وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلاَّ رِجالاً نُوحِي إِلَيْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٤٣) بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (٤٤) أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئاتِ أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ (٤٥) أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ فَما هُمْ بِمُعْجِزِينَ (٤٦) أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (٤٧)
{ وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلاَّ رِجالاً نُوحِي إِلَيْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٤٣) بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (٤٤) أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئاتِ أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ (٤٥) أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ فَما هُمْ بِمُعْجِزِينَ (٤٦) أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (٤٧) } “Senden önce de kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını [elçi olarak] göndermedik. Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun. (43) [Onları] apaçık deliller ve kitaplarla [gönderdik]. İnsanlara, kendilerine indirileni açıklayasın diye ve ola ki düşünürler diye sana da Zikr'i (Kur'an'ı) indirdik. (44) Kötülükleri tuzak kuranlar, Allah'ın kendilerini yere batırmayacağından yahut kendilerine hiç farkında olmadıkları bir yerden azabın gelmeyeceğinden emin mi oldular? (45) Yahut dönüp dolaşırlarken [Allah'ın] kendilerini yakalamayacağından [emin mi oldular]? Onlar [Allah'ı] aciz bırakacak değillerdir. (46) Yahut onları bir korku ve eksilme üzere yakalamayacağından [emin mi oldular]? Şüphesiz ki Rabbiniz çok şefkatlidir, çok merhametlidir. (47)”
[فِي قَوْلُهُ تَعَالَى وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ] وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ } “Senden önce de kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını [elçi olarak] göndermedik” buyruğu hakkında.] Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الشُّبْهَةُ الْخَامِسَةُ لِمُنْكِرِي النُّبُوَّةِ كَانُوا يَقُولُونَ: اللَّهُ أَعْلَى وَأَجَلُّ مِنْ أَنْ يَكُونَ رَسُولُهُ وَاحِدًا مِنَ الْبَشَرِ، بَلْ لَوْ أَرَادَ بِعْثَةَ رَسُولٍ إِلَيْنَا لَكَانَ يَبْعَثُ مَلَكًا، وَقَدْ ذَكَرْنَا تَقْرِيرَ هَذِهِ الشُّبْهَةِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ فلا نعيده هاهنا، وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْهُمْ: وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ [الْأَنْعَامِ: ٨] وَقَالُوا: أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنا [الْمُؤْمِنُونَ: ٤٧] وَقَالُوا: مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يَأْكُلُ مِمَّا تَأْكُلُونَ مِنْهُ وَيَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ وَلَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَكُمْ [الْمُؤْمِنُونَ: ٣٣، ٣٤] وَقَالَ: أَكانَ لِلنَّاسِ عَجَباً أَنْ أَوْحَيْنا إِلى رَجُلٍ/ مِنْهُمْ [يُونُسَ: ٢] وَقَالُوا: لَوْلا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَلَكٌ فَيَكُونَ مَعَهُ نَذِيراً [الْفَرْقَانِ: ٧] .
Birinci Mesele: Bil ki bu, nübüvveti inkâr edenlerin beşinci şüphesidir. Onlar şöyle diyorlardı: “Allah, elçisinin insanlardan biri olmasından çok daha yüce ve çok daha azametlidir. Bilakis bize bir elçi göndermek isteseydi bir melek gönderirdi.” Biz bu şüphenin açıklamasını En'âm Suresi'nde zikretmiştik; bu sebeple burada onu tekrarlamıyoruz. Allah Teâlâ'nın onlardan naklettiği şu sözleri bu ayetin benzerleridir: { وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ } [el-En'âm: 8] “‘Ona bir melek indirilseydi ya!’ dediler”, { وَقَالُوا: أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنا } [el-Mü'minûn: 47] “‘Bizim gibi iki insana mı inanacağız?’ dediler”, { وَقَالُوا: مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يَأْكُلُ مِمَّا تَأْكُلُونَ مِنْهُ وَيَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ وَلَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَكُمْ } [el-Mü'minûn: 33-34] “‘Bu, sizin gibi bir insandan başkası değildir; sizin yediklerinizden yer, içtiklerinizden içer. Eğer kendiniz gibi bir insana itaat ederseniz [hüsrana uğrarsınız]’ dediler”, { أَكانَ لِلنَّاسِ عَجَباً أَنْ أَوْحَيْنا إِلى رَجُلٍ مِنْهُمْ } [Yûnus: 2] “İçlerinden bir adama vahyetmemiz insanlara şaşılacak bir şey mi geldi?” ve { وَقَالُوا: لَوْلا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَلَكٌ فَيَكُونَ مَعَهُ نَذِيراً } [el-Furkân: 7] “‘Ona bir melek indirilip de beraberinde bir uyarıcı olsa ya!’ dediler.”
فَأَجَابَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ هَذِهِ الشُّبْهَةِ بِقَوْلِهِ: وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ وَالْمَعْنَى: أَنَّ عَادَةَ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ أَوَّلِ زَمَانِ الْخَلْقِ وَالتَّكْلِيفِ أَنَّهُ لَمْ يَبْعَثْ رَسُولًا إِلَّا مِنَ الْبَشَرِ، فَهَذِهِ الْعَادَةُ مُسْتَمِرَّةٌ لِلَّهِ ﷾، وَطَعْنُ هَؤُلَاءِ الْجُهَّالِ بِهَذَا السُّؤَالِ الرَّكِيكِ أَيْضًا طَعْنٌ قَدِيمٌ فَلَا يُلْتَفَتُ إِلَيْهِ.
Allah Teâlâ bu şüpheye: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ } “Senden önce de kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını [elçi olarak] göndermedik” buyruğuyla cevap vermiştir. Anlamı şudur: Allah Teâlâ'nın yaratılışın ve mükellefiyetin başlangıcından beri süregelen sünneti, insanlardan başkasını elçi göndermemiş olmasıdır. Dolayısıyla bu, Allah Azze ve Celle'nin devam eden bir sünnetidir. Bu cahillerin bu çürük soruyla taan etmeleri de eski bir itirazdır, binaenaleyh buna itibar edilmez.
المسألة الثَّانِيَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى مَا أَرْسَلَ أَحَدًا مِنَ النِّسَاءِ، وَدَلَّتْ أَيْضًا عَلَى أَنَّهُ مَا أَرْسَلَ مَلَكًا، لَكِنَّ ظَاهِرَ قَوْلِهِ: جاعِلِ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا [فَاطِرٍ: ١] يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَلَائِكَةَ رُسُلُ اللَّهِ إِلَى سَائِرِ الْمَلَائِكَةِ، فَكَانَ ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلًا عَلَى أَنَّهُ مَا أَرْسَلَ رَسُولًا مِنَ الْمَلَائِكَةِ إِلَى النَّاسِ. قَالَ الْقَاضِي: وَزَعَمَ أَبُو عَلِيٍّ الْجُبَّائِيُّ أَنَّهُ لَمْ يَبْعَثْ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ ﵈ إِلَّا مَنْ هُوَ بِصُورَةِ الرِّجَالِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ. ثم قال الْقَاضِي: لَعَلَّهُ أَرَادَ أَنَّ الْمَلَكَ الَّذِي يُرْسَلُ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ ﵈ بِحَضْرَةِ أُمَمِهِمْ، لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَلَا بُدَّ مِنْ أَنْ يَكُونَ أَيْضًا بِصُورَةِ الرِّجَالِ، كَمَا
İkinci Mesele: Ayet, O Teâlâ'nın kadınlardan hiçbirini peygamber olarak göndermediğine delalet ettiği gibi melek de göndermediğine delalet etmiştir. Ancak O'nun: { جاعِلِ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا } [Fâtır: 1] “Melekleri elçiler kılan” sözünün zahiri, meleklerin diğer meleklere Allah'ın elçileri olduğuna delalet etmektedir. Dolayısıyla bu ayetin zahiri, O'nun insanlara meleklerden bir elçi göndermediğine delil olmuştur. Kādî şöyle demiştir: “Ebû Ali el-Cübbâî, peygamberlere (aleyhimusselâm) meleklerden ancak erkek suretinde olanların gönderildiğini iddia etmiştir.” Sonra Kādî şöyle demiştir: “Muhtemelen o, peygamberlere (aleyhimusselâm) ümmetlerinin huzurunda gönderilen meleği kastetmiştir. Çünkü durum böyle olduğunda, onun da erkek suretinde olması kaçınılmazdır. Nitekim
رُوِيَ أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ حَضَرَ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي صُورَةِ دِحْيَةَ الْكَلْبِيِّ وَفِي صُورَةِ سُرَاقَةَ،
Cibrîl'in (aleyhisselâm) Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) huzuruna Dıhye el-Kelbî suretinde ve Sürâka suretinde geldiği rivayet edilmiştir.
وَإِنَّمَا قُلْنَا ذَلِكَ لِأَنَّ الْمَعْلُومَ مِنْ حَالِ الْمَلَائِكَةِ أَنَّ عِنْدَ إِبْلَاغِ الرِّسَالَةِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى إِلَى الرَّسُولِ قَدْ يَبْقَوْنَ عَلَى صُورَتِهِمُ الْأَصْلِيَّةِ الْمَلَكِيَّةِ،
Bizim böyle söylememizin sebebi şudur: Meleklerin halinden bilinen şudur ki, risaleti Allah Teâlâ'dan elçiye tebliğ ederken bazen kendi melekî asıl suretleri üzere kalırlar.
وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ رَأَى جِبْرِيلَ ﵇ عَلَى صُورَتِهِ الَّتِي هُوَ عَلَيْهَا مَرَّتَيْنِ،
Nitekim Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Cibrîl'i (aleyhisselâm) bulunduğu asıl sureti üzere iki defa gördüğü rivayet edilmiştir.
وَعَلَيْهِ تَأَوَّلُوا قَوْلَهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرى [النَّجْمِ: ١٣]
Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرى } [en-Necm: 13] “Andolsun ki onu bir başka inişte de gördü” ayetini de bu şekilde tevil etmişlerdir.
وَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى هَذَا الْكَلَامَ أَتْبَعَهُ بقوله: فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ bu sözü zikredince, peşinden: { فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ } “Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun” buyruğunu getirmiştir. Bunda da meseleler vardır:
المسألة الْأُولَى: فِي الْمُرَادِ بِأَهْلِ الذِّكْرِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: يُرِيدُ أَهْلَ التَّوْرَاةِ، وَالذِّكْرُ هُوَ التَّوْرَاةُ. وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٠٥] يَعْنِي التَّوْرَاةَ. الثَّانِي: قَالَ الزَّجَّاجُ: فَاسْأَلُوا أَهْلَ الْكُتُبِ الَّذِينَ يَعْرِفُونَ مَعَانِيَ كُتُبِ اللَّهِ تَعَالَى، فَإِنَّهُمْ يَعْرِفُونَ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ كُلَّهُمْ بَشَرٌ، وَالثَّالِثُ: أَهْلُ الذِّكْرِ أَهْلُ الْعِلْمِ بِأَخْبَارِ الْمَاضِينَ، إِذِ الْعَالِمُ بِالشَّيْءِ يَكُونُ ذَاكِرًا لَهُ. وَالرَّابِعُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَاهُ سَلُوا كُلَّ مَنْ يُذْكَرُ بِعِلْمٍ وَتَحْقِيقٍ. وَأَقُولُ: الظَّاهِرُ أَنَّ هَذِهِ الشُّبْهَةَ وَهِيَ قَوْلُهُمْ: اللَّهُ أَعْلَى وَأَجَلُّ مِنْ أَنْ يَكُونَ رَسُولُهُ وَاحِدًا مِنَ الْبَشَرِ إِنَّمَا تَمَسَّكَ بِهَا كُفَّارُ مَكَّةَ، ثُمَّ إِنَّهُمْ كَانُوا مُقِرِّينَ بِأَنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَصْحَابُ الْعُلُومِ وَالْكُتُبِ فَأَمَرَهُمُ اللَّهُ بِأَنْ يَرْجِعُوا فِي هَذِهِ المسألة إِلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى لِيُبَيِّنُوا لَهُمْ ضَعْفَ هَذِهِ الشُّبْهَةِ وَسُقُوطَهَا، فَإِنَّ الْيَهُودِيَّ وَالنَّصْرَانِيَّ لَا بُدَّ لَهُمَا مِنْ تَزْيِيفِ هَذِهِ الشُّبْهَةِ وَبَيَانِ سُقُوطِهَا.
Birinci Mesele: “Zikir ehli” ile neyin kastedildiği hususunda vecihler vardır: Birincisi: İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: “Tevrat ehlini kastetmektedir; zikir ise Tevrat'tır.” Buna delil de Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ } [el-Enbiyâ: 105] “Andolsun biz Zikir'den sonra Zebûr'da da yazdık” yani Tevrat'tan sonra [demektir] ayetidir. İkincisi: Zeccâc şöyle demiştir: “Allah Teâlâ'nın kitaplarının manalarını bilen ehl-i kitaba sorun; çünkü onlar peygamberlerin hepsinin insan olduğunu bilirler.” Üçüncüsü: Zikir ehli, geçmişlerin haberlerini bilen ilim ehlidir; çünkü bir şeyi bilen kimse onu zikreden/hatırlayandır. Dördüncüsü: Zeccâc şöyle demiştir: Bunun manası, “İlimle ve tahkikle anılan herkese sorun” [demektir]. Ben derim ki: Zahir olan şudur ki bu şüpheye, yani “Allah, elçisinin insanlardan biri olmasından çok daha yüce ve azametlidir” sözlerine sadece Mekke kâfirleri sarılmışlardı. Ayrıca onlar, Yahudilerin ve Hristiyanların ilim ve kitap sahipleri olduğunu ikrar ediyorlardı. Bu yüzden Allah, bu şüphenin zayıflığını ve geçersizliğini kendilerine açıklasınlar diye bu meselede Yahudilere ve Hristiyanlara başvurmalarını emretti; zira Yahudi ve Hristiyan'ın bu şüpheyi çürütmesi ve hükümsüzlüğünü açıklaması kaçınılmazdır.
المسألة الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي أَنَّهُ هَلْ يَجُوزُ لِلْمُجْتَهِدِ تَقْلِيدُ الْمُجْتَهِدِ؟ مِنْهُمْ مَنْ حَكَمَ بِالْجَوَازِ/ وَاحْتَجَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: لَمَّا لَمْ يَكُنْ أَحَدُ الْمُجْتَهِدِينَ عَالِمًا وَجَبَ عَلَيْهِ الرُّجُوعُ إِلَى الْمُجْتَهِدِ الْآخَرِ الَّذِي يكون عالما لقوله تعالى: فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ فَإِنْ لَمْ يَجِبْ فَلَا أَقَلَّ مِنَ الْجَوَازِ.
İkinci Mesele: İnsanlar müçtehidin müçtehidi taklit etmesinin caiz olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bir kısmı bunun caiz olduğuna hükmetmiş ve bu ayeti delil getirerek şöyle demiştir: Müçtehidlerden biri [bir konuyu] bilmediğinde, Allah Teâlâ'nın: { فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ } “Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun” buyruğu gereğince, bilen diğer müçtehide başvurması vacip olur. Vacip olmasa bile en azından caizdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ نُفَاةُ الْقِيَاسِ بِهَذِهِ الْآيَةِ فَقَالُوا: الْمُكَلَّفُ إِذَا نَزَلَتْ بِهِ وَاقِعَةٌ فَإِنْ كَانَ عَالِمًا بِحُكْمِهَا لَمْ يَجُزْ لَهُ الْقِيَاسُ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ عَالِمًا بِحُكْمِهَا وَجَبَ عَلَيْهِ سُؤَالُ مَنْ كَانَ عَالِمًا بِهَا لِظَاهِرِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَلَوْ كَانَ الْقِيَاسُ حُجَّةً لَمَا وَجَبَ عَلَيْهِ سُؤَالُ الْعَالِمِ لِأَجْلِ أَنَّهُ يُمْكِنُهُ اسْتِنْبَاطُ ذَلِكَ الحكم بِوَاسِطَةِ الْقِيَاسِ، فَثَبَتَ أَنَّ تَجْوِيزَ الْعَمَلِ بِالْقِيَاسِ يُوجِبُ تَرْكَ الْعَمَلِ بِظَاهِرِ هَذِهِ الْآيَةِ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَجُوزَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Üçüncü Mesele: Kıyası reddedenler bu ayeti delil getirerek şöyle demişlerdir: Mükellef bir hadiseyle karşılaştığında, şayet onun hükmünü biliyorsa kıyas yapması caiz değildir. Eğer onun hükmünü bilmiyorsa bu ayetin zahiri gereğince onu bilen birine sorması vacip olur. Kıyas bir hüccet (delil) olsaydı, o hükmü kıyas yoluyla istinbat etmesi mümkün olduğu için âlime sorması vacip olmazdı. Böylece sabit oldu ki kıyasla ameli caiz görmek, bu ayetin zahiriyle ameli terk etmeyi gerektirir; bu yüzden [kıyasın] caiz olmaması vacip olmuştur. En doğrusunu Allah bilir.
وَجَوَابُهُ: أن ثَبَتَ جَوَازُ الْعَمَلِ بِالْقِيَاسِ بِإِجْمَاعِ الصَّحَابَةِ، وَالْإِجْمَاعُ أَقْوَى مِنْ هَذَا الدَّلِيلِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bunun cevabı şudur: Kıyas ile amelin caiz olduğu sahabenin icmaı ile sabittir; icma ise bu delilden daha kuvvetlidir. En doğrusunu Allah bilir.
ثم قال تَعَالَى: بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra Teâlâ: { بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ } “[Onları] apaçık deliller ve kitaplarla [gönderdik]” buyurdu. Bunda iki mesele vardır:
المسألة الْأُولَى: ذَكَرُوا فِي الْجَالِبِ لِهَذِهِ الْبَاءِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: أَنَّ التَّقْدِيرَ: وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ إِلَّا رِجَالًا يُوحَى إِلَيْهِمْ، وَأَنْكَرَ الْفَرَّاءُ ذَلِكَ وَقَالَ: إِنَّ صِلَةَ مَا قَبْلَ إِلَّا لَا يَتَأَخَّرُ إِلَى بَعْدُ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ: أَنَّ الْمُسْتَثْنَى عَنْهُ هُوَ مَجْمُوعُ مَا قَبْلَ إِلَّا مَعَ صِلَتِهِ، فَمَا لَمْ يَصِرْ هَذَا الْمَجْمُوعُ مَذْكُورًا بِتَمَامِهِ امْتَنَعَ إِدْخَالُ الِاسْتِثْنَاءِ عَلَيْهِ. الثَّانِي: أَنَّ التَّقْدِيرَ: وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا يُوحَى إِلَيْهِمْ بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَقَوْلُهُ:
Birinci Mesele: Bu “be” (بِ) harf-i cerini âmil kılan (gerektiren) lafız hakkında vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Takdiri şöyledir: “Senden önce de apaçık deliller ve kitaplarla, kendilerine vahyedilen adamlardan başkasını göndermedik.” Ferrâ bunu reddetmiş ve şöyle demiştir: İllâ (إِلَّا) edatından önce gelenin sılası (bağlısı) sonraya ertelenemez. Bunun delili şudur: Müstesnâ anh (kendisinden istisna yapılan), illâ'dan önceki kısmın tamamı ile onun sılasıdır; dolayısıyla bu bütün tamamen zikredilmedikçe onun üzerine istisna dahil edilemez. İkincisi: Takdiri şöyledir: “Senden önce ancak apaçık deliller ve kitaplarla kendilerine vahyedilen adamları gönderdik.” Bu takdire göre O'nun:
بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ مُتَعَلِّقٌ بِالْمُسْتَثْنَى. وَالثَّالِثُ: أَنَّ الْجَالِبَ لِهَذَا الْبَاءِ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ أَرْسَلْنَاهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ وَهَذَا قَوْلُ الْفَرَّاءِ. قَالَ: وَنَظِيرُهُ مَا مَرَّ إِلَّا أَخُوكَ بِزَيْدٍ مَا مَرَّ إِلَّا أَخُوكَ ثُمَّ يَقُولُ مَرَّ بِزَيْدٍ. الرَّابِعُ: أَنْ يُقَالَ: الذِّكْرُ بِمَعْنَى الْعِلْمِ، وَالتَّقْدِيرُ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ. الْخَامِسُ: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ.
{ بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ } “apaçık deliller ve kitaplarla” sözü müstesnaya taalluk etmektedir (bağlıdır). Üçüncüsü: Bu “be”yi âmil kılan fiil mahzuftur (düşmüştür) ve takdiri “Onları apaçık delillerle gönderdik” şeklindedir; bu da Ferrâ'nın görüşüdür. Ferrâ şöyle demiştir: Bunun benzeri “Zeyd'in yanından kardeşinden başkası geçmedi” [cümlesi yerine] “Kardeşinden başkası geçmedi” deyip sonra “Zeyd'in yanından geçti” demektir. Dördüncüsü: Şöyle denilmesidir: Zikir, ilim anlamındadır ve takdiri “Eğer bilmiyorsanız, apaçık delilleri ve kitapları zikir ehline (bilenlere) sorun” şeklindedir. Beşincisi: Takdirin “Eğer apaçık delilleri ve kitapları bilmiyorsanız zikir ehline sorun” şeklinde olmasıdır.
المسألة الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ لَفْظَةٌ جَامِعَةٌ لِكُلِّ مَا تَكَامَلَ بِهِ الرِّسَالَةُ، لِأَنَّ مَدَارَ أَمْرِهَا عَلَى الْمُعْجِزَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى صِدْقِ مَنْ يَدَّعِي الرِّسَالَةَ وَهِيَ الْبَيِّنَاتُ وَعَلَى التَّكَالِيفِ الَّتِي يُبَلِّغُهَا الرَّسُولُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى إِلَى الْعِبَادِ وَهِيَ الزُّبُرُ.
İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ } “apaçık deliller ve kitaplarla” sözü, risaletin kendisiyle kemale erdiği her şeyi toplayan kapsamlı bir lafızdır. Zira risaletin esası, risalet iddia edenin doğruluğuna delalet eden mucizelere -ki bunlar beyyinâttır (apaçık delillerdir)- ve elçinin Allah Teâlâ'dan kullara tebliğ ettiği tekliflere -ki bunlar da zübûrdur (kitaplardır)- dayanır.
ثم قال تَعَالَى: وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وفيه مسائل:
Sonra Teâlâ: { وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ } “İnsanlara, kendilerine indirileni açıklayasın diye sana da Zikr'i indirdik” buyurdu. Bunda meseleler vardır:
المسألة الْأُولَى: ظَاهِرُ هَذَا الْكَلَامِ يَقْتَضِي أَنَّ هَذَا الذِّكْرَ مُفْتَقِرٌ إِلَى بَيَانِ رَسُولِ اللَّهِ وَالْمُفْتَقِرُ إِلَى الْبَيَانِ مُجْمَلٌ، فَظَاهِرُ هَذَا النَّصِّ يَقْتَضِي أَنَّ الْقُرْآنَ كُلَّهُ مُجْمَلٌ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ بَعْضُهُمْ مَتَى وَقَعَ التَّعَارُضُ بَيْنَ الْقُرْآنِ وَبَيْنَ الْخَبَرِ وَجَبَ تَقْدِيمُ الْخَبَرِ لِأَنَّ الْقُرْآنَ مُجْمَلٌ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ، وَالْخَبَرُ مُبَيِّنٌ لَهُ بِدَلَالَةِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَالْمُبَيِّنُ مُقَدَّمٌ عَلَى الْمُجْمَلِ.
Birinci Mesele: Bu sözün zahiri, bu Zikr'in Resûlullah'ın açıklamasına muhtaç olmasını iktiza eder; açıklamaya muhtaç olan şey ise mücmeldir. Dolayısıyla bu nassın zahiri, Kur'an'ın tamamının mücmel olmasını iktiza eder. Bu manadan dolayı bazısı şöyle demiştir: Kur'an ile haber (hadis) arasında bir çelişki meydana geldiğinde haberin öne alınması vacip olur; çünkü Kur'an mücmeldir, buna delil de bu ayettir; haber ise bu ayetin delaletiyle onu açıklayandır (mübeyyindir), açıklayan ise mücmel olandan öne alınır.
وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْقُرْآنَ مِنْهُ مُحْكَمٌ، وَمِنْهُ مُتَشَابِهٌ، وَالْمُحْكَمُ يَجِبُ كَوْنُهُ مُبَيِّنًا فَثَبَتَ أَنَّ الْقُرْآنَ لَيْسَ كُلُّهُ مُجْمَلًا بَلْ فِيهِ مَا يَكُونُ مُجْمَلًا فَقَوْلُهُ: لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ مَحْمُولٌ عَلَى الْمُجْمَلَاتِ.
Cevap şudur: Kur'an'ın bir kısmı muhkem, bir kısmı müteşabihtir. Muhkemin ise apaçık olması (mübeyyin olması) vaciptir. Böylece Kur'an'ın tamamının mücmel olmadığı, bilakis içinde mücmel olanların da bulunduğu sabit olmuştur. Dolayısıyla O'nun: { لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ } “İnsanlara, kendilerine indirileni açıklayasın diye” sözü mücmel olanlara hamledilir.
المسألة الثَّانِيَةُ: ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الرَّسُولُ ﷺ هُوَ الْمُبَيِّنُ لِكُلِّ مَا أَنْزَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى الْمُكَلَّفِينَ، فَعِنْدَ هَذَا قَالَ نُفَاةُ الْقِيَاسِ لَوْ كَانَ الْقِيَاسُ حُجَّةً لَمَا وَجَبَ عَلَى الرَّسُولِ بَيَانُ كُلِّ مَا أَنْزَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى الْمُكَلَّفِينَ مِنَ الْأَحْكَامِ، لِاحْتِمَالِ أَنْ يُبَيِّنَ الْمُكَلِّفُ ذَلِكَ الحكم بِطَرِيقَةِ الْقِيَاسِ، وَلَمَّا دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْمُبَيِّنَ لِكُلِّ التَّكَالِيفِ وَالْأَحْكَامِ، هُوَ الرَّسُولُ ﷺ عَلِمْنَا أَنَّ الْقِيَاسَ لَيْسَ بِحُجَّةٍ.
İkinci Mesele: Bu ayetin zahiri, Allah Teâlâ'nın mükelleflere indirdiği her şeyi açıklayanın Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem) olmasını iktiza eder. Bunun üzerine kıyası reddedenler şöyle demiştir: Kıyas bir delil olsaydı, mükellefin o hükmü kıyas yoluyla açıklaması ihtimaline binaen Allah Teâlâ'nın mükelleflere indirdiği hükümlerin tamamını açıklamak Resûl'e vacip olmazdı. Bu ayet bütün teklifleri ve hükümleri açıklayanın Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem) olduğuna delalet ettiğine göre, kıyasın bir hüccet olmadığını anlamış bulunuyoruz.
وَأُجِيبَ عَنْهُ بِأَنَّهُ ﷺ لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ الْقِيَاسَ حُجَّةٌ، فَمَنْ رَجَعَ فِي تَبْيِينِ الْأَحْكَامِ وَالتَّكَالِيفِ إِلَى الْقِيَاسِ، كَانَ ذَلِكَ فِي الْحَقِيقَةِ رُجُوعًا إِلَى بَيَانِ الرَّسُولِ ﷺ.
Buna şöyle cevap verilmiştir: O (sallallâhu aleyhi ve sellem) kıyasın hüccet olduğunu açıkladığına göre, hükümleri ve teklifleri açıklamada kıyasa başvuran kimse gerçekte yine Resûl'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) açıklamasına başvurmuş olur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئاتِ [إلى آخر الآية] الْمَكْرُ فِي اللُّغَةِ عِبَارَةٌ عَنِ السَّعْيِ بِالْفَسَادِ على سبيل الإخفاء، ولا بد هاهنا مِنْ إِضْمَارٍ، وَالتَّقْدِيرُ: الْمَكَرَاتِ السَّيِّئَاتِ، وَالْمُرَادُ أَهْلُ مَكَّةَ وَمَنْ حَوْلَ الْمَدِينَةِ. قَالَ الْكَلْبِيُّ: الْمُرَادُ بِهَذَا الْمَكْرِ اشْتِغَالُهُمْ بِعِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى، وَالْأَقْرَبُ أَنَّ الْمُرَادَ سَعْيُهُمْ فِي إِيذَاءِ الرَّسُولِ ﷺ وَأَصْحَابِهِ عَلَى سَبِيلِ الْخُفْيَةِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي تَهْدِيدِهِمْ أُمُورًا أَرْبَعَةً: الْأَوَّلَ: أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ كَمَا خَسَفَ بِقَارُونَ. الثَّانِيَ: أَنْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ، وَالْمُرَادُ أَنْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ حَيْثُ يَفْجَؤُهُمْ فَيُهْلِكُهُمْ بَغْتَةً كَمَا فَعَلَ بِقَوْمِ لُوطٍ. وَالثَّالِثُ: أَنْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ فَمَا هُمْ بِمُعْجِزِينَ، وَفِي تَفْسِيرِ هَذَا التَّقَلُّبِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ يَأْخُذُهُمْ بِالْعُقُوبَةِ فِي أَسْفَارِهِمْ، فَإِنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى إِهْلَاكِهِمْ فِي السَّفَرِ كَمَا أَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى إِهْلَاكِهِمْ فِي الْحَضَرِ وَهُمْ لَا يُعْجِزُونَ اللَّهَ بِسَبَبِ ضَرْبِهِمْ فِي الْبِلَادِ الْبَعِيدَةِ بَلْ يُدْرِكُهُمُ اللَّهُ حَيْثُ كَانُوا، وَحَمْلُ لَفْظِ التَّقَلُّبِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٩٦] . وَثَانِيهِمَا: تَفْسِيرُ هَذَا اللَّفْظِ بِأَنَّهُ يَأْخُذُهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ فِي أَحْوَالِ إِقْبَالِهِمْ وَإِدْبَارِهِمْ وَذَهَابِهِمْ وَمَجِيئِهِمْ وَحَقِيقَتُهُ فِي حَالِ تَصَرُّفِهِمْ فِي الْأُمُورِ الَّتِي يَتَصَرَّفُ فِيهَا أَمْثَالُهُمْ. وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي حَالِ مَا يَنْقَلِبُونَ فِي قَضَايَا أَفْكَارِهِمْ فَيَحُولُ اللَّهُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ إِتْمَامِ تِلْكَ الْحِيَلِ قَسْرًا كَمَا قَالَ: وَلَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا عَلى أَعْيُنِهِمْ فَاسْتَبَقُوا الصِّراطَ فَأَنَّى يُبْصِرُونَ [يس: ٦٦] وَحَمْلُ لَفْظِ التَّقَلُّبِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِ: وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ [التَّوْبَةِ: ٤٨] فَإِنَّهُمْ إِذَا قَلَّبُوهَا فَقَدْ تَقَلَّبُوا فِيهَا.
Sonra Teâlâ: { أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئاتِ } [ayetin sonuna kadar] “Kötülükleri tuzak kuranlar emin mi oldular...” buyurdu. Lügatte mekr (مَكْر), fesat için gizlice çaba göstermekten ibarettir. Burada mutlaka takdiri bir kelime (izmar) olmalıdır; takdiri: “kötü tuzakları kuranlar” [şeklindedir]. Kastedilenler ise Mekke ehli ve Medine civarındakilerdir. Kelbî şöyle demiştir: “Bu tuzaktan murat, onların Allah Teâlâ'dan başkasına ibadetle meşgul olmalarıdır.” En yakın [görüş] ise muradın, onların Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ashabına gizlice eziyet etmeye çalışmaları olduğudur. Sonra Teâlâ onları tehdit sadedinde dört husus zikretmiştir: Birincisi: Kārûn'u batırdığı gibi Allah'ın onları yere batırmasıdır. İkincisi: Azabın onlara hiç farkında olmadıkları bir yerden gelmesidir; kastedilen ise Lût kavmine yaptığı gibi onları ansızın helak edecek şekilde azabın kendilerine gökten gelmesidir. Üçüncüsü: { أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ فَمَا هُمْ بِمُعْجِزِينَ } “Yahut dönüp dolaşırlarken [Allah'ın] kendilerini yakalamayacağından [emin mi oldular]? Onlar [Allah'ı] aciz bırakacak değillerdir” buyruğudur. Bu tekallübün (تَقَلُّب) tefsirinde vecihler vardır: Birincisi: Onları yolculuklarında cezalandırarak yakalamasıdır; zira O Teâlâ hazerde (mukimken) onları helak etmeye kādir olduğu gibi seferde de helak etmeye kādirdir ve onlar uzak beldelere dağılıp gitmekle Allah'ı aciz bırakamazlar, bilakis nerede olurlarsa olsunlar Allah onları yakalar. Tekallüb lafzının bu manaya hamledilmesi, Allah Teâlâ'nın: { لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ } [Âl-i İmrân: 196] “İnkâr edenlerin beldelerde dönüp dolaşması sakın seni aldatmasın” sözünden alınmıştır. İkincisi: Bu lafzın, gece ve gündüz yönelişleri ve geri dönüşleri, gidişleri ve gelişleri hallerinde onları yakalaması şeklinde tefsir edilmesidir; hakikati ise kendi emsallerinin tasarruf ettiği işlerde tasarruf halinde bulunmalarıdır. Üçüncüsü: Mananın, onların kendi fikirlerinin hükümlerinde dönüp durdukları bir halde yakalaması ve Allah'ın: { وَلَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا عَلى أَعْيُنِهِمْ فَاسْتَبَقُوا الصِّراطَ فَأَنَّى يُبْصِرُونَ } [Yâsîn: 66] “Dileseydik gözlerini silme kör ederdik de yola koyulurlardı; fakat nasıl göreceklerdi?” buyurduğu gibi, zor kullanarak onlarla o hileleri tamamlamaları arasına engel koyması olmasıdır. Tekallüb lafzının bu manaya hamledilmesi, O'nun: { وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ } [et-Tevbe: 48] “Senin için işleri tersyüz ettiler” sözünden alınmıştır; zira onlar işleri tersyüz ettiklerinde (evirip çevirdiklerinde) onların içinde dönüp durmuş (tekallüp etmiş) olurlar.
وَالنوع الرَّابِعُ: مِنَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى سَبِيلِ التَّهْدِيدِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ وَفِي تَفْسِيرِ التَّخَوُّفِ قَوْلَانِ:
Dördüncü tür: Allah Teâlâ'nın bu ayette tehdit sadedinde zikrettiği şeylerden biri de: { أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ } “Yahut onları bir korku ve eksilme üzere yakalamayacağından [emin mi oldular]?” sözüdür. Tehavvufun (تَخَوُّف) tefsirinde iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: التَّخَوُّفُ تَفَعُّلٌ مِنَ الْخَوْفِ، يُقَالُ خِفْتُ الشَّيْءَ وَتَخَوَّفْتُهُ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يَأْخُذُهُمْ بِالْعَذَابِ أَوَّلًا بَلْ يُخِيفُهُمْ أَوَّلًا ثُمَّ يُعَذِّبُهُمْ بَعْدَهُ، وَتِلْكَ الْإِخَافَةُ هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى يُهْلِكُ فِرْقَةً فَتَخَافُ التي تليها فيكون
Birinci Görüş: Tehavvuf (تَخَوُّف), havf (خَوْف / korku) kökünden tefa‘‘ul babındandır; “bir şeyden korktum” manasında خِفْتُ الشَّيْءَ وَتَخَوَّفْتُهُ denilir. Manası: O Teâlâ'nın onları doğrudan azapla yakalamayıp önce korkutması, sonra azap etmesidir. Bu korkutma ise O Teâlâ'nın bir fırkayı helak edip onun peşinden gelenin korkmasıdır;
هذا أخذا ورد عَلَيْهِمْ بَعْدَ أَنْ يَمُرَّ بِهِمْ قَبْلَ ذَلِكَ زَمَانًا طَوِيلًا فِي الْخَوْفِ وَالْوَحْشَةِ.
böylece bu, bundan önce üzerlerinden korku ve dehşet içinde uzun bir zaman geçtikten sonra başlarına gelen bir yakalama olur.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ التَّخَوُّفَ هُوَ التَّنَقُّصُ قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ يُقَالُ: تَخَوَّفْتُ الشَّيْءَ وَتَخَيَّفْتُهُ إِذَا تَنَقَّصْتَهُ، وَعَنْ عُمَرَ أَنَّهُ قَالَ عَلَى الْمِنْبَرِ: مَا تَقُولُونَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ؟ فَسَكَتُوا فَقَامَ شَيْخٌ مِنْ هُذَيْلٍ فَقَالَ: هَذِهِ لُغَتُنَا التَّخَوُّفُ التَّنَقُّصُ، فَقَالَ عُمَرُ: هَلْ تَعْرِفُ الْعَرَبُ ذَلِكَ فِي أَشْعَارِهَا؟ قَالَ نَعَمْ: قَالَ شَاعِرُنَا وَأَنْشَدَ:
İkinci Görüş: Tehavvuf (تَخَوُّف), tenakkus (تَنَقُّص / eksilme) demektir. İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: Bir şeyi eksilttiğin zaman تَخَوَّفْتُ الشَّيْءَ وَتَخَيَّفْتُهُ denilir. Ömer'den rivayet edildiğine göre o minberde: “Bu ayet hakkında ne dersiniz?” demiştir. Onlar susunca Hüzeyl kabilesinden yaşlı bir adam kalkıp: “Bu bizim lügatimizdir; tehavvuf, tenakkus (eksilme) demektir” demiştir. Bunun üzerine Ömer: “Araplar bunu şiirlerinde bilirler mi?” diye sormuş, o da: “Evet, şairimiz şöyle demiştir” deyip şu beyti okumuştur:
تَخَوَّفَ الرَّحْلُ مِنْهَا تَامِكًا قَرِدًا ... كَمَا تَخَوَّفَ عُودَ النَّبْعَةِ السَّفَنُ
“Ender (törpü) neba ağacının dalını eksilttiği gibi, semer de devenin yüksek ve dolgun hörgücünü eksiltti.”
فَقَالَ عُمَرُ: أَيُّهَا النَّاسُ عَلَيْكُمْ بِدِيوَانِكُمْ لَا تَضِلُّوا، قَالُوا: وَمَا دِيوَانُنَا؟ قَالَ شِعْرُ الْجَاهِلِيَّةِ فِيهِ تَفْسِيرُ كِتَابِكُمْ.
Bunun üzerine Ömer: “Ey insanlar, divanınıza sarılın ki sapmayasınız” demiştir. Onlar: “Divanımız nedir?” deyince, “Cahiliye şiiridir; onda Kitabınızın tefsiri vardır” demiştir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: هَذَا التَّنَقُّصُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ مَا يَقَعُ فِي أَطْرَافِ بِلَادِهِمْ كَمَا قَالَ تَعَالَى:
Bunu bildiğinde deriz ki: Bu tenakkus ile (eksilme ile), Allah Teâlâ'nın:
أَفَلا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها [الْأَنْبِيَاءِ: ٤٤] وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُعَاجِلُهُمْ بِالْعَذَابِ وَلَكِنْ يَنْقُصُ مِنْ أَطْرَافِ بِلَادِهِمْ إِلَى الْقُرَى الَّتِي تُجَاوِرُهُمْ حَتَّى يَخْلُصَ الْأَمْرُ إِلَيْهِمْ فَحِينَئِذٍ يُهْلِكُهُمْ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُ يَنْقُصُ أَمْوَالَهُمْ وَأَنْفُسَهُمْ قَلِيلًا قَلِيلًا حَتَّى يَأْتِيَ الْفَنَاءُ عَلَى الْكُلِّ فَهَذَا تَفْسِيرُ هذا الْأُمُورِ الْأَرْبَعَةِ، وَالْحَاصِلُ أَنَّهُ تَعَالَى خَوَّفَهُمْ بِخَسْفٍ يَحْصُلُ فِي الْأَرْضِ أَوْ بِعَذَابٍ يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ أَوْ بِآفَاتٍ تَحْدُثُ دَفْعَةً وَاحِدَةً حَالَ مَا لَا يَكُونُونَ عَالِمِينَ بِعَلَامَاتِهَا وَدَلَائِلِهَا، أَوْ بِآفَاتٍ تَحْدُثُ قَلِيلًا قَلِيلًا إِلَى أَنْ يَأْتِيَ الْهَلَاكُ عَلَى آخِرِهِمْ ثُمَّ خَتَمَ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ: فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ والمعنى أنه يمهل في أكثر الأمر لأنه رؤوف رحيم فلا يعاجل بالعذاب.
{ أَفَلا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها } [el-Enbiyâ: 44] “Bizim o yere gelip onu etrafından eksilttiğimizi görmüyorlar mı?” buyurduğu gibi, onların yurtlarının etraflarında meydana gelen şeyin kastedilmiş olması muhtemeldir. Manası: O Teâlâ'nın onları azapla aceleye getirmeyip yurtlarının etraflarından kendilerine komşu olan köyleri eksiltmesi, nihayet iş kendilerine dayanınca o vakit onları helak etmesidir. Helak hepsini kaplayana kadar onların mallarını ve canlarını azar azar eksiltmesinin kastedilmiş olması da muhtemeldir. İşte bu dört hususun tefsiri budur. Hasılı O Teâlâ onları; yerde meydana gelecek bir batma ile yahut gökten inecek bir azap ile yahut alamet ve delillerini bilmedikleri bir anda aniden ortaya çıkacak afetler ile yahut helak sonuncularına ulaşıncaya dek azar azar meydana gelecek afetler ile korkutmuştur. Sonra ayeti: { فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz ki Rabbiniz çok şefkatlidir, çok merhametlidir” sözüyle bitirmiştir. Manası: Çoğu durumda mühlet verir; zira O Raûf'tur, Rahîm'dir, azapla acele etmez [demektir].
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٤٨ الى ٥٠]
[Nahl Suresi (16), 48-50. Ayetler]
أَوَلَمْ يَرَوْا إِلى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمائِلِ سُجَّداً لِلَّهِ وَهُمْ داخِرُونَ (٤٨) وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ وَالْمَلائِكَةُ وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ (٤٩) يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ (٥٠)
{ أَوَلَمْ يَرَوْا إِلى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمائِلِ سُجَّداً لِلَّهِ وَهُمْ داخِرُونَ (٤٨) وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ وَالْمَلائِكَةُ وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ (٤٩) يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ (٥٠) } “Allah'ın yarattığı herhangi bir şeyi görmediler mi ki gölgeleri sağdan ve soldan Allah'a boyun eğerek küçülmüş vaziyette secde ederler? (48) Göklerde ve yerde bulunan canlılar ve melekler büyüklük taslamaksızın Allah'a secde ederler. (49) Üstlerindeki Rablerinden korkarlar ve kendilerine emredileni yaparlar. (50)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى أَوَلَمْ يَرَوْا إِلى مَا خَلَقَ اللَّهُ إلى قوله وَهُمْ داخِرُونَ] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { أَوَلَمْ يَرَوْا إِلى مَا خَلَقَ اللَّهُ } sözünden { وَهُمْ داخِرُونَ } sözüne kadar olan buyruğu hakkında.] Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا خَوَّفَ الْمُشْرِكِينَ بِالْأَنْوَاعِ الْأَرْبَعَةِ الْمَذْكُورَةِ مِنَ الْعَذَابِ أَرْدَفَهُ بِذِكْرِ مَا يَدُلُّ عَلَى كَمَالِ قُدْرَتِهِ فِي تَدْبِيرِ أَحْوَالِ الْعَالَمِ الْعُلْوِيِّ وَالسُّفْلِيِّ وَتَدْبِيرِ أَحْوَالِ الْأَرْوَاحِ وَالْأَجْسَامِ، لِيُظْهِرَ لَهُمْ أَنَّ مَعَ كَمَالِ هَذِهِ الْقُدْرَةِ الْقَاهِرَةِ، وَالْقُوَّةِ الْغَيْرِ الْمُتَنَاهِيَةِ لَا يَعْجِزُ عَنْ إِيصَالِ الْعَذَابِ إِلَيْهِمْ عَلَى أَحَدِ تِلْكَ الْأَقْسَامِ الْأَرْبَعَةِ.
Birinci Mesele: Bil ki O Teâlâ müşrikleri azabın zikredilen dört türü ile korkutunca, bu kahredici kudretin ve sonsuz kuvvetin kemaliyle birlikte azabı o dört kısımdan biri üzerinden onlara ulaştırmaktan aciz olmadığını kendilerine göstermek için, bunun ardından yüce ve aşağı âlemin hallerini tedbirdeki, ruhların ve cisimlerin hallerini tedbirdeki kudretinin kemaline delalet eden şeyleri zikretmiştir.
المسألة الثَّانِيَةُ: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: أَوَلَمْ تَرَوْا بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ، وَكَذَلِكَ فِي سُورَةِ الْعَنْكَبُوتِ:
İkinci Mesele: Hamza ve Kisâî, hitap olarak “te” (ت) harfiyle أَوَلَمْ تَرَوْا şeklinde okumuşlardır. Ankebût Suresi'nde de:
أَوَلَمْ تروا كيف يبدي اللَّهُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ [الْعَنْكَبُوتِ: ١٩] بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ، وَالْبَاقُونَ بِالْيَاءِ فِيهِمَا كِنَايَةً عَنِ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئَاتِ، وَأَيْضًا أَنَّ مَا قَبْلَهُ غَيْبَةٌ وَهُوَ قَوْلُهُ: أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ ... أَوْ يَأْخُذَهُمْ [النَّحْلِ: ٤٥، ٤٦] فَكَذَا قَوْلُهُ: أَوَلَمْ يَرَوْا وقرأ أبو عمرو وحده: تتفيؤا بِالتَّاءِ وَالْبَاقُونَ بِالْيَاءِ، وَكِلَاهُمَا جَائِزٌ لِتَقَدُّمِ الْفِعْلِ عَلَى الْجَمْعِ.
{ أَوَلَمْ يَرَوْا كَيْفَ يُبْدِئُ اللَّهُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ } [el-Ankebût: 19] “Görmediler mi Allah yaratmayı nasıl başlatıyor, sonra onu tekrar ediyor?” ayetini hitap olarak “te” ile [أَوَلَمْ تَرَوْا şeklinde] okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise kötü tuzaklar kuranlardan kinaye olarak her iki yerde de “ye” (ي) ile okumuşlardır. Ayrıca bundan öncesi gaib sığasıyladır; o da O'nun: { أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ ... أَوْ يَأْخُذَهُمْ } [en-Nahl: 45, 46] “Allah'ın kendilerini yere batırmayacağından yahut kendilerine azabın gelmeyeceğinden... yahut onları yakalamayacağından” sözüdür. Dolayısıyla O'nun: { أَوَلَمْ يَرَوْا } sözü de böyledir. Yalnızca Ebû Amr “te” ile تَتَفَيَّؤُا şeklinde okumuş, diğerleri ise “ye” ile okumuşlardır. Fiil cemiden önce geldiği için her ikisi de caizdir.
المسألة الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ أَوَلَمْ يَرَوْا إِلى مَا خَلَقَ اللَّهُ لَمَّا كَانَتِ الرُّؤْيَةُ هاهنا بِمَعْنَى النَّظَرِ وُصِلَتْ بِإِلَى، لِأَنَّ
Üçüncü Mesele: O'nun: { أَوَلَمْ يَرَوْا إِلى مَا خَلَقَ اللَّهُ } “Allah'ın yarattığı şeylere bakıp görmediler mi?” sözünde görme (ru'yet) burada nazar (bakmak/ibretle düşünmek) manasında olduğu için ilâ (إِلَى) harf-i ceri ile geçişli kılınmıştır. Çünkü
الْمُرَادَ بِهِ الِاعْتِبَارُ وَالِاعْتِبَارُ لَا يَكُونُ بِنَفْسِ الرُّؤْيَةِ حَتَّى يَكُونَ مَعَهَا نَظَرٌ إِلَى الشَّيْءِ وَتَأَمُّلٌ لِأَحْوَالِهِ، وَقَوْلُهُ: إِلى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ قَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: أَرَادَ مِنْ شَيْءٍ لَهُ ظِلٌّ مِنْ جَبَلٍ وَشَجَرٍ وَبِنَاءٍ وَجِسْمٍ قَائِمٍ، وَلَفْظُ الْآيَةِ يُشْعِرُ بِهَذَا الْقَيْدِ، لأن قوله: مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمائِلِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الشَّيْءَ كَثِيفٌ يَقَعُ لَهُ ظِلٌّ عَلَى الأرض. وقوله: يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ إِخْبَارٌ عَنْ قَوْلِهِ: شَيْءٍ وَلَيْسَ بِوَصْفٍ لَهُ، وَيَتَفَيَّأُ يَتَفَعَّلُ مِنَ الْفَيْءِ يُقَالُ: فَاءَ الظل يفيء فيئا إذا رجع وعاد بعد ما نَسَخَهُ ضِيَاءُ الشَّمْسِ، وَأَصْلُ الْفَيْءِ الرُّجُوعُ، وَمِنْهُ فَيْءُ الْمَوْلَى وَذَكَرْنَا ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ فاؤُ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ [الْبَقَرَةِ: ٢٢٦] وَكَذَلِكَ فَيْءُ الْمُسْلِمِينَ لِمَا يَعُودُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ مِنْ مَالِ من خالف دينهم، ومنه قوله تعالى: ما أَفاءَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ مِنْهُمْ [الْحَشْرِ: ٦] وَأَصْلُ هَذَا كُلِّهِ مِنَ الرُّجُوعِ.
burada kastedilen ibrettir; ibret ise nesneye bir bakış ve onun hallerini derinlemesine düşünme birlikte olmadıkça sadece çıplak bir görme ile gerçekleşmez. O'nun: { إِلى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ } “Allah'ın yarattığı herhangi bir şeye” sözü hakkında meânî ehli şöyle demiştir: Dağ, ağaç, bina ve ayakta duran cisim gibi gölgesi olan bir şeyi kastetmiştir. Ayetin lafzı da bu kaydı hissettirmektedir; zira O'nun: { مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمائِلِ } “gölgeleri sağdan ve soldan dönüp duran herhangi bir şeyden” sözü, o şeyin yere gölgesi düşen kesif (katı) bir cisim olduğuna delalet eder. O'nun: { يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ } sözü, { شَيْءٍ } kelimesinden bir haberdir, onun bir sıfatı değildir. Yetefeyye'ü (يَتَفَيَّأُ), fey (فَيْء) kelimesinden tefa‘‘ul babındandır. Güneş ışığı onu izale ettikten sonra geri dönüp geldiğinde فَاءَ الظِّلُّ يَفِيءُ فَيْئًا denilir. Feyin aslı dönmektir; efendinin [hanımına] dönmesine فَيْءُ الْمَوْلَى denilmesi de bundandır. Bunu Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ فاؤُ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } [el-Bakara: 226] “Eğer dönerlerse şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” sözünde zikretmiştik. Dinlerine muhalif olanların mallarından Müslümanlara geri dönen şey için فَيْءُ الْمُسْلِمِينَ (Müslümanların feyi) denilmesi de böyledir. Allah Teâlâ'nın: { ما أَفاءَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ مِنْهُمْ } [el-Haşr: 6] “Allah'ın onlardan elçisine verdiği fey” sözü de bundandır. Bütün bunların aslı rücûdan (dönmekten) gelir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِذَا عُدِّيَ فَاءَ فَإِنَّهُ يُعَدَّى إِمَّا بِزِيَادَةِ الْهَمْزَةِ أَوْ بِتَضْعِيفِ الْعَيْنِ. أَمَّا التَّعْدِيَةُ بزيادة الهمزة فكقوله: ما أَفاءَ اللَّهُ وَأَمَّا بِتَضْعِيفِ الْعَيْنِ فَكَقَوْلِهِ فَيَّأَ اللَّهُ الظِّلَّ فَتَفَيَّأَ وَتَفَيَّأَ مُطَاوِعُ فَيَّأَ. قَالَ الْأَزْهَرِيُّ:
Bunu bildiğinde deriz ki: Fâe (فَاءَ) fiili geçişli kılındığında ya hemzenin ziyadesiyle ya da aynelharfin şeddelenmesiyle geçişli kılınır. Hemzenin ziyadesiyle geçişli kılınması { ما أَفاءَ اللَّهُ } sözündeki gibidir. Aynelharfin şeddelenmesiyle olması ise فَيَّأَ اللَّهُ الظِّلَّ فَتَفَيَّأَ “Allah gölgeyi döndürdü, o da döndü” sözü gibidir; تَفَيَّأَ fiili فَيَّأَ fiilinin mutavaatıdır (dönüşlüsüdür). Ezherî şöyle demiştir:
تَفَيُّؤُ الظِّلَالِ رُجُوعُهَا بَعْدَ انْتِصَافِ النَّهَارِ، فَالتَّفَيُّؤُ لَا يكون إلا بالعشي بعد ما انْصَرَفَتْ عَنْهُ الشَّمْسُ وَالظِّلُّ مَا يَكُونُ بِالْغَدَاةِ وَهُوَ مَا لَمْ تَنَلْهُ الشَّمْسُ كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:
“Gölgelerin tefeyyü etmesi, gün ortasından sonra geri dönmeleridir. Dolayısıyla tefeyyü ancak ikindiden sonra, güneş ondan meylettiğinde olur. Zıll (ظِلّ) ise sabahleyin olan ve güneşin henüz değmediği şeydir.” Nitekim şair şöyle demiştir:
فَلَا الظِّلُّ مِنْ بَرْدِ الضُّحَى تَسْتَطِيعُهُ ... وَلَا الْفَيْءُ مِنْ بَرْدِ الْعَشِيِّ تَذُوقُ
“Ne kuşluğun soğuğundan gölgeye güç yetirebilirsin, ne de akşamın soğuğundan feyi tadabilirsin.”
قَالَ ثَعْلَبٌ: أُخْبِرْتُ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ أَنَّ رُؤْبَةَ قَالَ: كُلُّ مَا كَانَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ فَزَالَتْ عَنْهُ فَهُوَ فَيْءٌ/ وَمَا لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ فَهُوَ ظِلٌّ، وَمِنْهُمْ مَنْ أَنْكَرَ ذَلِكَ، فَإِنَّ أَبَا زَيْدٍ أَنْشَدَ لِلنَّابِغَةِ الْجَعْدِيِّ:
Sa'leb şöyle demiştir: Bana Ebû Ubeyde'den nakledildiğine göre Ru'be şöyle demiştir: “Üzerinde güneş olup da güneşin kendisinden çekildiği her şey feydir; üzerinde güneş bulunmayan her şey ise zıldır.” Onlardan bunu inkâr edenler de olmuştur; zira Ebû Zeyd, Nâbiğa el-Ca'dî'nin şu beytini okumuştur:
فَسَلَامُ الْإِلَهِ يَغْدُو عَلَيْهِمْ ... وَفُيُوءُ الْغُرُوسِ ذَاتُ الظِّلَالِ
“Allah'ın selamı ve gölgeli fidanların feyleri sabah vakti onların üzerine olsun.”
فَهَذَا الشِّعْرُ قَدْ أُوقِعَ فِيهِ لَفْظُ الْفَيْءِ عَلَى مَا لَمْ تَنْسَخْهُ الشَّمْسُ، لِأَنَّ مَا فِي الْجَنَّةِ مِنَ الظِّلِّ مَا حَصَلَ بَعْدَ أَنْ كَانَ زَائِلًا بِسَبَبِ نُورِ الشَّمْسِ وَتَقُولُ الْعَرَبُ فِي جَمْعِ فَيْءٍ أَفْيَاءٌ وَهِيَ لِلْعَدَدِ الْقَلِيلِ، وَفُيُوءٌ لِلْكَثِيرِ كَالنُّفُوسِ وَالْعُيُونِ، وَقَوْلُهُ: ظِلالُهُ أَضَافَ الظِّلَالَ إِلَى مُفْرَدٍ، وَمَعْنَاهُ الْإِضَافَةُ إِلَى ذَوِي الظِّلَالِ، وَإِنَّمَا حَسُنَ هَذَا، لِأَنَّ الَّذِي عَادَ إِلَيْهِ الضَّمِيرُ وَإِنْ كَانَ وَاحِدًا فِي اللَّفْظِ وَهُوَ قَوْلُهُ إِلَى مَا خَلَقَ اللَّهُ، إِلَّا أَنَّهُ كَثِيرٌ فِي الْمَعْنَى، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لِتَسْتَوُوا عَلى ظُهُورِهِ [الزُّخْرُفِ: ١٣] فَأَضَافَ الظُّهُورَ وَهُوَ جَمْعٌ، إِلَى ضَمِيرٍ مُفْرَدٍ، لِأَنَّهُ يَعُودُ إِلَى وَاحِدٍ أُرِيدَ بِهِ الْكَثْرَةُ وَهُوَ قَوْلُهُ: مَا تَرْكَبُونَ هَذَا كُلُّهُ كَلَامُ الْوَاحِدِيِّ وَهُوَ بَحْثٌ حَسَنٌ. أما قوله: عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمائِلِ فَفِيهِ بَحْثَانِ:
Bu şiirde fey lafzı, güneşin izale etmediği şey hakkında kullanılmıştır; çünkü cennette bulunan gölge, güneş ışığı sebebiyle yok olduktan sonra meydana gelmiş bir şey değildir. Araplar fey kelimesinin çoğulunda azlık için أَفْيَاء (efyâ'), çokluk için de nefisler (nüfûs) ve gözler (uyûn) gibi فُيُوء (füyû') derler. O'nun: { ظِلالُهُ } sözünde gölgeleri (zılâl) tekil bir zamire izafe etmiştir; bunun manası gölge sahiplerine izafedir. Bunun güzel olması şundandır: Kendisine zamirin döndüğü şey lafızda tekil olsa da -ki o da O'nun { إِلَى مَا خَلَقَ اللَّهُ } sözüdür- mana bakımından çoktur. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { لِتَسْتَوُوا عَلى ظُهُورِهِ } [ez-Zuhruf: 13] “Onların sırtlarına binesiniz diye” sözüdür; çoğul olan sırtları (zuhûr) tekil bir zamire izafe etmiştir, çünkü kendisiyle çokluk kastedilen tekil bir lafza dönmektedir ki o da O'nun: { مَا تَرْكَبُونَ } “bindiğiniz şeyler” sözüdür. Bunların tamamı Vâhidî'nin kelamıdır ve güzel bir araştırmadır. O'nun: { عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمائِلِ } “sağdan ve soldan” sözüne gelince; bunda iki inceleme vardır:
البحث الْأَوَّلُ: فِي الْمُرَادِ بِالْيَمِينِ وَالشَّمَائِلِ قَوْلَانِ:
Birinci İnceleme: Sağ ve sol ile neyin kastedildiği hususunda iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ يَمِينَ الْفَلَكِ هُوَ الْمَشْرِقُ وَشِمَالَهُ هُوَ الْمَغْرِبُ، وَالسَّبَبُ فِي تَخْصِيصِ هَذَيْنِ الِاسْمَيْنِ بِهَذَيْنِ الْجَانِبَيْنِ أَنَّ أَقْوَى جَانِبَيِ الْإِنْسَانِ يَمِينُهُ، وَمِنْهُ تَظْهَرُ الْحَرَكَةُ الْقَوِيَّةُ، فَلَمَّا كَانَتِ الْحَرَكَةُ الْفَلَكِيَّةُ الْيَوْمِيَّةُ آخِذَةً مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَى الْمَغْرِبِ، لَا جَرَمَ كَانَ الْمَشْرِقُ يَمِينَ الْفَلَكِ وَالْمَغْرِبُ شِمَالَهُ.
Birinci Görüş: Feleğin sağı doğu, solu ise batıdır. Bu iki ismin bu iki tarafa tahsis edilmesinin sebebi şudur: İnsanın iki tarafından en güçlü olanı sağıdır ve kuvvetli hareket oradan zuhur eder. Günlük felekî hareket de doğudan batıya doğru olduğuna göre, şüphesiz doğu feleğin sağı, batı ise feleğin solu olmuştur.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ الشَّمْسَ عِنْدَ طُلُوعِهَا إِلَى وَقْتِ انْتِهَائِهَا إِلَى وَسَطِ الْفَلَكِ تَقَعُ الْأَظْلَالُ إِلَى الْجَانِبِ الْغَرْبِيِّ، فَإِذَا انْحَدَرَتِ الشَّمْسُ مِنْ وَسَطِ الْفَلَكِ إِلَى الْجَانِبِ الْغَرْبِيِّ وَقَعَ الْأَظْلَالُ فِي الْجَانِبِ الشَّرْقِيِّ، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ تَفَيُّؤِ الظِّلَالِ مِنَ الْيَمِينِ إِلَى الشِّمَالِ وَبِالْعَكْسِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: فَالْأَظْلَالُ فِي أَوَّلِ النَّهَارِ تَبْتَدِئُ من
Bunu bildiğinde deriz ki: Güneş doğuşundan feleğin ortasına ulaştığı vakte kadar gölgeler batı tarafına düşer. Güneş feleğin ortasından batı tarafına doğru alçaldığında ise gölgeler doğu tarafına düşer. İşte gölgelerin sağdan sola ve aksine dönüp durmasından murat budur. Bu takdire göre günün başında gölgeler
يَمِينِ الْفَلَكِ عَلَى الرُّبْعِ الْغَرْبِيِّ مِنَ الْأَرْضِ، وَمِنْ وَقْتِ انْحِدَارِ الشَّمْسِ مِنْ وَسَطِ الْفَلَكِ تَبْتَدِئُ الْأَظْلَالُ مِنْ شِمَالِ الْفَلَكِ وَاقِعَةً عَلَى الرُّبْعِ الشَّرْقِيِّ مِنَ الْأَرْضِ.
feleğin sağından yeryüzünün batı çeyreği üzerine başlar; güneşin feleğin ortasından alçalmaya başladığı andan itibaren ise gölgeler feleğin solundan başlayıp yeryüzünün doğu çeyreği üzerine düşer.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْبَلْدَةَ الَّتِي يَكُونُ عَرْضُهَا أَقَلَّ مِنْ مِقْدَارِ الْمِيلِ، فَإِنَّ فِي الصَّيْفِ تَحْصُلُ الشَّمْسُ عَلَى يَسَارِهَا، وَحِينَئِذٍ يَقَعُ الْأَظْلَالُ عَلَى يَمِينِهِمْ، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنَ انْتِقَالِ الْأَظْلَالِ عَنِ الْأَيْمَانِ إِلَى الشَّمَائِلِ وَبِالْعَكْسِ. هَذَا مَا حَصَّلْتُهُ فِي هَذَا الْبَابِ، وَكَلَامُ الْمُفَسِّرِينَ فِيهِ غَيْرُ مُلَخَّصٍ.
İkinci Görüş: Enlemi meyil miktarından daha az olan bir beldede, yazın güneş onların soluna geçer ve o vakit gölgeler onların sağına düşer. İşte gölgelerin sağlardan sollara ve aksine dönmesinden murat budur. Bu konuda elde ettiğim [bilgi] budur; müfessirlerin bu husustaki sözleri ise özetlenmiş [ve net] değildir.
البحث الثَّانِي: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: مَا السَّبَبُ فِي أَنْ ذَكَرَ الْيَمِينَ بِلَفْظِ الْوَاحِدِ، وَالشَّمَائِلَ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ؟
İkinci İnceleme: Birisi şöyle diyebilir: Sağ tarafı tekil lafızla, sol tarafları ise çoğul kalıbıyla zikretmesinin sebebi nedir?
وَأُجِيبَ عَنْهُ بِأَشْيَاءَ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ وَحَّدَ الْيَمِينَ وَالْمُرَادُ الْجَمْعُ وَلَكِنَّهُ اقْتَصَرَ فِي اللَّفْظِ عَلَى الْوَاحِدِ/ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ [الْقَمَرِ: ٤٥] . وَثَانِيهَا: قَالَ الْفَرَّاءُ: كَأَنَّهُ إِذَا وَحَّدَ ذَهَبَ إِلَى وَاحِدَةٍ مِنْ ذَوَاتِ الْأَظْلَالِ، وَإِذَا جَمَعَ ذَهَبَ إِلَى كُلِّهَا، وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ: مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ لَفْظُهُ وَاحِدٌ، وَمَعْنَاهُ الْجَمْعُ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ فَيُحْتَمَلُ كِلَا الْأَمْرَيْنِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْعَرَبَ إِذَا ذَكَرَتْ صِيغَتَيْ جَمْعٍ عَبَّرَتْ عَنْ إِحْدَاهُمَا بِلَفْظِ الْوَاحِدِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ [الْأَنْعَامِ: ١] وَقَوْلِهِ: خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ [الْبَقَرَةِ: ٧] .
Buna birkaç şekilde cevap verilmiştir: Birincisi: Sağı tekil getirmiştir, murat ise çoğuldur; fakat Allah Teâlâ'nın: { وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ } [el-Kamer: 45] “arkalarını dönüp kaçacaklar” sözünde olduğu gibi lafızda tekille yetinmiştir. İkincisi: Ferrâ şöyle demiştir: Sanki tekil getirdiğinde gölge sahiplerinden bir tanesine gitmiş, çoğul getirdiğinde ise hepsine gitmiştir. Çünkü O'nun: { مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ } “Allah'ın yarattığı herhangi bir şey” sözünün lafzı tekil, manası ise açıkladığımız üzere çoğuldur; dolayısıyla her iki duruma da ihtimali vardır. Üçüncüsü: Araplar iki çoğul kalıbı zikrettiklerinde, Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ } [el-En'âm: 1] “karanlıkları ve aydınlığı var etti” sözü ile { خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ } [el-Bakara: 7] “Allah onların kalplerini ve kulaklarını mühürlemiştir” sözünde olduğu gibi bunlardan birini tekil lafızla ifade ederler.
وَرَابِعُهَا: أَنَّا إِذَا فَسَّرْنَا الْيَمِينَ بِالْمَشْرِقِ كَانَتِ النُّقْطَةُ الَّتِي هِيَ مَشْرِقُ الشَّمْسِ وَاحِدَةً بِعَيْنِهَا، فَكَانَتِ الْيَمِينُ وَاحِدَةً. وَأَمَّا الشَّمَائِلُ فَهِيَ عِبَارَةٌ عَنِ الِانْحِرَافَاتِ الْوَاقِعَةِ فِي تِلْكَ الْأَظْلَالِ بَعْدَ وُقُوعِهَا عَلَى الْأَرْضِ وَهِيَ كَثِيرَةٌ، فَلِذَلِكَ عَبَّرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهَا بِصِيغَةِ الْجَمْعِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Dördüncüsü: Biz sağı doğu ile tefsir ettiğimizde, güneşin doğduğu nokta bizatihi bir tektir; dolayısıyla sağ da tek olmuştur. Sol taraflara gelince; onlar bu gölgelerin yere düştükten sonra meydana gelen sapmalarından ibarettir ve pek çoktur. İşte bundan dolayı Allah Teâlâ onları çoğul kalıbıyla ifade etmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
المسألة الرَّابِعَةُ: أما قوله: سُجَّداً لِلَّهِ فَفِيهِ احْتِمَالَاتٌ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ السُّجُودِ الِاسْتِسْلَامَ وَالِانْقِيَادَ يُقَالُ: سَجَدَ الْبَعِيرُ إِذَا طَأْطَأَ رَأْسَهُ لِيُرْكَبَ، وَسَجَدَتِ النَّخْلَةُ إِذَا مَالَتْ لِكَثْرَةِ الْحِمْلِ وَيُقَالُ: اسْجُدْ لِقِرْدِ السُّوءِ فِي زَمَانِهِ، أَيِ اخْضَعْ لَهُ قَالَ الشَّاعِرُ:
Dördüncü Mesele: O'nun: { سُجَّداً لِلَّهِ } “Allah'a secde ederek” sözüne gelince; bunda [farklı] ihtimaller vardır: Birincisi: Secdeden muradın teslimiyet ve boyun eğme olmasıdır. Nitekim deve binilmek için başını eğdiğinde [Arapçada] "secede'l-be'îr" denir; hurma ağacı üzerindeki yükün çokluğundan eğildiğinde "secedeti'n-nahleh" denir. Yine "Zamanındaki kötü maymuna secde et", yani ona boyun eğ denilir. Şair şöyle demiştir:
تَرَى الْأَكَمَ فِيهَا سُجَّدًا لِلْحَوَافِرِ
Orada tepelerin toynaklara secde ettiğini görürsün.
أَيْ مُتَوَاضِعَةً إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى دَبَّرَ النَّيِّرَاتِ الْفَلَكِيَّةَ، وَالْأَشْخَاصَ الْكَوْكَبِيَّةَ بِحَيْثُ يَقَعُ أَضْوَاؤُهَا عَلَى هَذَا الْعَالَمِ السُّفْلِيِّ عَلَى وُجُوهٍ مَخْصُوصَةٍ. ثُمَّ إِنَّا نُشَاهِدُ أَنَّ تِلْكَ الْأَضْوَاءَ، وَتِلْكَ الْأَظْلَالَ لَا تَقَعُ فِي هَذَا الْعَالَمِ إِلَّا عَلَى وَفْقِ تَدْبِيرِ اللَّهِ تَعَالَى وَتَقْدِيرِهِ، فَنُشَاهِدُ أَنَّ الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ وَقَعَتِ لِلْأَجْسَامِ الْكَثِيفَةِ أَظْلَالٌ مُمْتَدَّةٌ فِي الْجَانِبِ الْغَرْبِيِّ مِنَ الْأَرْضِ، ثُمَّ كُلَّمَا ازْدَادَتِ الشَّمْسُ طُلُوعًا وَارْتِفَاعًا، ازْدَادَتْ تِلْكَ الْأَظْلَالُ تَقَلُّصًا وَانْتِقَاصًا إِلَى الْجَانِبِ الشَّرْقِيِّ إِلَى أَنْ تَصِلَ الشَّمْسُ إِلَى وَسَطِ الْفَلَكِ، فَإِذَا انْحَدَرَتْ إِلَى الْجَانِبِ الْغَرْبِيِّ ابْتَدَأَتِ الْأَظْلَالُ بِالْوُقُوعِ فِي الْجَانِبِ الشَّرْقِيِّ، وَكُلَّمَا ازْدَادَتِ الشَّمْسُ انْحِدَارًا ازْدَادَتِ الْأَظْلَالُ تَمَدُّدًا وَتَزَايُدًا فِي الْجَانِبِ الشَّرْقِيِّ. وَكَمَا أَنَّا نُشَاهِدُ هَذِهِ الْحَالَةَ فِي الْيَوْمِ الْوَاحِدِ، فَكَذَلِكَ نُشَاهِدُ أَحْوَالَ الْأَظْلَالِ مُخْتَلِفَةً فِي التَّيَامُنِ وَالتَّيَاسُرِ فِي طُولِ السَّنَةِ، بِسَبَبِ اخْتِلَافِ أَحْوَالِ الشَّمْسِ فِي الْحَرَكَةِ مِنَ الْجَنُوبِ إِلَى الشَّمَالِ وَبِالْعَكْسِ، فَلَمَّا شَاهَدْنَا أَحْوَالَ هَذِهِ الْأَظْلَالِ مُخْتَلِفَةً بِسَبَبِ الِاخْتِلَافَاتِ الْيَوْمِيَّةِ الْوَاقِعَةِ فِي شَرْقِ الْأَرْضِ وَغَرْبِهَا، وَبِحَسَبِ الِاخْتِلَافَاتِ الْوَاقِعَةِ فِي طُولِ السَّنَةِ فِي يَمِينِ الْفَلَكِ وَيَسَارِهِ، وَرَأَيْنَا أَنَّهَا وَاقِعَةٌ عَلَى وَجْهٍ مَخْصُوصٍ وَتَرْتِيبٍ مُعَيَّنٍ، عَلِمْنَا أَنَّهَا مُنْقَادَةٌ لِقُدْرَةِ اللَّهِ خَاضِعَةٌ لِتَقْدِيرِهِ وَتَدْبِيرِهِ، فَكَانَتِ السَّجْدَةُ عِبَارَةً عَنْ هَذِهِ الْحَالَةِ.
Yani boyun eğmiş [görürsün]. Bunu bildiğinde deriz ki: Allah Teâlâ felekteki nurları ve yıldız şahıslarını, ışıkları bu süflî aleme belirli şekillerde düşecek şekilde tedbir etmiştir. Sonra biz müşahede etmekteyiz ki bu ışıklar ve bu gölgeler bu alemde ancak Allah Teâlâ'nın tedbiri ve takdirine uygun olarak vaki olur. Nitekim güneş doğduğunda yoğun cisimlerin yeryüzünün batı tarafında uzanan gölgelerinin oluştuğunu; sonra güneş doğup yükseldikçe, güneş feleğin ortasına ulaşıncaya kadar bu gölgelerin doğu tarafına doğru kısaldığını ve azaldığını; batı tarafına doğru alçaldığında ise gölgelerin doğu tarafına düşmeye başladığını ve güneş alçaldıkça gölgelerin doğu tarafında uzayıp çoğaldığını müşahede ederiz. Bu durumu bir gün içinde müşahede ettiğimiz gibi, güneşin güneyden kuzeye ve aksine hareketindeki hallerinin farklılığı sebebiyle yıl boyunca da gölgelerin sağa ve sola kayma hallerinin farklılaştığını müşahede ederiz. Bu gölgelerin hallerinin yerin doğusunda ve batısında vaki olan günlük farklılıklar sebebiyle ve yıl boyunca feleğin sağında ve solunda vaki olan farklılıklara göre değiştiğini, bunların belirli bir vecih ve muayyen bir tertip üzere vaki olduğunu gördüğümüzde; bunların Allah'ın kudretine boyun eğmiş, O'nun takdirine ve tedbirine ram olmuş olduğunu anlarız. Dolayısıyla secde bu durumdan ibarettir.
فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: اخْتِلَافُ حَالِ هَذِهِ الْأَظْلَالِ مُعَلَّلٌ بِاخْتِلَافِ سَيْرِ النَّيِّرِ الْأَعْظَمِ الَّذِي هُوَ الشَّمْسُ، لَا لِأَجْلِ تَقْدِيرِ اللَّهِ تَعَالَى وَتَدْبِيرِهِ؟
Şayet: "Bu gölgelerin halinin farklılaşmasının, Allah Teâlâ'nın takdiri ve tedbiri sebebiyle değil de en büyük nur olan güneşin seyrinin farklılaşmasıyla illetlendirilmiş olması niçin caiz olmasın?" denilirse;
قُلْنَا: قَدْ دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّ الْجِسْمَ لَا يَكُونُ مُتَحَرِّكًا لِذَاتِهِ، إِذْ لَوْ كَانَتْ ذَاتُهُ عِلَّةً لِهَذَا الْجُزْءِ الْمَخْصُوصِ مِنَ الْحَرَكَةِ، لَبَقِيَ هَذَا الْجُزْءُ مِنَ الْحَرَكَةِ لِبَقَاءِ ذَاتِهِ، وَلَوْ بَقِيَ ذَلِكَ الْجُزْءُ مِنَ الْحَرَكَةِ لَامْتَنَعَ حُصُولُ الْجُزْءِ الْآخَرِ مِنَ الْحَرَكَةِ، وَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَكَانَ هَذَا سكونا لا حركة، فالقول بأن الجسم متحرك لِذَاتِهِ يُوجِبُ الْقَوْلَ بِكَوْنِهِ سَاكِنًا لِذَاتِهِ وَأَنَّهُ مُحَالٌ، وَمَا أَفْضَى ثُبُوتُهُ إِلَى نَفْيِهِ كَانَ بَاطِلًا، فَعَلِمْنَا أَنَّ الْجِسْمَ يَمْتَنِعُ كَوْنُهُ مُتَحَرِّكًا لِذَاتِهِ، وَأَيْضًا فَقَدْ دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّ الْأَجْسَامَ مُتَمَاثِلَةٌ فِي تَمَامِ الْمَاهِيَّةِ، فَاخْتِصَاصُ جِرْمِ الشَّمْسِ بِالْقُوَّةِ الْمُعَيَّنَةِ وَالْخَاصِّيَّةِ الْمُعَيَّنَةِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ بِتَدْبِيرِ الْخَالِقِ الْمُخْتَارِ الْحَكِيمِ.
Deriz ki: Biz cismin bizatihi hareket edici olamayacağını delillendirmiştik. Zira şayet onun zatı hareketin bu muayyen cüzünün illeti olsaydı, zatının baki kalması sebebiyle hareketin bu cüzü de baki kalırdı. Hareketin o cüzü baki kalsaydı, hareketin diğer cüzünün meydana gelmesi imkansız olurdu. Şayet durum böyle olsaydı, bu bir hareket değil sükûn olurdu. Dolayısıyla cismin bizzat hareket edici olduğunu söylemek, onun bizzat sâkin olduğunu söylemeyi gerektirir ki bu da muhaldir. Sübutu kendi nefiyine götüren her şey ise batıldır. Böylece cismin bizatihi hareket edici olmasının imkansız olduğunu anladık. Ayrıca biz cisimlerin mahiyetlerinin tamamında birbirine eşit olduğunu da delillendirmiştik. Dolayısıyla güneş cisminin muayyen bir kuvvete ve muayyen bir özelliğe tahsis edilmesi, mutlaka Muhtar ve Hakîm olan Yaratıcı'nın tedbiri ile olmak zorundadır.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: هَبْ أَنَّ اخْتِلَافَ أَحْوَالِ الْأَظْلَالِ إِنَّمَا كَانَ لِأَجْلِ حَرَكَاتِ الشَّمْسِ، إِلَّا أَنَّا لَمَّا دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّ مُحَرِّكَ الشَّمْسِ بِالْحَرَكَةِ الْخَاصَّةِ لَيْسَ إِلَّا اللَّهُ سُبْحَانَهُ كَانَ هَذَا دَلِيلًا عَلَى أَنَّ اخْتِلَافَ أَحْوَالِ الْأَظْلَالِ لَمْ يَقَعْ إِلَّا بِتَدْبِيرِ اللَّهِ تَعَالَى وَتَخْلِيقِهِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذَا السُّجُودِ الِانْقِيَادُ وَالتَّوَاضُعُ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدانِ [الرَّحْمَنِ: ٦] وَقَوْلُهُ: وَظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ [الرَّعْدِ: ١٥] قَدْ مَرَّ بَيَانُهُ وَشَرْحُهُ.
Bu sabit olduğunda deriz ki: Farz et ki gölgelerin hallerinin farklılaşması ancak güneşin hareketleri sebebiyle olsun; fakat biz güneşi bu özel hareketle hareket ettirenin yalnızca Sübhân olan Allah olduğunu delillendirdiğimizde, bu durum gölgelerin hallerinin farklılaşmasının ancak Allah Teâlâ'nın tedbiri ve yaratmasıyla vaki olduğuna delil olur. Böylece bu secdeden muradın boyun eğme ve tevazu olduğu sabit olur. Bunun benzeri O'nun: { وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدانِ } [er-Rahmân: 6] “Bitkiler ve ağaçlar secde ederler” sözü ile { وَظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ } [er-Ra'd: 15] “Gölgeleri de sabah akşam [secde eder]” sözüdür ki bunun açıklaması ve izahı geçmişti.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ هَذَا السُّجُودِ، أَنَّ هَذِهِ الْأَظْلَالَ وَاقِعَةٌ عَلَى الْأَرْضِ مُلْتَصِقَةٌ بِهَا عَلَى هَيْئَةِ السَّاجِدِ. قَالَ أَبُو الْعَلَاءِ الْمُعَرِّي في صفة واد:
Bu secdenin tefsirinde İkinci Görüş şudur: Bu gölgeler secde eden kimse heyetinde yere düşmekte ve ona yapışmaktadır. Ebu'l-Alâ el-Maarrî bir vadinin vasfında şöyle demiştir:
بحرف يُطِيلُ الْجُنْحُ فِيهِ سُجُودَهُ ... وَلِلْأَرْضِ زِيُّ الرَّاهِبِ الْمُتَعَبِّدِ
Bir kenarda ki, gece karanlığı orada secdesini uzatır ... Yeryüzü ise ibadete çekilmiş bir rahibin kılığına bürünmüştür.
فَلَمَّا كَانَتِ الْأَظْلَالُ تُشْبِهُ بِشَكْلِهَا شَكْلَ السَّاجِدِينَ أَطْلَقَ اللَّهُ عَلَيْهَا هَذَا اللَّفْظَ، وَكَانَ الْحَسَنُ يَقُولُ: أَمَّا ظِلُّكَ فَسَجَدَ لِرَبِّكَ، وَأَمَّا أَنْتَ فَلَا تَسْجُدُ لَهُ بِئْسَمَا صَنَعْتَ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: ظِلُّ الْكَافِرِ يُصَلِّي وَهُوَ لَا يُصَلِّي، وَقِيلَ: ظِلُّ كُلِّ شَيْءٍ يَسْجُدُ لِلَّهِ سَوَاءٌ كَانَ ذَلِكَ سَاجِدًا أَمْ لَا.
Gölgeler şekil itibarıyla secde edenlerin şekline benzediği için Allah Teâlâ onlar hakkında bu lafzı kullanmıştır. Hasan[-ı Basrî] şöyle derdi: "Gölgen Rabbine secde etti, sana gelince sen O'na secde etmiyorsun; ne kötü bir şey yaptın!" Mücahid de: "Kâfirin gölgesi namaz kılar [secde eder], kendisi ise namaz kılmaz" demiştir. Şöyle de denilmiştir: "Kendisi secde etsin veya etmesin, her şeyin gölgesi Allah'a secde eder."
وَاعْلَمْ أَنَّ الوجه الْأَوَّلَ أَقْرَبُ إِلَى الْحَقَائِقِ الْعَقْلِيَّةِ، وَالثَّانِي أقرب إلى الشبهات الظاهرة.
Bil ki birinci vecih aklî hakikatlere daha yakındır, ikincisi ise zahirî benzerliklere daha yakındır.
المسألة الخامسة: وقوله: سُجَّداً حَالٌ مِنَ الظِّلَالِ وَقَوْلُهُ: وَهُمْ داخِرُونَ أَيْ صَاغِرُونَ، يُقَالُ: دَخَرَ يَدْخَرُ دُخُورًا، أَيْ صَغُرَ يَصْغُرُ صَغَارًا، وَهُوَ الَّذِي يَفْعَلُ مَا تَأْمُرُهُ شَاءَ أَمْ أَبَى، وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ مُنْقَادَةٌ لِقُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَتَدْبِيرِهِ وَقَوْلُهُ: وَهُمْ داخِرُونَ حَالٌ أَيْضًا مِنَ الظِّلَالِ.
Beşinci Mesele: O'nun: { سُجَّداً } “secde ederek” sözü gölgelerden haldir. O'nun: { وَهُمْ داخِرُونَ } “küçülerek [boyun eğerler]” sözü ise, yani küçülmüş kimseler olarak [demektir]. [Arapçada] boyun büktü, küçüldü anlamında "dahare yedharu duhûran" yani "sağura yasğuru sağâran" denir. Bu da, istese de istemese de kendisine emredileni yapan kimsedir. Zira bu şeyler Allah Teâlâ'nın kudretine ve tedbirine boyun eğmişlerdir. O'nun: { وَهُمْ داخِرُونَ } sözü de yine gölgelerden haldir.
فَإِنْ قِيلَ: الظِّلَالُ لَيْسَتْ مِنَ الْعُقَلَاءِ فَكَيْفَ جَازَ جَمْعُهَا بِالْوَاوِ وَالنُّونِ؟
Şayet: "Gölgeler akıl sahiplerinden değildir; öyleyse onlar nasıl vâv ve nûn ile çoğul yapılmıştır?" denilirse;
قُلْنَا: لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَهُمْ بِالطَّاعَةِ وَالدُّخُورِ أَشْبَهُوا الْعُقَلَاءَ.
Deriz ki: Çünkü Allah Teâlâ onları itaat ve boyun eğme ile nitelendirince akıl sahiplerine benzemişlerdir.
أما قوله تَعَالَى: وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ وَالْمَلائِكَةُ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ وَالْمَلائِكَةُ } “Göklerde ve yerde bulunan canlılar ve melekler Allah'a secde ederler” sözüne gelince; bunda [birkaç] mesele vardır:
المسألة الْأُولَى: قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ السُّجُودَ عَلَى نَوْعَيْنِ: سُجُودٌ هُوَ عِبَادَةٌ كَسُجُودِ الْمُسْلِمِينَ لِلَّهِ تَعَالَى، وَسُجُودٌ هُوَ عِبَارَةٌ عَنِ الِانْقِيَادِ لِلَّهِ تَعَالَى وَالْخُضُوعِ، وَيَرْجِعُ حَاصِلُ هَذَا السُّجُودِ إِلَى أَنَّهَا/ فِي نَفْسِهَا مُمْكِنَةُ الْوُجُودِ وَالْعَدَمِ قَابِلَةٌ لَهُمَا، وَأَنَّهُ لَا يَتَرَجَّحَ أَحَدُ الطَّرَفَيْنِ عَلَى الْآخَرِ إِلَّا لِمُرَجِّحٍ.
Birinci Mesele: Biz secdenin iki çeşit olduğunu zikretmiştik: Birincisi Müslümanların Allah Teâlâ'ya secdesi gibi ibadet olan secededir; ikincisi ise Allah Teâlâ'ya boyun eğmekten ve teslimiyetten ibaret olan secededir. Bu [ikinci] secdenin özü, onların kendi zatlarında varlık ve yokluğu mümkün olup her ikisini de kabul edebilir olmalarına ve bu iki taraftan birinin diğerine ancak bir tercih edici ile üstün gelebileceğine racidir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: الْمُرَادُ بِالسُّجُودِ الْمَذْكُورِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ السُّجُودُ بِالْمَعْنَى الثَّانِي
Bunu bildiğinde deriz ki: İnsanlardan bazıları şöyle demiştir: Bu ayette zikredilen secdeden murat ikinci manadaki secededir.
وَهُوَ التَّوَاضُعُ وَالِانْقِيَادُ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ اللَّائِقَ بِالدَّابَّةِ لَيْسَ إِلَّا هَذَا السُّجُودَ وَمِنْهُمْ مَنْ قال: المراد بالسجود هاهنا هُوَ الْمَعْنَى الْأَوَّلُ، لِأَنَّ اللَّائِقَ بِالْمَلَائِكَةِ هُوَ السُّجُودُ بِهَذَا الْمَعْنَى لِأَنَّ السُّجُودَ بِالْمَعْنَى الثَّانِي حَاصِلٌ فِي كُلِّ الْحَيَوَانَاتِ وَالنَّبَاتَاتِ وَالْجَمَادَاتِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: السُّجُودُ لَفْظٌ مُشْتَرَكٌ بَيْنَ الْمَعْنَيَيْنِ، وَحَمْلُ اللَّفْظِ الْمُشْتَرَكِ لِإِفَادَةِ مَجْمُوعِ مَعْنَيَيْهِ جَائِزٌ، فَحَمْلُ لَفْظِ السُّجُودِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى الْأَمْرَيْنِ مَعًا، أَمَّا فِي حَقِّ الدَّابَّةِ فَبِمَعْنَى التَّوَاضُعِ، وَأَمَّا فِي حَقِّ الْمَلَائِكَةِ فَبِمَعْنَى سُجُودِ الْمُسْلِمِينَ لِلَّهِ تَعَالَى، وَهَذَا الْقَوْلُ ضَعِيفٌ، لِأَنَّهُ ثَبَتَ أَنَّ اسْتِعْمَالَ اللَّفْظِ الْمُشْتَرَكِ لِإِفَادَةِ جَمِيعِ مَفْهُومَاتِهِ مَعًا غَيْرُ جَائِزٍ.
O da tevazu ve boyun eğmedir. Bunun delili, canlılara uygun olanın ancak bu secde olmasıdır. Onlardan bazıları da: "Burada secdeden murat birinci manadır; çünkü melekler için uygun olan bu manadaki secededir. Zira ikinci manadaki secde bütün hayvanlarda, bitkilerde ve cansız varlıklarda zaten mevcuttur" demiştir. Onlardan bazıları ise şöyle demiştir: Secde iki mana arasında müşterek bir lafızdır ve müşterek lafzı her iki manasını birden ifade edecek şekilde hamletmek caizdir. Dolayısıyla bu ayetteki secde lafzı her iki duruma birden hamledilir; canlılar hakkında boyun eğme manasında, melekler hakkında ise Müslümanların Allah Teâlâ'ya secdesi manasındadır. Ancak bu görüş zayıftır; zira müşterek bir lafzın bütün kavramlarını aynı anda ifade etmek üzere kullanılmasının caiz olmadığı sabit olmuştur.
المسألة الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: مِنْ دابَّةٍ قَالَ الْأَخْفَشُ: يُرِيدُ مِنَ الدَّوَابِّ وَأَخْبَرَ بِالْوَاحِدِ كَمَا تَقُولُ مَا أَتَانِي مِنْ رَجُلٍ مِثْلُهُ، وَمَا أَتَانِي مِنَ الرِّجَالِ مِثْلُهُ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ كُلَّ مَا دَبَّ عَلَى الْأَرْضِ.
İkinci Mesele: O'nun: { مِنْ دابَّةٍ } “canlılardan” sözü hakkında Ahfeş şöyle demiştir: Hayvanları kastetmektedir; tıpkı senin "Bana onun gibi bir adam gelmedi" ve "Bana adamlardan onun gibisi gelmedi" demen gibi tekil lafızla haber vermiştir. İbn Abbas ise: "Yeryüzünde debelenen her şeyi kastetmektedir" demiştir.
المسألة الثَّالِثَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: مَا الوجه فِي تَخْصِيصِ الدَّوَابِّ وَالْمَلَائِكَةِ بِالذِّكْرِ؟ فَنَقُولُ فِيهِ وُجُوهٌ:
Üçüncü Mesele: Birisi şöyle diyebilir: Hayvanların ve meleklerin zikre tahsis edilmesinin gerekçesi nedir? Biz de deriz ki: Bunda [birkaç] vecih vardır:
الوجه الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي آيَةِ الظِّلَالِ أَنَّ الْجَمَادَاتِ بِأَسْرِهَا مُنْقَادَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى وَبَيَّنَ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الْحَيَوَانَاتِ بِأَسْرِهَا مُنْقَادَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّ أَخَسَّهَا الدَّوَابُّ وَأَشْرَفَهَا الْمَلَائِكَةُ، فَلَمَّا بَيَّنَ فِي أَخَسِّهَا وَفِي أَشْرَفِهَا كَوْنَهَا مُنْقَادَةً لِلَّهِ تَعَالَى كَانَ ذَلِكَ دَلِيلًا عَلَى أَنَّهَا بِأَسْرِهَا مُنْقَادَةٌ خَاضِعَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى.
Birinci Vecih: Allah Teâlâ gölgeler ayetinde cansız varlıkların tamamının Allah Teâlâ'ya boyun eğdiğini beyan etmiş, bu ayette de canlıların tamamının Allah Teâlâ'ya boyun eğdiğini beyan etmiştir. Çünkü onların en aşağı mertebede olanı hayvanlar, en şereflisi ise meleklerdir. Onların en düşüğünün de en şereflisinin de Allah Teâlâ'ya boyun eğmiş olduğunu beyan edince, bu durum hepsinin bütünüyle Allah Teâlâ'ya boyun eğmiş ve ram olmuş olduğuna delil teşkil etmiştir.
وَالوجه الثَّانِي: قَالَ حُكَمَاءُ الْإِسْلَامِ: الدَّابَّةُ اشْتِقَاقُهَا مِنَ الدَّبِيبِ، وَالدَّبِيبُ عِبَارَةٌ عَنِ الْحَرَكَةِ الْجُسْمَانِيَّةِ، فَالدَّابَّةُ اسْمٌ لِكُلِّ حَيَوَانٍ جُسْمَانِيٍّ يَتَحَرَّكُ وَيَدِبُّ، فَلَمَّا بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى الْمَلَائِكَةَ عَنِ الدَّابَّةِ عَلِمْنَا أَنَّهَا لَيْسَتْ مِمَّا يَدِبُّ، بَلْ هِيَ أَرْوَاحٌ مَحْضَةٌ مُجَرَّدَةٌ، وَيُمْكِنُ الْجَوَابُ عَنْهُ بِأَنَّ الْجَنَاحَ لِلطَّيَرَانِ مُغَايِرٌ لِلدَّبِيبِ بِدَلِيلِ قَوْلُهُ تَعَالَى:
İkinci Vecih: İslam filozofları şöyle demiştir: Dâbbe kelimesi debîb (yürüme/kımıldama) kökünden türemiştir. Debîb ise cismanî hareketten ibarettir. Dolayısıyla dâbbe, hareket eden ve debelenen her cismanî canlının adıdır. Allah Teâlâ melekleri dâbbeden ayrı olarak zikredince, onların yerde debelenen varlıklardan olmadığını, bilakis saf ve soyut ruhlar olduğunu anladık. Buna şöyle cevap verilebilir: Allah Teâlâ'nın şu sözü deliliyle uçmak için olan kanat, yerde debelenmekten farklıdır:
وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ [الْأَنْعَامِ: ٣٨] وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
{ وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ } [el-En'âm: 38] “Yeryüzünde yürüyen hiçbir hayvan ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki...” Doğrusunu en iyi Allah bilir.
أما قوله تَعَالَى: وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ } “Onlar büyüklük taslamazlar. Üzerlerindeki Rablerinden korkarlar ve kendilerine emredileni yaparlar” sözüne gelince; bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ شَرْحُ صِفَاتِ الْمَلَائِكَةِ وَهِيَ دَلَالَةٌ قَاهِرَةٌ قَاطِعَةٌ عَلَى عِصْمَةِ الْمَلَائِكَةِ عَنْ جَمِيعِ الذُّنُوبِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ مُنْقَادُونَ لِصَانِعِهِمْ وَخَالِقِهِمْ وَأَنَّهُمْ مَا خَالَفُوهُ فِي أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ [مَرْيَمَ: ٦٤] وَقَوْلُهُ: لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٧] وأما قوله: وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ فَهَذَا أَيْضًا/ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ فَعَلُوا كُلَّ مَا كَانُوا مَأْمُورِينَ بِهِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى عِصْمَتِهِمْ عَنْ كُلِّ الذُّنُوبِ.
Birinci Mesele: Bu ayetten maksat meleklerin sıfatlarını açıklamaktır. Bu, meleklerin bütün günahlardan masum olduğuna dair ezici ve kesin bir delildir. Zira O'nun: { وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ } “Onlar büyüklük taslamazlar” sözü, onların Sanatkârlarına ve Yaratıcılarına boyun eğdiklerine ve O'na hiçbir işte muhalefet etmediklerine delalet eder. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ } [Meryem: 64] “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz” sözü ve { لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ } [el-Enbiyâ: 27] “O'ndan önce söz söylemezler ve O'nun emriyle hareket ederler” sözüdür. O'nun: { وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ } “ve kendilerine emredileni yaparlar” sözüne gelince; bu da kendilerine emredilen her şeyi yaptıklarına delalet eder ki bu da onların bütün günahlardan masum olduklarını gösterir.
فَإِنْ قَالُوا: هَبْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ فَعَلُوا كُلَّ مَا أُمِرُوا بِهِ فَلِمَ قُلْتُمْ إِنَّهَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ تَرَكُوا كُلَّ مَا نُهُوا عَنْهُ؟
Şayet: "Farz edelim ki bu ayet onların emrolundukları her şeyi yaptıklarına delalet etsin; peki onların nehyedildikleri her şeyi terk ettiklerine delalet ettiğini nereden söylediniz?" derlerse;
قُلْنَا: لِأَنَّ كل ما نُهِيَ عَنْ شَيْءٍ فَقَدْ أُمِرَ بِتَرْكِهِ، وَحِينَئِذٍ يَدْخُلُ فِي اللَّفْظِ، وَإِذَا ثَبَتَ بِهَذِهِ الْآيَةِ كَوْنُ الْمَلَائِكَةِ مَعْصُومِينَ مِنْ كُلِّ الذُّنُوبِ، وَثَبَتَ أَنَّ إِبْلِيسَ مَا كَانَ مَعْصُومًا مِنَ الذُّنُوبِ بَلْ كَانَ كَافِرًا، لَزِمَ الْقَطْعُ بِأَنَّ إِبْلِيسَ مَا كَانَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ.
Deriz ki: Çünkü bir şeyden nehyedilen herkes, onu terk etmekle emrolunmuştur; binaenaleyh bu da lafzın kapsamına girer. Bu ayet ile meleklerin bütün günahlardan masum olduğu sabit olunca ve İblis'in günahlardan masum olmayıp bilakis kâfir olduğu da sabit olunca, İblis'in meleklerden olmadığını kesin olarak kabul etmek gerekmiştir.
وَالوجه الثَّانِي: فِي بَيَانِ هَذَا الْمَقْصُودِ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي صِفَةِ الْمَلَائِكَةِ: وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ ثم قال لإبليس: أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ [ص: ٧٥] وَقَالَ أَيْضًا لَهُ: فَاهْبِطْ مِنْها فَما يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيها [الْأَعْرَافِ: ١٣] فَثَبَتَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ لَا يَسْتَكْبِرُونَ وَثَبَتَ أَنَّ إِبْلِيسَ تَكَبَّرَ وَاسْتَكْبَرَ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ مِنَ
Bu maksadın beyanındaki İkinci Vecih: Allah Teâlâ meleklerin vasfında: { وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ } “Onlar büyüklük taslamazlar” buyurmuş, sonra İblis'e: { أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ } [Sâd: 75] “Büyüklük mü tasladın, yoksa yücelerden mi oldun?” demiştir. Yine ona: { فَاهْبِطْ مِنْها فَما يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيها } [el-A'râf: 13] “Oradan in, orada büyüklük taslamak senin haddin değildir” demiştir. Böylece meleklerin büyüklük taslamadığı, İblis'in ise kibirlenip büyüklük tasladığı sabit olmuştur. Dolayısıyla onun meleklerden
الْمَلَائِكَةِ وَأَيْضًا لَمَّا ثَبَتَ بِهَذِهِ الْآيَةِ وُجُوبُ عِصْمَةِ الْمَلَائِكَةِ، ثَبَتَ أَنَّ الْقِصَّةَ الْخَبِيثَةَ الَّتِي يَذْكُرُونَهَا فِي حَقِّ هَارُوتَ وَمَارُوتَ كَلَامٌ بَاطِلٌ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَهُوَ أَصْدَقُ الْقَائِلِينَ لَمَّا شَهِدَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى عِصْمَةِ الْمَلَائِكَةِ وَبَرَاءَتِهِمْ عَنْ كُلِّ ذَنْبٍ، وَجَبَ الْقَطْعُ بِأَنَّ تِلْكَ الْقِصَّةَ كَاذِبَةٌ بَاطِلَةٌ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَاحْتَجَّ الطَّاعِنُونَ فِي عِصْمَةِ الْمَلَائِكَةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ فَقَالُوا: إِنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُمْ بِالْخَوْفِ، وَلَوْلَا أَنَّهُمْ يُجَوِّزُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمُ الْإِقْدَامَ عَلَى الْكَبَائِرِ وَالذُّنُوبِ وَإِلَّا لَمْ يَحْصُلِ الْخَوْفِ.
olmaması vacip olmuştur. Ayrıca bu ayetle meleklerin ismetinin vücubiyeti sabit olunca, Hârut ve Mârut hakkında anlattıkları o çirkin kıssanın batıl bir söz olduğu da sabit olmuştur. Zira söz söyleyenlerin en doğrusu olan Allah Teâlâ bu ayette meleklerin ismetine ve her türlü günahtan berî olduklarına şahitlik ettiğine göre, o kıssanın yalan ve batıl olduğunu kesin olarak kabul etmek gerekmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Meleklerin ismetini tenkit edenler bu ayetle delil getirerek şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ onları korku ile vasfetmiştir; şayet onlar kendilerinden büyük günahların ve suçların meydana gelmesini caiz görmeselerdi, bu korku meydana gelmezdi.
وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى مُنْذِرُهُمْ مِنَ الْعِقَابِ فَقَالَ: وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلهٌ مِنْ دُونِهِ فَذلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٩] وَهُمْ لِهَذَا الْخَوْفِ يَتْرُكُونَ الذَّنْبَ. وَالثَّانِي: وَهُوَ الْأَصَحُّ أَنَّ ذَلِكَ الْخَوْفَ خَوْفُ الْإِجْلَالِ هَكَذَا نُقِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄، وَالدَّلِيلُ عَلَى صِحَّتِهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ [فَاطِرٍ: ٢٨] وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كُلَّمَا كَانَتْ مَعْرِفَةُ اللَّهِ تَعَالَى أَتَمَّ، كَانَ الْخَوْفُ مِنْهُ أَعْظَمَ، وَهَذَا الْخَوْفُ لَا يَكُونُ إِلَّا خَوْفَ الْإِجْلَالِ وَالْكِبْرِيَاءِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Buna iki vecihle cevap verilir: Birincisi: Allah Teâlâ onları azapla uyararak: { وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلهٌ مِنْ دُونِهِ فَذلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ } [el-Enbiyâ: 29] “Onlardan kim: 'Ben O'ndan başka bir ilahım' derse, işte onu cehennemle cezalandırırız” buyurmuştur; onlar da bu korkudan ötürü günahı terk ederler. İkincisi ve daha sahih olanı: Bu korku tazim ve saygı korkusudur. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan böyle nakledilmiştir. Bunun sıhhatine delil Allah Teâlâ'nın: { إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ } [Fâtır: 28] “Kulları içinden Allah'tan ancak âlimler hakkıyla korkar” sözüdür. Bu da gösterir ki Allah Teâlâ'yı tanıma ne kadar tam olursa, O'ndan duyulan korku da o kadar büyük olur. Bu korku ise ancak O'nun celâline ve büyüklüğüne duyulan tazim korkusudur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
المسألة الثَّانِيَةُ: قَالَتِ الْمُشَبِّهَةُ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِلَهَ تَعَالَى فَوْقَهُمْ بِالذَّاتِ.
İkinci Mesele: Müşebbihe fırkası, Allah Teâlâ'nın: { يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ } “Üzerlerindeki Rablerinden korkarlar” sözü hakkında; "Bu, İlah Teâlâ'nın bizzat onların fevkinde (üstünde) olduğuna delalet eder" demiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّا بَالَغْنَا فِي الْجَوَابِ عَنْ هَذِهِ الشُّبْهَةِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ [الأنعام: ١٨] والذي نزيده هاهنا أَنَّ قَوْلَهُ: يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ مَعْنَاهُ يَخَافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ أَنْ يُنْزِلَ عَلَيْهِمُ الْعَذَابَ مِنْ فَوْقِهِمْ، وَإِذَا كَانَ اللَّفْظُ مُحْتَمِلًا لِهَذَا الْمَعْنَى سَقَطَ قَوْلُهُمْ، وَأَيْضًا يَجِبُ حَمْلُ هَذِهِ الْفَوْقِيَّةِ عَلَى الْفَوْقِيَّةِ بِالْقُدْرَةِ وَالْقَهْرِ كَقَوْلِهِ: وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ [الْأَعْرَافِ: ١٢٧] وَالَّذِي يُقَوِّي هَذَا الوجه أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُقْتَضَى لِهَذَا الْخَوْفِ هُوَ كَوْنُ رَبِّهِمْ فَوْقَهُمْ لِمَا ثَبَتَ/ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ الْحُكْمَ الْمُرَتَّبَ عَلَى الْوَصْفِ يُشْعِرُ بِكَوْنِ الْحُكْمِ مُعَلَّلًا بِذَلِكَ الْوَصْفِ.
Bil ki biz bu şüpheye, Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ } [el-En'âm: 18] “O, kullarının üstünde yegâne galip olandır” ayetinin tefsirinde etraflıca cevap verdik. Burada ekleyeceğimiz husus şudur: O'nun: { يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ } sözünün manası, Rablerinin üzerlerine yukarıdan azap indirmesinden korkarlar demektir. Lafız bu manaya ihtimalli olunca onların sözü düşer. Ayrıca bu fevkiyetin (üstte oluşun), O'nun: { وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ } [el-A'râf: 127] “Ve biz şüphesiz onların üstünde ezici bir güce sahibiz” sözünde olduğu gibi kudret ve kahir üstünlüğüne hamledilmesi vaciptir. Bu vechi güçlendiren husus şudur: Allah Teâlâ: { يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ } buyurduğunda, bu korkunun gerektiricisinin Rablerinin onların fevkinde olması vacip olur. Zira fıkıh usulünde sabit olmuştur ki vasfa bağlanan hüküm, hükmün o vasıfla illetli olduğunu hissettirir.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: هَذَا التَّعْطِيلُ إِنَّمَا يَصِحُّ لَوْ كَانَ الْمُرَادُ بِالْفَوْقِيَّةِ الْفَوْقِيَّةَ بِالْقَهْرِ وَالْقُدْرَةِ لِأَنَّهَا هِيَ الْمُوجِبَةُ لِلْخَوْفِ، أَمَّا الْفَوْقِيَّةُ بِالْجِهَةِ وَالْمَكَانِ فَهِيَ لَا تُوجِبُ الْخَوْفَ بِدَلِيلِ أَنَّ حَارِسَ الْبَيْتِ فَوْقَ الْمَلِكِ بِالْمَكَانِ وَالْجِهَةِ مَعَ أَنَّهُ أَخَسُّ عَبِيدِهِ فَسَقَطَتْ هَذِهِ الشُّبْهَةُ.
Bu sabit olduğunda deriz ki: Bu illetlendirme ancak fevkiyetten murat kahir ve kudret üstünlüğü olduğu takdirde sahih olur; çünkü korkuyu gerektiren şey budur. Cihet ve mekan bakımından fevkiyete gelince, o korkuyu gerektirmez. Nitekim delili şudur: Evin bekçisi, en hakir kölesi olmasına rağmen mekân ve cihet bakımından hükümdarın üstündedir. Dolayısıyla bu şüphe düşmüştür.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْمَلَائِكَةَ مُكَلَّفُونَ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ تَعَالَى وَأَنَّ الْأَمْرَ وَالنَّهْيَ مُتَوَجِّهٌ عَلَيْهِمْ كَسَائِرِ الْمُكَلَّفِينَ، وَمَتَى كَانُوا كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَكُونُوا قَادِرِينَ عَلَى الْخَيْرِ وَالشَّرِّ.
Üçüncü Mesele: Bu ayet, meleklerin Allah Teâlâ tarafından mükellef kılındıklarına, emir ve nehyin diğer mükellefler gibi onlara da yönelmiş olduğuna delalet etmiştir. Onlar böyle olduklarına göre hayra ve şerre kadir olmaları vaciptir.
المسألة الرَّابِعَةُ: تَمَسَّكَ قَوْمٌ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي بَيَانِ أَنَّ الْمَلَكَ أَفْضَلُ مِنَ الْبَشَرِ مِنْ وُجُوهٍ:
Dördüncü Mesele: Bir grup, meleğin insandan daha faziletli olduğunu beyan etme hususunda bu ayete birkaç vecihle tutunmuştur:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ وَالْمَلائِكَةُ وَذَكَرْنَا أَنَّ تَخْصِيصَ هَذَيْنِ النَّوْعَيْنِ بِالذِّكْرِ إِنَّمَا يَحْسُنُ إِذَا كَانَ أَحَدُ الطَّرَفَيْنِ أَخَسَّ الْمَرَاتِبِ وَكَانَ الطَّرَفُ الثَّانِي أَشْرَفَهَا حَتَّى يَكُونَ ذِكْرُ هَذَيْنِ الطَّرَفَيْنِ مُنَبِّهًا عَلَى الْبَاقِي، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمَلَائِكَةُ أَشْرَفَ خَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى.
Birinci Vecih: Allah Teâlâ: { وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ وَالْمَلائِكَةُ } “Göklerde ve yerde bulunan canlılar ve melekler Allah'a secde ederler” buyurmuştur. Biz zikretmiştik ki bu iki türün zikre tahsis edilmesi, ancak taraflardan biri mertebelerin en düşüğü ve ikinci taraf da en şereflisi olduğunda güzel olur; ta ki bu iki tarafın zikri geri kalanlara dikkat çeksin. Durum böyle olunca meleklerin Allah Teâlâ'nın yarattıklarının en şereflisi olması vacip olur.
الوجه الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ تَكَبُّرٌ وَتَرَفُّعٌ وَقَوْلُهُ:
İkinci Vecih: Allah Teâlâ'nın: { وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ } “Onlar büyüklük taslamazlar” sözü onların kalplerinde kibir ve böbürlenme olmadığına delalet eder. O'nun:
وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَعْمَالَهُمْ خَالِيَةٌ عَنِ الذَّنْبِ وَالْمَعْصِيَةِ، فَمَجْمُوعُ هَذَيْنِ الْكَلَامَيْنِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ بَوَاطِنَهُمْ وَظَوَاهِرَهُمْ مُبَرَّأَةٌ عَنِ الْأَخْلَاقِ الْفَاسِدَةِ وَالْأَفْعَالِ الْبَاطِلَةِ، وَأَمَّا الْبَشَرُ فَلَيْسُوا كَذَلِكَ. وَيَدُلُّ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ
{ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ } “ve kendilerine emredileni yaparlar” sözü ise onların amellerinin günahtan ve isyandan uzak olduğuna delalet eder. Dolayısıyla bu iki kelamın toplamı, onların batınlarının ve zahirlerinin bozuk ahlaktan ve batıl amellerden arınmış olduğuna delalet eder. İnsanlar ise böyle değildir. Buna Kur'an
وَالْخَبَرُ، أَمَّا الْقُرْآنُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: قُتِلَ الْإِنْسانُ مَا أَكْفَرَهُ [عَبَسَ: ١٧] وَهَذَا الحكم عَامٌّ فِي الْإِنْسَانِ، وَأَقَلُّ مَرَاتِبِهِ أَنْ تَكُونَ طَبِيعَةُ الْإِنْسَانِ مُقْتَضِيَةً لِهَذِهِ الْأَحْوَالِ الذَّمِيمَةِ، وَأَمَّا الْخَبَرُ
ve haber (hadis) delalet eder. Kur'an'a gelince; Allah Teâlâ'nın: { قُتِلَ الْإِنْسانُ مَا أَكْفَرَهُ } [Abese: 17] “Kahrolası insan, ne kadar da nankördür!” sözüdür. Bu hüküm insanoğlu hakkında umumidir ve bunun en alt mertebesi, insan tabiatının bu yerilmiş halleri gerektirici olmasıdır. Habere gelince;
فَقَوْلُهُ ﵇: «مَا مِنَّا إِلَّا وَقَدْ عَصَى أَوْ هَمَّ بِالْمَعْصِيَةِ غَيْرَ يَحْيَى بْنِ زَكَرِيَّا»
O'nun aleyhisselâm: «Zekeriyya oğlu Yahya hariç, bizden günah işlememiş veya günah işlemeyi aklından geçirmemiş kimse yoktur» sözüdür.
وَمِنَ الْمَعْلُومِ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ الْمُبَرَّأَ عَنِ الْمَعْصِيَةِ وَالْهَمِّ بِهَا أَفْضَلُ مِمَّنْ عَصَى أَوْ هَمَّ بِهَا.
Zaruretle bilinmektedir ki günahtan ve onu akıldan geçirmekten arınmış olan kimse, günah işleyen veya onu aklından geçiren kimseden daha faziletlidir.
الوجه الثَّالِثُ: أَنَّهُ لَا شَكَّ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ الْمَلَائِكَةَ قَبْلَ الْبَشَرِ بِأَدْوَارٍ مُتَطَاوِلَةٍ وَأَزْمَانٍ مُمْتَدَّةٍ، ثُمَّ إِنَّهُ وَصَفَهُمْ بِالطَّاعَةِ وَالْخُضُوعِ وَالْخُشُوعِ طُولَ هَذِهِ الْمُدَّةِ، وَطُولُ الْعُمُرِ مَعَ الطَّاعَةِ يُوجِبُ مَزِيدَ الْفَضِيلَةِ لِوَجْهَيْنِ:
Üçüncü Vecih: Hiç şüphe yoktur ki Allah Teâlâ melekleri insanlardan nice uzun devirler ve uzayıp giden zamanlar önce yaratmıştır. Sonra O, melekleri bu müddet boyunca itaat, boyun eğme ve huşû ile vasfetmiştir. İtaat ile birlikte ömrün uzunluğu ise iki vecihten dolayı faziletin artmasını gerektirir:
الْأَوَّلُ:
Birincisi:
قَوْلُهُ ﵇: «الشَّيْخُ فِي قَوْمِهِ كَالنَّبِيِّ فِي أُمَّتِهِ»
O'nun aleyhisselâm: «Kavmi içindeki yaşlı kimse, ümmeti içindeki peygamber gibidir» sözüdür.
فَضَّلَ الشَّيْخَ عَلَى الشَّابِّ، وَمَا ذَاكَ إِلَّا لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ عُمُرُهُ أَطْوَلَ فَالظَّاهِرُ أَنَّ طَاعَتَهُ أَكْثَرُ فَكَانَ أَفْضَلَ. وَالثَّانِي:
Yaşlıyı gence üstün kılmıştır; bu da ancak ömrü daha uzun olunca zahiren itaatının daha çok olması ve bu sebeple daha faziletli olması dolayısıyladır. İkincisi:
أَنَّهُ ﷺ قَالَ: «مَنْ سَنَّ سُنَّةً حَسَنَةً فَلَهُ أَجْرُهَا وَأَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ
O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kim güzel bir çığır açarsa, kıyamet gününe kadar hem onun sevabı hem de onunla amel edenlerin sevabı ona aittir» buyurmuş olmasıdır.
فَلَمَّا كَانَ شُرُوعُ الْمَلَائِكَةِ فِي الطَّاعَاتِ قَبْلَ شُرُوعِ الْبَشَرِ فِيهَا لَزِمَ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ سَنُّوا هَذِهِ السُّنَّةَ الْحَسَنَةَ، وَهِيَ طَاعَةُ الْخَالِقِ الْقَدِيمِ الرَّحِيمِ، وَالْبَشَرُ إِنَّمَا جَاءُوا بَعْدَهُمْ وَاسْتَنُّوا سُنَّتَهُمْ، فَوَجَبَ بِمُقْتَضَى هَذَا الْخَبَرِ أَنَّ كُلَّ مَا حَصَلَ لِلْبَشَرِ مِنَ الثَّوَابِ فَقَدْ حَصَلَ مِثْلُهُ لِلْمَلَائِكَةِ وَلَهُمْ ثَوَابُ الْقَدْرِ الزَّائِدِ مِنَ الطَّاعَةِ فَوَجَبَ كَوْنُهُمْ أَفْضَلَ مِنْ غَيْرِهِمْ.
Meleklerin itaatlere başlaması insanların onlara başlamasından önce olduğuna göre; bu güzel sünneti, yani Kadîm ve Rahîm olan Yaratıcı'ya itaati ilk başlatanların onlar olduğunu söylemek zorunlu olur. İnsanlar ise ancak onlardan sonra gelmiş ve onların sünnetine uymuşlardır. Binaenaleyh bu haberin gereği olarak, insanlara hasıl olan her sevabın bir mislinin meleklere de hasıl olması ve ayrıca fazladan yaptıkları itaat miktarının sevabının da onlara ait olması vacip olur; dolayısıyla onların başkalarından daha faziletli olmaları gerekmiştir.