine: “Sen kendi tarafını tut, ben de kendi tarafımı tutayım” denilmesinde olduğu gibi taraf ona izafe edilmiştir.

البحث الثَّانِي: قَوْلُهُ: تُشَاقُّونَ فِيهِمْ أَيْ تُعَادُونَ وَتُخَاصِمُونَ الْمُؤْمِنِينَ فِي شَأْنِهِمْ، وَقِيلَ: الْمُشَاقَّةُ عِبَارَةٌ عَنْ كَوْنِ أَحَدِ الْخَصْمَيْنِ فِي شِقٍّ وَكَوْنِ الْآخَرِ فِي الشِّقِّ الْآخَرِ.

İkinci İnceleme: O'nun: { تُشَاقُّونَ فِيهِمْ } sözü, yani “onların hakkında müminlere düşmanlık edip onlarla çekişiyordunuz” demektir. Müşâkka (مُشَاقَّة) kelimesinin, hasımlardan birinin bir tarafta (şık), diğerinin de öbür tarafta bulunmasından ibaret olduğu da söylenmiştir.

البحث الثَّالِثُ: قَرَأَ نَافِعٌ: تُشَاقُّونَ بِكَسْرِ النُّونِ عَلَى الْإِضَافَةِ، وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِ النُّونِ عَلَى الْجَمْعِ.

Üçüncü İnceleme: Nâfi‘, izafet üzere nûn harfini kesre ile { تُشَاقُّونِ } şeklinde okumuştur. Diğer kıraat imamları ise cemi üzere nûn harfini fetha ile okumuşlardır.

ثم قال تَعَالَى: قالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ إِنَّ الْخِزْيَ الْيَوْمَ وَالسُّوءَ عَلَى الْكافِرِينَ وَفِيهِ بَحْثَانِ:

Sonra Allah Teâlâ: { قالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ إِنَّ الْخِزْيَ الْيَوْمَ وَالسُّوءَ عَلَى الْكافِرِينَ } “Kendilerine ilim verilenler ise: ‘Şüphesiz bugün rezillik ve kötülük kâfirlerin üzerinedir’ derler” buyurmuştur. Bunda iki inceleme vardır:

البحث الْأَوَّلُ: قالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ الْمَلَائِكَةَ، وَقَالَ آخَرُونَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ يَقُولُونَ حِينَ يَرَوْنَ خِزْيَ الْكُفَّارِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ الْخِزْيَ الْيَوْمَ وَالسُّوءَ عَلَى الْكَافِرِينَ، وَالْفَائِدَةُ فِيهِ أَنَّ الْكُفَّارَ كَانُوا يُنْكِرُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ فِي الدُّنْيَا فَإِذَا ذَكَرَ الْمُؤْمِنُ هَذَا الْكَلَامَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي مَعْرِضِ إِهَانَةِ الْكَافِرِ كَانَ وَقْعُ هَذَا الْكَلَامِ عَلَى الْكَافِرِ وَتَأْثِيرُهُ فِي إِيذَائِهِ أَكْمَلَ وَحُصُولُ الشَّمَاتَةِ بِهِ أَقْوَى.

Birinci İnceleme: { قالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ } hakkında İbn Abbas: “Melekleri kastetmektedir” demiştir. Diğerleri ise bunların, kıyamet gününde kâfirlerin rezilliğini gördüklerinde: “Şüphesiz bugün rezillik ve kötülük kâfirlerin üzerinedir” diyen müminler olduğunu söylemişlerdir. Bundaki fayda şudur: Kâfirler dünyada müminleri kınıyor ve reddediyorlardı; mümin kıyamet gününde kâfiri aşağılama makamında bu sözü zikredince, bu sözün kâfir üzerindeki etkisi ve ona acı vermesi daha tam olur, ona karşı üstünlük duygusu daha güçlü gerçekleşir.

