الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ إِلْقَاءَ السَّلَمِ عِنْدَ الْقُرْبِ مِنَ الْمَوْتِ.
Birinci görüş: Allah Teâlâ onların ölüme yaklaştıkları andaki teslimiyetlerini hikaye etmiştir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَمَّ الْكَلَامُ عِنْدَ قَوْلِهِ: ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ ثُمَّ عَادَ الْكَلَامُ إِلَى حِكَايَةِ كَلَامِ الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَلْقَوُا السَّلَمَ وَقَالُوا مَا كُنَّا نَعْمَلُ في الدنيا من سوء، ثم هاهنا اخْتَلَفُوا، فَالَّذِينَ جَوَّزُوا الْكَذِبَ عَلَى أَهْلِ الْقِيَامَةِ، قَالُوا: هَذَا الْقَوْلُ مِنْهُمْ عَلَى سَبِيلِ الْكَذِبِ/ وَإِنَّمَا أَقْدَمُوا عَلَى هَذَا الْكَذِبِ لِغَايَةِ الْخَوْفِ، وَالَّذِينَ قَالُوا إِنَّ الْكَذِبَ لَا يَجُوزُ عَلَيْهِمْ قَالُوا: مَعْنَى الْآيَةِ، مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ عِنْدَ أَنْفُسِنَا أَوْ فِي اعْتِقَادِنَا، وَأَمَّا بَيَانُ أَنَّ الْكَذِبَ عَلَى أَهْلِ الْقِيَامَةِ هَلْ يَجُوزُ أَمْ لَا؟ فَقَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ [الْأَنْعَامِ: ٢٣] وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا: مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ قَالَ بَلَى إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ، وَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ قَائِلُ هَذَا الْقَوْلِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى أَوْ بَعْضُ الْمَلَائِكَةِ رَدًّا عَلَيْهِمْ وَتَكْذِيبًا لَهُمْ، وَمَعْنَى بَلَى الرَّدُّ لِقَوْلِهِمْ: مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ وَقَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ يَعْنِي أَنَّهُ عَالِمٌ بِمَا كُنْتُمْ عَلَيْهِ فِي الدُّنْيَا فَلَا يَنْفَعُكُمْ هَذَا الْكَذِبُ فَإِنَّهُ يُجَازِيكُمْ عَلَى الْكُفْرِ الَّذِي عَلِمَهُ مِنْكُمْ. ثم صرح بذكر العقاب فقال:
İkinci görüş: Söz, O'nun: { ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ } “Kendilerine zulmeder oldukları halde” kavlinde tamamlanmış, sonra söz kıyamet gününde müşriklerin sözünü hikaye etmeye dönmüştür. Anlamı şudur: Onlar kıyamet gününde teslimiyet gösterip “Biz dünyada hiçbir kötülük yapmıyorduk” dediler. Sonra burada ihtilaf etmişlerdir: Kıyamet ehline yalan söylemeyi caiz görenler şöyle dediler: Onların bu sözü yalan kabilindendir. Onlar bu yalana ancak aşırı korkudan dolayı cüret etmişlerdir. Onlar hakkında yalanın caiz olmadığını söyleyenler ise şöyle dediler: Ayetin anlamı; “Kendi nezdimizde veya inancımıza göre hiçbir kötülük yapmıyorduk” demektir. Kıyamet ehlinin yalan söylemesinin caiz olup olmadığının beyanına gelince; bunu En'âm Sûresi'nde, Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } [En'âm: 23] “Sonra onların ‘Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik’ demekten başka bir mazeretleri/fitneleri olmadı” buyruğunun tefsirinde zikretmiştik. Bil ki Allah Teâlâ onların: “Biz hiçbir kötülük yapmıyorduk” dediklerini hikaye edince: { بَلَى إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Hayır! Şüphesiz Allah yapmakta olduklarınızı hakkıyla bilendir” buyurdu. Bu sözü söyleyenin, onları reddetmek ve yalanlamak üzere Allah Teâlâ veya meleklerden bazıları olması uzak bir ihtimal değildir. { بَلَى } (Hayır/Bilakis) kelimesinin anlamı, onların: “Biz hiçbir kötülük yapmıyorduk” sözünü reddetmektir. O'nun: { إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } sözü ise; yani “O, dünyada ne üzere olduğunuzu bilmektedir; dolayısıyla bu yalan size fayda vermez, zira sizden bildiği küfrün cezasını size verecektir” demektir. Sonra azabı açıkça zikrederek şöyle buyurdu:
[سورة النحل (١٦) : آية ٢٩]
[Nahl Sûresi (16), Âyet 29]
فَادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها فَلَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ (٢٩)
{ فَادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها فَلَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ } “O halde, içinde ebedî kalıcılar olarak cehennemin kapılarından girin! Kibirlenenlerin yeri ne kötüdür!” (29)
وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى تَفَاوُتِ مَنَازِلِهِمْ فِي الْعِقَابِ، فَيَكُونُ عِقَابُ بَعْضِهِمْ أَعْظَمَ مِنْ عِقَابِ بَعْضٍ، وَإِنَّمَا صَرَّحَ تَعَالَى بِذِكْرِ الْخُلُودِ لِيَكُونَ الْغَمُّ وَالْحَزَنُ أَعْظَمَ.
Bu, onların azaptaki derecelerinin farklı olduğuna delalet eder; böylece bazılarının cezası bazılarının cezasından daha büyük olur. Allah Teâlâ'nın ebedîliği (hulûdü) açıkça zikretmesi ise keder ve üzüntünün daha büyük olması içindir.
ثم قال: فَلَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ على قَبُولِ التَّوْحِيدِ وَسَائِرِ مَا أَتَتْ بِهِ الْأَنْبِيَاءُ، وَتَفْسِيرُ التَّكَبُّرِ قَدْ مَرَّ فِي هَذَا الْكِتَابِ غَيْرَ مَرَّةٍ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Sonra: { فَلَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ } “Kibirlenenlerin yeri ne kötüdür!” buyurmuştur; yani tevhidi ve peygamberlerin getirdiği diğer esasları kabul etmeye karşı kibirlenenlerin. Kibrin tefsiri bu kitapta defalarca geçmiştir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٣٠ الى ٣٢]
[Nahl Sûresi (16), Âyetler 30-32]
وَقِيلَ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا ماذا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا خَيْراً لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةٌ وَلَدارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ وَلَنِعْمَ دارُ الْمُتَّقِينَ (٣٠) جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ لَهُمْ فِيها ما يَشاؤُنَ كَذلِكَ يَجْزِي اللَّهُ الْمُتَّقِينَ (٣١) الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ طَيِّبِينَ يَقُولُونَ سَلامٌ عَلَيْكُمْ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٣٢)
{ وَقِيلَ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا ماذا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا خَيْراً لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةٌ وَلَدارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ وَلَنِعْمَ دارُ الْمُتَّقِينَ (٣٠) جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ لَهُمْ فِيها ما يَشاؤُنَ كَذلِكَ يَجْزِي اللَّهُ الْمُتَّقِينَ (٣١) الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ طَيِّبِينَ يَقُولُونَ سَلامٌ عَلَيْكُمْ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٣٢) } “Korunanlara: ‘Rabbiniz ne indirdi?’ dendiğinde: ‘İyilik/hayır’ dediler. Bu dünyada güzel davrananlara bir güzellik vardır. Âhiret yurdu ise elbette daha hayırlıdır. Korunanların yurdu ne güzeldir! (30) Girecekleri Adn cennetleridir; altından ırmaklar akar. Orada diledikleri her şey onlarındır. Allah takvâ sahiplerini işte böyle mükâfatlandırır. (31) Onlar, meleklerin tertemiz olarak canlarını aldıkları kimselerdir. ‘Size selâm olsun! Yapmış olduklarınıza karşılık cennete girin’ derler. (32)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَقِيلَ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا خَيْراً لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَحْوَالَ الْأَقْوَامِ الَّذِينَ إِذَا قِيلَ لَهُمْ مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ؟ قَالُوا: أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ. وَذَكَرَ أَنَّهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ وَمِنْ أَوْزَارِ أَتْبَاعِهِمْ، وَذَكَرَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ تَتَوَفَّاهُمْ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ، وَذَكَرَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ يُلْقُونَ السَّلَمَ، وَذَكَرَ أَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ لَهُمُ ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ، أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ وَصْفِ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ إِذَا قِيلَ لَهُمْ مَاذَا
[Allah Teâlâ'nın: { وَقِيلَ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا خَيْراً لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا } “Korunanlara: ‘Rabbiniz ne indirdi?’ dendiğinde: ‘İyilik/hayır’ dediler. Güzel davrananlara...” kavli hakkında] Bil ki Allah Teâlâ, kendilerine “Rabbiniz ne indirdi?” dendiğinde “Öncekilerin masalları” diyen toplulukların hallerini açıklayıp; kendi günahlarını ve kendilerine uyanların günahlarından bir kısmını yükleneceklerini, meleklerin kendilerine zulmeder oldukları halde canlarını aldığını, âhirette teslimiyet göstereceklerini ve Allah Teâlâ'nın onlara “Cehennem kapılarından girin” diyeceğini zikredince, bunun peşinden kendilerine: “Ne
أَنْزَلَ رَبُّكُمْ؟ قَالُوا خَيْرًا، وَذِكْرِ مَا أَعَدَّهُ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ مِنْ مَنَازِلِ الْخَيْرَاتِ وَدَرَجَاتِ السَّعَادَاتِ لِيَكُونَ وَعْدُ هَؤُلَاءِ مَذْكُورًا مَعَ وَعِيدِ أُولَئِكَ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
indirdi Rabbiniz?” dendiğinde “Hayır/iyilik” diyen müminlerin niteliğini ve bunların vaadi ötekilerin tehdidiyle birlikte zikredilmiş olsun diye dünyada ve âhirette onlar için hazırladığı hayır makamları ile mutluluk derecelerini zikretmeyi getirdi. Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْقَاضِي: يَدْخُلُ تَحْتَ التَّقْوَى أَنْ يَكُونَ تَارِكًا لِكُلِّ الْمُحَرَّمَاتِ فَاعِلًا لِكُلِّ الْوَاجِبَاتِ، وَمَنْ جَمَعَ بَيْنَ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ فَهُوَ مُؤْمِنٌ كَامِلُ الْإِيمَانِ، وَقَالَ أَصْحَابُنَا: يُرِيدُ الَّذِينَ اتَّقَوُا الشِّرْكَ وَأَيْقَنُوا أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ، وَأَقُولُ: هَذَا أَوْلَى مِمَّا قَالَهُ الْقَاضِي، لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّهُ يَكْفِي فِي صِدْقِ قَوْلِهِ فُلَانٌ قَاتِلٌ أَوْ ضَارِبٌ كَوْنُهُ آتِيًا بِقَتْلِ وَاحِدٍ وَضَرْبِ وَاحِدٍ، وَلَا يَتَوَقَّفُ صِدْقُ هَذَا الْكَلَامِ عَلَى كَوْنِهِ آتِيًا بِجَمِيعِ أَنْوَاعِ الْقَتْلِ وَجَمِيعِ أَنْوَاعِ الضَّرْبِ، فَعَلَى هَذَا قَوْلُهُ: وَقِيلَ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا يَتَنَاوَلُ كُلَّ مَنْ أَتَى بِنَوْعٍ وَاحِدٍ مِنْ أَنْوَاعِ التَّقْوَى إِلَّا أَنَّا أَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ التَّقْوَى عَنِ الْكُفْرِ وَالشِّرْكِ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَزِيدَ عَلَى هَذَا الْقَيْدِ لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ تَقْيِيدُ الْمُطْلَقِ خِلَافَ الْأَصْلِ، كَانَ تَقْيِيدُ الْمُقَيِّدِ أَكْثَرَ مُخَالَفَةً لِلْأَصْلِ، وَأَيْضًا فَلِأَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا ذَكَرَ هَؤُلَاءِ فِي مُقَابَلَةِ أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَأَشْرَكُوا، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مَنِ اتَّقَى عَنْ ذَلِكَ الْكُفْرِ وَالشِّرْكِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Birinci Mesele: Kadı [Abdülcebbâr] şöyle demiştir: Takvânın kapsamına, bütün haramları terk edip bütün vacipleri yerine getirmek girer; bu iki hususu kendinde toplayan kimse tam imanlı bir mümindir. Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri) ise şöyle demiştir: [Ayet], şirkten sakınan ve Allah'tan başka ilah olmadığına, Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğuna kesin olarak inanan kimseleri kastetmektedir. Ben de derim ki: Bu [ikinci görüş], Kadı'nın söylediğinden daha evladır. Çünkü biz, ‘Filan kişi katildir veya vurucudur’ sözünün doğruluğu için onun bir tek öldürme veya bir tek vurma fiilini işlemiş olmasının yeterli olduğunu, bu sözün doğruluğunun bütün öldürme ve vurma türlerini işlemiş olmasına bağlı olmadığını açıkladık. Buna göre O'nun: { وَقِيلَ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا } “Korunanlara dendiğinde...” buyruğu, takvâ türlerinden bir türü yerine getiren herkesi kapsar. Ne var ki biz küfür ve şirkten sakınmanın mutlaka gerekli olduğu hususunda icmâ ettik; dolayısıyla bu kaydın üzerine fazlasını eklememek vacip oldu. Zira mutlak olanı kayıtlama asla aykırı olduğu gibi, mukayyedi [daha da] kayıtlamak asla daha çok aykırıdır. Ayrıca Allah Teâlâ bunları, küfredip şirk koşanların karşısında zikretmiştir; dolayısıyla maksadın o küfür ve şirkten sakınan kimseler olması vacip olur. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّهُ قَالَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى، قَالُوا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ، وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ قَالُوا خَيْرًا، فَلِمَ رُفِعَ الْأَوَّلُ وَنُصِبَ هَذَا؟
İkinci Mesele: Biri şöyle diyebilir: O, birinci ayette: { قَالُوا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Öncekilerin masalları, dediler”, bu ayette ise: { قَالُوا خَيْرًا } “İyilik/hayır, dediler” buyurmuştur. Peki, birincisi niçin merfû, ikincisi ise niçin mansûb kılınmıştır?
أَجَابَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» عَنْهُ بِأَنْ قَالَ: الْمَقْصُودُ مِنْهُ الْفَصْلُ بَيْنَ جَوَابِ الْمُقِرِّ وَجَوَابِ الْجَاحِدِ يَعْنِي أَنَّ هَؤُلَاءِ لَمَّا سُئِلُوا لَمْ يَتَلَعْثَمُوا، وَأَطْبَقُوا الْجَوَابَ عَلَى السُّؤَالِ بَيِّنًا مَكْشُوفًا مَفْعُولًا لِلْإِنْزَالِ فَقَالُوا خَيْرًا أَيْ أَنْزَلَ خَيْرًا، وَأُولَئِكَ عَدَلُوا بِالْجَوَابِ عَنِ السُّؤَالِ فَقَالُوا هُوَ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ وَلَيْسَ مِنَ الْإِنْزَالِ فِي شَيْءٍ.
el-Keşşâf sahibi buna şöyle cevap vermiştir: “Bundan maksat, ikrar edenin cevabı ile inkâr edenin cevabını birbirinden ayırt etmektir. Yani [müminler], kendilerine sorulduğunda tereddüt etmemişler, cevabı soruya tam uygun, açık ve net bir şekilde inzal fiilinin mef'ûlü kılarak: ‘{ خَيْرًا }’ yani ‘[Allah] hayır indirdi’ demişlerdir. Ötekiler ise sorunun cevabından saparak: ‘O, öncekilerin masallarıdır ve indirilmiş şeylerle hiçbir ilgisi yoktur’ demişlerdir.”
المسألة الثَّالِثَةُ: قَالَ الْمُفَسِّرُونَ هَذَا كَانَ فِي أَيَّامِ الْمَوْسِمِ، يَأْتِي الرَّجُلُ مَكَّةَ فَيَسْأَلُ الْمُشْرِكِينَ عَنْ مُحَمَّدٍ وَأَمْرِهِ فَيَقُولُونَ إِنَّهُ سَاحِرٌ وَكَاهِنٌ وَكَذَّابٌ، فَيَأْتِي الْمُؤْمِنِينَ وَيَسْأَلُهُمْ عَنْ مُحَمَّدٍ وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِ فَيَقُولُونَ خَيْرًا، وَالْمَعْنَى: أَنْزَلَ خَيْرًا. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ الَّذِي قَالُوهُ مِنَ الْجَوَابِ مَوْصُوفٌ بِأَنَّهُ خَيْرٌ، وَقَوْلُهُمْ خَيْرٌ جَامِعٌ لِكَوْنِهِ حَقًّا وَصَوَابًا، وَلِكَوْنِهِمْ مُعْتَرِفِينَ بِصِحَّتِهِ وَلُزُومِهِ فَهُوَ بِالضِّدِّ مِنْ قَوْلِ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ، أَنَّ ذَلِكَ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ عَلَى وَجْهِ التَّكْذِيبِ.
Üçüncü Mesele: Müfessirler şöyle demişlerdir: Bu durum [hac] mevsimi günlerinde oluyordu; adam Mekke'ye gelir, müşriklere Muhammed'i ve onun durumunu sorardı; onlar da: “O bir büyücüdür, kâhindir ve yalancıdır” derlerdi. Sonra müminlere gelip onlara Muhammed'i ve Allah'ın ona ne indirdiğini sorardı; onlar da: “{ خَيْرًا } (Hayır/İyilik)” derlerdi. Anlamı: “[Allah] hayır indirdi” demektir. Cevap olarak söyledikleri şeyin “hayır” olarak nitelenmiş olması da muhtemeldir. Onların “hayır” sözü; onun hak ve doğru olmasını, kendilerinin de onun sıhhatini ve bağlayıcılığını ikrar etmelerini kapsamaktadır. Dolayısıyla bu, âhirete inanmayanların yalanlama kabilinden söyledikleri “Bu, öncekilerin masallarıdır” sözünün tam zıddıdır.
المسألة الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا وَمَا بَعْدَهُ بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ: خَيْراً وَهُوَ حِكَايَةٌ لِقَوْلِ الَّذِينَ اتَّقَوْا، أَيْ قَالُوا هَذَا الْقَوْلَ، وَيَجُوزُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا إِخْبَارًا عَنِ اللَّهِ، وَالتَّقْدِيرُ: إِنَّ الْمُتَّقِينَ لَمَّا قِيلَ لَهُمْ: مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا خَيْراً ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَكَّدَ قَوْلَهُمْ وَقَالَ: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةٌ وَفِي الْمُرَادِ بِقَوْلِهِ: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا قَوْلَانِ، أَمَّا الَّذِينَ يَقُولُونَ: إن أهل لا إله لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ يَخْرُجُونَ مِنَ النَّارِ فَإِنَّهُمْ يَحْمِلُونَهُ عَلَى قَوْلِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مَعَ الِاعْتِقَادِ الْحَقِّ، وَأَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ الَّذِينَ يَقُولُونَ: إِنَّ فُسَّاقَ أَهْلِ الصَّلَاةِ لَا يَخْرُجُونَ مِنَ النَّارِ يَحْمِلُونَ قَوْلَهُ: أَحْسَنُوا عَلَى مَنْ أَتَى بِالْإِيمَانِ، وَجَمِيعِ الْوَاجِبَاتِ وَاحْتَرَزَ عَنْ كُلِّ الْمُحَرَّمَاتِ. وَأما قوله: فِي هذِهِ الدُّنْيا فَفِيهِ قَوْلَانِ:
Dördüncü Mesele: O'nun: { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا } “Güzel davrananlara...” kavli ve devamı, { خَيْراً } kavlinden bedeldir ve korunanların sözünün hikayesidir; yani bu sözü söylediler demektir. { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا } kavlinin Allah'tan bir haber olması da caizdir. Takdiri şöyledir: Korunanlara: “Rabbiniz ne indirdi?” dendiğinde onlar: “Hayır/iyilik” dediler. Sonra Allah Teâlâ onların sözünü pekiştirip: { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةٌ } “Bu dünyada güzel davrananlara bir güzellik vardır” buyurdu. { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا } ifadesinden kastedilen husus hakkında iki görüş vardır: “Lâ ilâhe illallah” ehlinin cehennemden çıkacağını söyleyenler, bunu doğru inançla birlikte “Lâ ilâhe illallah” sözünü söylemeye hamletmişlerdir. Namaz kılanların fasıklarının cehennemden çıkmayacağını söyleyen Mutezile ise { أَحْسَنُوا } buyruğunu; imanı ve bütün vacipleri yerine getiren, bütün haramlardan da sakınan kimseye hamletmişlerdir. O'nun: { فِي هذِهِ الدُّنْيا } “Bu dünyada” kavline gelince, bunda iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: أَحْسَنُوا وَالتَّقْدِيرُ: لِلَّذِينِ اتَّقَوْا بِعَمَلِ الْحَسَنَةِ فِي الدُّنْيَا فَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ حَسَنَةٌ، وَتِلْكَ الْحَسَنَةُ هِيَ الثَّوَابُ الْعَظِيمُ، وَقِيلَ: تِلْكَ الْحَسَنَةُ هُوَ أَنَّ ثَوَابَهَا يُضَاعَفُ بِعَشْرِ مَرَّاتٍ وَبِسَبْعِمِائَةٍ وَإِلَى مَا لَا نِهَايَةَ لَهُ.
Birinci görüş: Bu [ifade], { أَحْسَنُوا } kavline müteallıktır. Takdiri şöyledir: Dünyada güzel amel işleyerek korunanlar için âhirette bir güzellik/iyilik vardır; o güzellik de büyük sevaptır. Şöyle de denilmiştir: O güzellik, sevabının on kat, yedi yüz kat ve sonsuza kadar katlanarak verilmesidir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: فِي هذِهِ الدُّنْيا مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: حَسَنَةٌ وَالتَّقْدِيرُ: لِلَّذِينِ أَحْسَنُوا أَنْ تَحْصُلَ لَهُمُ الْحَسَنَةُ فِي الدُّنْيَا، وَهَذَا الْقَوْلُ أَوْلَى، لِأَنَّهُ قَالَ بَعْدَهُ: وَلَدارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَفِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْحَسَنَةِ الْحَاصِلَةِ فِي الدُّنْيَا وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مَا يَسْتَحِقُّونَهُ مِنَ الْمَدْحِ وَالتَّعْظِيمِ وَالثَّنَاءِ وَالرِّفْعَةِ، وَجَمِيعُ ذَلِكَ جَزَاءٌ عَلَى مَا عَمِلُوهُ. وَالثَّانِي: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهِ الظَّفَرُ عَلَى أَعْدَاءِ الدَّيْنِ بِالْحُجَّةِ وَبِالْغَلَبَةِ لَهُمْ، وَبِاسْتِغْنَامِ أَمْوَالِهِمْ وَفَتْحِ بِلَادِهِمْ، كَمَا جَرَى بِبَدْرٍ وَعِنْدَ فَتْحِ مَكَّةَ، وَقَدْ أَجْلَوْهُمْ عَنْهَا وَأَخْرَجُوهُمْ إِلَى الْهِجْرَةِ، وَإِخْلَاءِ الْوَطَنِ، وَمُفَارَقَةِ الْأَهْلِ وَالْوَلَدِ وَكُلُّ ذَلِكَ مِمَّا يَعْظُمُ مُوقِعُهُ. وَالثَّالِثُ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ لَمَّا أَحْسَنُوا بِمَعْنَى أَنَّهُمْ أَتَوْا بِالطَّاعَاتِ فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ الْمُكَاشَفَاتِ وَالْمُشَاهَدَاتِ وَالْأَلْطَافِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً [مُحَمَّدٍ: ١٧] .
İkinci görüş: O'nun: { فِي هذِهِ الدُّنْيا } kavli { حَسَنَةٌ } kavline müteallıktır. Takdiri: “Güzel davrananlar için dünyada bir güzellik/iyilik hasıl olacaktır” şeklindedir. Bu görüş daha evladır; çünkü ardından: { وَلَدارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ } “Âhiret yurdu ise elbette daha hayırlıdır” buyurmuştur. Bu takdire göre, dünyada meydana gelen bu hasenenin (güzelliğin) tefsirinde şu vecihler vardır: Birincisi: Maksadın hak ettikleri övgü, yüceltme, sena ve makam yüksekliği olması muhtemeldir; bütün bunlar yaptıklarının karşılığıdır. İkincisi: Maksadın delil yoluyla ve galebe çalarak din düşmanlarına karşı zafer kazanmak, Bedir'de ve Mekke'nin fethinde olduğu gibi mallarını ganimet almak ve beldelerini fethetmek olması muhtemeldir. Zira müşrikler onları Mekke'den sürmüş, hicrete, vatanı boşaltmaya, aile ve çocuklardan ayrılmaya mecbur bırakmışlardı; bütün bunların [telafisi ve zaferi] pek büyük bir mevkiye sahiptir. Üçüncüsü: Maksadın; onlar ihsanda bulunduklarında, yani taatleri yerine getirdiklerinde, Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً } [Muhammed: 17] “Doğru yolu bulanların ise hidayetlerini artırmıştır” buyruğunda olduğu gibi, Allah'ın onlara mükaşefe, müşahede ve lütuf kapılarını açması olması muhtemeldir.
وَأما قوله: وَلَدارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ فَقَدْ بَيَّنَّا فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ فِي قَوْلِهِ: وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ [الْأَنْعَامِ: ٣٢] بِالدَّلَائِلِ الْقَطْعِيَّةِ الْعَقْلِيَّةِ حُصُولَ هَذَا الْخَيْرِ، ثم قال: وَلَنِعْمَ دارُ الْمُتَّقِينَ أَيْ لَنِعْمَ دَارُ الْمُتَّقِينَ دَارُ الْآخِرَةِ، فَحُذِفَتْ لِسَبْقِ ذِكْرِهَا، هَذَا إِذَا لَمْ تُجْعَلُ هَذِهِ الْآيَةُ مُتَّصِلَةً بِمَا بَعْدَهَا، فَإِنْ وَصَلْتَهَا بِمَا بَعْدَهَا قُلْتَ:
O'nun: { وَلَدارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ } “Âhiret yurdu ise elbette daha hayırlıdır” kavline gelince; biz En'âm Sûresi'nde: { وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ } [En'âm: 32] “Âhiret yurdu ise sakınanlar için elbette daha hayırlıdır” kavlinde bu hayrın gerçekleştiğini kesin aklî delillerle açıklamıştık. Sonra: { وَلَنِعْمَ دارُ الْمُتَّقِينَ } “Korunanların yurdu ne güzeldir!” buyurmuştur; yani “Korunanların yurdu olan âhiret yurdu ne güzeldir!” demektir. Önceden zikredildiği için [mahsûs bi'z-zem/medh olan âhiret yurdu] hazfedilmiştir. Bu, şayet bu ayet sonrasına bitişik kılınmazsa böyledir. Şayet sonrasına bitişik kılarsan şöyle dersin:
وَلَنِعْمَ دَارُ الْمُتَّقِينَ جَنَّاتُ عَدْنٍ فَتَرْفَعُ جَنَّاتٍ عَلَى أَنَّهَا اسْمٌ لِنِعْمَ، كَمَا تَقُولُ: نِعْمَ الدَّارُ دَارٌ يَنْزِلُهَا زَيْدٌ. وَأما قوله: جَنَّاتُ عَدْنٍ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
“{ وَلَنِعْمَ دَارُ الْمُتَّقِينَ جَنَّاتُ عَدْنٍ } (Korunanların yurdu olan Adn cennetleri ne güzeldir)” diyerek tıpkı “Zeyd'in indiği ev ne güzel evdir” dediğin gibi “cennât” kelimesini “ni'me”nin ismi [mahsûsu] olarak merfû kılarsın. O'nun: { جَنَّاتُ عَدْنٍ } “Adn cennetleri” kavline gelince, bunda birkaç mesele vardır:
المسألة الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهَا إِنْ كَانَتْ مَوْصُولَةً بِمَا قَبْلَهَا، فَقَدْ ذَكَرْنَا وَجْهَ ارْتِفَاعِهَا، وَأَمَّا إِنْ كَانَتْ مَقْطُوعَةً، فَقَالَ الزَّجَّاجُ: جَنَّاتُ عَدْنٍ مَرْفُوعَةٌ بِإِضْمَارِ «هِيَ» كَأَنَّكَ لَمَّا قُلْتَ وَلَنِعْمَ دَارُ الْمُتَّقِينَ/ قِيلَ: أَيُّ دَارٍ هِيَ هَذِهِ الْمَمْدُوحَةُ فَقُلْتَ: هِيَ جَنَّاتُ عَدْنٍ، وَإِنْ شِئْتَ قُلْتَ: جَنَّاتُ عَدْنٍ رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ، ويدخلونها خَبَرُهُ، وَإِنْ شِئْتَ قُلْتَ: نِعْمَ دَارُ الْمُتَّقِينَ خَبَرُهُ، وَالتَّقْدِيرُ: جَنَّاتُ عَدْنٍ نِعْمَ دَارُ الْمُتَّقِينَ.
Birinci Mesele: Bil ki şayet bu [kelime] öncesine bitişik ise onun merfû oluşunun vechini zikrettik. Şayet öncesinden kesik (müstakil) ise Zeccâc şöyle demiştir: “Cennâtü Adn”, gizli bir “hiye (o)” zamiriyle merfûdur. Sanki sen: “Korunanların yurdu ne güzeldir” dediğinde: “Bu övülen yurt hangi yurttur?” denilmiş de sen: “O, Adn cennetleridir” demişsin gibidir. İstersen: “Cennâtü Adn” mübteda olarak merfûdur, “yedhulûnehâ” da onun haberidir dersin. İstersen de: “Ni'me dâru'l-müttekîn” onun haberidir, takdiri de: “Adn cennetleri korunanların ne güzel yurdudur” şeklindedir dersin.
المسألة الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: جَنَّاتُ يَدُلُّ عَلَى الْقُصُورِ وَالْبَسَاتِينِ وَقَوْلُهُ: عَدْنٍ يَدُلُّ عَلَى الدَّوَامِ، وَقَوْلُهُ:
İkinci Mesele: O'nun: { جَنَّاتُ } “Cennetler” kavli köşklere ve bahçelere; { عَدْنٍ } “Adn” kavli devamlılığa (ebedîliğe); O'nun:
تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ حَصَلَ هُنَاكَ أَبْنِيَةٌ يَرْتَفِعُونَ عَلَيْهَا وَتَكُونُ الْأَنْهَارُ جَارِيَةً مِنْ تَحْتِهِمْ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: لَهُمْ فِيها ما يَشاؤُنَ وَفِيهِ بَحْثَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذِهِ الْكَلِمَةَ تَدُلُّ عَلَى حُصُولِ كُلِّ الْخَيْرَاتِ وَالسَّعَادَاتِ، وَهَذَا أَبْلَغُ من قوله: فِيها مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ [الزُّخْرُفِ: ٧١] لِأَنَّ هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ دَاخِلَانِ فِي قَوْلِهِ: لَهُمْ فِيها ما يَشاؤُنَ مَعَ أَقْسَامٍ أُخْرَى. الثَّانِي: قَوْلُهُ: لَهُمْ فِيها ما يَشاؤُنَ يَعْنِي هَذِهِ الْحَالَةُ لَا تَحْصُلُ إِلَّا فِي الجنة، لأن قوله: لَهُمْ فِيها ما يَشاؤُنَ يُفِيدُ الْحَصْرَ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَجِدُ كُلَّ مَا يُرِيدُهُ فِي الدُّنْيَا.
{ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “Altından ırmaklar akar” kavli ise orada üzerine yükselecekleri binaların bulunduğuna ve nehirlerin onların altından aktığına delalet eder. Sonra Allah Teâlâ: { لَهُمْ فِيها ما يَشاؤُنَ } “Orada diledikleri her şey onlarındır” buyurmuştur. Bunda iki inceleme vardır: Birincisi: Bu kelime bütün hayırların ve mutlulukların elde edilmesine delalet eder; bu da: { فِيها مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ } [Zuhruf: 71] “Orada nefislerin arzuladığı ve gözlerin lezzet aldığı her şey vardır” buyruğundan daha beliğdir. Çünkü bu iki kısım, diğer kısımlarla birlikte: { لَهُمْ فِيها ما يَشاؤُنَ } buyruğunun kapsamına dahildir. İkincisi: O'nun: { لَهُمْ فِيها ما يَشاؤُنَ } buyruğu, yani bu durumun sadece cennette gerçekleşeceği anlamına gelir; zira { لَهُمْ فِيها ما يَشاؤُنَ } kavli hasr (sınırlama) bildirir. Bu da insanın dünyada istediği her şeyi bulamayacağına delalet eder.
ثم قال تَعَالَى: كَذلِكَ يَجْزِي اللَّهُ الْمُتَّقِينَ [إلى آخره الآية] أَيْ هَكَذَا جَزَاءُ التَّقْوَى، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى عَادَ إِلَى وَصْفِ الْمُتَّقِينَ فَقَالَ: الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ طَيِّبِينَ وَهَذَا مَذْكُورٌ فِي مُقَابَلَةِ قَوْلِهِ: الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ [النَّحْلِ: ٢٨] وَقَوْلِهِ: الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ صِفَةٌ لِلْمُتَّقِينَ فِي قَوْلِهِ: كَذلِكَ يَجْزِي اللَّهُ الْمُتَّقِينَ وَقَوْلُهُ: طَيِّبِينَ كَلِمَةٌ مُخْتَصَرَةٌ جَامِعَةٌ لِلْمَعَانِي الْكَثِيرَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ يَدْخُلُ فِيهِ إِتْيَانُهُمْ بِكُلِّ مَا أُمِرُوا بِهِ، وَاجْتِنَابُهُمْ عَنْ كُلِّ مَا نُهُوا عَنْهُ وَيَدْخُلُ فِيهِ كَوْنُهُمْ مَوْصُوفِينَ بِالْأَخْلَاقِ الْفَاضِلَةِ مُبَرَّئِينَ عَنِ الْأَخْلَاقِ الْمَذْمُومَةِ، وَيَدْخُلُ فِيهِ كَوْنُهُمْ مُبَرَّئِينَ عَنِ الْعَلَائِقِ الْجُسْمَانِيَّةِ مُتَوَجِّهِينَ إِلَى حَضْرَةِ الْقُدْسِ وَالطَّهَارَةِ، وَيَدْخُلُ فِيهِ أَنَّهُ طَابَ لَهُمْ قَبْضُ الْأَرْوَاحِ وَأَنَّهَا لَمْ تُقْبَضْ إِلَّا مَعَ الْبِشَارَةِ بِالْجَنَّةِ حَتَّى صَارُوا كَأَنَّهُمْ مُشَاهِدُونَ لَهَا وَمَنْ هَذَا حاله
Sonra Allah Teâlâ: { كَذلِكَ يَجْزِي اللَّهُ الْمُتَّقِينَ } [ayetin sonuna kadar] “Allah takvâ sahiplerini işte böyle mükâfatlandırır” buyurmuştur; yani takvânın karşılığı böyledir. Sonra Allah Teâlâ takvâ sahiplerini nitelemeye dönerek: { الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ طَيِّبِينَ } “Onlar, meleklerin tertemiz olarak canlarını aldıkları kimselerdir” buyurmuştur. Bu, { الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ } [Nahl: 28] “Kendilerine zulmeder oldukları halde meleklerin canlarını aldığı kimseler” kavlinin karşılığında zikredilmiştir. O'nun: { الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ } kavli, { كَذلِكَ يَجْزِي اللَّهُ الْمُتَّقِينَ } kavlindeki korunanların (müttekîlerin) sıfatıdır. O'nun: { طَيِّبِينَ } “Tertemiz olarak” kavli ise pek çok manayı toplayan muhtasar bir kelimedir. Çünkü emrolundukları her şeyi yerine getirmeleri ve nehyedildikleri her şeyden sakınmaları bunun içine girer. Faziletli ahlakla nitelenmiş ve yerilmiş ahlaktan arınmış olmaları da bunun içine girer. Cismanî bağlardan arınmış, kudsiyet ve temizlik makamına yönelmiş olmaları da bunun içine girer. Ruhlarının kabzedilmesinin kendilerine hoş gelmesi ve ruhlarının ancak cennet müjdesiyle birlikte alınıp nihayet onu bizzat görüyormuş gibi olmaları da bunun içine girer. Durumu bu olan kimse ise
لَا يَتَأَلَّمُ بِالْمَوْتِ، وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ هَذَا التَّوَفِّيَ هُوَ قَبْضُ الْأَرْوَاحِ، وَإِنْ كَانَ الْحَسَنُ يَقُولُ: إِنَّهُ وَفَاةُ الْحَشْرِ، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ يُقَالُ لَهُمْ عِنْدَ هَذِهِ الْحَالَةِ: ادْخُلُوا الْجَنَّةَ فَاحْتَجَّ الْحَسَنُ بِهَذَا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِذَلِكَ التَّوَفِّي وَفَاةُ الْحَشْرِ، لِأَنَّهُ لَا يُقَالُ عِنْدَ قَبْضِ الْأَرْوَاحِ فِي الدُّنْيَا ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ، وَمَنْ ذَهَبَ إِلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ وَهُمُ الْأَكْثَرُونَ يَقُولُونَ: إِنَّ الْمَلَائِكَةَ لَمَّا بَشَّرُوهُمْ بِالْجَنَّةِ صَارَتِ الْجَنَّةُ كَأَنَّهَا دَارُهُمْ وَكَأَنَّهُمْ فِيهَا فَيَكُونُ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِمُ، ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أي هي خاصة لكم كأنكم فيها.
ölümle acı çekmez. Müfessirlerin çoğuna göre buradaki vefat ettirme ruhların kabzedilmesidir; her ne kadar Hasan [el-Basrî] bunun haşirdeki vefat olduğunu söylese de. Sonra Allah Teâlâ bu durumda iken onlara: { ادْخُلُوا الْجَنَّةَ } “Cennete girin” deneceğini beyan etmiştir. Hasan [el-Basrî], dünyada ruhlar kabzedilirken “Yapmış olduklarınıza karşılık cennete girin” denmeyeceği gerekçesiyle bu vefat ettirmeden maksadın haşir vefatı olduğuna buna dayanarak delil getirmiştir. Çoğunluğu oluşturan birinci görüş sahipleri ise şöyle demektedirler: Melekler onları cennetle müjdeleyince cennet sanki onların yurdu olmuş ve sanki onlar oradaymış gibi olur; dolayısıyla meleklerin “Cennete girin” sözünden maksat: “O sanki içindeymişsiniz gibi size özeldir” demektir.
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٣٣ الى ٣٤]
[Nahl Sûresi (16), Âyetler 33-34]
هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ كَذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٣٣) فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ مَا عَمِلُوا وَحاقَ بِهِمْ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٣٤)
{ هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ كَذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٣٣) فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ مَا عَمِلُوا وَحاقَ بِهِمْ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٣٤) } “Onlar, kendilerine meleklerin gelmesinden veya Rabbinin emrinin gelmesinden başkasını mı bekliyorlar? Onlardan öncekiler de böyle yapmıştı. Allah onlara zulmetmedi, fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı. (33) Nihayet yaptıklarının kötülükleri onlara isabet etti ve alay edip durdukları şey kendilerini kuşatıverdi. (34)”
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الشُّبْهَةُ الثَّانِيَةُ لِمُنْكِرِي النُّبُوَّةِ، فَإِنَّهُمْ طَلَبُوا مِنَ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّ يُنْزِلَ اللَّهُ تَعَالَى مَلَكًا مِنَ السَّمَاءِ يَشْهَدُ عَلَى صِدْقِهِ فِي ادِّعَاءِ النبوة فقال تعالى: لْ يَنْظُرُونَ
Bil ki bu, peygamberliği inkâr edenlerin ikinci şüphesidir. Çünkü onlar Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) Allah Teâlâ'nın gökten, onun peygamberlik iddiasındaki doğruluğuna şahitlik edecek bir melek indirmesini talep ettiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { هَلْ يَنْظُرُونَ }
فِي التَّصْدِيقِ بِنُبُوَّتِكَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ شَاهِدِينَ بِذَلِكَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الْقَوْمَ لَمَّا طَعَنُوا فِي الْقُرْآنِ بِأَنْ قَالُوا: إِنَّهُ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ، وَذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنْوَاعَ التَّهْدِيدِ وَالْوَعِيدِ لَهُمْ، ثُمَّ أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ الْوَعْدِ لِمَنْ وَصَفَ الْقُرْآنَ بِكَوْنِهِ خَيْرًا وَصِدْقًا وَصَوَابًا، عَادَ إِلَى بَيَانِ أَنَّ أُولَئِكَ الْكُفَّارَ لَا يَنْزَجِرُونَ عَنِ الْكُفْرِ بِسَبَبِ الْبَيَانَاتِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا، بَلْ كَانُوا لَا يَنْزَجِرُونَ عَنْ تِلْكَ الْأَقْوَالِ الْبَاطِلَةِ إِلَّا إِذَا جَاءَتْهُمُ الْمَلَائِكَةُ بِالتَّهْدِيدِ وَأَتَاهُمْ أَمْرُ رَبِّكَ وَهُوَ عَذَابُ الِاسْتِئْصَالِ.
“Senin peygamberliğini tasdik hususunda buna şahitlik eden meleklerin kendilerine gelmesinden başkasını [mı bekliyorlar?]” Şöyle denilmesi de muhtemeldir: Bu kavim: “O, öncekilerin masallarıdır” diyerek Kur'an'a dil uzatınca ve Allah Teâlâ da onlara yönelik tehdit ve vaîd çeşitlerini zikredip ardından Kur'an'ı hayır, doğruluk ve isabetle niteleyenler için olan vaadi zikredince; o kâfirlerin zikrettiğimiz açıklamalar sebebiyle küfürden vazgeçmeyeceklerini, bilakis kendilerine tehditle melekler gelmedikçe ve Rabbinin emri olan kök kazıyıcı azap gelmedikçe bu bâtıl sözlerden vazgeçmeyeceklerini beyan etmeye dönmüştür.
وَاعْلَمْ أَنَّ على كلا التقديرين فقد قال تعالى: ذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ
Bil ki her iki takdire göre de Allah Teâlâ: { كَذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlardan öncekiler de böyle yapmıştı” buyurmuştur.
أَيْ كَلَامُ هَؤُلَاءِ وَأَفْعَالُهُمْ يُشْبِهُ كَلَامَ الْكُفَّارِ الْمُتَقَدِّمِينَ وَأَفْعَالَهُمْ.
Yani bunların sözleri ve fiilleri, önceki kâfirlerin sözlerine ve fiillerine benzemektedir.
ثم قال: ما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ
Sonra: { وَما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “Allah onlara zulmetmedi, fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı” buyurmuştur.
وَالتَّقْدِيرُ: كَذَلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَصَابَهُمُ الْهَلَاكُ الْمُعَجَّلُ وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ بِذَلِكَ، فَإِنَّهُ أَنْزَلَ بِهِمْ مَا اسْتَحَقُّوهُ بِكُفْرِهِمْ، وَلَكِنَّهُمْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بِأَنْ كَفَرُوا، وَكَذَّبُوا الرَّسُولَ فَاسْتَوْجَبُوا مَا نَزَلْ بِهِمْ.
Takdiri şöyledir: Onlardan öncekiler de böyle yapmıştı da başlarına çarçabuk gelen helak gelip çattı; Allah bununla onlara zulmetmedi, çünkü onlara küfürleri sebebiyle hak ettikleri şeyi indirdi. Fakat onlar inkâr etmek ve peygamberi yalanlamak suretiyle kendi kendilerine zulmettiler de başlarına inen şeyi hak ettiler.
ثم قال: فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ مَا عَمِلُوا وَالْمُرَادُ أَصَابَهُمْ عِقَابُ سَيِّئَاتِ مَا عَمِلُوا وَحاقَ بِهِمْ أَيْ نَزَلَ بِهِمْ عَلَى وَجْهٍ أَحَاطَ بجوانبهم: ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ أي عقاب استهزائهم.
Sonra: { فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ مَا عَمِلُوا } “Nihayet yaptıklarının kötülükleri onlara isabet etti” buyurmuştur; maksat yaptıkları amellerin kötülüklerinin cezası onlara isabet etti demektir. { وَحاقَ بِهِمْ } “Ve onları kuşatıverdi” yani dört bir yanlarını saracak şekilde başlarına indi: { ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } “Alay edip durdukları şey”, yani alay etmelerinin cezası [onları kuşattı].
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٣٥ الى ٣٧]
[Nahl Sûresi (16), Âyetler 35-37]
وَقالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ نَحْنُ وَلا آباؤُنا وَلا حَرَّمْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ كَذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٣٥) وَلَقَدْ بَعَثْنا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (٣٦) إِنْ تَحْرِصْ عَلى هُداهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٣٧)
{ وَقالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ نَحْنُ وَلا آباؤُنا وَلا حَرَّمْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ كَذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٣٥) وَلَقَدْ بَعَثْنا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (٣٦) إِنْ تَحْرِصْ عَلى هُداهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٣٧) } “Ortak koşanlar dediler ki: ‘Eğer Allah dileseydi ne biz ne de atalarımız O'ndan başka hiçbir şeye tapmazdık ve O'nun emri olmadan hiçbir şeyi haram kılmazdık.’ Onlardan öncekiler de böyle yapmıştı. Peygamberlerin üzerine apaçık tebliğden başka bir şey düşer mi? (35) Andolsun ki biz her ümmete: ‘Allah'a kulluk edin ve tağuttan sakının’ diye bir elçi gönderdik. Böylece onlardan kimine Allah hidayet verdi, kiminin üzerine de sapıklık hak oldu. Artık yeryüzünde gezip dolaşın da yalanlayanların akıbeti nasıl olmuş görün! (36) Sen onların hidayet bulmalarına ne kadar hırs göstersen de şüphesiz Allah saptırdığı kimseye hidayet vermez. Onların hiçbir yardımcıları da yoktur. (37)”
[في قوله تعالى وَقالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا إلى قوله حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ] اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الشُّبْهَةُ الثَّالِثَةُ لِمُنْكِرِي النُّبُوَّةِ، وَتَقْرِيرُهَا: أَنَّهُمْ تَمَسَّكُوا بِصِحَّةِ الْقَوْلِ بِالْجَبْرِ عَلَى الطَّعْنِ فِي النُّبُوَّةِ فَقَالُوا: لَوْ شَاءَ اللَّهُ الْإِيمَانَ لَحَصَلَ الْإِيمَانُ، سَوَاءٌ جِئْتَ أَوْ لم تجيء، وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ الْكُفْرَ فَإِنَّهُ يَحْصُلُ
[Allah Teâlâ'nın: { وَقالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا } kavlinden { حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ } kavline kadar olan ayetler hakkında] Bil ki bu, peygamberliği inkâr edenlerin üçüncü şüphesidir. İzahı şudur: Onlar peygamberliğe dil uzatmak için cebr görüşünün doğruluğuna tutunarak şöyle dediler: Eğer Allah imanı dileseydi, sen gelsen de gelmesen de iman meydana gelirdi; eğer Allah küfrü dileseydi,
الكفر سواء جئت أو لم تجيء، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَالْكُلُّ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَلَا فَائِدَةَ فِي مَجِيئِكَ وَإِرْسَالِكَ، فَكَانَ الْقَوْلُ بِالنُّبُوَّةِ بَاطِلًا، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
sen gelsen de gelmesen de küfür meydana gelirdi. Durum böyle olunca hepsi Allah Teâlâ'dandır ve senin gelmende ve gönderilmende hiçbir fayda yoktur; dolayısıyla peygamberliği kabul etmek bâtıldır. Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الشُّبْهَةَ هِيَ عَيْنُ مَا حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ فِي قَوْلِهِ:
Birinci Mesele: Bil ki bu şüphe, Allah Teâlâ'nın En'âm Sûresi'nde onlardan naklettiği şu buyruğun tıpkısıdır:
سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا وَلا آباؤُنا وَلا حَرَّمْنا مِنْ شَيْءٍ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ [الْأَنْعَامِ: ١٤٨] وَاسْتِدْلَالُ الْمُعْتَزِلَةِ بِهِ مِثْلُ اسْتِدْلَالِهِمْ بِتِلْكَ الْآيَةِ. وَالْكَلَامُ فِيهِ اسْتِدْلَالًا وَاعْتِرَاضًا عَيْنُ مَا تَقَدَّمَ هُنَاكَ فَلَا فَائِدَةَ فِي الْإِعَادَةِ، وَلَا بَأْسَ بِأَنْ نَذْكُرَ مِنْهُ الْقَلِيلَ فَنَقُولُ: الْجَوَابُ عَنْ هَذِهِ الشُّبْهَةِ هِيَ أَنَّهُمْ قَالُوا: لَمَّا كَانَ الْكُلُّ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى كَانَ بَعْثُهُ الْأَنْبِيَاءَ عَبَثًا. فَنَقُولُ: هَذَا اعْتِرَاضٌ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، فَإِنَّ قَوْلَهُمْ: إِذَا لَمْ يَكُنْ فِي بَعْثَةِ الرَّسُولِ مَزِيدُ فَائِدَةٍ فِي حُصُولِ الْإِيمَانِ وَدَفْعِ الْكُفْرِ كَانَتْ بَعْثَةُ الْأَنْبِيَاءِ غَيْرَ جَائِزَةٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، فَهَذَا الْقَوْلُ جَارٍ مَجْرَى طَلَبِ الْعِلَّةِ فِي أَحْكَامِ اللَّهِ تَعَالَى وفي أفعاله، وذلك باطل، بل الله تَعَالَى أَنْ يَحْكُمَ فِي مُلْكِهِ وَمَلَكُوتِهِ مَا يَشَاءُ وَيَفْعَلُ مَا يُرِيدُ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ لَهُ: لِمَ فَعَلْتَ هَذَا وَلِمَ لَمْ تَفْعَلْ ذَلِكَ؟ وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْإِنْكَارَ إِنَّمَا تَوَجَّهَ إِلَى هَذَا الْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى صَرَّحَ فِي آخِرِ هَذِهِ الْآيَةِ بِهَذَا الْمَعْنَى فَقَالَ: وَلَقَدْ بَعَثْنا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ سُنَّتَهُ فِي عَبِيدِهِ إِرْسَالُ الرُّسُلِ إِلَيْهِمْ، وَأَمْرُهُمْ بِعِبَادَةِ اللَّهِ وَنَهْيُهُمْ عَنْ عِبَادَةِ الطَّاغُوتِ.
{ سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا وَلا آباؤُنا وَلا حَرَّمْنا مِنْ شَيْءٍ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } [En'âm: 148] “Ortak koşanlar diyecekler ki: ‘Eğer Allah dileseydi ne biz ortak koşardık ne de atalarımız; hiçbir şeyi de haram kılmazdık.’ Onlardan öncekiler de böyle yalanlamıştı”. Mutezile'nin bununla delil getirmesi, o ayetle delil getirmelerinin aynısıdır. Gerek delil getirme gerekse itiraz yönünden bu konudaki söz orada geçenlerin tıpkısıdır; dolayısıyla tekrarında bir fayda yoktur. Ancak ondan az bir şey zikretmekte de bir beis yoktur, deriz ki: Bu şüphenin cevabı şudur: Onlar: “Her şey Allah Teâlâ'dan olduğuna göre O'nun peygamberler göndermesi abestir” dediler. Biz de deriz ki: Bu, Allah Teâlâ'ya karşı bir itirazdır. Çünkü onların: “Elçinin gönderilmesinde imanın meydana gelmesi ve küfrün giderilmesi hususunda fazladan bir fayda yoksa, Allah Teâlâ'nın peygamberler göndermesi caiz olmaz” şeklindeki sözleri, Allah Teâlâ'nın hükümlerinde ve fiillerinde illet (gerekçe) aramak mesabesindedir; bu ise bâtıldır. Bilakis Allah Teâlâ mülkünde ve melekûtunda dilediği gibi hükmeder ve istediğini yapar; O'na: “Bunu niçin yaptın, şunu niçin yapmadın?” denilemez. İnkârın ancak bu manaya yöneldiğinin delili, Allah Teâlâ'nın bu ayetin sonunda bu manayı açıkça belirterek: { وَلَقَدْ بَعَثْنا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ } “Andolsun ki biz her ümmete: ‘Allah'a kulluk edin ve tağuttan sakının’ diye bir elçi gönderdik” buyurmasıdır. Böylece Allah Teâlâ, kulları hakkındaki sünnetinin (âdetinin) onlara elçiler göndermek, Allah'a ibadet etmeyi emretmek ve tağuta tapmaktan nehyetmek olduğunu beyan buyurmuştur.
ثم قال: فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ تَعَالَى وَإِنْ أَمَرَ الْكُلَّ بِالْإِيمَانِ، وَنَهَى الْكُلَّ عَنِ الْكُفْرِ، إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى هَدَى الْبَعْضَ وَأَضَلَّ الْبَعْضَ، فَهَذِهِ سُنَّةٌ قَدِيمَةٌ لِلَّهِ/ تَعَالَى مَعَ الْعِبَادِ، وَهِيَ أَنَّهُ يَأْمُرُ الْكُلَّ بِالْإِيمَانِ وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْكُفْرِ، ثُمَّ يَخْلُقُ الْإِيمَانَ فِي الْبَعْضِ وَالْكُفْرَ فِي الْبَعْضِ. وَلَمَّا كَانَتْ سُنَّةُ اللَّهِ تَعَالَى فِي هَذَا الْمَعْنَى سُنَّةً قَدِيمَةً فِي حَقِّ كُلِّ الْأَنْبِيَاءِ وَكُلِّ الْأُمَمِ وَالْمِلَلِ وَإِنَّمَا يَحْسُنُ مِنْهُ تَعَالَى ذَلِكَ بِحُكْمِ كَوْنِهِ إِلَهًا مُنَزَّهًا عَنِ اعْتِرَاضَاتِ الْمُعْتَرِضِينَ وَمُطَالَبَاتِ الْمُنَازِعِينَ، كَانَ إِيرَادُ هَذَا السُّؤَالِ مِنْ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ مُوجِبًا لِلْجَهْلِ وَالضَّلَالِ وَالْبُعْدِ عَنِ اللَّهِ فَثَبَتَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِنَّمَا حَكَمَ عَلَى هَؤُلَاءِ بِاسْتِحْقَاقِ الْخِزْيِ وَاللَّعْنِ، لَا لِأَنَّهُمْ كَذَبُوا فِي قَوْلِهِمْ: لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ بَلْ لِأَنَّهُمُ اعْتَقَدُوا أَنَّ كَوْنَ الْأَمْرِ كَذَلِكَ يَمْنَعُ مِنْ جَوَازِ بَعْثَةِ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ وَهَذَا بَاطِلٌ، فَلَا جَرَمَ اسْتَحَقُّوا عَلَى هَذَا الِاعْتِقَادِ مَزِيدَ الذَّمِّ وَاللَّعْنِ. فَهَذَا هُوَ الْجَوَابُ الصَّحِيحُ الَّذِي يُعَوَّلُ عَلَيْهِ فِي هَذَا الْبَابِ. وَأَمَّا مَنْ تَقَدَّمَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّمِينَ وَالْمُفَسِّرِينَ فَقَدْ ذَكَرُوا فِيهِ وَجْهًا آخَرَ فَقَالُوا: إِنَّ الْمُشْرِكِينَ ذَكَرُوا هَذَا الْكَلَامَ عَلَى جِهَةِ الِاسْتِهْزَاءِ كَمَا قَالَ قَوْمُ شُعَيْبٍ ﵇ لَهُ: إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ [هُودٍ: ٨٧] وَلَوْ قَالُوا ذَلِكَ مُعْتَقِدِينَ لَكَانُوا مُؤْمِنِينَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Sonra: { فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ } “Böylece onlardan kimine Allah hidayet verdi, kiminin üzerine de sapıklık hak oldu” buyurmuştur. Anlamı şudur: Allah Teâlâ herkese imanı emredip herkesi küfürden nehyetmiş olsa da bazısına hidayet vermiş, bazısını da saptırmıştır. Bu, Allah Teâlâ'nın kulları hakkındaki ezeli bir sünnetidir; o da herkese imanı emredip küfürden nehyetmesi, sonra bazısında imanı, bazısında da küfrü yaratmasıdır. Allah Teâlâ'nın bu husustaki sünneti bütün peygamberler, bütün ümmetler ve dinler hakkında kadim bir sünnet olduğuna ve Allah Teâlâ'nın itiraz edenlerin itirazlarından ve münakaşa edenlerin taleplerinden münezzeh bir ilah olması hasebiyle bu O'ndan güzel düştüğüne göre, bu kâfirlerin böylesi bir soruyu öne sürmeleri cehaleti, sapıklığı ve Allah'tan uzaklaşmayı gerektirmiştir. Böylece sabit olmuştur ki Allah Teâlâ bunların rüsvaylığı ve laneti hak ettiklerine hükmetmiştir; bu da onların: { لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ } “Eğer Allah dileseydi O'ndan başka hiçbir şeye tapmazdık” sözlerinde yalan söylediklerinden dolayı değil, bilakis durumun böyle oluşunun peygamberler ve elçiler göndermenin caiz olmasına engel teşkil ettiğine inanmalarından dolayıdır; bu ise bâtıldır. Dolayısıyla bu inançlarından ötürü daha fazla kınanmayı ve laneti hak etmişlerdir. Bu konuda itimat edilecek doğru cevap işte budur. Bizden önceki kelamcılar ve müfessirler ise bu konuda başka bir vecih zikrederek şöyle demişlerdir: Müşrikler bu sözü, Şuayb'ın (aleyhisselâm) kavminin ona: { إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ } [Hûd: 87] “Şüphesiz sen yumuşak huylu ve aklı başında birisin” demesi gibi alay yoluyla zikretmişlerdir; şayet buna inanarak söyleselerdi mümin olurlardı. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى هَذِهِ الشُّبْهَةَ قَالَ: كَذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ أَيْ هؤلاء للكفار أَبَدًا كَانُوا مُتَمَسِّكِينَ بِهَذِهِ الشُّبْهَةِ.
İkinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ bu şüpheyi nakledince: { كَذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlardan öncekiler de böyle yapmıştı” buyurdu; yani bu kâfirler öteden beri daima bu şüpheye sarılmışlardır.
ثم قال: فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ أَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَقَالُوا: مَعْنَاهُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَا مَنَعَ أَحَدًا مِنَ الْإِيمَانِ وَمَا أَوْقَعَهُ فِي الْكُفْرِ، وَالرُّسُلُ لَيْسَ عَلَيْهِمْ إِلَّا التَّبْلِيغُ، فَلَمَّا بَلَّغُوا التَّكَالِيفَ وَثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى مَا مَنَعَ أَحَدًا عَنِ الْحَقِّ كَانَتْ هَذِهِ الشُّبْهَةُ سَاقِطَةً. أَمَّا أَصْحَابُنَا فَقَالُوا: مَعْنَاهُ أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ الرُّسُلَ بِالتَّبْلِيغِ. فَهَذَا التَّبْلِيغُ وَاجِبٌ عَلَيْهِمْ، فَأَمَّا أَنَّ الْإِيمَانَ هَلْ يَحْصُلُ أَمْ لَا يَحْصُلُ فَذَلِكَ لَا تَعَلُّقَ لِلرَّسُولِ بِهِ، وَلَكِنَّهُ تَعَالَى يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ بِإِحْسَانِهِ وَيُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ بخذلانه.
Sonra: { فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ } “Peygamberlerin üzerine apaçık tebliğden başka bir şey düşer mi?” buyurmuştur. Mutezile şöyle demiştir: Bunun manası; Allah Teâlâ hiç kimseyi imandan men etmemiş ve hiç kimseyi küfre düşürmemiştir; peygamberlerin üzerine ise sadece tebliğ düşer. Onlar yükümlülükleri tebliğ edip Allah Teâlâ'nın da kimseyi haktan menetmediği sabit olunca, bu şüphe düşmüş olur. Ashabımız (Ehl-i Sünnet) ise şöyle demiştir: Bunun manası; Allah Teâlâ peygamberlere tebliği emretmiştir. Bu tebliğ onlara vaciptir. İmanın meydana gelip gelmemesine gelince, peygamberin bununla bir ilgisi yoktur; ancak Allah Teâlâ dilediğine lütfuyla hidayet verir, dilediğini de yardımsız bırakmasıyla (hızlânıyla) saptırır.
المسألة الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا فِي بَيَانِ أَنَّ الْهُدَى وَالضَّلَالَ مِنَ اللَّهِ بِقَوْلِهِ: وَلَقَدْ بَعَثْنا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى كَانَ أَبَدًا فِي جَمِيعِ الْمِلَلِ وَالْأُمَمِ آمِرًا بِالْإِيمَانِ وَنَاهِيًا عَنِ الْكُفْرِ.
Üçüncü Mesele: Ashabımız, hidayetin ve dalaletin Allah'tan olduğunu beyan hususunda O'nun: { وَلَقَدْ بَعَثْنا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ } “Andolsun ki biz her ümmete: ‘Allah'a kulluk edin ve tağuttan sakının’ diye bir elçi gönderdik” kavliyle delil getirmişlerdir. Bu, Allah Teâlâ'nın bütün dinlerde ve ümmetlerde daima imanı emreden ve küfürden nehyeden olduğunu gösterir.
ثم قال: فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ يَعْنِي: فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَاهُ اللَّهُ إِلَى الْإِيمَانِ وَالصِّدْقِ وَالْحَقِّ، وَمِنْهُمْ مَنْ أَضَلَّهُ عَنِ الْحَقِّ وَأَعْمَاهُ عَنِ الصِّدْقِ وَأَوْقَعَهُ فِي الْكُفْرِ وَالضَّلَالِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَمْرَ اللَّهِ تَعَالَى لَا يُوَافِقُ إِرَادَتَهُ، بَلْ قَدْ يَأْمُرُ بِالشَّيْءِ وَلَا يُرِيدُهُ وَيَنْهَى عَنِ الشَّيْءِ وَيُرِيدُهُ كَمَا هُوَ مَذْهَبُنَا. وَالْحَاصِلُ أَنَّ الْمُعْتَزِلَةَ يَقُولُونَ: الْأَمْرُ وَالْإِرَادَةُ مُتَطَابِقَانِ أَمَّا الْعِلْمُ وَالْإِرَادَةُ فَقَدْ يَخْتَلِفَانِ، وَلَفْظُ هَذِهِ الْآيَةِ صَرِيحٌ فِي قَوْلِنَا وَهُوَ أَنَّ الْأَمْرَ بِالْإِيمَانِ عَامٌّ فِي حَقِّ الْكُلِّ أَمَّا إِرَادَةُ الْإِيمَانِ فَخَاصَّةٌ بِالْبَعْضِ دُونَ الْبَعْضِ.
Sonra: { فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ } “Böylece onlardan kimine Allah hidayet verdi, kiminin üzerine de sapıklık hak oldu” buyurmuştur. Yani: Onlardan kimine Allah imana, doğruluğa ve hakka hidayet vermiş; onlardan kimini de haktan saptırmış, doğrudan yana kör etmiş, küfre ve sapıklığa düşürmüştür. Bu durum, bizim mezhebimizin benimsediği üzere, Allah Teâlâ'nın emrinin iradesine muvafık olmak zorunda olmadığına, bilakis bazen bir şeyi emredip onu irade etmeyebileceğine, bazen de bir şeyi nehyedip onu irade edebileceğine delalet eder. Hâsılı, Mutezile şöyle der: “Emir ile irade birbirine mutabıktır; ilim ile irade ise birbirinden farklı olabilir.” Bu ayetin lafzı ise bizim görüşümüzde gayet açıktır ki o da şudur: İman etme emri herkes hakkında geneldir; imanın irade edilmesi ise bazılarına has olup diğerlerine değildir.
أَجَابَ الْجُبَّائِيُّ: بِأَنَّ الْمُرَادَ: فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ لِنَيْلِ ثَوَابِهِ وَجَنَّتِهِ. وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ أَيِ الْعِقَابُ. قَالَ: وَفِي صِفَةِ قَوْلِهِ: حَقَّتْ عَلَيْهِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهَا الْعَذَابُ دُونَ كَلِمَةِ الْكُفْرِ لِأَنَّ الْكُفْرَ وَالْمَعْصِيَةَ لَا يَجُوزُ وَصْفُهُمَا بِأَنَّهُ حَقٌّ. وَأَيْضًا قَالَ تَعَالَى بَعْدَهُ: فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ وَهَذِهِ الْعَاقِبَةُ هِيَ آثَارُ الْهَلَاكِ لِمَنْ تَقَدَّمَ مِنَ الْأُمَمِ الَّذِينَ اسْتَأْصَلَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِالْعَذَابِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالضَّلَالِ الْمَذْكُورِ هُوَ عَذَابُ الِاسْتِئْصَالِ.
el-Cübbâî şöyle cevap vermiştir: Maksat şudur: “Onlardan kimine Allah sevabına ve cennetine ulaşması için hidayet vermiştir; onlardan kiminin üzerine de dalalet yani ceza hak olmuştur.” O şöyle demiştir: O'nun: { حَقَّتْ عَلَيْهِ } “Üzerine hak oldu” nitelemesinde, bunun küfür kelimesi değil azap olduğuna delalet vardır; çünkü küfür ve isyanın “hak” olarak nitelenmesi caiz değildir. Ayrıca Allah Teâlâ bunun peşinden: { فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ } “Artık yeryüzünde gezip dolaşın da yalanlayanların akıbeti nasıl olmuş görün!” buyurmuştur. Bu akıbet ise Allah Teâlâ'nın azapla köklerini kazıdığı geçmiş ümmetlerin helak kalıntılarıdır; bu da zikredilen dalaletten maksadın kök kazıyıcı azap olduğuna delalet eder.
وَأَجَابَ الْكَعْبِيُّ عَنْهُ بِأَنَّهُ قَالَ: قَوْلُهُ: فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ أَيْ مَنِ اهْتَدَى فَكَانَ فِي حُكْمِ اللَّهِ مُهْتَدِيًا، وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ يُرِيدُ: مَنْ ظَهَرَتْ ضَلَالَتُهُ، كَمَا يُقَالُ لِلظَّالِمِ: حَقَّ ظُلْمُكَ وَتَبَيَّنَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ: حَقَّ عَلَيْهِمْ مِنَ اللَّهِ أَنْ يُضِلَّهُمْ إذا ضلوا كقوله: وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ [إبراهيم: ٢٧] .
el-Ka'bî ise buna şöyle cevap vermiştir: O'nun: { فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ } buyruğu; yani hidayete eren ve Allah'ın hükmünde hidayet üzere olan kimsedir. { وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ } buyruğu ise; sapıklığı ortaya çıkan kimseyi kastetmektedir, nitekim zalime “Zulmün hak oldu ve ortaya çıktı” denilir. Maksadın; Allah Teâlâ'nın: { وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ } [İbrâhîm: 27] “Allah zalimleri saptırır” buyruğunda olduğu gibi, onlar saptıklarında Allah'tan onları saptırmasının onların üzerine hak olması da caizdir.
وَاعْلَمْ أَنَّا بَيَّنَّا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ بِالدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ الْقَاطِعَةِ أَنَّ الْهُدَى وَالْإِضْلَالَ لَا يَكُونَانِ إِلَّا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فَلَا فَائِدَةَ فِي الْإِعَادَةِ، وَهَذِهِ الْوُجُوهُ الْمُتَعَسِّفَةُ وَالتَّأْوِيلَاتُ الْمُسْتَكْرَهَةُ قَدْ بَيَّنَّا ضَعْفَهَا وَسُقُوطَهَا مِرَارًا، فَلَا حَاجَةَ إِلَى الْإِعَادَةِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bil ki biz pek çok ayette hidayet ve dalalete düşürmenin ancak Allah Teâlâ'dan olduğunu kesin aklî delillerle açıkladık; dolayısıyla bunu tekrarlamakta fayda yoktur. Bu zorlama vecihlerin ve tutarsız tevillerin zayıflığını ve geçersizliğini defalarca ortaya koyduk; bu yüzden tekrara hacet yoktur. En doğrusunu Allah bilir.
المسألة الرَّابِعَةُ: فِي الطَّاغُوتِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ: اجْتَنِبُوا عِبَادَةَ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ، فَسَمَّى الْكُلَّ طَاغُوتًا، وَلَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ: اجْتَنِبُوا طَاعَةَ الشَّيْطَانِ فِي دُعَائِهِ لَكُمْ.
Dördüncü Mesele: Tağut hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Bundan maksat; “Allah'tan başka taptığınız şeylere tapmaktan sakının” demektir; böylece hepsini tağut olarak isimlendirmiştir. Maksadın; “Şeytanın sizi çağırdığı şeyde ona itaat etmekten sakının” olması da imkânsız değildir.
المسألة الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ يَدُلُّ عَلَى مَذْهَبِنَا، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَخْبَرَ عَنْهُ أَنَّهُ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلَالَةُ امْتَنَعَ أَنْ لا يصدر منه الضلالة، وإلا لا نقلب خَبَرُ اللَّهِ الصِّدْقُ كَذِبًا، وَذَلِكَ مُحَالٌ وَمُسْتَلْزَمُ الْمُحَالِ مُحَالٌ، فَكَانَ عَدَمُ الضَّلَالَةِ مِنْهُمْ مُحَالًا، وَوُجُودُ الضَّلَالَةِ مِنْهُمْ وَاجِبًا عَقْلًا، فَهَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى صِحَّةِ مَذْهَبِنَا فِي هَذِهِ الْوُجُوهِ الكثيرة والله علم. وَنَظَائِرُ هَذِهِ الْآيَةِ كَثِيرَةٌ مِنْهَا قَوْلَهُ: فَرِيقاً هَدى وَفَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ [الْأَعْرَافِ: ٣٠] وَقَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ [يُونُسَ: ٩٦] وَقَوْلُهُ:
Beşinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ } buyruğu bizim mezhebimize delalet eder. Çünkü Allah Teâlâ onun üzerine sapıklığın hak olduğunu haber verince, ondan sapıklığın sâdır olmaması imkânsız hale gelmiştir; aksi takdirde Allah'ın doğru haberi yalana dönüşürdü ki bu imkânsızdır ve imkânsızı gerektiren şey de imkânsızdır. Dolayısıyla onlardan sapıklığın bulunmaması imkânsız, onlarda sapıklığın varlığı ise aklen vacip olmuştur. İşte bu ayet, bu birçok vecihle mezhebimizin doğruluğuna delalet etmektedir, en doğrusunu Allah bilir. Bu ayetin benzerleri pek çoktur; O'nun: { فَرِيقاً هَدى وَفَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ } [A'râf: 30] “Bir topluluğa hidayet verdi, bir topluluğun üzerine de sapıklık hak oldu” kavli, O'nun: { إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ } [Yûnus: 96] “Şüphesiz haklarında Rabbinin kelimesi gerçekleşmiş olanlar iman etmezler” kavli ve O'nun:
لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلى أَكْثَرِهِمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ [يس: ٧] .
{ لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلى أَكْثَرِهِمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } [Yâsîn: 7] “Andolsun ki onların çoğunun üzerine o söz hak olmuştur; artık onlar iman etmezler” kavli bunlardandır.
ثم قال تَعَالَى: فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ وَالْمَعْنَى: سِيرُوا فِي الْأَرْضِ مُعْتَبِرِينَ لِتَعْرِفُوا أَنَّ الْعَذَابَ نَازِلٌ بِكُمْ كَمَا نَزَلَ بِهِمْ، ثُمَّ أَكَّدَ أَنَّ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلَالَةُ فَإِنَّهُ لَا يَهْتَدِي، فَقَالَ:
Sonra Teâlâ şöyle buyurdu: { فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ } “Yeryüzünde gezip dolaşın da yalanlayanların sonunun nasıl olduğuna bir bakın!” Bunun anlamı: Onların başına indiği gibi sizin başınıza da azabın ineceğini bilmeniz için ibret alarak yeryüzünde gezin [demektir]. Sonra üzerine sapıklık hak olan kimsenin hidayete eremeyeceğini teyit ederek şöyle buyurdu:
إِنْ تَحْرِصْ عَلى هُداهُمْ أَيْ إِنْ تَطْلُبْ بِجُهْدِكَ ذَلِكَ، فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:
{ إِنْ تَحْرِصْ عَلى هُداهُمْ } “Sen onların hidayet bulmalarına ne kadar hırs göstersen de” yani bütün gücünle bunu istesen de, { فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ } “şüphesiz Allah saptırdığı kimseye hidayet vermez.” Bunda birkaç mesele vardır:
المسألة الْأُولَى: قَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ يَهْدِي بِفَتْحِ الْيَاءِ وَكَسْرِ الدَّالِ وَالْبَاقُونَ: لَا يُهْدَى بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ الدَّالِ.
Birinci Mesele: Âsım, Hamza ve Kisâî, yâ'nın fethası ve dâl'ın kesresiyle { يَهْدِي } şeklinde; diğerleri ise yâ'nın dammesi ve dâl'ın fethasıyla { لَا يُهْدَى } şeklinde okumuşlardır.
أَمَّا الْقِرَاءَةُ الْأُولَى: فَفِيهَا وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُرْشِدُ أَحَدًا أَضَلَّهُ، وَبِهَذَا فَسَّرَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄. وَالثَّانِي: أَنَّ يَهْدِي بِمَعْنَى يَهْتَدِي. قَالَ الْفَرَّاءُ: الْعَرَبُ تَقُولُ: قَدْ هَدَى الرَّجُلُ يُرِيدُونَ قَدِ اهْتَدَى، وَالْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ إِذَا أَضَلَّ أَحَدًا لَمْ يَصِرْ ذَلِكَ مُهْتَدِيًا.
Birinci kıraate gelince, bunda iki vecih vardır: Birincisi: Şüphesiz Allah, saptırdığı kimseyi doğru yola iletmez. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ bunu böyle tefsir etmiştir. İkincisi: { يَهْدِي } kelimesinin { يَهْتَدِي } (hidayete erer) anlamında olmasıdır. Ferrâ şöyle demiştir: Araplar, { قَدِ اهْتَدَى } (hidayete erdi) anlamını kastederek { قَدْ هَدَى الرَّجُلُ } derler. Anlam şudur: Allah bir kimseyi saptırdığında o kimse hidayete ermiş olmaz.
وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ الْمَشْهُورَةُ: فَالوجه فِيهَا إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ، أَيْ مَنْ يُضِلُّهُ، فَالرَّاجِعُ إِلَى الْمَوْصُولِ الَّذِي هُوَ مَنْ مَحْذُوفٌ مُقَدَّرٌ وَهَذَا كَقَوْلِهِ: مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِيَ لَهُ [الْأَعْرَافِ: ١٨٦] وَكَقَوْلِهِ: فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ [الْجَاثِيَةِ: ٢٣] أَيْ مِنْ بَعْدِ إِضْلَالِ اللَّهِ إِيَّاهُ.
Meşhur kıraate gelince, bundaki vecih şöyledir: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ } yani “saptırdığı kimseye”. { مَنْ } olan ism-i mevsûle dönen zamir hazfedilmiş olup takdîrîdir. Bu, O'nun: { مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِيَ لَهُ } [A'râf: 186] “Allah kimi saptırırsa artık onun için hiçbir yol gösterici yoktur” kavli ile O'nun: { فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ } [Câsiye: 23] “Allah'tan sonra ona kim hidayet edebilir?” yani Allah'ın onu saptırmasından sonra [kim hidayet edebilir] kavli gibidir.
ثم قال تَعَالَى: وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ أي وليس لهم أحد ينصرهم أن يُعِينُهُمْ عَلَى مَطْلُوبِهِمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ. وَأَقُولُ أَوَّلُ هَذِهِ الْآيَاتِ مُوهِمٌ لِمَذْهَبِ الْمُعْتَزِلَةِ، وَآخِرُهَا مُشْتَمِلٌ عَلَى الْوُجُوهِ الْكَثِيرَةِ الدَّالَّةِ عَلَى قَوْلِنَا، وأكثر الآيات كذلك مشتملة على الوجهين، والله أعلم.
Sonra Teâlâ şöyle buyurdu: { وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ } “Onların hiçbir yardımcıları da yoktur” yani dünyada ve ahirette istedikleri şey konusunda onlara yardım edecek veya destek olacak kimseleri yoktur. Ben derim ki: Bu ayetlerin başı Mûtezile mezhebine vehim verir görünmekte, sonu ise bizim görüşümüze delalet eden pek çok vechi içermektedir; ayetlerin çoğu da böyledir, iki vechi de kapsar. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٣٨ الى ٤٠]
[Nahl Suresi (16), 38-40. Ayetler]
وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ بَلى وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٣٨) لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ كانُوا كاذِبِينَ (٣٩) إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٤٠)
{ وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ بَلى وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٣٨) لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ كانُوا كاذِبِينَ (٣٩) إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٤٠) } “Var güçleriyle Allah’a yemin ettiler ki, ‘Allah ölen kimseyi diriltmez!’ Hayır! Bu, O’nun üzerine hak bir vaaddir; fakat insanların çoğu bilmezler. (38) Hakkında ihtilaf ettikleri şeyi kendilerine açıklasın ve inkâr edenler de kendilerinin yalancı olduklarını bilsinler diye [onları diriltecektir]. (39) Biz bir şeyi dilediğimiz zaman sözümüz, ona sadece ‘Ol!’ demekten ibarettir; o da hemen oluverir. (40)”
[في قوله تعالى وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ إلى قوله أَنَّهُمْ كانُوا كاذِبِينَ] وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
[Allah Teâlâ'nın: { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ } buyruğundan { أَنَّهُمْ كانُوا كاذِبِينَ } buyruğuna kadar olan kısım hakkında] Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الشُّبْهَةُ الرَّابِعَةُ لِمُنْكِرِي النُّبُوَّةِ فَقَالُوا الْقَوْلُ بِالْبَعْثِ وَالْحَشْرِ وَالنَّشْرِ بَاطِلٌ، فَكَانَ الْقَوْلُ بِالنُّبُوَّةِ بَاطِلًا.
Birinci Mesele: Bil ki bu, nübüvveti inkâr edenlerin dördüncü şüphesidir. Onlar şöyle demişlerdir: “Ba's (öldükten sonra dirilme), haşr ve neşr görüşü batıldır; dolayısıyla nübüvvet görüşü de batıldır.”
أَمَّا الْمَقَامُ الْأَوَّلُ: فَتَقْرِيرُهُ أَنَّ الْإِنْسَانَ لَيْسَ إِلَّا هَذِهِ الْبَيِّنَةَ الْمَخْصُوصَةَ، فَإِذَا مَاتَ وَتَفَرَّقَتْ أَجْزَاؤُهُ وَبَطَلَ ذَلِكَ الْمِزَاجُ وَالِاعْتِدَالُ امْتَنَعَ عَوْدُهُ بِعَيْنِهِ، لِأَنَّ الشَّيْءَ إِذَا عَدِمَ فَقَدْ فَنِيَ وَلَمْ يَبْقَ لَهُ ذَاتٌ وَلَا حَقِيقَةٌ بَعْدَ فِنَائِهِ وَعَدَمِهِ، فَالَّذِي يَعُودُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ شَيْئًا مُغَايِرًا لِلْأَوَّلِ فَلَا يَكُونُ عَيْنُهُ.
Birinci makama gelince, bunun açıklaması şöyledir: İnsan bu belirli yapıdan ibarettir. Öldüğünde, cüzleri dağıldığında ve o mizaç ile denge yok olduğunda, bizzat kendisinin geri dönmesi imkânsız olur. Çünkü bir şey yok olduğunda fani olmuştur ve fani olup yok olduktan sonra onun ne bir zâtı ne de bir hakikati kalır. Dolayısıyla geri dönen şeyin, birinciden farklı bir şey olması vacip olur ve onun bizzat kendisi olamaz.
وَأَمَّا الْمَقَامُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّهُ لَمَّا بَطَلَ الْقَوْلُ بِالْبَعْثِ بَطَلَ الْقَوْلُ بِالنُّبُوَّةِ وَتَقْرِيرُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: / الْأَوَّلُ: أَنَّ مُحَمَّدًا كَانَ دَاعِيًا إِلَى تَقْرِيرِ الْقَوْلِ بِالْمَعَادِ، فَإِذَا بَطَلَ ذَلِكَ ثَبَتَ أَنَّهُ كَانَ دَاعِيًا إِلَى الْقَوْلِ الْبَاطِلِ وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنْ رَسُولًا صَادِقًا. الثَّانِي: أَنَّهُ يُقَرِّرُ نُبُوَّةَ نَفْسِهِ وَوُجُوبَ طَاعَتِهِ بِنَاءً عَلَى التَّرْغِيبِ فِي الثَّوَابِ وَالتَّرْهِيبِ عَنِ الْعِقَابِ، وَإِذَا بَطَلَ ذَلِكَ بَطَلَتْ نُبُوَّتُهُ.
İkinci makama gelince -ki o da dirilme görüşü batıl olunca nübüvvet görüşünün de batıl olmasıdır- bunun izahı iki vechiledir: Birincisi: Muhammed, mead (ahiret) görüşünü yerleştirmeye çağırmaktaydı; bu batıl olunca onun batıl bir söze çağırmış olduğu sabit olur ve böyle olan kimse de doğru sözlü bir elçi olamaz. İkincisi: O, kendi nübüvvetini ve kendisine itaatin vacip oluşunu sevaba teşvik ve azaptan sakındırma esasına dayandırmaktadır; bu batıl olunca nübüvveti de batıl olur.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ كَانُوا يَدَّعُونَ الْعِلْمَ الضَّرُورِيَّ بِأَنَّ الشَّيْءَ إِذَا فَنِيَ وَصَارَ عَدَمًا مَحْضًا وَنَفْيًا صِرْفًا، فَإِنَّهُ بَعْدَ هَذَا الْعَدَمِ الصِّرْفِ لَا يَعُودُ بِعَيْنِهِ بَلِ الْعَائِدُ يَكُونُ شَيْئًا آخَرَ غَيْرَهُ. وَهَذَا الْقَسَمُ وَالْيَمِينُ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُمْ كَانُوا يَدَّعُونَ الْعِلْمَ الضَّرُورِيَّ بِأَنَّ عَوْدَهُ بِعَيْنِهِ بَعْدَ عَدَمِهِ مُحَالٌ فِي بَدِيهَةِ الْعَقْلِ: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ عَلَى أَنَّهُمْ يَجْحَدُونَ فِي قُلُوبِهِمْ وَعُقُولِهِمْ
Bunu bildiğine göre deriz ki: O'nun: { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ } “Var güçleriyle Allah’a yemin ettiler ki, ‘Allah ölen kimseyi diriltmez!’” kavlinin anlamı şudur: Onlar bir şey fani olup sırf bir yokluk ve katıksız bir adem haline geldiğinde, bu katıksız ademden sonra onun bizzat kendisinin geri dönemeyeceğini, bilakis geri dönenin ondan başka bir şey olacağını zaruri bir bilgi olarak iddia ediyorlardı. Bu kasem ve yemin, onların, yok oluşunun ardından bizzat kendisinin geri dönmesinin aklın bedahetinde imkânsız olduğunu zaruri bir bilgi olarak iddia ettiklerine işarettir. Kalplerinde ve akıllarında inkâr ettiklerine dair { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ } [var güçleriyle Allah'a yemin ettiler]
هَذَا الْعِلْمَ الضَّرُورِيَّ، وَأَمَّا بَيَانُ أَنَّهُ لَمَّا بَطَلَ الْقَوْلُ بِالْبَعْثِ بَطَلَ الْقَوْلُ بِالنُّبُوَّةِ فَلَمْ يَذْكُرْهُ عَلَى سَبِيلِ التَّصْرِيحِ، لِأَنَّهُ كَلَامٌ جَلِيٌّ مُتَبَادِرٌ إِلَى الْعُقُولِ فَتَرَكُوهُ لِهَذَا الْعُذْرِ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ الْقَوْلَ بِالْبَعْثِ مُمْكِنٌ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وَجْهَانِ:
bu zaruri bilgiyi. Dirilme görüşü batıl olunca nübüvvet görüşünün de batıl olacağına dair açıklamaya gelince; bunu açık bir şekilde zikretmediler; zira bu apaçık ve akıllara hemen gelen bir sözdür, bu mazeretten ötürü onu terk ettiler. Sonra Allah Teâlâ dirilme görüşünün mümkün olduğunu açıkladı; buna iki vecih delalet eder:
الوجه الْأَوَّلُ: أَنَّهُ وَعْدٌ حَقٌّ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، فَوَجَبَ تَحْقِيقُهُ، ثُمَّ بَيَّنَ السَّبَبَ الَّذِي لِأَجْلِهِ كَانَ وَعْدًا حَقًّا عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَهُوَ التَّمْيِيزُ بَيْنَ الْمُطِيعِ وَبَيْنَ الْعَاصِي، وَبَيْنَ الْمُحِقِّ وَالْمُبْطِلِ، وَبَيْنَ الظَّالِمِ وَالْمَظْلُومِ، وَهُوَ قَوْلُهُ:
Birinci Vecih: Bunun Allah Teâlâ üzerine hak bir vaad olmasıdır; dolayısıyla gerçekleşmesi vacip olmuştur. Sonra Allah Teâlâ'nın üzerine bunun hak bir vaad oluşunun sebebini açıkladı ki o da itaat eden ile isyan eden, haklı ile haksız, zalim ile mazlum arasını ayırt etmektir. Bu da O'nun şu buyruğudur:
لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ كانُوا كاذِبِينَ وَهَذِهِ الطَّرِيقَةُ قَدْ بَالَغْنَا فِي شَرْحِهَا وَتَقْرِيرِهَا فِي سُورَةِ يُونُسَ.
{ لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ كانُوا كاذِبِينَ } “Hakkında ihtilaf ettikleri şeyi kendilerine açıklasın ve inkâr edenler de kendilerinin yalancı olduklarını bilsinler diye [onları diriltecektir].” Biz bu yöntemi Yûnus Suresi'nde genişçe açıklayıp ortaya koymuştuk.
وَالوجه الثَّانِي: فِي بَيَانِ إِمْكَانِ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ أَنَّ كَوْنَهُ تَعَالَى مُوجِدًا لِلْأَشْيَاءِ وَمُكَوِّنًا لَهَا لَا يَتَوَقَّفُ عَلَى سَبْقِ مَادَّةٍ وَلَا مُدَّةٍ وَلَا آلَةٍ، وَهُوَ تَعَالَى إِنَّمَا يُكَوِّنُهَا بِمَحْضِ قُدْرَتِهِ وَمَشِيئَتِهِ، وَلَيْسَ لِقُدْرَتِهِ دَافِعٌ وَلَا لِمَشِيئَتِهِ مَانِعٌ فَعَبَّرَ تَعَالَى عَنْ هَذَا النَّفَاذِ الْخَالِي عَنِ الْمُعَارِضِ بِقَوْلِهِ: إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ، فَكَمَا أَنَّهُ تَعَالَى قَدَرَ عَلَى الْإِيجَادِ فِي الِابْتِدَاءِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ قَادِرًا عَلَيْهِ فِي الْإِعَادَةِ، فَثَبَتَ بِهَذَيْنَ الدَّلِيلَيْنِ الْقَاطِعَيْنِ أَنَّ الْقَوْلَ بِالْحَشْرِ وَالنَّشْرِ والبعث والقيامة حق وصدق، والقوم إِنَّمَا طَعَنُوا فِي صِحَّةِ النُّبُوَّةِ بِنَاءً عَلَى الطَّعْنِ فِي هَذَا الْأَصْلِ، فَلَمَّا بَطَلَ هَذَا الطَّعْنُ بَطَلَ أَيْضًا طَعْنُهُمْ فِي النُّبُوَّةِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
İkinci Vecih: Haşr ve neşrin imkânının beyanında şudur: Allah Teâlâ'nın eşyayı var edici ve yaratıcı olması, önceden bir maddenin, bir sürenin veya bir aletin bulunmasına bağlı değildir. O Teâlâ eşyayı sırf kudreti ve meşîetiyle var eder. O'nun kudretini geri çevirecek hiçbir şey, meşîetine de hiçbir engel yoktur. Teâlâ, karşı koyandan uzak olan bu geçerliliği şu buyruğuyla ifade etmiştir: { إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Biz bir şeyi dilediğimiz zaman sözümüz, ona sadece ‘Ol!’ demekten ibarettir; o da hemen oluverir.” Durum böyle olunca, O Teâlâ başlangıçta var etmeye güç yetirdiği gibi, yeniden yaratmaya da güç yetirmesi vacip olur. Böylece bu iki kesin delille haşr, neşr, ba's ve kıyamet görüşünün hak ve doğru olduğu sabit olmuştur. O kavim ise nübüvvetin sıhhatine ancak bu esasa dil uzatarak itiraz etmişlerdi; bu itiraz batıl olunca onların nübüvvet hakkındaki itirazları da batıl oldu. En doğrusunu Allah bilir.
المسألة الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ حِكَايَةٌ عَنِ الَّذِينَ أَشْرَكُوا، وَقَوْلُهُ: بَلى إِثْبَاتٌ لِمَا بَعْدَ النَّفْيِ، أَيْ بَلَى يَبْعَثُهُمْ، وَقَوْلُهُ: وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا مَصْدَرٌ مُؤَكِّدٌ أَيْ وَعَدَ بِالْبَعْثِ وَعْدًا حَقًّا لَا خُلْفَ فِيهِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ يَبْعَثُهُمْ دَلَّ عَلَى قَوْلِهِ وَعَدَ بِالْبَعْثِ، وَقَوْلُهُ: لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ مِنْ أُمُورِ الْبَعْثِ أَيْ بَلَى يَبْعَثُهُمْ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ كَانُوا كَاذِبِينَ فِيمَا أَقْسَمُوا فِيهِ.
İkinci Mesele: O'nun: { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ } “Var güçleriyle Allah’a yemin ettiler” kavli şirk koşanlardan bir nakildir. O'nun: { بَلى } “Hayır!” kavli ise nefyden sonrasını ispat etmektir; yani “bilakis onları diriltecektir” demektir. O'nun: { وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا } “Bu, O’nun üzerine hak bir vaaddir” kavli tekit edici bir masdardır; yani “ba'si, kendisinde hiçbir hilaf olmayan hak bir vaad olarak vaat etmiştir” demektir. Çünkü “onları diriltecektir” sözü “ba'si vaat etti” sözüne delalet etmiştir. O'nun: { لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ } “Hakkında ihtilaf ettikleri şeyi kendilerine açıklasın diye” kavli ba's işlerinden olup anlamı; “Bilakis kendilerine açıklasın ve inkâr edenler de yemin ettikleri hususta yalancı olduklarını bilsinler diye onları diriltecektir” [demektir].
ثم قَالَ تَعَالَى: إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Teâlâ şöyle buyurdu: { إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Biz bir şeyi dilediğimiz zaman sözümüz, ona sadece ‘Ol!’ demekten ibarettir; o da hemen oluverir.” Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: قَوْلُهُ: كُنْ إِنْ كَانَ خِطَابًا مَعَ الْمَعْدُومِ فَهُوَ مُحَالٌ، وَإِنْ كَانَ خِطَابًا مَعَ الْمَوْجُودِ كَانَ هَذَا أَمْرًا بِتَحْصِيلِ الْحَاصِلِ وَهُوَ مُحَالٌ.
Birinci Mesele: Biri şöyle diyebilir: O'nun: { كُنْ } “Ol!” buyruğu şayet ma'dûma (yok olana) bir hitap ise bu imkânsızdır; şayet mevcuda bir hitap ise bu teshîl-i hâsıl (zaten var olanı meydana getirme) emri olur ki bu da imkânsızdır.
وَالْجَوَابُ: أَنَّ هَذَا تَمْثِيلٌ لِنَفْيِ الْكَلَامِ وَالْمُعَايَاةِ وَخِطَابٌ مَعَ الْخَلْقِ بِمَا يَعْقِلُونَ، وَلَيْسَ خِطَابًا لِلْمَعْدُومِ، لِأَنَّ مَا أَرَادَهُ اللَّهُ تَعَالَى فَهُوَ كَائِنٌ عَلَى كُلِّ حَالٍ وَعَلَى مَا أَرَادَهُ مِنَ الْإِسْرَاعِ، وَلَوْ أَرَادَ خَلْقَ الدنيا والآخرة بما فيهما من السموات وَالْأَرْضِ فِي قَدْرِ لَمْحِ الْبَصَرِ لَقَدَرَ عَلَى ذَلِكَ، وَلَكِنَّ الْعِبَادَ خُوطِبُوا بِذَلِكَ عَلَى قَدْرِ عُقُولِهِمْ.
Cevap: Bu, konuşmanın ve acziyetin olumsuzlanması için bir temsildir ve mahlûkata akıl erdirebilecekleri şekilde yapılan bir hitaptır; yoksa ma'dûma bir hitap değildir. Zira Allah Teâlâ'nın dilediği şey her hâlükârda ve dilediği süratte meydana gelir. Eğer dünya ve ahireti içlerindeki gökler ve yerle birlikte göz açıp kapama süresi kadar bir zamanda yaratmayı dileseydi buna güç yetirirdi; fakat kullara akılları nispetinde böyle hitap edilmiştir.
المسألة الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: قَوْلُنا مُبْتَدَأٌ وأَنْ نَقُولَ خبره وكُنْ فَيَكُونُ مِنْ كَانَ التَّامَّةِ الَّتِي بِمَعْنَى الْحُدُوثِ وَالْوُجُودِ أَيْ إِذَا أَرَدْنَا حُدُوثَ شَيْءٍ فَلَيْسَ إِلَّا أَنْ نَقُولَ لَهُ احْدُثْ فَيَحْدُثُ عَقِيبَ ذَلِكَ مِنْ غَيْرِ تَوَقُّفٍ.
İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { قَوْلُنا } buyruğu mübtedâ (özne), { أَنْ نَقُولَ } buyruğu onun haberi (yüklem)dir. { كُنْ فَيَكُونُ } ise hudûs (meydana gelme) ve vücûd (var olma) anlamındaki tam kâne'dendir; yani “Biz bir şeyin meydana gelmesini dilediğimiz zaman, ona sadece ‘Meydana gel!’ deriz, o da bunun hemen ardından duraksamaksızın meydana gelir” demektir.
المسألة الثَّالِثَةُ: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَالْكِسَائِيُّ فَيَكُونُ بِنَصْبِ النُّونِ، وَالْبَاقُونَ بِالرَّفْعِ قَالَ الْفَرَّاءُ: الْقِرَاءَةُ بِالرَّفْعِ وَجْهُهَا أَنْ يُجْعَلَ قَوْلُهُ: أَنْ نَقُولَ لَهُ كَلَامًا تَامًّا ثُمَّ يُخْبِرَ عَنْهُ بِأَنَّهُ سَيَكُونُ كَمَا يُقَالُ: إِنَّ زَيْدًا يَكْفِيهِ إِنْ أُمِرَ فَيَفْعَلُ فَتَرْفَعُ قَوْلَكَ فَيَفْعَلُ عَلَى أَنْ تَجْعَلَهُ كَلَامًا مُبْتَدَأً، وأم الْقِرَاءَةُ بِالنَّصْبِ فَوَجْهُهُ أَنْ تَجْعَلَهُ عَطْفًا عَلَى أَنْ نَقُولَ، وَالْمَعْنَى: أَنْ نَقُولَ كُنْ فَيَكُونَ هَذَا قَوْلُ جَمِيعِ النَّحْوِيِّينَ، قَالَ الزَّجَّاجُ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ نَصْبًا عَلَى جَوَابِ
Üçüncü Mesele: İbn Âmir ve Kisâî, nûn'un nasbıyla { فَيَكُونَ } şeklinde, diğerleri ise ref' ile okumuşlardır. Ferrâ şöyle demiştir: Ref' ile kıraatin vechi, { أَنْ نَقُولَ لَهُ } ifadesini tam bir söz kılıp ardından onun olacağını haber vermektir; nitekim { إِنَّ زَيْدًا يَكْفِيهِ إِنْ أُمِرَ فَيَفْعَلُ } (Zeyd'e emredilmesi kâfidir, o da hemen yapar) denilip mübteda bir kelam kılarak { فَيَفْعَلُ } sözünün merfû kılınması gibidir. Nasb ile kıraate gelince, bunun vechi onu { أَنْ نَقُولَ } üzerine matuf kılmaktır. Anlam: { أَنْ نَقُولَ كُنْ فَيَكُونَ } (Bizim ona 'Ol' dememiz ve onun da olmasıdır) şeklindedir; bütün nahivcilerin görüşü budur. Zeccâc ise şöyle demiştir:
كُنْ قَالَ أَبُو عَلِيٍّ لَفْظَةُ «كُنْ» وَإِنْ كَانَتْ عَلَى لَفْظَةِ الْأَمْرِ فَلَيْسَ الْقَصْدُ بِهَا هاهنا الْأَمْرَ إِنَّمَا هُوَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ الْإِخْبَارُ عَنْ كَوْنِ الشَّيْءِ وَحُدُوثِهِ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَحِينَئِذٍ يَبْطُلُ قَوْلُهُ إِنَّهُ نُصِبَ عَلَى جَوَابِ كُنْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
{ كُنْ } kelimesinin cevabı olarak mansub olması da caizdir. Ebû Ali ise şöyle demiştir: “{ كُنْ } lafzı her ne kadar emir lafzı kalıbında olsa da burada onunla kastedilen emir değildir; bilakis -en doğrusunu Allah bilir- bir şeyin var oluşunu ve meydana gelişini haber vermektir. Durum böyle olunca, o takdirde onun { كُنْ } kelimesinin cevabı olarak mansub kılındığı sözü batıl olur. En doğrusunu Allah bilir.”
المسألة الرَّابِعَةُ: احْتَجَّ بَعْضُ أَصْحَابِنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى قِدَمِ الْقُرْآنِ فَقَالُوا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى إِذَا أَرَادَ إِحْدَاثَ شَيْءٍ قَالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ، فَلَوْ كَانَ قَوْلُهُ كُنْ حَادِثًا لَافْتَقَرَ إِحْدَاثُهُ إِلَى أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ وَذَلِكَ يُوجِبُ التَّسَلْسُلَ، وَهُوَ مُحَالٌ فَثَبَتَ أَنَّ كَلَامَ اللَّهِ قَدِيمٌ.
Dördüncü Mesele: Ashabımızdan (Ehl-i Sünnet âlimlerimizden) bazıları bu ayetle Kur'an'ın kıdemine (ezelîliğine) delil getirerek şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } buyruğu, O Teâlâ'nın bir şeyi ihdas etmeyi (sonradan var etmeyi) dilediğinde ona “Ol” dediğine ve onun da hemen oluverdiğine delalet eder. Şayet O'nun “Ol” sözü hâdis (sonradan yaratılmış) olsaydı, onun ihdas edilmesi de ona “Ol” demesine muhtaç olurdu; bu ise teselsülü gerektirirdi ki o imkânsızdır. Böylece Allah'ın kelamının kadîm olduğu sabit olmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الدَّلِيلَ عِنْدِي لَيْسَ فِي غَايَةِ الْقُوَّةِ، وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ:
Bil ki bana göre bu delil son derece kuvvetli değildir; bunun açıklaması birkaç vechiledir:
الوجه الْأَوَّلُ: أَنَّ كَلِمَةَ إِذا لَا تُفِيدُ التَّكْرَارَ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا قَالَ لِامْرَأَتِهِ إِذَا دَخَلْتِ الدَّارَ فَأَنْتِ طَالِقٌ فَدَخَلَتِ الدَّارَ مَرَّةً طُلِّقَتْ طَلْقَةً وَاحِدَةً فَلَوْ دَخَلَتْ ثَانِيًا لَمْ تُطَلَّقْ طَلْقَةً ثَانِيَةً فَعَلِمْنَا أَنَّ كَلِمَةَ إِذَا لَا تُفِيدُ التَّكْرَارَ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ ثَبَتَ أَنَّهُ لَا يَلْزَمُ فِي كُلِّ مَا يُحْدِثُهُ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَلَمْ يَلْزَمِ التَّسَلْسُلُ.
Birinci Vecih: { إِذا } kelimesi tekrar ifade etmez. Bunun delili şudur: Bir kimse hanımına “Eve girersen boşsun” dese ve kadın eve bir kez girse, bir talakla boşanmış olur; ikinci kez girse ikinci bir talakla boşanmış olmaz. Buradan anladık ki { إِذَا } kelimesi tekrar ifade etmez. Durum böyle olunca, Allah Teâlâ'nın ihdas ettiği her şeyde ona “Ol” demesinin gerekmediği sabit olur, böylece teselsül de gerekmez.
وَالوجه الثَّانِي: أَنَّ هَذَا الدَّلِيلَ إِنْ صَحَّ لَزِمَ الْقَوْلُ بِقِدَمِ لَفْظَةِ «كُنْ» وَهَذَا مَعْلُومُ الْبُطْلَانِ/ بِالضَّرُورَةِ، لِأَنَّ لَفْظَةَ: كُنْ، مُرَكَّبَةٌ مِنَ الْكَافِ وَالنُّونِ، وَعِنْدَ حُضُورِ الْكَافِ لَمْ تَكُنِ النُّونُ حَاضِرَةً وَعِنْدَ مَجِيءِ النُّونِ تَتَوَلَّى الْكَافُ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كَلِمَةَ كُنْ يَمْتَنِعُ كَوْنُهَا قَدِيمَةً، وَإِنَّمَا الَّذِي يَدَّعِي أَصْحَابُنَا كَوْنَهُ قَدِيمًا صِفَةٌ مُغَايِرَةٌ لِلَفْظَةِ كُنْ، فَالَّذِي تَدُلُّ عَلَيْهِ الْآيَةُ لَا يَقُولُ بِهِ أَصْحَابُنَا، وَالَّذِي يَقُولُونَ بِهِ لَا تَدُلُّ عَلَيْهِ الْآيَةُ فَسَقَطَ التَّمَسُّكُ بِهِ.
İkinci Vecih: Bu delil şayet doğru olsaydı “kûn (كُنْ)” lafzının kadîm olduğunu söylemek gerekirdi; bu ise zaruri olarak batıl olduğu bilinen bir şeydir. Çünkü “kûn (كُنْ)” lafzı kâf ve nûn harflerinden mürekkeptir; kâf hazır olduğunda nûn hazır değildi, nûn geldiğinde ise kâf gitmiş olur. Bu da “kûn” kelimesinin kadîm olmasının imkânsızlığına delalet eder. Ashabımızın (âlimlerimizin) kadîm olduğunu iddia ettiği şey ise “kûn” lafzından farklı bir sıfattır. Dolayısıyla ayetin delalet ettiği şeyi ashabımız söylememekte, onların söylediği şeye ise ayet delalet etmemektedir; böylece bu delile tutunmak düşmüştür (geçersiz olmuştur).
وَالوجه الثَّالِثُ: أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا قَالَ إِنَّ فُلَانًا لَا يُقْدِمُ عَلَى قَوْلٍ، وَلَا عَلَى فِعْلٍ إِلَّا وَيَسْتَعِينُ فِيهِ بِاللَّهِ تَعَالَى فَإِنَّ عَاقِلًا لَا يَقُولُ: إِنَّ اسْتِعَانَتَهُ بِاللَّهِ فِعْلٌ مِنْ أَفْعَالِهِ فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ كُلُّ اسْتِعَانَةٍ مَسْبُوقَةً بِاسْتِعَانَةٍ أُخْرَى إِلَى غَيْرِ النِّهَايَةِ لِأَنَّ هَذَا الْكَلَامَ بِحَسَبِ الْعُرْفِ بَاطِلٌ فَكَذَلِكَ مَا قَالُوهُ.
Üçüncü Vecih: Bir kimse “Filanca, Allah Teâlâ'dan yardım dilemeksizin hiçbir söze ve fiile girişmez” dese, hiçbir akıl sahibi “Onun Allah'tan yardım dilemesi kendi fiillerinden bir fiildir; dolayısıyla her yardım dilemenin sonsuza kadar başka bir yardım dileme ile öncelenmiş olması gerekir” demez; çünkü bu söz örfe göre batıldır. Onların söylediği şey de böyledir.
وَالوجه الرَّابِعُ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُشْعِرَةٌ بِحُدُوثِ الْكَلَامِ مِنْ وُجُوهٍ:
Dördüncü Vecih: Bu ayet birkaç yönden kelamın hudûsuna (sonradan yaratılmış olduğuna) işaret etmektedir:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ يَقْتَضِي كَوْنَ الْقَوْلِ وَاقِعًا بِالْإِرَادَةِ، وَمَا كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ مُحْدَثٌ.
Birinci Yön: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ } “Biz bir şeyi dilediğimiz zaman sözümüz...” kavli, sözün irade ile vuku bulmasını gerektirir; böyle olan bir şey ise muhdestir (sonradan olandır).
وَالوجه الثَّانِي: أَنَّهُ عَلَّقَ الْقَوْلَ بِكَلِمَةِ إِذَا، وَلَا شَكَّ أَنَّ لَفْظَةَ «إِذَا» تَدْخُلُ لِلِاسْتِقْبَالِ.
İkinci Vecih: Sözü { إِذَا } kelimesine bağlamıştır; şüphe yok ki { إِذَا } lafzı gelecek zaman için dahil olur.
وَالوجه الثَّالِثُ: أَنَّ قَوْلَهُ: أَنْ نَقُولَ لَهُ لَا خِلَافَ أَنَّ ذَلِكَ يُنْبِئُ عَنِ الِاسْتِقْبَالِ.
Üçüncü Vecih: O'nun: { أَنْ نَقُولَ لَهُ } “ona dememizdir” buyruğunun gelecek zamandan haber verdiği hususunda ihtilaf yoktur.
وَالوجه الرَّابِعُ: أَنَّ قَوْلَهُ: كُنْ فَيَكُونُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ حُدُوثَ الْكَوْنِ حَاصِلٌ عَقِيبَ قَوْلِهِ: كُنْ فَتَكُونُ كَلِمَةُ «كُنْ» مُتَقَدِّمَةً عَلَى حُدُوثِ الْكَوْنِ بِزَمَانٍ وَاحِدٍ، وَالْمُتَقَدِّمُ عَلَى الْمُحْدَثِ بِزَمَانٍ وَاحِدٍ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُحْدَثًا.
Dördüncü Vecih: O'nun: { كُنْ فَيَكُونُ } “‘Ol!’ deriz; o da hemen oluverir” kavli, var oluşun meydana gelmesinin O'nun “Ol” sözünün hemen akabinde gerçekleştiğine delalet eder; böylece “Ol” kelimesi var oluşun meydana gelmesinden bir zaman önce olmuş olur. Muhdes olandan bir zaman önce olanın da muhdes olması vaciptir.
وَالوجه الْخَامِسُ: أَنَّهُ مُعَارَضٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا [النِّسَاءِ: ٤٧] ، وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً [الْأَحْزَابِ: ٣٨] . اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ [الزُّمَرِ: ٢٣] . فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ [الطُّورِ: ٣٤] ، وَمِنْ قَبْلِهِ كِتابُ مُوسى إِماماً وَرَحْمَةً [الْأَحْقَافِ: ١٢] .
Beşinci Vecih: Bu, Allah Teâlâ'nın: { وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا } [Nisâ: 47] “Allah'ın emri yerine getirilmiştir”, { وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً } [Ahzâb: 38] “Allah'ın emri takdir edilmiş bir kaderdir”, { اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ } [Zümer: 23] “Allah, sözün en güzelini indirmiştir”, { فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ } [Tûr: 34] “Onun benzeri bir söz getirsinler” ve { وَمِنْ قَبْلِهِ كِتابُ مُوسى إِماماً وَرَحْمَةً } [Ahkâf: 12] “Ondan önce de bir önder ve rahmet olarak Mûsâ'nın kitabı vardır” buyruklarıyla muârızdır.
فَإِنْ قِيلَ: فَهَبْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ لَا تَدُلُّ عَلَى قِدَمِ الْكَلَامِ، وَلَكِنَّكُمْ ذَكَرْتُمْ أَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى حُدُوثِ الْكَلَامِ فَمَا الْجَوَابُ عَنْهُ؟
Şayet: “Bu ayetin kelamın kıdemine delalet etmediğini kabul edelim; fakat siz onun kelamın hudûsuna delalet ettiğini zikrettiniz, buna cevap nedir?” denilirse;
قُلْنَا: نَصْرِفُ هَذِهِ الدَّلَائِلَ إِلَى الْكَلَامِ الْمَسْمُوعِ الَّذِي هُوَ مُرَكَّبٌ مِنَ الْحُرُوفِ وَالْأَصْوَاتِ، وَنَحْنُ نقول بكونه محدثا مخلوقا. والله أعلم.
Deriz ki: Biz bu delilleri harflerden ve seslerden mürekkep olan işitilen kelama hamlederiz; nitekim biz de onun muhdes ve mahlûk olduğunu söylüyoruz. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٤١ الى ٤٢]
[Nahl Suresi (16), 41-42. Ayetler]
وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٤١) الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٤٢)
{ وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٤١) الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٤٢) } “Zulme uğradıktan sonra Allah yolunda hicret edenleri, dünyada mutlaka güzel bir yere yerleştireceğiz. Ahiret mükâfatı ise elbette daha büyüktür; keşke bilselerdi! (41) Onlar ki sabretmişlerdir ve yalnız Rablerine tevekkül etmektedirler. (42)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنِ الْكُفَّارِ أَنَّهُمْ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ عَلَى إِنْكَارِ الْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُمْ تَمَادَوْا فِي الْغَيِّ، وَالْجَهْلِ، وَالضَّلَالِ، وَفِي مِثْلِ هَذِهِ الْحَالَةِ لَا يَبْعُدُ إِقْدَامُهُمْ عَلَى إِيذَاءِ الْمُسْلِمِينَ وَضَرِّهِمْ، وَإِنْزَالِ الْعُقُوبَاتِ بِهِمْ، وَحِينَئِذٍ يَلْزَمُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَنْ يُهَاجِرُوا عَنْ تِلْكَ الدِّيَارِ وَالْمَسَاكِنِ، فَذَكَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ حُكْمَ تِلْكَ الْهِجْرَةِ وَبَيَّنَ مَا لِهَؤُلَاءِ الْمُهَاجِرِينَ مِنَ الْحَسَنَاتِ فِي الدُّنْيَا، وَالْأَجْرِ فِي الْآخِرَةِ مِنْ حَيْثُ هَاجَرُوا وَصَبَرُوا وَتَوَكَّلُوا عَلَى اللَّهِ، وَذَلِكَ تَرْغِيبٌ لِغَيْرِهِمْ فِي طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄:
[Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا } buyruğu hakkında] Bil ki Allah Teâlâ, kâfirlerin ba's ve kıyameti inkâr üzerine var güçleriyle Allah'a yemin ettiklerini nakledince, bu onların azgınlıkta, cehalette ve sapıklıkta ileri gittiklerine delalet etmiştir. Böyle bir durumda onların Müslümanlara eziyet edip zarar vermeye ve onlara cezalar uygulamaya kalkışmaları uzak bir ihtimal değildir. İşte bu durumda müminlerin o diyarlardan ve meskenlerden hicret etmeleri gerekir. Allah Teâlâ bu ayette o hicretin hükmünü zikretmiş; hicret etmeleri, sabretmeleri ve Allah'a tevekkül etmeleri sebebiyle bu muhacirler için dünyada ne gibi güzellikler, ahirette de ne büyük ecir olduğunu açıklamıştır. Bu da başkalarını Allah Teâlâ'ya itaate teşvik etmektir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir:
نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي سِتَّةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ صُهَيْبٍ وَبِلَالٍ وَعَمَّارٍ وَخَبَّابٍ وَعَابِسٍ وَجُبَيْرٍ مَوْلَيَيْنِ لِقُرَيْشٍ فَجَعَلُوا يُعَذِّبُونَهُمْ لِيَرُدُّوهُمْ عَنِ الْإِسْلَامِ، أَمَّا صُهَيْبٌ فَقَالَ لَهُمْ: أَنَا رَجُلٌ كَبِيرٌ إِنْ كُنْتُ لَكُمْ لَمْ أَنْفَعْكُمْ وَإِنْ كُنْتُ عَلَيْكُمْ لَمْ أَضُرَّكُمْ فَافْتَدَى مِنْهُمْ بِمَالِهِ فَلَمَّا رَآهُ أَبُو بَكْرٍ قَالَ: رَبِحَ الْبَيْعُ يَا صُهَيْبُ، وَقَالَ عُمَرُ: نِعْمَ الرَّجُلُ صُهَيْبٌ لَوْ لَمْ يَخَفِ اللَّهَ لَمْ يَعْصِهِ، وَهُوَ ثَنَاءٌ عَظِيمٌ يُرِيدُ لَوْ لَمْ يَخْلُقِ اللَّهُ النَّارَ لَأَطَاعَهُ فَكَيْفَ ظَنُّكَ بِهِ وَقَدْ خَلَقَهَا؟ وَأَمَّا سَائِرُهُمْ فَقَدْ قَالُوا بَعْضَ مَا أَرَادَ أَهْلُ مَكَّةَ مِنْ كَلِمَةِ الْكُفْرِ وَالرُّجُوعِ عَنِ الْإِسْلَامِ فَتَرَكُوا عَذَابَهُمْ، ثُمَّ هَاجَرُوا فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، وَبَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى بِهَذِهِ الْآيَةِ عِظَمَ مَحَلِّ الْهِجْرَةِ، وَمَحَلِّ الْمُهَاجِرِينَ فَالوجه فِيهِ ظَاهِرٌ، لِأَنَّ بِسَبَبِ هِجْرَتِهِمْ ظَهَرَتْ قُوَّةُ الْإِسْلَامِ، كَمَا أَنَّ بِنُصْرَةِ الْأَنْصَارِ قَوِيَتْ شَوْكَتُهُمْ، وَدَلَّ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي اللَّهِ أَنَّ الْهِجْرَةَ إِذَا لَمْ تَكُنْ لِلَّهِ لَمْ يَكُنْ لَهَا مَوْقِعٌ، وَكَانَتْ بِمَنْزِلَةِ الِانْتِقَالِ مِنْ بَلَدٍ إِلَى بَلَدٍ، وَقَوْلُهُ: مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ كَانُوا مَظْلُومِينَ فِي أَيْدِي الْكُفَّارِ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يُعَذِّبُونَهُمْ.
Bu ayet sahabeden altı kişi hakkında inmiştir: Suheyb, Bilâl, Ammâr, Habbâb, Âbis ve Kureyş'in iki azatlısı olan Cübeyr. [Müşrikler] onları İslam'dan döndürmek için işkence etmeye başladılar. Suheyb'e gelince, o müşriklere şöyle dedi: “Ben yaşlı bir adamım; sizin yanınızda olsam size bir faydam dokunmaz, size karşı olsam size bir zararım dokunmaz.” Böylece malıyla kendini onlardan fidye verip kurtardı. Ebû Bekir onu görünce: “Alışveriş kâr etti ey Suheyb!” dedi. Ömer de şöyle dedi: “Suheyb ne güzel adamdır! Allah'tan korkmasaydı bile O'na isyan etmezdi.” Bu büyük bir övgüdür; yani “Allah cehennemi yaratmamış olsaydı bile O'na itaat ederdi, bir de onu yaratmışken onun hakkındaki zannın nasıldır?” demektir. Diğerlerine gelince, onlar Mekkelilerin küfür sözü ve İslam'dan dönme konusundaki isteklerinin bir kısmını dilleriyle söylediler de müşrikler onlara azap etmeyi bıraktı. Sonra hicret ettiler ve bu ayet indi. Allah Teâlâ bu ayetle hicretin yüce makamını ve muhacirlerin konumunu açıklamıştır; bundaki vecih açıktır, zira onların hicreti sebebiyle İslam'ın gücü ortaya çıkmış, nitekim ensârın yardımıyla da kuvvetleri artmıştır. Teâlâ: { وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي اللَّهِ } “Allah yolunda hicret edenler” buyruğuyla göstermiştir ki hicret Allah için olmadığında hiçbir değeri olmaz ve bir şehirden diğerine taşınma mesabesinde kalır. O'nun: { مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا } “zulme uğradıktan sonra” buyruğunun anlamı ise kâfirlerin ellerinde mazlum durumda idiler, zira kâfirler onlara işkence ediyorlardı [demektir].
ثم قال: لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: حَسَنَةً صِفَةٌ لِلْمَصْدَرِ مِنْ قَوْلِهِ:
Sonra: { لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً } “onları dünyada mutlaka güzel bir yere yerleştireceğiz” buyurdu. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: { حَسَنَةً } kelimesinin O'nun:
لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيا وَالتَّقْدِيرُ: لَنُبَوِّئَنَّهُمْ تَبْوِئَةً حَسَنَةً،
{ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيا } sözündeki masdarın sıfatı olmasıdır; takdiri: “onları güzel bir yerleştirmeyle yerleştireceğiz” [şeklindedir].
وَفِي قِرَاءَةِ عَلِيٍّ ﵇: (لَنُبَوِّئَنَّهُمْ إِبْوَاءَةً حَسَنَةً) .
Ali aleyhisselâm'ın kıraatinde ise: (لَنُبَوِّئَنَّهُمْ إِبْوَاءَةً حَسَنَةً) şeklindedir.
الثَّانِي: لَنُنْزِلَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا مَنْزِلَةً حَسَنَةً وَهِيَ الْغَلَبَةُ عَلَى أَهْلِ مَكَّةَ الَّذِينَ ظَلَمُوهُمْ، وَعَلَى الْعَرَبِ قَاطِبَةً، وَعَلَى أَهْلِ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ، وَعَنْ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ إِذَا أَعْطَى رَجُلًا مِنَ الْمُهَاجِرِينَ عَطَاءً قَالَ: خُذْ بَارَكَ اللَّهُ لَكَ فِيهِ هَذَا مَا وَعَدَكَ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَمَا ذَخَرَ لَكَ فِي الْآخِرَةِ أَكْبَرُ.
İkincisi: “Onları dünyada güzel bir makama indireceğiz/konduracağız” ki bu da kendilerine zulmeden Mekke ehline, bütün Araplara, doğu ve batı ehline galip gelmeleridir. Ömer'den rivayet edildiğine göre o, muhacirlerden bir kimseye bir tahsisat verdiğinde şöyle derdi: “Al bunu, Allah senin için bereketli kılsın; bu, Allah'ın sana dünyada vaat ettiğidir, senin için ahirette sakladığı ise daha büyüktür.”
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مَبَاءَةً حَسَنَةً وَهِيَ الْمَدِينَةُ حَيْثُ آوَاهُمْ أَهْلُهَا وَنَصَرُوهُمْ، وَهَذَا قَوْلُ الْحَسَنِ وَالشَّعْبِيِّ وَقَتَادَةَ، وَالتَّقْدِيرُ: لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا دَارًا حَسَنَةً أَوْ بَلْدَةً حَسَنَةً يَعْنِي الْمَدِينَةَ.
Üçüncü Görüş: “Onları güzel bir meskene yerleştireceğiz” ki o da ahalisinin onları barındırdığı ve onlara yardım ettiği Medine'dir. Bu; Hasan, Şa'bî ve Katâde'nin görüşüdür. Takdiri: “Onları dünyada güzel bir yurda veya güzel bir beldeye yerleştireceğiz” yani Medine'ye [demektir].
ثم قال تَعَالَى: وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ وَأَعْظَمُ وَأَشْرَفُ، لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ وَالضَّمِيرُ إِلَى مَنْ يَعُودُ؟ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى الْكُفَّارِ، أَيْ لَوْ عَلِمُوا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَجْمَعُ لِهَؤُلَاءِ الْمُسْتَضْعَفِينَ فِي أَيْدِيهِمُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةَ لَرَغِبُوا فِي دِينِهِمْ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى الْمُهَاجِرِينَ، أَيْ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ ذَلِكَ لَزَادُوا فِي اجْتِهَادِهِمْ وصبرهم.
Sonra Teâlâ: { وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ } “Ahiret mükâfatı ise elbette daha büyüktür”, daha azametli ve daha şereflidir, { لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } “keşke bilselerdi!” buyurdu. Zamir kime dönmektedir? Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Kâfirlere dönmektedir; yani “Allah Teâlâ'nın bu mustazaflara (zayıf bırakılmış kimselere) dünyayı ve ahireti bir arada vereceğini bilselerdi onların dinine rağbet ederlerdi” [demektir]. İkincisi: Muhacirlere dönmektedir; yani “Bunu bilselerdi gayretlerini ve sabırlarını daha da artırırlardı” [demektir].
ثم قال: الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ وَفِي مَحَلِّ: الَّذِينَ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ:
Sonra: { الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ } “Onlar ki sabretmişlerdir ve yalnız Rablerine tevekkül etmektedirler” buyurdu. { الَّذِينَ } kelimesinin iraptaki mahalli hususunda vecihler vardır: Birincisi: O'nun:
وَالَّذِينَ هاجَرُوا. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: هُمُ الَّذِينَ صَبَرُوا. وَالثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ التقدير: أعني الذين صبروا وكلا الوجهين مَدْحٌ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ صَبَرُوا عَلَى الْعَذَابِ وَعَلَى مُفَارَقَةِ الْوَطَنِ الَّذِي هُوَ حَرَمُ اللَّهِ، وَعَلَى الْمُجَاهَدَةِ وَبَذْلِ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَقَدْ ذَكَرَ فِيهِ الصَّبْرَ وَالتَّوَكُّلَ. أَمَّا الصَّبْرُ فَلِلسَّعْيِ فِي قَهْرِ النَّفْسِ، وَأَمَّا التَّوَكُّلُ فَلِلِانْقِطَاعِ بِالْكُلِّيَّةِ مِنَ الْخَلْقِ وَالتَّوَجُّهِ بِالْكُلِّيَّةِ إِلَى الْحَقِّ، فَالْأَوَّلُ: هُوَ مَبْدَأُ السُّلُوكِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى. وَالثَّانِي: آخِرُ هَذَا الطَّرِيقِ وَنِهَايَتُهُ، وَاللَّهُ أعلم.
{ وَالَّذِينَ هاجَرُوا } sözünden bedel olmasıdır. İkincisi: Takdirin “Onlar, sabreden kimselerdir” şeklinde olmasıdır. Üçüncüsü: Takdirin “Sabreden kimseleri kastediyorum” şeklinde olmasıdır; her iki vecih de övgüdür. Anlamı şudur: Onlar azaba, Allah'ın haramı olan vatanlarından ayrılmaya, mücahedeye ve Allah yolunda mallarını ve canlarını feda etmeye sabretmişlerdir. Hülasa, [ayet] sabrı ve tevekkülü zikretmiştir. Sabır nefsi kahretmek için çalışmak, tevekkül ise mahlûkattan tamamen bağını koparıp bütünüyle Hakk'a yönelmektir. Birincisi Allah Teâlâ'ya seyrüsülûkün başlangıcı, ikincisi ise bu yolun sonu ve nihayetidir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٤٣ الى ٤٧]
[Nahl Suresi (16), 43-47. Ayetler]