البحث الثَّانِي: الْمُرْجِئَةُ احْتَجُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْعَذَابَ مُخْتَصٌّ بِالْكَافِرِ قَالُوا لِأَنَّ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الْخِزْيَ الْيَوْمَ وَالسُّوءَ عَلَى الْكافِرِينَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَاهِيَّةَ الْخِزْيِ وَالسُّوءِ فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ مُخْتَصَّةٌ بِالْكَافِرِ، وَذَلِكَ يَنْفِي حُصُولَ هَذِهِ الْمَاهِيَّةِ فِي حَقِّ غَيْرِهِمْ، وَتَأَكَّدَ هَذَا بِقَوْلِ مُوسَى ﵇: إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنا أَنَّ الْعَذابَ عَلى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى [طه: ٤٨] ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ عَذَابَ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ فَقَالَ: الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ قَرَأَ حَمْزَةُ: يَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ بِالْيَاءِ لِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ ذُكُورٌ، وَالْبَاقُونَ بِالتَّاءِ لِلَّفْظِ.

İkinci İnceleme: Mürcie mezhebi, azabın kâfire has olduğuna bu ayetle delil getirmiştir. Onlar şöyle demişlerdir: Çünkü Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الْخِزْيَ الْيَوْمَ وَالسُّوءَ عَلَى الْكافِرِينَ } sözü, kıyamet gününde rezillik ve kötülük mahiyetinin kâfire has olduğuna delalet eder; bu da bu mahiyetin onlar dışındakiler hakkında gerçekleşmesini nefyeder. Bu husus Mûsâ'nın (aleyhisselâm): { إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنا أَنَّ الْعَذابَ عَلى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى } [Tâhâ: 48] “Bize azabın yalanlayan ve yüz çeviren kimse üzerine olduğu vahyolundu” sözüyle de pekişmektedir. Sonra Allah Teâlâ bu kâfirlerin azabını başka bir yönden niteleyerek şöyle buyurmuştur: { الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ } “Kendilerine zulmeder oldukları halde meleklerin canlarını aldığı kimseler”. Hamza, meleklerin müzekker olmasından ötürü ye (ي) ile { يَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ } şeklinde okumuştur. Diğerleri ise lafza binaen te (ت) ile okumuşlardır.

ثم قال: فَأَلْقَوُا السَّلَمَ مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ وَفِيهِ قَوْلَانِ:

Sonra şöyle buyurmuştur: { فَأَلْقَوُا السَّلَمَ مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ } “‘Biz hiçbir kötülük yapmıyorduk’ diyerek teslimiyet gösterirler”. Bunda iki görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ إِلْقَاءَ السَّلَمِ عِنْدَ الْقُرْبِ مِنَ الْمَوْتِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَسْلَمُوا وَأَقَرُّوا لِلَّهِ بِالْعُبُودِيَّةِ عِنْدَ الْمَوْتِ. وَقَوْلُهُ: مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ أَيْ قَالُوا مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ! وَالْمُرَادُ مِنْ هَذَا السُّوءِ الشِّرْكُ، فَقَالَتِ الْمَلَائِكَةُ رَدًّا عَلَيْهِمْ وَتَكْذِيبًا: بَلَى إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ مِنَ التَّكْذِيبِ وَالشِّرْكِ، وَمَعْنَى بَلَى رَدًّا لِقَوْلِهِمْ: مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ وَفِيهِ قَوْلَانِ:

Birinci görüş: Allah Teâlâ onların ölüme yaklaştıkları andaki teslimiyetlerini hikaye etmiştir. İbn Abbas şöyle demiştir: “Ölüm anında teslim olup Allah'a kulluğu ikrar ettiler.” O'nun: { مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ } sözü; yani “Biz hiçbir kötülük yapmıyorduk!” dediler demektir. Bu kötülükten maksat şirktir. Bunun üzerine melekler onları reddetmek ve yalanlamak üzere şöyle dediler: { بَلى إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Hayır! Şüphesiz Allah yalanlama ve şirkten yapmakta olduklarınızı hakkıyla bilendir”. { بَلى } (Hayır/Bilakis) kelimesinin anlamı onların: “Biz hiçbir kötülük yapmıyorduk” sözünü reddetmektir. Bunda iki görüş vardır: