Binûn

Nahl Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الوجه الرَّابِعُ: فِي دَلَالَةِ الْآيَةِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ: يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَقَدْ بَيَّنَّا بِالدَّلِيلِ أَنَّ هَذِهِ الْفَوْقِيَّةَ عِبَارَةٌ عَنِ الْفَوْقِيَّةِ بِالرُّتْبَةِ وَالشَّرَفِ وَالْقُدْرَةِ وَالْقُوَّةِ، فَظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا شَيْءَ فَوْقَهُمْ فِي الشَّرَفِ وَالرُّتْبَةِ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى كونهم أفضل المخلوقات والله أعلم.

Ayetin bu manaya delaletindeki dördüncü vecih, O'nun: { يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ } “Onlar, üstlerindeki Rablerinden korkarlar” kavlidir. Biz delille ortaya koyduk ki bu fevkiyyet (üstünlük/yukarılık), rütbe, şeref, kudret ve kuvvet bakımından üstünlükten ibarettir. Dolayısıyla ayetin zahiri delalet eder ki şeref ve rütbede onların üstünde Allah Teâlâ'dan başka hiçbir şey yoktur; bu da onların yaratılmışların en faziletlisi olduklarına delalet eder. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة النحل (١٦) : الآيات ٥١ الى ٥٥]

[Nahl Suresi (16), 51-55. Ayetler]

وَقالَ اللَّهُ لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ (٥١) وَلَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلَهُ الدِّينُ واصِباً أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ (٥٢) وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ثُمَّ إِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْئَرُونَ (٥٣) ثُمَّ إِذا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ (٥٤) لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٥٥)

{ وَقالَ اللَّهُ لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ (٥١) وَلَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلَهُ الدِّينُ واصِباً أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ (٥٢) وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ثُمَّ إِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْئَرُونَ (٥٣) ثُمَّ إِذا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ (٥٤) لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٥٥) } “Allah buyurdu ki: «İki ilah edinmeyin; O, ancak tek bir ilahtır. Yalnız benden korkun!» Göklerde ve yerde ne varsa O'nundur; din (itaat ve kulluk) de daima O'na aittir. Hal böyleyken Allah'tan başkasından mı korkup sakınıyorsunuz? Sizde olan her nimet Allah'tandır. Sonra size bir zarar dokunduğu zaman yalnız O'na feryat edersiniz. Sonra O, sizden o zararı giderdiği zaman, içinizden bir grup hemen Rablerine ortak koşarlar. Kendilerine verdiğimize nankörlük etsinler diye! Şimdi yararlanın bakalım; yakında bileceksiniz!”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى أَنَّ كُلَّ مَا سِوَى اللَّهِ سَوَاءٌ كَانَ مِنْ عَالَمِ الْأَرْوَاحِ أَوْ مِنْ عَالَمِ الْأَجْسَامِ، فَهُوَ مُنْقَادٌ خَاضِعٌ لِجَلَالِ اللَّهِ تَعَالَى وَكِبْرِيَائِهِ، أَتْبَعَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِالنَّهْيِ عَنِ الشِّرْكِ وَبِالْأَمْرِ بِأَنَّ كُلَّ مَا سِوَاهُ فَهُوَ مُلْكُهُ وَمِلْكُهُ وَأَنَّهُ غَنِيٌّ عَنِ الْكُلِّ فَقَالَ: لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ önceki ayette ruhlar âleminden olsun cisimler âleminden olsun Allah'tan başka her şeyin Allah Teâlâ'nın celaline ve azametine boyun eğip itaat ettiğini beyan edince; bu ayette onun peşinden şirkten nehyedip O'nun dışındaki her şeyin O'nun mülkü ve memlûkü olduğunu, O'nun ise her şeyden müstağni olduğunu bildirerek şöyle buyurmuştur: { لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ } “İki ilah edinmeyin; O, ancak tek bir ilahtır”. Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ الْإِلَهَيْنِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَا اثْنَيْنِ، فَمَا الْفَائِدَةُ فِي قَوْلِهِ: إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ.

Birinci Mesele: Biri şöyle diyebilir: İki ilah zaten zorunlu olarak iki tanedir; o halde { إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ } “iki ilah” [şeklinde ikiliğin ayrıca belirtilmesindeki] fayda nedir?

وَجَوَابُهُ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: قَالَ صَاحِبُ «النَّظْمِ» : فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، وَالتَّقْدِيرُ: لَا تَتَّخِذُوا اثْنَيْنِ إِلَهَيْنِ.

Bunun cevabı birkaç vecihtendir: Birincisi: Nazm sahibi demiştir ki: Burada takdim ve tehir vardır, takdiri ise: “İki şeyi ilah edinmeyin” şeklindedir.

وَثَانِيهَا: وَهُوَ الْأَقْرَبُ عِنْدِي أَنَّ الشَّيْءَ إِذَا كَانَ مُسْتَنْكَرًا مُسْتَقْبَحًا، فَمَنْ أَرَادَ الْمُبَالَغَةَ فِي التَّنْفِيرِ عَنْهُ عَبَّرَ عَنْهُ بِعِبَارَاتٍ كَثِيرَةٍ لِيَصِيرَ تَوَالِي تِلْكَ الْعِبَارَاتِ سَبَبًا لِوُقُوفِ الْعَقْلِ عَلَى مَا فِيهِ مِنَ الْقُبْحِ.

İkincisi —ki bana göre en uygun olanı budur—: Bir şey çirkin ve münker olduğunda, ondan nefret ettirmede mübalağa etmek isteyen kimse, bu ifadelerin peş peşe gelmesi aklın onda bulunan çirkinliği kavramasına sebep olsun diye onu pek çok ifadeyle dile getirir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَالْقَوْلُ بِوُجُودِ الْإِلَهَيْنِ قَوْلٌ مُسْتَقْبَحٌ فِي الْعُقُولِ، وَلِهَذَا الْمَعْنَى فَإِنَّ أَحَدًا مِنَ الْعُقَلَاءِ لَمْ يَقُلْ بِوُجُودِ إِلَهَيْنِ مُتَسَاوِيَيْنِ فِي الْوُجُوبِ وَالْقِدَمِ وَصِفَاتِ الْكَمَالِ، فَقَوْلُهُ: لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ الْمَقْصُودُ

Bunu bildiğine göre; iki ilahın var olduğunu söylemek akıllarda son derece çirkin bir sözdür. Bu manadan ötürü akıl sahiplerinden hiç kimse vücub (varlığı zorunlu olma), kıdem ve kemal sıfatlarında eşit iki ilahın var olduğunu söylememiştir. Dolayısıyla O'nun: { لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ } “İki ilah edinmeyin” buyruğunda kastedilen,

مِنْ تَكْرِيرِهِ تَأْكِيدُ التَّنْفِيرِ عَنْهُ وَتَكْمِيلُ وُقُوفِ الْعَقْلِ عَلَى مَا فِيهِ مِنَ الْقُبْحِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: إِلهَيْنِ لَفْظٌ وَاحِدٌ يَدُلُّ عَلَى أَمْرَيْنِ: ثُبُوتِ الْإِلَهِ وَثُبُوتِ التَّعَدُّدِ، فَإِذَا قِيلَ: لَا تَتَّخِذُوا إِلَهَيْنِ لَمْ يُعْرَفْ مِنْ هَذَا اللَّفْظِ أَنَّ النَّهْيَ وَقَعَ عَنْ إِثْبَاتِ الْإِلَهِ أَوْ عَنْ إِثْبَاتِ التَّعَدُّدِ أَوْ عَنْ مَجْمُوعِهِمَا. فَلَمَّا قَالَ: لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ ثَبَتَ أَنَّ قَوْلَهُ: لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ نَهْيٌ عَنْ إِثْبَاتِ التَّعَدُّدِ فَقَطْ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ الِاثْنَيْنِيَّةَ مُنَافِيَةٌ لِلْإِلَهِيَّةِ، وَتَقْرِيرُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّا لَوْ فَرَضْنَا مَوْجُودَيْنِ يَكُونُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا وَاجِبًا لِذَاتِهِ لَكَانَا مُشْتَرِكَيْنِ فِي الْوُجُوبِ الذَّاتِيِّ وَمُتَبَايِنَيْنِ بِالتَّعَيُّنِ وَمَا بِهِ الْمُشَارَكَةُ غَيْرُ مَا بِهِ الْمُبَايَنَةُ، فَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مُرَكَّبٌ مِنْ جُزْأَيْنِ، وَكُلُّ مُرَكَّبٍ فَهُوَ مُمْكِنٌ، فَثَبَتَ أَنَّ الْقَوْلَ بِأَنَّ وَاجِبَ الْوُجُودِ أَكْثَرُ مِنْ وَاحِدٍ يَنْفِي القول بكونهما واجبي الوجود. الثاني: أَنَّا لَوْ فَرَضْنَا إِلَهَيْنِ وَحَاوَلَ أَحَدُهُمَا تَحْرِيكَ جِسْمٍ وَالْآخَرُ تَسْكِينَهُ امْتَنَعَ كَوْنُ أَحَدِهِمَا أَوْلَى بِالْفِعْلِ مِنَ الثَّانِي، لِأَنَّ الْحَرَكَةَ الْوَاحِدَةَ وَالسُّكُونَ الْوَاحِدَ لَا يَقْبَلُ الْقِسْمَةَ أَصْلًا وَلَا التَّفَاوُتَ أَصْلًا، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ امْتَنَعَ أَنْ تَكُونَ الْقُدْرَةُ عَلَى أَحَدِهِمَا أَكْمَلَ مِنَ الْقُدْرَةِ عَلَى الثَّانِي، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا امْتَنَعَ كَوْنُ إِحْدَى الْقُدْرَتَيْنِ أَوْلَى بِالتَّأْثِيرِ مِنَ الثَّانِيَةِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَإِمَّا أَنْ يَحْصُلَ مُرَادُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا وَهُوَ مُحَالٌ، أَوْ لَا يَحْصُلَ مُرَادُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا وَهُوَ مُحَالٌ أَوْ لَا يَحْصُلَ مُرَادُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا الْبَتَّةَ. فَحِينَئِذٍ يَكُونُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَاجِزًا وَالْعَاجِزُ لَا يَكُونُ إِلَهًا. فَثَبَتَ أَنَّ كَوْنَهُمَا اثْنَيْنِ يَنْفِي كَوْنَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا إِلَهًا. الثَّالِثُ: أَنَّا لَوْ فَرَضْنَا إِلَهَيْنِ اثْنَيْنِ لَكَانَ إِمَّا أَنْ يَقْدِرَ أَحَدُهُمَا عَلَى أَنْ يَسْتُرَ مُلْكَهُ عَنِ الْآخَرِ أَوْ لَا يَقْدِرَ، فَإِنْ قَدَرَ ذَاكَ إِلَهٌ وَالْآخَرُ ضَعِيفٌ، وَإِنْ لَمْ يَقْدِرْ فَهُوَ ضَعِيفٌ، وَالرَّابِعُ: وَهُوَ أَنَّ أَحَدَهُمَا إِمَّا أَنْ يَقْوَى عَلَى مُخَالَفَةِ الْآخَرِ، أَوْ لَا يَقْوَى عَلَيْهِ فَإِنْ لَمْ يَقْوَ عَلَيْهِ فَهُوَ ضَعِيفٌ، وَإِنْ قَوِيَ عَلَيْهِ فَذَاكَ الْآخَرُ إِنْ لَمْ يَقْوَ عَلَى الدَّفْعِ فَهُوَ ضَعِيفٌ، وَإِنْ قَوِيَ عَلَيْهِ فَالْأَوَّلُ الْمَغْلُوبُ ضَعِيفٌ. فَثَبَتَ أَنِ الِاثْنَيْنِيَّةَ وَالْإِلَهِيَّةَ مُتَضَادَّتَانِ. فَقَوْلُهُ: لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ الْمَقْصُودُ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى حُصُولِ الْمُنَافَاةِ وَالْمُضَادَّةِ بَيْنَ الْإِلَهِيَّةِ وَبَيْنَ الِاثْنَيْنِيَّةِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

bu tekrar ile ondan nefret ettirmeyi pekiştirmek ve aklın onda bulunan çirkinliği tam olarak kavramasını sağlamaktır. Üçüncüsü: { إِلهَيْنِ } lafzı tek bir kelimedir ve iki şeye delalet eder: İlahın sübutu ve çokluğun sübutu. “İki ilah edinmeyin” denildiğinde, bu lafızdan nehyin ilah ispatına mı, çokluk ispatına mı yoksa her ikisinin toplamına mı yönelik olduğu bilinemezdi. { لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ } “İki ilah edinmeyin” buyrulunca { لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ } sözünün yalnızca çokluğu ispat etmekten nehiy olduğu sabit olmuştur. Dördüncüsü: İkilik (isneyniyyet), ilahlığa (ilahiyyete) aykırıdır. Bunun açıklaması birkaç vecihtendir: Birincisi: Her biri zatı gereği vacip (vâcibü'l-vücûd) olan iki varlık farz etsek, bunlar zâtî vücubda ortak, taayyünde (bireysellikte) ise birbirinden farklı olurlardı; ortak olunan şey ise farklı olunan şeyden başkadır. O halde her biri iki cüzden mürekkep olurdu; her mürekkep ise mümkindir. Böylece vacibü'l-vücûdun birden fazla olduğunu söylemenin onların vâcibü'l-vücûd olmalarını nefyettiği sabit olur. İkincisi: İki ilah farz etsek ve bunlardan biri bir cismi hareket ettirmek, diğeri ise durdurmak istese; bunlardan birinin fiile diğerinden daha layık olması imkânsızdır; çünkü tek bir hareket ve tek bir sükûn asla bölünme ve farklılık kabul etmez. Böyle olunca birine olan kudretin diğerine olan kudretten daha tam olması imkânsızdır. Bu sabit olunca iki kudretten birinin tesir etmeye diğerinden daha layık olması da imkânsızdır. Bu sabit olunca ya her ikisinin muradı gerçekleşecektir ki bu imkânsızdır; ya ikisinin de muradı gerçekleşmeyecektir ki o zaman her ikisi de aciz olur, aciz olan ise ilah olamaz. Böylece onların iki olması her birinin ilah olmasını nefyeder. Üçüncüsü: İki ilah farz etsek ya birinin mülkünü diğerinden gizlemeye gücü yetecektir ya yetmeyecektir; eğer gücü yeterse o ilahtır, diğeri ise zayıftır; eğer gücü yetmezse kendisi zayıftır. Dördüncüsü: Bunlardan biri ya diğerine muhalefet etmeye güç yetirecektir ya yetiremeyecektir; eğer yetiremezse o zayıftır; eğer güç yetirirse diğeri bunu defetmeye güç yetiremezse zayıftır, şayet güç yetirirse ilk mağlup olan zayıftır. Böylece ikilik ile ilahlığın birbirine zıt olduğu sabit olmuştur. Dolayısıyla O'nun: { لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ } “İki ilah edinmeyin” kavlinden maksat, ilahlık ile ikilik arasında bir zıtlık ve uyuşmazlığın bulunduğuna dikkat çekmektir. En doğrusunu Allah bilir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ هَذَا الْكَلَامَ قَالَ: إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ لَمَّا دَلَّتِ الدَّلَائِلُ السَّابِقَةُ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ لِلْعَالَمِ مِنَ الْإِلَهِ، وَثَبَتَ أَنَّ الْقَوْلَ بِوُجُودِ الْإِلَهَيْنِ مُحَالٌ، ثَبَتَ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا الْوَاحِدُ الْأَحَدُ الْحَقُّ الصَّمَدُ.

Bil ki Allah Teâlâ bu sözü zikrettikten sonra: { إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ } “O, ancak tek bir ilahtır” buyurmuştur. Bunun anlamı şudur: Önceki deliller âlemin mutlaka bir ilahı olması gerektiğine delalet edip iki ilahın var olduğunu söylemenin de muhal olduğu sabit olunca; Vâhid, Ehad, Hak ve Samed olandan başka hiçbir ilahın bulunmadığı sabit olmuştur.

ثم قال بَعْدَهُ: فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ وَهَذَا رُجُوعٌ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى الْحُضُورِ، وَالتَّقْدِيرُ: أَنَّهُ لَمَّا ثَبَتَ/ أَنَّ الْإِلَهَ وَاحِدٌ وَثَبَتَ أَنَّ الْمُتَكَلِّمَ بِهَذَا الْكَلَامِ إِلَهٌ، فَحِينَئِذٍ ثَبَتَ أَنَّهُ لَا إِلَهَ لِلْعَالَمِ إِلَّا الْمُتَكَلِّمُ بِهَذَا الْكَلَامِ، فَحِينَئِذٍ يَحْسُنُ مِنْهُ أَنْ يَعْدِلَ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى الْحُضُورِ، وَيَقُولُ: فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ وَفِيهِ دَقِيقَةٌ أُخْرَى وَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُ: فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ يُفِيدُ الْحَصْرَ، وَهُوَ أَنْ لَا يَرْهَبَ الْخَلْقُ إِلَّا مِنْهُ، وَأَنْ لَا يَرْغَبُوا إِلَّا فِي فَضْلِهِ وَإِحْسَانِهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَوْجُودَ إِمَّا قَدِيمٌ وَإِمَّا مُحْدَثٌ، أَمَّا الْقَدِيمُ الَّذِي هُوَ الْإِلَهُ فَهُوَ وَاحِدٌ، وَأَمَّا مَا سِوَاهُ فَمُحْدَثٌ، وَإِنَّمَا حَدُثَ بِتَخْلِيقِ ذَلِكَ الْقَدِيمِ وَبِإِيجَادِهِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَلَا رَغْبَةَ إِلَّا إِلَيْهِ وَلَا رَهْبَةَ إِلَّا مِنْهُ، فَبِفَضْلِهِ تَنْدَفِعُ الْحَاجَاتُ وَبِتَكْوِينِهِ وَبِتَخْلِيقِهِ تَنْقَطِعُ الضَّرُورَاتُ.

Sonra O, bunun ardından şöyle buyurmuştur: { فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } “Yalnız benden korkun!” Bu, gaybten (üçüncü şahıstan) huzura (birinci şahsa) dönüştür (iltifattır). Takdiri şöyledir: İlahın bir olduğu ve bu kelamı söyleyenin ilah olduğu sabit olunca, âlemin bu kelamı söyleyenden başka bir ilahının olmadığı da sabit olur; işte o zaman gaybten huzura geçmesi ve { فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } “Yalnız benden korkun!” buyurması güzel olur. Bunda bir başka incelik daha vardır ki o da şudur: O'nun: { فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } sözü hasr ifade eder; bu da mahlukatın yalnızca O'ndan korkması, yalnızca O'nun lütuf ve ihsanına rağbet etmesidir. Çünkü var olan ya kadîmdir ya da muhdestir (sonradan olmadır). İlah olan Kadîm tektir; O'nun dışındakiler ise muhdestir ve ancak o Kadîm'in yaratması ve var etmesiyle var olmuştur. Durum böyle olunca ancak O'na rağbet edilir ve ancak O'ndan korkulur. İhtiyaçlar O'nun lütfuyla giderilir, zaruretler O'nun var etmesi ve yaratmasıyla son bulur.

ثم قال بَعْدَهُ: وَلَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَهَذَا حَقٌّ، لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ الْإِلَهُ وَاحِدًا، وَالْوَاجِبُ لِذَاتِهِ وَاحِدًا، كَانَ كُلُّ مَا سِوَاهُ حَاصِلًا بِتَخْلِيقِهِ وَتَكْوِينِهِ وَإِيجَادِهِ، فَثَبَتَ بِهَذَا الْبُرْهَانِ صِحَّةُ قَوْلِهِ: وَلَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ أَفْعَالَ الْعِبَادِ مَخْلُوقَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّ أَفْعَالَ الْعِبَادِ مِنْ جُمْلَةِ ما في السموات وَالْأَرْضِ، فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ أَفْعَالُ الْعِبَادِ لِلَّهِ تَعَالَى، وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنْ كَوْنِهَا لِلَّهِ تَعَالَى أنها

Sonra O, bunun ardından şöyle buyurmuştur: { وَلَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde ne varsa O'nundur”. Bu haktır; çünkü ilah bir ve zatı gereği vacip olan bir olunca, O'nun dışındaki her şey O'nun yaratması, varetmesi ve icat etmesiyle meydana gelmiştir. Böylece bu bürhanla O'nun: { وَلَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde ne varsa O'nundur” kavlinin doğruluğu sabit olmuştur. Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri) kulların fiillerinin Allah Teâlâ tarafından yaratılmış olduğuna bu ayetle delil getirmişlerdir; çünkü kulların fiilleri de göklerde ve yerde olan şeylerin cümlesindendir, binaenaleyh kulların fiillerinin de Allah Teâlâ'ya ait olması vacip olur. Onların Allah Teâlâ'ya ait olmasından murat,

مُفَعْوِلَةٌ لِلَّهِ لِأَجْلِهِ وَلِغَرَضِ طَاعَتِهِ، لِأَنَّ فِيهَا الْمُبَاحَاتِ وَالْمَحْظُورَاتِ الَّتِي يُؤْتَى بِهَا لِغَرَضِ الشَّهْوَةِ وَاللَّذَّةِ، لَا لِغَرَضِ الطَّاعَةِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِنَا إِنَّهَا لِلَّهِ أَنَّهَا وَاقِعَةٌ بِتَكْوِينِهِ وَتَخْلِيقِهِ وَهُوَ الْمَطْلُوبُ.

O'nun için, O'nun rızası ve O'na itaat maksadıyla yapılmış olmaları değildir; zira kulların fiilleri arasında itaat maksadıyla değil, şehvet ve lezzet gayesiyle işlenen mubahlar ve haramlar da vardır. O halde onların Allah'a ait olduğunu söylememizden muradın, O'nun var etmesi ve yaratmasıyla vaki olmaları olması vacip olur ki istenen de budur.

ثم قال بَعْدَهُ: وَلَهُ الدِّينُ واصِباً الدين هاهنا الطَّاعَةُ، وَالْوَاصِبُ الدَّائِمُ. يُقَالُ: وَصَبَ الشَّيْءُ يَصِبُ وُصُوبًا إِذَا دَامَ، قَالَ تَعَالَى: وَلَهُمْ عَذابٌ واصِبٌ [الصَّافَّاتِ: ٩] وَيُقَالُ: وَاظَبَ عَلَى الشَّيْءِ وَوَاصَبَ عَلَيْهِ إِذَا دَاوَمَ، وَمَفَازَةٌ وَاصِبَةٌ أَيْ بَعِيدَةٌ لَا غَايَةَ لَهَا. وَيُقَالُ لِلْعَلِيلِ وَاصِبٌ، لِيَكُونَ ذَلِكَ الْمَرَضُ لَازِمًا لَهُ. قَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ:

Sonra O, bunun ardından şöyle buyurmuştur: { وَلَهُ الدِّينُ واصِباً } “Din (itaat ve kulluk) de daima O'na aittir”. Burada din, itaattir; vâsıb ise daimidir. Bir şey devam ettiğinde “vecebe'ş-şey'ü yesıbü vusûben” (وَصَبَ الشَّيْءُ يَصِبُ وُصُوبًا) denir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَلَهُمْ عَذابٌ واصِبٌ } [Sâffât 9] “Onlar için sürekli bir azap vardır” buyurmuştur. Bir şeye devam ettiğinde “vâzabe alâ'ş-şey'i ve vâsabe aleyhi” (وَاظَبَ عَلَى الشَّيْءِ وَوَاصَبَ عَلَيْهِ) denir. “Mefâzetün vâsıbetün” (مَفَازَةٌ وَاصِبَةٌ) ise sonu gelmeyen uzak çöl demektir. Hastalık ona yapışıp kaldığı için hastaya da “vâsıb” (وَاصِبٌ) denir. İbn Kuteybe şöyle demiştir:

لَيْسَ مِنْ أَحَدٍ يُدَانُ لَهُ وَيُطَاعُ، إِلَّا انْقَطَعَ ذَلِكَ بِسَبَبٍ فِي حَالِ الْحَيَاةِ أَوْ بِالْمَوْتِ إِلَّا الْحَقُّ سُبْحَانَهُ، فَإِنَّ طَاعَتَهُ وَاجِبَةٌ أَبَدًا.

“Kendisine boyun eğilip itaat edilen hiç kimse yoktur ki hayattayken bir sebeple yahut ölümle bu itaat kesilmesin; Hak Sübhânehû müstesnadır, çünkü O'na itaat ebediyen vaciptir.”

وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: واصِباً حَالٌ، وَالْعَامِلُ فِيهِ مَا فِي الظَّرْفِ مِنْ مَعْنَى الْفِعْلِ. وَأَقُولُ: الدِّينُ قَدْ يَعْنِي بِهِ الِانْقِيَادُ. يُقَالُ: يَا مَنْ دَانَتْ لَهُ الرِّقَابُ أَيِ انْقَادَتْ. فَقَوْلُهُ: وَلَهُ الدِّينُ واصِباً أَيِ انْقِيَادُ كُلِّ مَا سِوَاهُ لَهُ لَازِمٌ أَبَدًا، لِأَنَّ انْقِيَادَ غَيْرِهِ لَهُ مُعَلَّلٌ بِأَنَّ غَيْرَهُ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ، وَالْمُمْكِنُ لِذَاتِهِ يَلْزَمُهُ أَنْ يَكُونَ مُحْتَاجًا إِلَى السَّبَبِ فِي طَرَفَيِ الْوُجُودِ وَالْعَدَمِ وَالْمَاهِيَّاتُ يَلْزَمُهَا الْإِمْكَانُ لُزُومًا ذَاتِيًّا، وَالْإِمْكَانُ يَلْزَمُهُ الِاحْتِيَاجُ إِلَى الْمُؤَثِّرِ لُزُومًا ذَاتِيًّا، يَنْتِجُ أَنَّ الْمَاهِيَّاتِ يَلْزَمُهَا الِاحْتِيَاجُ إِلَى الْمُؤَثِّرِ لُزُومًا ذَاتِيًّا فَهَذِهِ الْمَاهِيَّاتُ مَوْصُوفَةٌ بِالِانْقِيَادِ لِلَّهِ تَعَالَى اتِّصَافًا دَائِمًا وَاجِبًا لَازِمًا مُمْتَنِعَ التَّغَيُّرِ. وَأَقُولُ: فِي الْآيَةِ دَقِيقَةٌ أُخْرَى، وَهِيَ أَنَّ الْعُقَلَاءَ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الْمُمْكِنَ حَالَ حُدُوثِهِ مُحْتَاجٌ إِلَى السَّبَبِ الْمُرَجِّحِ، وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُمْكِنِ حَالَ بَقَائِهِ هَلْ هُوَ مُحْتَاجٌ إِلَى السَّبَبِ؟ قَالَ الْمُحَقِّقُونَ: إِنَّهُ مُحْتَاجٌ لِأَنَّ عِلَّةَ الْحَاجَةِ هِيَ/ الْإِمْكَانُ وَالْإِمْكَانُ مِنْ لَوَازِمِ الْمَاهِيَّةِ فَيَكُونُ حَاصِلًا لِلْمَاهِيَّةِ حَالَ حُدُوثِهَا وَحَالَ بَقَائِهَا فَتَكُونُ عِلَّةَ الْحَاجَةِ حَالَ حُدُوثِ الْمُمْكِنِ وَحَالَ بَقَائِهِ، فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ الْحَاجَةُ حَاصِلَةً حَالَ حُدُوثِهَا وَحَالَ بَقَائِهَا.

Bil ki O'nun: { واصِباً } kavli haldir (zarf durumundadır); onda amel eden ise zarfta bulunan fiil manasıdır. Ben derim ki: Din ile inkıyad (boyun eğme) da kastedilmiş olabilir. “Ey boyunların kendisine boyun eğdiği (dânet) zat!” yani inkıyad ettiği zat denilir. Dolayısıyla O'nun: { وَلَهُ الدِّينُ واصِباً } kavli, O'ndan başka her şeyin O'na boyun eğmesinin ebediyen lüzumlu olduğu anlamına gelir. Çünkü O'ndan başkasının O'na boyun eğmesi, başkasının zatı gereği mümkin olmasıyla gerekçelendirilmiştir; zatı gereği mümkin olanın ise varlık ve yokluk taraflarında bir sebebe muhtaç olması lazımdır. Mahiyetlere imkân zâtî bir lüzumla lazımdır; imkâna da müessire (etki edene) ihtiyaç zâtî bir lüzumla lazımdır; bundan mahiyetlere müessire ihtiyacın zâtî bir lüzumla lazım olduğu neticesi çıkar. İşte bu mahiyetler, Allah Teâlâ'ya boyun eğmekle daimi, vacip, lazım ve değişmesi imkânsız bir şekilde vasıflanmışlardır. Yine derim ki: Ayette bir başka incelik daha vardır: Akıl sahipleri mümkinin meydana gelişi (hudûsu) esnasında tercih edici bir sebebe muhtaç olduğu hususunda ittifak etmişler; bekası esnasında ise bir sebebe muhtaç olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Muhakkik âlimler dediler ki: O muhtaçtır; zira ihtiyacın illeti imkândır ve imkân mahiyetin ayrılmaz vasıflarındandır (levazımındandır). Dolayısıyla hem hudûsu hem de bekası esnasında mahiyet için hâsıldır; böylece ihtiyacın illeti mümkinin hem hudûsu hem bekası esnasında mevcuttur. O halde ihtiyacın hem hudûs hem de beka anında hâsıl olması vaciptir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَقَوْلُهُ: وَلَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مَعْنَاهُ: أَنَّ كُلَّ مَا سِوَى الْحَقِّ فَإِنَّهُ مُحْتَاجٌ فِي انْقِلَابِهِ مِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ أَوْ مِنَ الْوُجُودِ إِلَى الْعَدَمِ إِلَى مُرَجِّحٍ وَمُخَصِّصٍ، وَقَوْلُهُ: وَلَهُ الدِّينُ واصِباً مَعْنَاهُ أَنَّ هَذَا الِانْقِيَادَ وَهَذَا الِاحْتِيَاجَ حَاصِلٌ دَائِمًا أَبَدًا، وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى مَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ أَنَّ الْمُمْكِنَ حَالَ بَقَائِهِ لَا يَسْتَغْنِي عَنِ الْمُرَجِّحِ وَالْمُخَصِّصِ، وَهَذِهِ دَقَائِقُ مِنْ أَسْرَارِ الْعُلُومِ الْإِلَهِيَّةِ مُودَعَةٌ فِي هَذِهِ الْأَلْفَاظِ الْفَائِضَةِ مِنْ عَالَمِ الْوَحْيِ وَالنُّبُوَّةِ.

Bunu bildiğine göre O'nun: { وَلَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde ne varsa O'nundur” kavlinin anlamı: Hak'tan başka her şey yokluktan varlığa yahut varlıktan yokluğa geçişinde bir tercih ediciye ve tahsis ediciye muhtaçtır. O'nun: { وَلَهُ الدِّينُ واصِباً } “Din (itaat ve kulluk) de daima O'na aittir” kavlinin anlamı ise: Bu boyun eğiş ve bu ihtiyaç daima ve ebediyen mevcuttur. Bu da zikrettiğimiz üzere mümkinin beka halinde de tercih edici ve tahsis ediciden müstağni olamayacağına bir işarettir. Bunlar, vahiy ve nübüvvet âleminden feyizle gelen bu lafızlara emanet edilmiş ilahî ilimlerin sırlarından olan inceliklerdir.

ثم قال تَعَالَى: أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ والمعنى: أنكم بعد ما عَرَفْتُمْ أَنَّ إِلَهَ الْعَالَمِ وَاحِدٌ وَعَرَفْتُمْ أَنَّ كُلَّ مَا سِوَاهُ مُحْتَاجٌ إِلَيْهِ فِي وَقْتِ حُدُوثِهِ، وَمُحْتَاجٌ إِلَيْهِ أَيْضًا فِي وَقْتِ دَوَامِهِ وَبَقَائِهِ، فَبَعْدَ الْعِلْمِ بِهَذِهِ الْأُصُولِ كَيْفَ يُعْقَلُ أَنْ يَكُونَ لِلْإِنْسَانِ رَغْبَةٌ فِي غَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى أَوْ رَهْبَةٌ عَنْ غَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى؟ فَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ عَلَى سَبِيلِ التَّعَجُّبِ:

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ } “Hal böyleyken Allah'tan başkasından mı korkup sakınıyorsunuz?” Anlamı şudur: Sizler âlemin ilahının bir olduğunu bildikten ve O'nun dışındaki her şeyin hem hudûsu anında hem de devamı ve bekası anında O'na muhtaç olduğunu bildikten sonra; bu esasları bildikten sonra insanın Allah Teâlâ'dan başkasına rağbet etmesi yahut Allah Teâlâ'dan başkasından korkması nasıl akla uygun olabilir? İşte bu manadan ötürü taaccüp yoluyla şöyle buyurmuştur:

أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ.

{ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ } “Hal böyleyken Allah'tan başkasından mı korkup sakınıyorsunuz?”

ثم قال: وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra O şöyle buyurmuştur: { وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ } “Sizde olan her nimet Allah'tandır”. Bunda birkaç mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: أنه لما بين بالآية الأولى أَنَّ الْوَاجِبَ عَلَى الْعَاقِلِ أَنْ لَا يَتَّقِيَ غَيْرَ اللَّهِ، بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ لَا يَشْكُرَ أَحَدًا إِلَّا اللَّهَ تَعَالَى، لِأَنَّ الشُّكْرَ إِنَّمَا يَلْزَمُ عَلَى النِّعْمَةِ، وَكُلُّ نِعْمَةٍ حَصَلَتْ لِلْإِنْسَانِ فَهِيَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِقَوْلِهِ: وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ فَثَبَتَ بِهَذَا أَنَّ الْعَاقِلَ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ لَا يَخَافَ وَأَنْ لَا يَتَّقِيَ أَحَدًا إِلَّا اللَّهَ وَأَنْ لَا يَشْكُرَ أَحَدًا إِلَّا اللَّهَ تَعَالَى.

Birinci Mesele: Önceki ayetle akıl sahibine vacip olanın Allah'tan başkasından sakınmamak olduğunu beyan edince; bu ayette de onun Allah Teâlâ'dan başkasına şükretmemesinin vacip olduğunu beyan etmiştir. Çünkü şükür ancak nimete karşı gerekir; insana ulaşan her nimet ise O'nun: { وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ } “Sizde olan her nimet Allah'tandır” kavlinden dolayı Allah Teâlâ'dandır. Böylece sabit olmuştur ki akıl sahibine düşen, Allah'tan başkasından korkmamak, O'ndan başkasından sakınmamak ve Allah Teâlâ'dan başkasına şükretmemektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ حَصَلَ بِخَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى فَقَالُوا الْإِيمَانُ نِعْمَةٌ، وَكُلُّ نِعْمَةٍ فَهِيَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِقَوْلِهِ: وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ يَنْتِجُ أَنَّ الْإِيمَانَ مِنَ اللَّهِ وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ الْإِيمَانَ نِعْمَةٌ، لِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ مُطْبِقُونَ عَلَى قَوْلِهِمْ: الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى نِعْمَةِ الْإِيمَانِ، وَأَيْضًا فَالنِّعْمَةُ عِبَارَةٌ عَنْ كُلِّ مَا يَكُونُ مُنْتَفَعًا بِهِ، وَأَعْظَمُ الْأَشْيَاءِ فِي النَّفْعِ هُوَ الْإِيمَانُ، فَثَبَتَ أَنَّ الْإِيمَانَ نِعْمَةٌ.

İkinci Mesele: Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri) imanın Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla meydana geldiğine bu ayetle delil getirmiş ve şöyle demişlerdir: İman bir nimettir. Her nimet ise O'nun: { وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ } “Sizde olan her nimet Allah'tandır” kavlinden dolayı Allah Teâlâ'dandır. Bundan imanın Allah'tan olduğu neticesi çıkar. “İman bir nimettir” dedik; çünkü Müslümanlar: «İman nimetinden dolayı Allah'a hamdolsun» sözünde ittifak etmişlerdir. Ayrıca nimet, kendisinden faydalanılan her şeyden ibarettir; fayda bakımından en büyük şey ise imandır. Böylece imanın bir nimet olduğu sabit olmuştur.

وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: وَكُلُّ نِعْمَةٍ فَهِيَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَهَذِهِ اللَّفْظَةُ تُفِيدُ الْعُمُومَ، وَأَيْضًا مِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ نِعْمَةٍ فَهِيَ مِنَ اللَّهِ، لِأَنَّ كُلَّ مَا كَانَ مَوْجُودًا فَهُوَ إِمَّا وَاجِبٌ لِذَاتِهِ، وَإِمَّا مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ، وَالْوَاجِبُ لِذَاتِهِ لَيْسَ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى، وَالْمُمْكِنُ لِذَاتِهِ لَا يُوجَدُ إِلَّا لِمُرَجِّحٍ، وَذَلِكَ الْمُرَجِّحُ إِنْ كَانَ وَاجِبًا لِذَاتِهِ كَانَ حُصُولُ ذَلِكَ الْمُمْكِنِ بِإِيجَادِ اللَّهِ تَعَالَى وَإِنْ كَانَ مُمْكِنًا لِذَاتِهِ عَادَ التَّقْسِيمُ الْأَوَّلُ فِيهِ، وَلَا يَذْهَبُ إِلَى التَّسَلْسُلِ، بَلْ يَنْتَهِي إِلَى إِيجَادِ الْوَاجِبِ لذته، فَثَبَتَ بِهَذَا الْبَيَانِ أَنَّ كُلَّ نِعْمَةٍ فَهِيَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bu sabit olunca deriz ki: Allah Teâlâ'nın: { وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ } “Sizde olan her nimet Allah'tandır” kavlinden dolayı her nimet Allah Teâlâ'dandır ve bu ifade umumilik (genellik) bildirir. Ayrıca her nimetin Allah'tan olduğuna şu da delalet eder: Var olan her şey ya zatı gereği vaciptir ya da zatı gereği mümkindir. Zatı gereği vacip olan ise yalnızca Allah Teâlâ'dır. Zatı gereği mümkin olan ise ancak bir tercih edici ile var olur. O tercih edici şayet zatı gereği vacip ise o mümkinin meydana gelmesi Allah Teâlâ'nın var etmesiyle olmuştur. Şayet zatı gereği mümkin ise onda da ilk taksim tekrarlanır ve bu teselsüle gitmez, bilakis Vâcib-i Lizâtihî'nin (zatı gereği vacip olanın) var etmesinde son bulur. Böylece bu açıklamayla her nimetin Allah Teâlâ'dan olduğu sabit olmuştur.

المسألة الثَّالِثَةُ: النِّعَمُ إِمَّا دِينِيَّةٌ وَإِمَّا دُنْيَوِيَّةٌ، أَمَّا النِّعَمُ الدِّينِيَّةُ فَهِيَ إِمَّا مَعْرِفَةُ الْحَقِّ لِذَاتِهِ وَإِمَّا مَعْرِفَةُ الْخَيْرِ لِأَجْلِ الْعَمَلِ بِهِ، وَأَمَّا النِّعَمُ الدُّنْيَوِيَّةُ فَهِيَ إِمَّا نَفْسَانِيَّةٌ، وَإِمَّا بَدَنِيَّةٌ وَإِمَّا خَارِجِيَّةٌ وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ جِنْسٌ تَحْتَهُ أَنْوَاعٌ خَارِجَةٌ عَنِ الْحَصْرِ وَالتَّحْدِيدِ كَمَا قَالَ: وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها [إِبْرَاهِيمَ: ٣٤] وَالْإِشَارَةُ إِلَى تَفْصِيلِ تِلْكَ الْأَنْوَاعِ قَدْ ذَكَرْنَاهَا مِرَارًا فَلَا نُعِيدُهَا.

Üçüncü Mesele: Nimetler ya dinîdir ya da dünyevîdir. Dinî nimetler ya hakkı zatı için bilmek ya da hayrı onunla amel etmek için bilmektir. Dünyevî nimetler ise ya nefsanîdir ya bedenîdir ya da haricîdir. Bu üçten her biri, O'nun: { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها } [İbrâhîm 34] “Eğer Allah'ın nimetini sayacak olsanız sayıp bitiremezsiniz” buyurduğu gibi, sayma ve sınırlandırmanın dışına taşan nevileri içeren birer cinstir. Bu nevilerin tafsilatına dair işaretleri defalarca zikretmiştik, bu yüzden tekrar etmiyoruz.

المسألة الرَّابِعَةُ: إِنَّمَا دَخَلَتِ الْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَمِنَ اللَّهِ لِأَنَّ الْبَاءَ فِي قَوْلِهِ: بِكُمْ مُتَّصِلَةٌ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ، وَالْمَعْنَى: مَا يَكُنْ بِكُمْ أَوْ مَا حَلَّ بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ.

Dördüncü Mesele: O'nun: { فَمِنَ اللَّهِ } kavlindeki fâ harfi ancak { بِكُمْ } kavlindeki bâ harfinin muzmer (gizli) bir fiile bitişik olması sebebiyle [şartın cevabına] girmiştir. Anlamı ise: “Sizde olan veya size inen her nimet Allah'tandır” şeklindedir.

ثم قال تَعَالَى: ثُمَّ إِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ الأسقام والأمراض والحاجة: فَإِلَيْهِ تَجْئَرُونَ أَيْ تَرْفَعُونَ أَصْوَاتَكُمْ بِالِاسْتِغَاثَةِ، وَتَتَضَرَّعُونَ إِلَيْهِ بِالدُّعَاءِ يُقَالُ: جَأَرَ يَجْأَرُ جُؤَارًا وَهُوَ الصَّوْتُ الشَّدِيدُ كَصَوْتِ الْبَقَرَةِ، وَقَالَ الْأَعْشَى يَصِفُ رَاهِبًا:

Sonra Allah Teâlâ: { ثُمَّ إِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ } “Sonra size bir zarar dokunduğu zaman” buyurmuştur. İbn Abbas demiştir ki: [Bununla] dertleri, hastalıkları ve muhtaçlığı kastetmektedir. { فَإِلَيْهِ تَجْئَرُونَ } “yalnız O'na feryat edersiniz” yani yardım istemek için seslerinizi yükseltir ve dua ile O'na yalvarırsınız. “Ce'ere yec'erü cuâren” (جَأَرَ يَجْأَرُ جُؤَارًا) denir ki bu, sığır sesi gibi şiddetli sestir. A'şâ bir rahibi vasfederken şöyle demiştir:

يُرَاوِحُ من صلوات المليك ... طَوْرًا سُجُودًا وَطَوْرًا جُؤَارًا

“Padişah'a (Allah'a) dualar arasında bir nöbetleşir... Kâh secdededir, kâh feryat edip yalvarıştadır.”

وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ جَمِيعَ النِّعَمِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، ثُمَّ إِذَا اتَّفَقَ لِأَحَدٍ مَضَرَّةٌ تُوجِبُ زَوَالَ شَيْءٍ مِنْ تِلْكَ النِّعَمِ فَإِلَى اللَّهِ يَجْأَرُ، أَيْ لَا يَسْتَغِيثُ أَحَدًا إِلَّا اللَّهَ تَعَالَى لِعِلْمِهِ بِأَنَّهُ لَا مَفْزَعَ لِلْخَلْقِ إِلَّا هُوَ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ لَهُمْ فَأَيْنَ أَنْتُمْ عَنْ هَذِهِ الطَّرِيقَةِ فِي حَالِ الرَّخَاءِ وَالسَّلَامَةِ، ثم قال بَعْدَهُ: ثُمَّ إِذا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ عِنْدَ كَشْفِ الضُّرِّ وَسَلَامَةِ الْأَحْوَالِ يَفْتَرِقُونَ فَفَرِيقٌ مِنْهُمْ يَبْقَى عَلَى مَثَلِ مَا كَانَ عَلَيْهِ عِنْدَ الضُّرِّ فِي أَنْ لَا يَفْزَعَ إِلَّا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَفَرِيقٌ مِنْهُمْ عِنْدَ ذَلِكَ يَتَغَيَّرُونَ فَيُشْرِكُونَ بِاللَّهِ غَيْرَهُ، وَهَذَا جَهْلٌ وَضَلَالٌ، لِأَنَّهُ لَمَّا شَهِدَتْ فِطْرَتُهُ الْأَصْلِيَّةُ وَخِلْقَتُهُ الْغَرِيزِيَّةُ عِنْدَ نُزُولِ الْبَلَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْآفَاتِ وَالْمَخَافَاتِ أَنْ لَا مَفْزَعَ إِلَّا إِلَى الْوَاحِدِ، وَلَا مُسْتَغَاثَ إِلَّا الْوَاحِدُ فَعِنْدَ زَوَالِ الْبَلَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَجَبَ أَنْ يَبْقَى عَلَى ذَلِكَ الِاعْتِقَادِ، فَأَمَّا أَنَّهُ عِنْدَ نُزُولِ الْبَلَاءِ يُقِرُّ بِأَنَّهُ لَا مُسْتَغَاثَ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى، وَعِنْدَ زَوَالِ الْبَلَاءِ يثبت الأضداد والشركاء، فهذا جهل عَظِيمٌ وَضَلَالٌ كَامِلٌ. وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ [الْعَنْكَبُوتِ: ٦٥] .

Anlamı şudur: Allah Teâlâ bütün nimetlerin Allah Teâlâ'dan olduğunu, sonra bir kimseye bu nimetlerden bir şeyin zevalini gerektiren bir zarar isabet ettiğinde Allah'a feryat ettiğini, yani mahlukat için O'ndan başka sığınılacak yer olmadığını bildiği için Allah Teâlâ'dan başkasından yardım istemediğini beyan etmiştir. Sanki Allah Teâlâ onlara: “Bolluk ve esenlik halindeyken neredesiniz bu yoldan?” demiştir. Sonra O, bunun ardından şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ إِذا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ } “Sonra O, sizden o zararı giderdiği zaman, içinizden bir grup hemen Rablerine ortak koşarlar”. Allah Teâlâ zararın giderilmesi ve hallerin selamete ermesi anında onların fırkalara ayrıldığını beyan etmiştir: Onlardan bir grup zarar anındaki hali üzere kalarak sadece Allah Teâlâ'ya sığınmaya devam eder; diğer bir grup ise o esnada değişir ve Allah'a başkasını ortak koşar. Bu ise bir cehalet ve sapıklıktır; çünkü insanın aslî fıtratı ve yaratılışındaki seciyesi belaların, sıkıntıların, afetlerin ve korkuların indiği anda Bir olandan başka sığınılacak melce ve Bir olandan başka yardım istenecek merci olmadığını ikrar ettiğine göre, bela ve sıkıntının zevali vaktinde de bu inanç üzere kalması gerekirdi. Belanın inişi anında Allah Teâlâ'dan başka yardım istenecek merci olmadığını ikrar edip bela kalktığında ise zıtlar ve ortaklar ispat etmesine gelince; bu büyük bir cehalet ve tam bir sapıklıktır. Bu ayetin bir benzeri Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ } [Ankebût 65] “Fakat onları karaya çıkarıp kurtarınca hemen ortak koşarlar” kavlidir.

ثم قال تَعَالَى: لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ وَفِي هَذِهِ اللَّامِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهَا لَامُ كَيْ وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ أَشْرَكُوا بِاللَّهِ غَيْرَهُ فِي كَشْفِ ذَلِكَ الضُّرِّ عَنْهُمْ. وَغَرَضُهُمْ مِنْ ذَلِكَ الْإِشْرَاكِ أَنْ يُنْكِرُوا كَوْنَ ذَلِكَ الْإِنْعَامِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، أَلَا

Sonra Allah Teâlâ: { لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ } “Kendilerine verdiğimize nankörlük etsinler diye!” buyurmuştur. Bu lâm harfinde iki vecih vardır: Birincisi: Bunun lâm-ı key (sebep bildiren lâm) olmasıdır; anlamı da o zararın kendilerinden giderilmesinde Allah'a başkasını ortak koştular ve bu ortak koşmaktan gayeleri o nimet vermenin Allah Teâlâ'dan olduğunu inkâr etmektir. Görmez

تَرَى أَنَّ الْعَلِيلَ إِذَا اشْتَدَّ وَجَعُهُ تَضَرَّعَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فِي إِزَالَةِ ذَلِكَ الْوَجَعِ، فَإِذَا زَالَ أَحَالَ زَوَالَهُ عَلَى الدَّوَاءِ الْفُلَانِيِّ وَالْعِلَاجِ الْفُلَانِيِّ، وَهَذَا أَكْثَرُ أَحْوَالِ الْخَلْقِ. وَقَالَ مُصَنِّفُ هَذَا الْكِتَابِ مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ الرَّازِيُّ ﵀:

misin ki hasta kimse ağrısı şiddetlendiğinde o ağrının giderilmesi için Allah Teâlâ'ya yalvarır; ağrı geçince ise onun geçişini falan ilaca ve filan tedaviye bağlar. İnsanların hallerinin çoğu böyledir. Bu kitabın müellifi Muhammed b. Ömer er-Râzî rahimehullâh şöyle demiştir:

فِي الْيَوْمِ الَّذِي كُنْتُ أَكْتُبُ هَذِهِ الْأَوْرَاقَ وَهُوَ الْيَوْمُ الْأَوَّلُ مِنْ مُحَرَّمٍ سَنَةَ اثْنَتَيْنِ وَسِتِّمِائَةٍ حَصَلَتْ زَلْزَلَةٌ شَدِيدَةٌ، وَهَدَّةٌ عَظِيمَةٌ وَقْتَ الصُّبْحِ/ وَرَأَيْتُ النَّاسَ يَصِيحُونَ بِالدُّعَاءِ وَالتَّضَرُّعِ، فَلَمَّا سَكَتَتْ وَطَابَ الْهَوَاءُ، وَحَسُنَ أَنْوَاعُ الْوَقْتِ نَسُوا فِي الْحَالِ تِلْكَ الزَّلْزَلَةَ وَعَادُوا إِلَى مَا كَانُوا عَلَيْهِ مِنْ تِلْكَ السَّفَاهَةِ والجهالة، وكانت هَذِهِ الْحَالَةَ الَّتِي شَرَحَهَا اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ تَجْرِي مَجْرَى الصِّفَةِ اللَّازِمَةِ لِجَوْهَرِ نَفْسِ الْإِنْسَانِ.

“Bu sayfaları yazdığım gün, yani altı yüz iki senesinin Muharrem ayının birinci gününde, sabah vakti şiddetli bir deprem ve büyük bir sarsıntı meydana geldi. İnsanların dua ve yakarışla feryat ettiklerini gördüm. Deprem dinip hava düzelince ve vaktin durumları güzelleşince derhal o depremi unuttular ve önceki sefahat ve cehaletlerine geri döndüler. Allah Teâlâ'nın bu ayette açıkladığı bu durum, sanki insan nefsinin cevherine yapışık ayrılmaz bir sıfat mesabesindedir.”

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ اللَّامَ لَامِ الْعَاقِبَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً [الْقَصَصِ: ٨] يَعْنِي أَنَّ عَاقِبَةَ تِلْكَ التَّضَرُّعَاتِ مَا كَانَتْ إِلَّا هَذَا الْكُفْرَ.

İkinci görüş: Bu lâm, Allah Teâlâ'nın: { فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } [Kasas 8] “Firavun âilesi onu kendilerine bir düşman ve tasa olsun diye aldılar” kavlindeki gibi lâm-ı akıbettir (sonuç bildiren lâmdır); yani o yalvarışların sonu ancak bu küfür/nankörlük olmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: بِما آتَيْناهُمْ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ عِبَارَةٌ عَنْ كَشْفِ الضُّرِّ وَإِزَالَةِ الْمَكْرُوهِ.

Bil ki O'nun: { بِما آتَيْناهُمْ } “kendilerine verdiğimize” kavliyle kastedilen hususta iki görüş vardır: Birincisi: Bu, zararın kaldırılması ve hoşlanılmayan şeyin giderilmesinden ibarettir.

وَالثَّانِي: قَالَ بَعْضُهُمْ: الْمُرَادُ بِهِ الْقُرْآنُ وَمَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ ﷺ مِنَ النُّبُوَّةِ وَالشَّرَائِعِ.

İkincisi: Bazıları demiştir ki: Bundan murat, Kur'an ve Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem getirdiği peygamberlik ve şeriatlerdir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى تَوَعَّدَهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ فَقَالَ: فَتَمَتَّعُوا وَهَذَا لَفْظُ أَمْرٍ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ التَّهْدِيدُ، كَقَوْلِهِ: فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ [الْكَهْفِ: ٢٩] وَقَوْلِهِ: قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُوا [الْإِسْرَاءِ: ١٠٧] .

Bil ki Allah Teâlâ bundan sonra onları tehdit ederek: { فَتَمَتَّعُوا } “Şimdi yararlanın bakalım!” buyurmuştur. Bu bir emir lafzıdır, ancak bundan maksat O'nun: { فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ } [Kehf 29] “Artık dileyen inansın, dileyen inkâr etsin” ve { قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُوا } [İsrâ 107] “De ki: «İster inanın ona, ister inanmayın»” kavillerindeki gibi tehdittir.

ثم قال تَعَالَى: فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ أَيْ عَاقِبَةَ أَمْرِكُمْ وَمَا يَنْزِلُ بِكُمْ مِنَ الْعَذَابِ والله أعلم.

Sonra Allah Teâlâ: { فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “yakında bileceksiniz!” buyurmuştur; yani işinizin akıbetini ve başınıza inecek azabı [bileceksiniz]. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة النحل (١٦) : الآيات ٥٦ الى ٦٠]

[Nahl Suresi (16), 56-60. Ayetler]

وَيَجْعَلُونَ لِما لَا يَعْلَمُونَ نَصِيباً مِمَّا رَزَقْناهُمْ تَاللَّهِ لَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ (٥٦) وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ سُبْحانَهُ وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ (٥٧) وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ (٥٨) يَتَوارى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ أَيُمْسِكُهُ عَلى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرابِ أَلا ساءَ ما يَحْكُمُونَ (٥٩) لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٦٠)

{ وَيَجْعَلُونَ لِما لَا يَعْلَمُونَ نَصِيباً مِمَّا رَزَقْناهُمْ تَاللَّهِ لَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ (٥٦) وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ سُبْحانَهُ وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ (٥٧) وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ (٥٨) يَتَوارى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ أَيُمْسِكُهُ عَلى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرابِ أَلا ساءَ ما يَحْكُمُونَ (٥٩) لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٦٠) } “Kendilerine rızık olarak verdiklerimizden, hiçbir şey bilmeyen nesnelere pay ayırıyorlar. Allah'a andolsun ki uydurup durduğunuz şeylerden mutlaka sorguya çekileceksiniz! Bir de kızları Allah'a isnat ediyorlar —hâşâ, O bundan münezzehtir—, kendilerine ise arzu ettikleri şeyleri (erkek çocukları). Onlardan birine bir kız müjdelendiği zaman, öfkesinden yutkunarak yüzü simsiyah kesilir. Kendisine verilen müjdenin kötülüğü yüzünden kavminden gizlenir. Onu horluğa katlanarak tutsun mu, yoksa toprağa mı gömsün? Dikkat edin, verdikleri hüküm ne kadar da kötüdür! Ahirete inanmayanlar için kötü sıfatlar vardır. En yüce sıfatlar ise Allah'ındır. O, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَيَجْعَلُونَ لِما لَا يَعْلَمُونَ نَصِيباً مِمَّا رَزَقْناهُمْ إلى قوله وَلَهُمْ ما يَشْتَهُونَ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ بِالدَّلَائِلِ الْقَاهِرَةِ فَسَادَ أَقْوَالِ أَهْلِ الشِّرْكِ وَالتَّشْبِيهِ، شَرَحَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ تَفَاصِيلَ أَقْوَالِهِمْ وَبَيَّنَ فَسَادَهَا وَسَخَافَتَهَا.

[Allah Teâlâ'nın: { وَيَجْعَلُونَ لِما لَا يَعْلَمُونَ نَصِيباً مِمَّا رَزَقْناهُمْ } kavlinden { وَلَهُمْ ما يَشْتَهُونَ } kavline kadar olan kısım hakkında] Bil ki Allah Teâlâ kahredici delillerle şirk ve teşbih ehlinin sözlerinin fesadını beyan edince; bu ayette onların sözlerinin ayrıntılarını açıklamış, fesat ve tutarsızlıklarını ortaya koymuştur.

فَالنوع الْأَوَّلُ: مِنْ كَلِمَاتِهِمُ الْفَاسِدَةِ أَنَّهُمْ يَجْعَلُونَ لِمَا لَا يَعْلَمُونَ نَصِيبًا وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Onların batıl sözlerinden birinci tür: Kendilerine rızık olarak verdiklerimizden, mahiyetini bilmedikleri şeylere pay ayırmalarıdır. Bunda iki mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: لِما لَا يَعْلَمُونَ إِلَى مَاذَا يَعُودُ؟ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى الْمُشْرِكِينَ الْمَذْكُورِينَ فِي قَوْلِهِ: إِذا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ [النحل: ٥٤] وَالْمَعْنَى أَنَّ الْمُشْرِكِينَ لَا يَعْلَمُونَ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى الْأَصْنَامِ أَيْ لَا يَعْلَمُ الْأَصْنَامُ مَا يَفْعَلُ عُبَّادُهَا قَالَ بَعْضُهُمْ: الْأَوَّلُ أَوْلَى لِوُجُوهٍ:

Birinci Mesele: { لِما لَا يَعْلَمُونَ } “bilmeyen nesnelere / bilmedikleri şeylere” kavlindeki zamir neye dönmektedir? Bu hususta iki görüş vardır: Birincisi: { إِذا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ } [Nahl 54] kavlinde zikredilen müşriklere dönmektedir. Anlamı ise müşriklerin bilmedikleridir. İkincisi: Putlara dönmektedir; yani putlar tapanlarının ne yaptığını bilmezler. Bazıları demiştir ki: Birinci görüş birkaç vecihten dolayı daha evladır:

أَحَدُهَا: أَنَّ نَفْيَ الْعِلْمِ عَنِ الْحَيِّ حَقِيقَةٌ وَعَنِ الْجَمَادِ مَجَازٌ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: وَيَجْعَلُونَ عَائِدٌ إِلَى الْمُشْرِكِينَ فَكَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: لِما لَا يَعْلَمُونَ يَجِبُ أَنْ يكون عائد إِلَيْهِمْ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: لِما لَا يَعْلَمُونَ جُمِعَ بِالْوَاوِ وَالنُّونِ. وَهُوَ بِالْعُقَلَاءِ أَلْيَقُ مِنْهُ بِالْأَصْنَامِ الَّتِي هِيَ جَمَادَاتٌ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ بَلِ الْقَوْلُ الثَّانِي أَوْلَى لِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّا إِذَا قُلْنَا إِنَّهُ عَائِدٌ إِلَى الْمُشْرِكِينَ افْتَقَرْنَا إِلَى إِضْمَارٍ، فَإِنَّ التَّقْدِيرَ: وَيَجْعَلُونَ لِمَا لَا يَعْلَمُونَ إِلَهًا، أَوْ لِمَا لَا يَعْلَمُونَ كَوْنَهُ نَافِعًا ضَارًّا، وَإِذَا قُلْنَا إِنَّهُ عَائِدٌ إِلَى الْأَصْنَامِ، لَمْ نَفْتَقِرْ إِلَى الْإِضْمَارِ لِأَنَّ التَّقْدِيرَ:

Birincisi: Canlı olandan ilmin nefyedilmesi hakikat, cansız olandan nefyedilmesi ise mecazdır. İkincisi: { وَيَجْعَلُونَ } kavlindeki zamir müşriklere dönmektedir; aynı şekilde { لِما لَا يَعْلَمُونَ } kavlindeki zamirin de onlara dönmesi gerekir. Üçüncüsü: { لِما لَا يَعْلَمُونَ } kavli vâv ve nûn ile çoğul yapılmıştır; bu ise cansız varlıklar olan putlardan ziyade akıl sahiplerine daha uygundur. Bazıları ise şöyle demiştir: Bilakis ikinci görüş birkaç vecihten dolayı daha evladır: Birincisi: Zamirin müşriklere döndüğünü söylediğimizde gizli bir takdire (idmâra) muhtaç oluruz; zira takdir şöyledir: “İlah olduğunu bilmedikleri veya fayda ya da zarar veren bir şey olduğunu bilmedikleri şeylere pay ayırırlar.” Putlara döndüğünü söylediğimizde ise gizli bir takdire muhtaç olmayız; çünkü takdir:

وَيَجْعَلُونَ لِمَا لَا عِلْمَ لَهَا وَلَا فَهْمَ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ لَوْ كَانَ الْعِلْمُ مُضَافًا إِلَى الْمُشْرِكِينَ لَفَسَدَ الْمَعْنَى، لَأَنَّ مِنَ الْمُحَالِ أَنْ يَجْعَلُوا نَصِيبًا مِنْ رِزْقِهِمْ لِمَا لَا يَعْلَمُونَهُ، فَهَذَا مَا قِيلَ فِي تَرْجِيحِ أَحَدِ هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ عَلَى الْآخَرِ.

“Hiçbir ilmi ve anlayışı olmayan şeylere pay ayırırlar” şeklindedir. İkincisi: İlim müşriklere izafe edilmiş olsaydı mana bozulurdu; çünkü bilmedikleri bir şeye rızıklarından pay ayırmaları imkânsızdır. İşte bu iki görüşten birinin diğerine tercihi hususunda söylenenler bunlardır.

وَاعْلَمْ أَنَّا إِذَا قُلْنَا بِالْقَوْلِ الْأَوَّلِ افْتَقَرْنَا فِيهِ إِلَى الْإِضْمَارِ، وَذَلِكَ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: وَيَجْعَلُونَ لِمَا لَا يَعْلَمُونَ لَهُ حَقًّا، وَلَا يَعْلَمُونَ فِي طَاعَتِهِ نَفْعًا وَلَا فِي الْإِعْرَاضِ عَنْهُ ضَرَرًا، قَالَ مُجَاهِدٌ: يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَهُمْ وَيَضُرُّهُمْ وَيَنْفَعُهُمْ، ثُمَّ يَجْعَلُونَ لِمَا لَا يَعْلَمُونَ أَنَّهُ يَنْفَعُهُمْ وَيَضُرُّهُمْ نَصِيبًا. وَثَانِيهَا: وَيَجْعَلُونَ لِمَا لَا يَعْلَمُونَ إِلَهِيَّتَهَا. وَثَالِثُهَا: وَيَجْعَلُونَ لِمَا لَا يَعْلَمُونَ السَّبَبَ فِي صَيْرُورَتِهَا مَعْبُودَةً. وَرَابِعُهَا: الْمُرَادُ اسْتِحْقَارُ الْأَصْنَامِ حَتَّى كَأَنَّهَا لِقِلَّتِهَا لَا تَعْلَمُ.

Bil ki birinci görüşü kabul ettiğimizde gizli bir takdire (idmâra) muhtaç oluruz ve bu birkaç vechi ihtimal dâhilinde tutar: Birincisi: Kendisi için hiçbir hak bilmedikleri, ona itaatte bir fayda ve ondan yüz çevirmede bir zarar bilmedikleri şeylere pay ayırırlar. Mücâhid demiştir ki: “Onlar Allah'ın kendilerini yarattığını, kendilerine zarar ve fayda verdiğini bilirler; sonra da kendilerine fayda ve zarar verdiğini bilmedikleri şeylere pay ayırırlar.” İkincisi: İlahlığını bilmedikleri şeylere pay ayırırlar. Üçüncüsü: Mabut haline gelmelerinin sebebini bilmedikleri şeylere pay ayırırlar. Dördüncüsü: Kastedilen, putları küçümsemektir; öyle ki sanki değersizliklerinden dolayı onlar bilmezler/bilinmezler.

المسألة الثَّانِيَةُ: فِي تَفْسِيرِ ذَلِكَ النَّصِيبِ احْتِمَالَاتٌ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُمْ جَعَلُوا لِلَّهِ نَصِيبًا مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ يَتَقَرَّبُونَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى بِهِ، وَنَصِيبًا إِلَى الْأَصْنَامِ يَتَقَرَّبُونَ بِهِ إِلَيْهَا، وَقَدْ شَرَحْنَا ذَلِكَ فِي آخِرِ سُورَةِ الْأَنْعَامِ. وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذَا النَّصِيبِ، الْبَحِيرَةُ، وَالسَّائِبَةُ، وَالْوَصِيلَةُ، وَالْحَامُ، وهو قَوْلُ الْحَسَنِ.

İkinci Mesele: Bu payın tefsirinde muhtelif ihtimaller vardır: Birincisi: Kastedilen, onların ekinlerden ve hayvanlardan kendisiyle Allah Teâlâ'ya yakınlaşacakları bir payı Allah'a, kendisiyle putlara yakınlaşacakları bir payı da putlara ayırmış olmalarıdır. Bunu En'âm Suresi'nin sonunda açıklamıştık. İkincisi: Bu paydan muradın bahîre, sâibe, vasîle ve hâm olmasıdır ki bu Hasen'in görüşüdür.

وَالثَّالِثُ: رُبَّمَا اعْتَقَدُوا فِي بَعْضِ الْأَشْيَاءِ أَنَّهُ إِنَّمَا حَصَلَ بِإِعَانَةِ بَعْضِ تِلْكَ الْأَصْنَامِ، كَمَا أَنَّ الْمُنَجِّمِينَ يُوَزِّعُونَ مَوْجُودَاتِ هَذَا الْعَالَمِ عَلَى الْكَوَاكِبِ السَّبْعَةِ، فَيَقُولُونَ لِزُحَلَ كَذَا مِنَ الْمَعَادِنِ وَالنَّبَاتِ وَالْحَيَوَانَاتِ، وَلِلْمُشْتَرِي أَشْيَاءُ أُخْرَى فكذا هاهنا.

Üçüncüsü: Tıpkı müneccimlerin bu âlemin varlıklarını yedi gezegene taksim edip Zühal (Satürn) için madenlerden, bitkilerden ve hayvanlardan şunlar vardır; Müşteri (Jüpiter) için ise başka şeyler vardır dedikleri gibi, onlar da bazı şeylerin ancak bu putların bazısının yardımıyla meydana geldiğine inanmış olabilirler; burada da durum böyledir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنِ الْمُشْرِكِينَ هذا المذهب قال: تَاللَّهِ لَتُسْئَلُنَّ وهذا في هؤلاء الأقوم خاصة/ بمنزلة قوله: فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ [الْحِجْرِ: ٩٢، ٩٣] وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ فَأَقْسَمَ اللَّهُ تَعَالَى بِنَفْسِهِ أَنَّهُ يَسْأَلُهُمْ، وَهَذَا تَهْدِيدٌ مِنْهُ شَدِيدٌ، لِأَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُ يَسْأَلُهُمْ سُؤَالَ تَوْبِيخٍ وَتَهْدِيدٍ، وَفِي وَقْتِ هَذَا السُّؤَالِ احْتِمَالَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ يَقَعُ ذَلِكَ السُّؤَالُ عِنْدَ الْقُرْبِ مِنَ الْمَوْتِ وَمُعَايَنَةِ مَلَائِكَةِ الْعَذَابِ، وَقِيلَ عِنْدَ عَذَابِ الْقَبْرِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ يَقَعُ ذَلِكَ فِي الْآخِرَةِ، وَهَذَا أَوْلَى لِأَنَّهُ تَعَالَى قَدْ أَخْبَرَ بِمَا يَجْرِي هُنَاكَ مِنْ ضُرُوبِ التَّوْبِيخِ عِنْدَ المسألة فَهُوَ إِلَى الْوَعِيدِ أَقْرَبُ.

Bil ki Allah Teâlâ müşriklerin bu mezhebini nakledince: { تَاللَّهِ لَتُسْئَلُنَّ } “Allah'a andolsun ki mutlaka sorguya çekileceksiniz!” buyurmuştur. Bu, hususi olarak bu kavim hakkında O'nun: { فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ } [Hicr 92-93] “Rabbine andolsun ki onların hepsini yaptıklarından dolayı mutlaka sorguya çekeceğiz” kavli mesabesindedir. Her iki takdirde de Allah Teâlâ onları sorgulayacağına bizzat kendi zatına yemin etmiştir; bu O'ndan gelen şiddetli bir tehdittir, zira murat edilen onları kınama ve azarlama kabilinden sorgulamasıdır. Bu sorgulamanın vaktine dair iki ihtimal vardır: Birincisi: Bu sorgulama ölüme yaklaşıldığında ve azap melekleri müşahede edildiğinde vaki olur; kabir azabı sırasında olduğu da söylenmiştir. İkincisi: Bunun ahirette vaki olmasıdır; bu daha evladır, çünkü Allah Teâlâ sorgulama esnasında orada cereyan edecek olan çeşitli kınama ve azarlamaları haber vermiştir, dolayısıyla bu vaîde (tehdide) daha yakındır.

النوع الثَّانِي: مِنْ كَلِمَاتِهِمُ الْفَاسِدَةِ أَنَّهُمْ يَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَنَاتِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً [الزُّخْرُفِ: ١٩] كَانَتْ خُزَاعَةُ وَكِنَانَةُ تَقُولُ: الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ. أَقُولُ أَظُنُّ أَنَّ الْعَرَبَ إِنَّمَا أَطْلَقُوا لَفْظَ الْبَنَاتِ لِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ لَمَّا كَانُوا مُسْتَتِرِينَ عَنِ الْعُيُونِ أَشْبَهُوا النِّسَاءَ فِي الِاسْتِتَارِ فَأَطْلَقُوا عَلَيْهِمْ لَفْظَ الْبَنَاتِ. وَأَيْضًا قُرْصُ الشَّمْسِ يَجْرِي مَجْرَى الْمُسْتَتِرِ عَنِ الْعُيُونِ بِسَبَبِ ضَوْئِهِ الْبَاهِرِ وَنُورِهِ الْقَاهِرِ فَأَطْلَقُوا عَلَيْهِ لَفْظَ التَّأْنِيثِ فَهَذَا مَا يَغْلِبُ عَلَى الظَّنِّ فِي سَبَبِ إِقْدَامِهِمْ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ الْفَاسِدِ وَالْمَذْهَبِ الْبَاطِلِ، وَلَمَّا حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ هَذَا الْقَوْلَ قَالَ سُبْحانَهُ وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ تَنْزِيهَ ذَاتِهِ عَنْ نِسْبَةِ الْوَلَدِ إِلَيْهِ.

Onların batıl sözlerinden ikinci tür: Kızları Allah'a isnat etmeleridir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً } [Zuhruf 19] “Rahmân'ın kulları olan melekleri dişi saydılar” kavlidir. Huzâa ve Kinâne kabileleri: «Melekler Allah'ın kızlarıdır» derlerdi. Ben derim ki: Zannımca Araplar melekler gözlerden gizli oldukları için örtünme hususunda kadınlara benzediklerinden onlara “kızlar” lafzını vermişlerdir. Nitekim güneş diski de göz kamaştırıcı ışığı ve baskın nuru sebebiyle gözlerden gizlenmiş gibi olduğundan ona da müennes lafzı kullanmışlardır. İşte onların bu batıl söze ve bozuk mezhebe kalkışmalarının sebebi hakkında zanna galip olan budur. Allah Teâlâ onlardan bu sözü nakledince: { سُبْحانَهُ } “hâşâ, O bundan münezzehtir” buyurmuştur. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Kastedilenin, zatını kendisine çocuk isnad edilmesinden tenzih etmesi olmasıdır.

وَالثَّانِي: تَعْجِيبُ الْخَلْقِ مِنْ هَذَا الْجَهْلِ الْقَبِيحِ، وَهُوَ وَصْفُ الْمَلَائِكَةِ بِالْأُنُوثَةِ ثُمَّ نِسْبَتُهَا بِالْوَلَدِيَّةِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى.

İkincisi: Mahlukatı bu çirkin cehalete, yani melekleri dişilikle vasfedip sonra da onları çocuk olarak Allah Teâlâ'ya nispet etmelerine şaşırtmaktır.

وَالثَّالِثُ: قِيلَ فِي التَّفْسِيرِ مَعْنَاهُ مَعَاذَ اللَّهِ وَذَلِكَ مُقَارِبٌ لِلْوَجْهِ الْأَوَّلِ.

Üçüncüsü: Tefsirde bunun anlamının “maâzallâh” (Allah'a sığınırız/hâşâ) olduğu söylenmiştir ki bu da birinci veche yakındır.

ثم قال تَعَالَى: وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ أَجَازَ الْفَرَّاءُ فِي «مَا» وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلَ: أَنْ يَكُونَ فِي مَحَلِّ النَّصْبِ عَلَى مَعْنَى وَيَجْعَلُونَ لِأَنْفُسِهِمْ مَا يَشْتَهُونَ. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ رَفْعًا عَلَى الِابْتِدَاءِ كَأَنَّهُ تَمَّ الْكَلَامُ عِنْدَ قَوْلِهِ: سُبْحانَهُ ثُمَّ ابْتَدَأَ فَقَالَ: وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ يَعْنِي الْبَنِينَ وَهُوَ كَقَوْلِهِ: أَمْ لَهُ الْبَناتُ وَلَكُمُ الْبَنُونَ [الطُّورِ: ٣٩] ثُمَّ اخْتَارَ الوجه الثَّانِيَ وَقَالَ: لَوْ كَانَ نَصِيبًا لَقَالَ وَلِأَنْفُسِهِمْ مَا يَشْتَهُونَ، لِأَنَّكَ تَقُولُ جَعَلْتَ لِنَفْسِكَ كذا وكذا، ولا

Sonra Allah Teâlâ: { وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ } “Kendilerine ise canlarının çektiğini [isnat ederler].” buyurdu. el-Ferrâ "mâ" (ما) hakkında iki veche cevaz vermiştir: Birincisi: "Ve kendileri için canlarının çektiğini kılarlar/koyarlar" anlamında nasb mahallinde olmasıdır. İkincisi: { سُبْحانَهُ } kavlinde söz tamamlanmış, sonra da: { وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ } “Kendilerine ise canlarının çektiğini...” yani erkek çocukları kastederek [yeni bir söze] başlanmış gibi ibtida (mübteda olma) üzere ref' mahallinde olmasıdır. Bu, O'nun: { أَمْ لَهُ الْبَناتُ وَلَكُمُ الْبَنُونَ } [Tûr 39] “Yoksa kızlar O'na da oğullar size mi?” kavli gibidir. Sonra [el-Ferrâ] ikinci vechi tercih etmiş ve şöyle demiştir: Eğer mensub olsaydı "ve li-enfusihim mâ yeştehûn" (ve kendileri için canlarının çektiğini) derdi; zira sen "kendin için şunu şunu kıldın" dersin de "senin için

نقول جَعَلْتَ لَكَ، وَأَبَى الزَّجَّاجُ إِجَازَةَ الوجه الْأَوَّلِ، وَقَالَ «مَا» فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ لَا غَيْرُ، وَالتَّقْدِيرُ: وَلَهُمُ الشَّيْءُ الَّذِي يَشْتَهُونَهُ، وَلَا يَجُوزُ النَّصْبُ لِأَنَّ الْعَرَبَ تَقُولُ جَعَلَ لِنَفْسِهِ مَا تَشْتَهِي، وَلَا تَقُولُ جَعَلَ لَهُ مَا يَشْتَهِي وَهُوَ يَعْنِي نَفْسَهُ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ أَنَّ الْوَاحِدَ مِنْ هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ لَا يَرْضَى بِالْوَلَدِ الْبِنْتِ لِنَفْسِهِ فَمَا لَا يَرْتَضِيهِ لِنَفْسِهِ كَيْفَ يَنْسُبُهُ لِلَّهِ تَعَالَى فَقَالَ: وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

kıldın" demezsin. ez-Zeccâc da birinci veche cevaz vermekten kaçınmış ve: «"Mâ", başkası değil sadece ref' mevkiindedir; takdiri de "Ve arzuladıkları şey onlarındır" şeklindedir. Nasb caiz değildir, çünkü Araplar "kendisi için arzuladığını kıldı" derler, kendi nefsini kastederken "onun için arzuladığını kıldı" demezler» demiştir. Sonra Allah Teâlâ, bu müşriklerden birinin kız çocuğu olmasına kendisi için razı olmadığını; kendi nefsi için razı olmadığı şeyi Allah Teâlâ'ya nasıl isnat ettiğini zikrederek şöyle buyurmuştur: { وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ } “Onlardan birine bir kız [çocuğu] müjdelendiği zaman, içi öfkeyle dolarak yüzü simsiyah kesilir.” Bunda birkaç mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: التَّبْشِيرُ فِي عُرْفِ اللُّغَةِ مُخْتَصٌّ بِالْخَبَرِ الَّذِي يُفِيدُ السُّرُورَ إِلَّا أَنَّهُ بِحَسَبِ أَصْلِ اللُّغَةِ عِبَارَةٌ عَنِ الْخَبَرِ الَّذِي يُؤَثِّرُ فِي تَغَيُّرِ بَشَرَةِ الوجه، وَمَعْلُومٌ أَنَّ السُّرُورَ كَمَا يُوجِبُ تَغَيُّرَ الْبَشَرَةِ فَكَذَلِكَ الْحُزْنُ يُوجِبُهُ.

Birinci Mesele: Tebşîr (müjdelemek), lügat örfünde sevinç ifade eden habere mahsustur; ne var ki lügatın aslı itibarıyla yüzün cildinin/derisinin (beşere) değişmesine etki eden haberden ibarettir. Bilinmektedir ki sevinç ciltte değişmeye sebep olduğu gibi üzüntü de buna sebep olur.

فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ لَفْظَةُ التَّبْشِيرِ حَقِيقَةً فِي الْقِسْمَيْنِ، وَيَتَأَكَّدُ هَذَا بِقَوْلِهِ/ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ [آلِ عِمْرَانَ: ٢١] وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: المراد بالتبشير هاهنا الْإِخْبَارُ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَدْخَلُ فِي التَّحْقِيقِ.

Dolayısıyla tebşîr lafzının her iki kısımda da hakikat olması gerekir. Bu husus, O'nun: { فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } [Âl-i İmrân 21] “Artık onları acı bir azapla müjdele!” kavliyle teyit edilir. Onlardan bir kısmı da: «Burada tebşîrden murat haber vermektir» demiştir. Birinci görüş tahkike daha uygundur.

أما قوله: ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا فَالْمَعْنَى أَنَّهُ يَصِيرُ مُتَغَيِّرًا تَغَيُّرَ مُغْتَمٍّ، وَيُقَالُ لِمَنْ لَقِيَ مَكْرُوهًا قَدِ اسْوَدَّ وَجْهُهُ غَمًّا وَحَزَنًا، وَأَقُولُ إِنَّمَا جَعَلَ اسْوِدَادَ الوجه كِنَايَةً عَنِ الْغَمِّ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا قَوِيَ فَرَحُهُ انْشَرَحَ صَدْرُهُ وَانْبَسَطَ رُوحُ قَلْبِهِ مِنْ دَاخِلِ الْقَلْبِ، وَوَصَلَ إِلَى الْأَطْرَافِ، وَلَا سِيَّمَا إِلَى الوجه لِمَا بَيْنَهُمَا مِنَ التَّعَلُّقِ الشَّدِيدِ، وَإِذَا وَصَلَ الرُّوحُ إِلَى ظَاهِرِ الوجه أَشْرَقَ الوجه وَتَلَأْلَأَ وَاسْتَنَارَ، وَأَمَّا إِذَا قَوِيَ غَمُّ الْإِنْسَانِ احْتَقَنَ الرُّوحُ فِي بَاطِنِ الْقَلْبِ وَلَمْ يَبْقَ مِنْهُ أَثَرٌ قَوِيٌّ فِي ظَاهِرِ الوجه، فَلَا جَرَمَ يُرَبَّدُ الوجه وَيَصْفَرُّ وَيَسْوَدُّ وَيَظْهَرُ فِيهِ أَثَرُ الْأَرْضِيَّةِ وَالْكَثَافَةِ، فَثَبَتَ أَنَّ مِنْ لَوَازِمِ الْفَرَحِ اسْتِنَارَةَ الوجه وَإِشْرَاقَهُ، وَمِنْ لَوَازِمَ الْغَمِّ كُمُودَةَ الوجه وَغُبْرَتَهُ وَسَوَادَهُ، فَلِهَذَا السَّبَبِ جُعِلَ بَيَاضُ الوجه إشراقه كِنَايَةً عَنِ الْفَرَحِ وَغُبْرَتُهُ وَكُمُودَتُهُ وَسَوَادُهُ كِنَايَةً عَنِ الْغَمِّ وَالْحَزَنِ وَالْكَرَاهِيَةِ، وَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ: ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ أَيْ مُمْتَلِئٌ غَمًّا وَحَزَنًا.

Allah Teâlâ'nın: { ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا } “yüzü simsiyah kesilir” kavline gelince; anlamı, kederli birinin değişmesi gibi değişir hale gelmesidir. Hoşlanmadığı bir şeyle karşılaşan kimse hakkında "keder ve üzüntüden yüzü karardı" denir. Ben derim ki: Yüzün kararmasını kederden kinaye kılmıştır; çünkü insanın sevinci güçlendiğinde göğsü ferahlar ve kalbinin ruhu kalbin içinden yayılıp uzuvlara, aralarındaki şiddetli irtibattan ötürü bilhassa yüze ulaşır. Ruh yüzün dışına ulaştığında yüz parıldar, ışıldar ve nurlanır. İnsanın kederi güçlendiğinde ise ruh kalbin içinde hapsolur ve yüzün dış kısmında ondan güçlü bir eser kalmaz. Dolayısıyla yüz zorunlu olarak solar, sararır, kararır ve onda topraksılık ile kesafet eseri belirir. Böylece sevincin gereklerinden birinin yüzün nurlanması ve parlaması olduğu, kederin gereklerinden birinin ise yüzün donuklaşması, tozlanması/bozlaşması ve kararması olduğu sabit olur. İşte bu sebeple yüzün beyazlığı ve parlaması sevinçten kinaye; tozlanması, donuklaşması ve kararması ise keder, üzüntü ve hoşnutsuzluktan kinaye kılınmıştır. Bu manadan ötürü: { ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ } “içi öfkeyle dolarak yüzü simsiyah kesilir” yani keder ve hüzünle dolmuş olarak buyurmuştur.

ثم قال تَعَالَى: يَتَوارى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ أَيْ يَخْتَفِي وَيَتَغَيَّبُ مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ، قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: كَانَ الرَّجُلُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ إِذَا ظَهَرَ آثَارُ الطَّلْقِ بِامْرَأَتِهِ تَوَارَى وَاخْتَفَى عَنِ الْقَوْمِ إِلَى أَنْ يَعْلَمَ مَا يُولَدُ لَهُ فَإِنْ كَانَ ذَكَرًا ابْتَهَجَ بِهِ، وَإِنْ كَانَ أُنْثَى حَزِنَ وَلَمْ يَظْهَرْ لِلنَّاسِ أَيَّامًا يُدَبِّرُ فِيهَا أَنَّهُ مَاذَا يَصْنَعُ بِهَا؟ وَهُوَ قَوْلُهُ: أَيُمْسِكُهُ عَلى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرابِ وَالْمَعْنَى: أَيَحْبِسُهُ؟ وَالْإِمْسَاكُ هاهنا بِمَعْنَى الْحَبْسِ كَقَوْلِهِ: أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ [الْأَحْزَابِ: ٣٧] وَإِنَّمَا قَالَ: أَيُمْسِكُهُ ذَكَرَهُ بِضَمِيرِ الذُّكْرَانِ لِأَنَّ هَذَا الضَّمِيرَ عَائِدٌ عَلَى «مَا» فِي قَوْلِهِ: ما بُشِّرَ بِهِ وَالْهُونُ الْهَوَانُ قَالَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ يُقَالُ إِنَّهُ أَهْوَنُ عَلَيْهِ هُونًا وَهَوَانًا، وَأَهَنْتُهُ هُونًا وَهَوَانًا، وَذَكَرْنَا هَذَا فِي سُورَةِ الأنعام عند قوله، عَذابَ الْهُونِ [الأنعام: ٩٣] وَفِي أَنَّ هَذَا الْهُونَ صِفَةُ مَنْ؟ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ صِفَةُ الْمَوْلُودَةِ، وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ يُمْسِكُهَا عَنْ هُونٍ مِنْهُ لَهَا. وَالثَّانِي: قَالَ عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: إِنَّهُ صِفَةٌ لِلْأَبِ، وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ يُمْسِكُهَا مَعَ الرِّضَا بِهَوَانِ نَفْسِهِ وَعَلَى رَغْمِ أَنْفِهِ.

Sonra Allah Teâlâ: { يَتَوارى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ } “müjdelendiği şeyin kötülüğünden dolayı kavminden gizlenir” yani kendisine müjdelenen şeyin kötülüğünden saklanır ve gözden kaybolur buyurdu. Müfessirler şöyle demişlerdir: Câhiliye devrinde bir adamın eşinde doğum sancısı belirtileri baş gösterdiğinde, ne doğacağını öğrenene kadar kavminden saklanır ve gizlenirdi. Eğer erkek olursa sevinir; şayet kız olursa üzülür ve onunla ne yapacağını düşündüğü günlerce insanların arasına çıkmazdı. İşte bu O'nun: { أَيُمْسِكُهُ عَلى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرابِ } “Onu aşağılanmaya katlanarak tutsun mu, yoksa toprağa mı gömsün?” kavlidir. Mana şudur: "Onu hapsetsin mi?" Buradaki imsâk (tutmak), O'nun: { أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ } [Ahzâb 37] “Eşini yanında tut” kavlinde olduğu gibi hapsetmek/alıkoymak anlamındadır. { أَيُمْسِكُهُ } "onu tutsun mu" ifadesinde eril zamir kullanılması, bu zamirin: { ما بُشِّرَ بِهِ } kavlindeki "mâ" lafzına dönmesindendir. el-Hûn (الْهُون) ise el-hevân (alçalma/aşağılanma) demektir. en-Nadr b. Şümeyl: «"İnnehû ehvenu aleyhi hûnen ve hevânen" (O, ona hûn ve hevân olarak daha kolay/aşağıdır) ve "Ehantühû hûnen ve hevânen" (Onu hor ve hakir kıldım) denir» demiştir. Biz bunu En'âm Sûresi'nde: { عَذابَ الْهُونِ } [En'âm 93] “alçaltıcı azap” kavlinde zikretmiştik. Bu "hûn"un kimin sıfatı olduğu hususunda iki görüş vardır: Birincisi: Doğan kız çocuğunun sıfatı olmasıdır; manası, onu kendisine reva gördüğü bir horluk/aşağılama üzere tutmasıdır. İkincisi: Atâ'nın İbn Abbâs'tan naklettiğine göre, babanın sıfatıdır; manası, kendi nefsine gelen zillete razı olarak ve burnu sürtüle sürtüle onu tutmasıdır.

ثم قال: أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرابِ وَالدَّسُّ إِخْفَاءُ الشَّيْءِ فِي الشَّيْءِ. يُرْوَى أَنَّ الْعَرَبَ كَانُوا يَحْفِرُونَ حَفِيرَةً وَيَجْعَلُونَهَا فِيهَا حَتَّى تَمُوتَ.

Sonra: { أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرابِ } “Yoksa onu toprağa mı gömsün?” buyurdu. ed-Dess (الدَّسُّ), bir şeyi bir şeyin içine gizlemektir. Rivayet edildiğine göre Araplar bir çukur kazar ve ölünceye kadar [kız çocuğunu] onun içine koyarlardı.

وَرُوِيَ عَنْ قَيْسِ بْنِ عَاصِمٍ أَنَّهُ قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي وَارَيْتُ ثَمَانِيَ بَنَاتٍ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَقَالَ ﵇: «أَعْتِقْ عَنْ كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ رَقَبَةً» ، فَقَالَ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ إِنِّي ذُو إِبِلٍ، فَقَالَ: «أهد عن كل واحدة منهن هَدْيًا»

Kays b. Âsım'dan rivayet edildiğine göre o: «Ey Allah'ın Resûlü! Ben Câhiliye devrinde sekiz kız çocuğumu toprağa gömmüştüm» demiş; bunun üzerine [Resûlullah] aleyhisselâm: «Onların her biri için bir köle azat et!» buyurmuştur. [Kays]: «Ey Allah'ın Peygamberi! Ben deve sahibiyim» deyince: «Onların her biri için bir hedy (kurbanlık deve) hediye et/kurban gönder!» buyurmuştur.

وَرُوِيَ أَنَّ رَجُلًا قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ: مَا أَجِدُ حَلَاوَةَ الْإِسْلَامِ مُنْذُ أَسْلَمْتُ، فَقَدْ كَانَتْ لِي فِي الْجَاهِلِيَّةِ ابْنَةٌ فَأَمَرْتُ امْرَأَتِي أَنْ تُزَيِّنَهَا فَأَخْرَجَتْهَا إِلَيَّ فَانْتَهَيْتُ بِهَا إِلَى وَادٍ بَعِيدِ الْقَعْرِ فَأَلْقَيْتُهَا فِيهِ، فَقَالَتْ: يَا أَبَتِ قَتَلْتَنِي، فَكُلَّمَا ذَكَرْتُ قَوْلَهَا لَمْ يَنْفَعْنِي شَيْءٌ، فَقَالَ ﵇: «مَا كَانَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَقَدْ هَدَمَهُ الْإِسْلَامُ وَمَا كَانَ

Rivayet edildiğine göre bir adam: «Ey Allah'ın Resûlü! Müslüman olduğumdan beri İslâm'ın tatlılığını hissedemiyorum. Câhiliye döneminde bir kızım vardı; hanımıma onu süslemesini emrettim, o da onu süsleyip yanıma çıkardı. Onu dibi çok derin bir vadiye götürüp içine attım. O: "Babacığım, beni öldürdün!" dedi. Onun bu sözünü her hatırladığımda bana hiçbir şey fayda vermiyor» dedi. Bunun üzerine [Resûlullah] aleyhisselâm şöyle buyurdu: «Câhiliyede olanları İslâm yıkıp yok etmiştir; İslâm'da

فِي الْإِسْلَامِ يَهْدِمُهُ الِاسْتِغْفَارُ»

olanları ise istiğfar yıkıp yok eder.»

وَاعْلَمْ أَنَّهُمْ كَانُوا/ مُخْتَلِفِينَ فِي قَتْلِ الْبَنَاتِ فَمِنْهُمْ مَنْ يَحْفِرُ الْحَفِيرَةَ وَيَدْفِنُهَا فِيهَا إِلَى أَنْ تَمُوتَ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَرْمِيهَا مِنْ شَاهِقِ جَبَلٍ، وَمِنْهُمْ مَنْ يُغْرِقُهَا وَمِنْهُمْ مَنْ يَذْبَحُهَا، وَهُمْ كَانُوا يَفْعَلُونَ ذَلِكَ تَارَةً لِلْغَيْرَةِ وَالْحَمِيَّةِ، وَتَارَةً خَوْفًا مِنَ الْفَقْرِ وَالْفَاقَةِ وَلُزُومِ النَّفَقَةِ، ثُمَّ إِنَّهُ قَالَ: أَلا ساءَ مَا يَحْكُمُونَ وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ بَلَغُوا في الِاسْتِنْكَافِ مِنَ الْبِنْتِ إِلَى أَعْظَمِ الْغَايَاتِ، فَأَوَّلُهَا: أنه يَسْوَدَّ وَجْهُهُ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ يَخْتَفِي عَنِ الْقَوْمِ مِنْ شِدَّةِ نَفْرَتِهِ عَنِ الْبِنْتِ، وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْوَلَدَ مَحْبُوبٌ بِحَسَبِ الطَّبِيعَةِ، ثُمَّ إِنَّهُ بِسَبَبِ شِدَّةِ نَفْرَتِهِ عَنْهَا يُقْدِمُ عَلَى قَتْلِهَا، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ النَّفْرَةَ عَنِ الْبِنْتِ وَالِاسْتِنْكَافَ عَنْهَا قَدْ بَلَغَ مَبْلَغًا لَا يَزْدَادُ عَلَيْهِ. إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَالشَّيْءُ الَّذِي بَلَغَ الِاسْتِنْكَافُ مِنْهُ إِلَى هَذَا الْحَدِّ الْعَظِيمِ كَيْفَ يَلِيقُ بِالْعَاقِلِ أَنْ يَنْسُبَهُ لِإِلَهِ الْعَالِمِ الْمُقَدِّسِ الْعَالِي عَنْ مُشَابَهَةِ جَمِيعِ الْمَخْلُوقَاتِ؟ وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزى [النَّجْمِ: ٢١، ٢٢] .

Bil ki onlar kızları öldürme hususunda farklı yollara başvururlardı: Kimisi çukur kazar ve ölünceye kadar onu oraya gömerdi; kimisi onu yüksek bir dağdan aşağı atardı; kimisi onu suda boğardı, kimisi de boğazlardı. Onlar bunu bazen kıskançlık ve taassup gayretiyle, bazen de fakirlik, yoksulluk ve nafaka yükü korkusuyla yaparlardı. Sonra [Allah Teâlâ]: { أَلا ساءَ مَا يَحْكُمُونَ } “Dikkat edin, verdikleri hüküm ne kötüdür!” buyurdu. Bu böyledir, çünkü onlar kız çocuğundan iğrenme ve yüksünmede en aşırı noktalara varmışlardı: Birincisi: Yüzünün kararmasıdır. İkincisi: Kız çocuğuna karşı duyduğu aşırı nefretten dolayı kavminden gizlenmesidir. Üçüncüsü: Evlat fıtrat icabı sevilen bir varlık olduğu halde, ona karşı duyduğu aşırı nefret sebebiyle onu öldürmeye cüret etmesidir; bu da kız çocuğuna duyulan nefretin ve yüksünmenin daha fazlası düşünülemeyecek bir dereceye ulaştığını gösterir. Bu sabit olunca; kendisinden iğrenme bu derece büyük bir sınıra ulaşmış olan bir şeyi akıl sahibi birinin, bütün mahlukata benzemekten münezzeh ve yüce olan âlemlerin İlahına nispet etmesi nasıl uygun düşer? Bu ayetin benzeri, Allah Teâlâ'nın: { أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزى } [Necm 21-22] “Erkek size de dişi O'na mı? Öyleyse bu, pek haksız bir taksim!” kavlidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْقَاضِي: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِ الْجَبْرِ، لِأَنَّهُمْ يُضِيفُونَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى مِنَ الظُّلْمِ وَالْفَوَاحِشِ مَا إِذَا أُضِيفَ إِلَى أَحَدِهِمْ أَجْهَدَ نَفْسَهُ فِي الْبَرَاءَةِ مِنْهُ وَالتَّبَاعُدِ عَنْهُ، فَحُكْمُهُمْ فِي ذَلِكَ مُشَابِهٌ لِحُكْمِ هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ، ثم قال: بَلْ أَعْظَمُ، لِأَنَّ إِضَافَةَ الْبَنَاتِ إِلَيْهِ إِضَافَةُ قُبْحٍ وَاحِدٍ، وَذَلِكَ أَسْهَلُ مِنْ إِضَافَةِ كُلِّ الْقَبَائِحِ وَالْفَوَاحِشِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى. فَيُقَالُ للقاضي: إنه لما ثبت بالدليل استحالة الصاعية وَالْوَلَدِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى أَرْدَفَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِذِكْرِ هَذَا الوجه الْإِقْنَاعِيِّ، وَإِلَّا فَلَيْسَ كُلُّ مَا قَبُحَ مِنَّا فِي الْعُرْفِ قَبُحَ مِنَ الله تعالى ألا ترى أن رَجُلًا زَيَّنَ إِمَاءَهُ وَعَبِيدَهُ وَبَالَغَ فِي تَحْسِينِ صُوَرِهِنَّ ثُمَّ بَالَغَ فِي تَقْوِيَةِ الشَّهْوَةِ فِيهِمْ وَفِيهِنَّ، ثُمَّ جَمَعَ بَيْنَ الْكُلِّ وَأَزَالَ الْحَائِلَ وَالْمَانِعَ فَإِنَّ هَذَا بِالِاتِّفَاقِ حَسَنٌ مِنَ اللَّهِ تعالى وقبيح من كل الخلق، فعلمنا أن التعويل على هذه الوجوه المبينة على العرف، إنما يحسن إذا كانت مسبوقة بالدلائل القطعية اليقينية، وقد ثبت بالبراهين القطعية امتناع الولد على الله، فَلَا جَرَمَ حَسُنَتْ تَقْوِيَتُهَا بِهَذِهِ الْوُجُوهِ الْإِقْنَاعِيَّةِ. أَمَّا أَفْعَالُ الْعِبَادِ فَقَدْ ثَبَتَ بِالدَّلَائِلِ الْيَقِينِيَّةِ الْقَاطِعَةِ أَنَّ خَالِقَهَا هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، فَكَيْفَ يُمْكِنُ إِلْحَاقُ أَحَدِ الْبَابَيْنِ بِالْآخَرِ لَوْلَا شِدَّةُ التَّعَصُّبِ؟ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

İkinci Mesele: Kādî şöyle demiştir: «Bu ayet cebrin (kaderciliğin) batıl olduğuna delalet eder; zira onlar Allah Teâlâ'ya zulüm ve çirkinliklerden öyle şeyleri nispet ederler ki bunlardan biri kendilerine nispet edilse ondan beri olmak ve uzaklaşmak için var güçleriyle çabalarlar. Dolayısıyla onların bu husustaki hükmü bu müşriklerin hükmüne benzer.» Sonra şöyle demiştir: «Hatta daha da büyüktür; çünkü O'na kız çocuklarını nispet etmek tek bir çirkinliğin nispet edilmesidir ve bu, bütün çirkinlikleri ve kötülükleri Allah Teâlâ'ya nispet etmekten daha hafiftir.» Kādî'ye şöyle denilir: Allah Teâlâ hakkında eş ve çocuğun imkânsızlığı delille sabit olunca, Allah Teâlâ bunu ikna edici bu vechi zikretmekle pekiştirmiştir; aksi takdirde örfte bizden sadır olması çirkin olan her şey Allah Teâlâ'dan da çirkin sayılmaz. Görmez misin ki bir adam cariyelerini ve kölelerini süslese, onların suretlerini güzelleştirmede aşırıya kaçsa, sonra hem erkeklerde hem kadınlarda şehveti son derece güçlendirse, ardından hepsini bir araya toplayıp engeli ve maniyi kaldırsa; bu durum ittifakla Allah Teâlâ'dan güzel, bütün yaratılmışlardan ise çirkindir. Böylece anladık ki örfe dayanan bu vecihlere dayanmak, ancak kat'î ve yakînî delillerle öncelendiği takdirde güzel olur. Kat'î burhanlarla Allah hakkında çocuk edinmenin imkânsızlığı sabit olmuştur; dolayısıyla bu hükmün bu tür ikna edici vecihlerle kuvvetlendirilmesi güzel olmuştur. Kulların fiillerine gelince; onların yaratıcısının Allah Teâlâ olduğu yakînî ve kesin delillerle sabittir. Aşırı taassup olmasaydı bu iki meseleden birini diğerine katmak nasıl mümkün olabilirdi? En doğrusunu Allah bilir.

ثم قال تَعَالَى: لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى وَالْمَثَلُ السَّوْءُ عِبَارَةٌ عَنِ الصِّفَةِ السَّوْءِ وَهِيَ احْتِيَاجُهُمْ إِلَى الْوَلَدِ، وَكَرَاهَتُهُمُ الْإِنَاثَ خَوْفَ الْفَقْرِ وَالْعَارِ: وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى أَيِ الصِّفَةُ الْعَالِيَةُ الْمُقَدَّسَةُ، وَهِيَ كَوْنُهُ تَعَالَى مُنَزَّهًا عَنِ الْوَلَدِ.

Sonra Allah Teâlâ: { لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى } “Ahirete inanmayanlar için kötü sıfat vardır; en yüce sıfat ise Allah'ındır.” buyurdu. Kötü mesel (sıfat), kötü nitelikten ibarettir ki o da onların çocuğa muhtaç olmaları, fakirlik ve ar korkusuyla kız çocuklarını kerih görmeleridir. { وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى } “En yüce sıfat ise Allah'ındır” yani yüce ve mukaddes sıfattır ki o da Allah Teâlâ'nın çocuktan münezzeh olmasıdır.

فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ جَاءَ: وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى مَعَ قَوْلِهِ: فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ.

Eğer: «O'nun: { فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ } kavli varken: { وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى } nasıl gelmiştir?» denilirse,

قُلْنَا: الْمَثَلُ الَّذِي يَذْكُرُهُ اللَّهُ حَقٌّ وَصِدْقٌ وَالَّذِي يَذْكُرُهُ غَيْرُهُ فَهُوَ الْبَاطِلُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Deriz ki: Allah'ın zikrettiği mesel (sıfat/misal) hak ve doğrudur; başkasının zikrettiği ise batıldır. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة النحل (١٦) : الآيات ٦١ الى ٦٤]

[Nahl Suresi (16), 61 ila 64. Ayetler]

وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ (٦١) وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكْرَهُونَ وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنى لَا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ وَأَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ (٦٢) تَاللَّهِ لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٦٣) وَما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ إِلاَّ لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ وَهُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٦٤)

{ وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ (٦١) وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكْرَهُونَ وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنى لَا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ وَأَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ (٦٢) تَاللَّهِ لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٦٣) وَما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ إِلاَّ لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ وَهُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٦٤) } “Eğer Allah insanları zulümleri yüzünden cezalandırsaydı, yeryüzünde hiçbir canlı bırakmazdı. Fakat onları belirlenmiş bir süreye kadar erteler. Ecelleri geldiği zaman ise ne bir an geri kalabilirler ne de öne geçebilirler. (61) Kendilerinin hoşlanmadıkları şeyleri Allah'a isnat ederler; dilleri de en güzel akıbetin kendilerine ait olduğu yalanını düzer. Şüphe yok ki onlara cehennem vardır ve onlar [ateşe] en önde sürüleceklerdir. (62) Allah'a yemin olsun ki senden önceki ümmetlere de [elçiler] gönderdik; fakat şeytan onlara amellerini süslü gösterdi. O gün de bugün de onların dostu odur ve onlar için acı bir azap vardır. (63) Biz bu Kitab'ı sana ancak hakkında ihtilafa düştükleri şeyi onlara açıklayasın diye ve inanan bir topluluk için hidayet ve rahmet olsun diye indirdik. (64)”

[في قوله وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنِ الْقَوْمِ عَظِيمَ كُفْرِهِمْ وَقَبِيحَ قَوْلِهِمْ، بَيَّنَ أَنَّهُ يُمْهِلُ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارَ وَلَا يُعَاجِلُهُمْ بِالْعُقُوبَةِ، إِظْهَارًا لِلْفَضْلِ وَالرَّحْمَةِ وَالْكَرَمِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ } “Eğer Allah insanları zulümleri yüzünden cezalandırsaydı, yeryüzünde hiçbir canlı bırakmazdı” kavli hakkında] Bil ki Allah Teâlâ o kavmin küfrünün büyüklüğünü ve sözlerinin çirkinliğini nakledince, lütuf, rahmet ve keremini izhar etmek üzere bu kâfirlere mühlet verdiğini ve cezalandırmada acele etmediğini açıklamıştır. Bu ayette birkaç mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: احْتَجَّ الطَّاعِنُونَ فِي عِصْمَةِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ قَالَ: وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ فَأَضَافَ الظُّلْمَ إِلَى كُلِّ النَّاسِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الظُّلْمَ مِنَ الْمَعَاصِي، فَهَذَا يَقْتَضِي كَوْنَ كُلِّ إِنْسَانٍ آتِيًا بِالذَّنْبِ وَالْمَعْصِيَةِ، وَالْأَنْبِيَاءُ ﵈ مِنَ النَّاسِ، فَوَجَبَ كَوْنُهُمْ آتِينَ بِالذَّنْبِ وَالْمَعْصِيَةِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ عَلَى ظَهْرِ الْأَرْضِ فَهُوَ آتٍ بِالظُّلْمِ وَالذَّنْبِ، حَتَّى يَلْزَمَ مِنْ إفناء كل ما كَانَ ظَالِمًا إِفْنَاءُ كُلِّ النَّاسِ. أَمَّا إِذَا قُلْنَا: الْأَنْبِيَاءُ ﵈ لَمْ يَصْدُرْ عَنْهُمْ ظُلْمٌ فَلَا يَجِبُ إِفْنَاؤُهُمْ، وَحِينَئِذٍ لَا يَلْزَمُ مِنْ إِفْنَاءِ كُلِّ الظَّالِمِينَ إِفْنَاءُ كُلِّ النَّاسِ، وَأَنْ لَا يَبْقَى عَلَى ظَهْرِ الْأَرْضِ دَابَّةٌ، وَلَمَّا لَزِمَ عَلِمْنَا أَنَّ كُلَّ الْبَشَرِ ظَالِمُونَ سَوَاءٌ كَانُوا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ أَوْ لَمْ يَكُونُوا كَذَلِكَ.

Birinci Mesele: Peygamberlerin aleyhimüsselâm ismetine (masumiyetine) dil uzatanlar, Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ } kavliyle iki vecihten delil getirmişlerdir: Birincisi: O'nun: { وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ } “Eğer Allah insanları zulümleri yüzünden cezalandırsaydı” buyurarak zulmü bütün insanlara izafe etmesidir. Şüphe yok ki zulüm günahlardandır. Bu da her insanın günah ve isyan işlediğini iktiza eder; peygamberler aleyhimüsselâm da insanlardandır, dolayısıyla onların da günah ve isyan işlemiş olmaları gerekir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ } “yeryüzünde hiçbir canlı bırakmazdı” buyurmasıdır. Bu da yeryüzünde bulunan herkesin zulüm ve günah işlediğini iktiza eder; öyle ki zalim olan herkesin yok edilmesinden bütün insanların yok edilmesi lazım gelir. Şayet: «Peygamberlerden aleyhimüsselâm zulüm sadır olmamıştır» dersek, onların yok edilmesi gerekmez; bu durumda da bütün zalimlerin yok edilmesinden bütün insanların yok edilmesi ve yeryüzünde hiçbir canlının kalmaması gerekmez. Bu durum lazım geldiğine göre, ister peygamber olsunlar ister olmasınlar bütün insanların zalim olduğunu anlamış oluruz.

وَالْجَوَابُ: ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ أَنَّ كُلَّ النَّاسِ لَيْسُوا ظَالِمِينَ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ [فَاطِرٍ: ٣٢] أَيْ فَمِنَ الْعِبَادِ مَنْ هُوَ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ، وَلَوْ كَانَ الْمُقْتَصِدُ وَالسَّابِقُ ظَالِمًا لَفَسَدَ ذَلِكَ التَّقْسِيمُ، فَعَلِمْنَا أَنَّ الْمُقْتَصِدِينَ وَالسَّابِقِينَ لَيْسُوا ظَالِمِينَ، فَثَبَتَ بِهَذَا الدَّلِيلِ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ كُلُّ الْخَلْقِ ظَالِمُونَ.

Cevap: İnsanların hepsinin zalim olmadığı delille sabittir. Çünkü Allah Teâlâ: { ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ } [Fâtır 32] “Sonra Kitab'ı kullarımızdan seçtiklerimize miras kıldık. Onlardan kimi nefsine zulmedendir, kimi orta yoldadır, kimi de hayırlarda öne geçendir” buyurmuştur. Yani kullardan nefislerine zulmedenler olduğu gibi, orta yolda olanlar ve öne geçenler de vardır. Eğer orta yolda olan ve öne geçen kimseler de zalim olsaydı bu taksim bozulurdu. Buradan anladık ki orta yolda olanlar ve öne geçenler zalim değildirler. Böylece bütün yaratılmışların zalim olduğunu söylemenin caiz olmadığı bu delille sabit olmuştur.

وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: النَّاسُ الْمَذْكُورُونَ فِي قَوْلِهِ: وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ إِمَّا كُلُّ الْعُصَاةِ الْمُسْتَحِقِّينَ لِلْعِقَابِ أَوِ الَّذِينَ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَمِنَ الَّذِينَ أَثْبَتُوا لِلَّهِ الْبَنَاتِ. وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَيَسْقُطُ الِاسْتِدْلَالُ.

Bu sabit olunca deriz ki: { وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ } kavlinde zikredilen "insanlar" ya cezayı hak eden bütün asilerdir ya da daha önce zikri geçen müşrikler ve Allah'a kız isnat edenlerdir. Bu takdire göre [onların] istidlali düşer.

وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

En doğrusunu Allah bilir.

المسألة الثَّانِيَةُ: مِنَ النَّاسِ مَنِ احْتَجَّ بهذه الآية على أن الأصل من الْمَضَارِّ الْحُرْمَةُ، فَقَالَ: لَوْ كَانَ الضَّرَرُ مَشْرُوعًا لَكَانَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مَشْرُوعًا عَلَى وَجْهٍ يَكُونُ جَزَاءً عَلَى جُرْمٍ صَادِرٍ مِنْهُمْ أَوْ لَا عَلَى هَذَا الوجه، وَالْقِسْمَانِ بَاطِلَانِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ مَشْرُوعًا أَصْلًا.

İkinci Mesele: İnsanlardan bazıları bu ayetle zararların aslen haram olduğuna delil getirerek şöyle demiştir: Eğer zarar meşru olsaydı, ya kendilerinden sadır olan bir suça ceza olacak şekilde meşru olurdu ya da bu şekilde olmazdı. Bu iki kısım da batıldır; dolayısıyla [zararın] aslen meşru olmaması gerekir.

أَمَّا بَيَانُ فساد القسم الأول، فلقوله تَعَالَى: وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ وَالِاسْتِدْلَالُ بِهِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ كَلِمَةَ «لَوْ» وُضِعَتْ لِانْتِفَاءِ الشَّيْءِ لِانْتِفَاءِ غَيْرِهِ. فَقَوْلُهُ: وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ يَقْتَضِي أَنَّهُ تَعَالَى مَا أَخَذَهُمْ بِظُلْمِهِمْ وَأَنَّهُ تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ.

Birinci kısmın fasit olduğunun beyanına gelince; bu, Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ } “Eğer Allah insanları zulümleri yüzünden cezalandırsaydı, yeryüzünde hiçbir canlı bırakmazdı” kavlinden ötürüdür. Bununla istidlal iki vecihtendir: Birincisi: "Lev" (لَوْ / şayet) kelimesi, bir şeyin bulunmamasından dolayı diğer bir şeyin de bulunmaması için konulmuştur. Dolayısıyla O'nun: { وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ } kavli, Allah Teâlâ'nın onları zulümleri sebebiyle cezalandırmadığını ve yeryüzünde canlı bıraktığını iktiza eder.

وَالثَّانِي: أَنَّهُ لَمَّا دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ لَازِمَةَ أَخْذِ اللَّهِ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ هُوَ أَنْ لَا يَتْرُكَ عَلَى ظَهْرِهَا دَابَّةً، ثُمَّ إِنَّا نُشَاهِدُ أَنَّهُ تَعَالَى تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا دَوَابَّ كَثِيرِينَ، فَوَجَبَ الْقَطْعُ بِأَنَّهُ تَعَالَى لَا يُؤَاخِذُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ، فَثَبَتَ بِهَذَا أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْمَضَارُّ مَشْرُوعَةً عَلَى وَجْهٍ تَقَعُ أَجِزْيَةً عَنِ الْجَرَائِمِ.

İkincisi: Ayet, Allah'ın insanları zulümleri sebebiyle cezalandırmasının lazımı (kaçınılmaz neticesi) yeryüzünde hiçbir canlı bırakmaması olduğuna delalet edip, biz de Allah Teâlâ'nın yeryüzünde pek çok canlı bıraktığını müşahede ettiğimize göre; Allah Teâlâ'nın insanları zulümleri sebebiyle cezalandırmadığına kesin olarak hükmetmek vacip olur. Böylece zararların suçlara ceza teşkil edecek şekilde meşru olmasının caiz olmadığı sabit olur.

وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنْ يَكُونَ مَشْرُوعًا ابْتِدَاءً لَا عَلَى وَجْهٍ يَقَعُ أَجِزْيَةً عَنْ جُرْمٍ سَابِقٍ، فَهَذَا بَاطِلٌ بِالْإِجْمَاعِ، فَثَبَتَ أَنَّ مُقْتَضَى هَذِهِ الْآيَةِ تَحْرِيمُ الْمَضَارِّ مُطْلَقًا، وَيَتَأَكَّدُ هَذَا أَيْضًا بِآيَاتٍ أُخْرَى كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها [الْأَعْرَافِ: ٥٦] وَكَقَوْلِهِ: وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ

İkinci kısma, yani geçmiş bir suçun cezası olmaksızın bidayeten meşru olmasına gelince; bu da icmâ ile batıldır. Böylece bu ayetin gereğinin zararları mutlak olarak haram kılmak olduğu sabit olur. Bu husus diğer ayetlerle de teyit edilir; nitekim Allah Teâlâ: { وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها } [A'râf 56] “Düzeltildikten sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın” ve: { وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ }

[الْحَجِّ: ٧٨] وَكَقَوْلِهِ: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ [الْبَقَرَةِ: ١٨٥]

[Hac 78] “ve dinde üzerinize hiçbir güçlük yüklemedi” ve: { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } [Bakara 185] “Allah sizin için kolaylık ister, sizin için zorluk istemez” buyurmuştur.

وَكَقَوْلِهِ ﵇: «لَا ضَرَرَ وَلَا ضِرَارَ فِي الْإِسْلَامِ»

Nitekim [Resûlullah] aleyhisselâm da: «İslâm'da ne zarar vermek ne de zarara zararla karşılık vermek vardır» buyurmuştur.

وَكَقَوْلِهِ: «مَلْعُونٌ مَنْ ضَرَّ مُسْلِمًا»

Yine: «Bir Müslümana zarar veren kimse lanetlenmiştir» buyurmuştur.

فَثَبَتَ بِمَجْمُوعِ هَذِهِ الْآيَاتِ وَالْأَخْبَارِ أَنَّ الْأَصْلَ فِي الْمَضَارِّ الْحُرْمَةُ، فَنَقُولُ: إِذَا وَقَعَتْ حَادِثَةٌ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى الضَّرَرِ مِنْ كُلِّ الْوُجُوهِ، فَإِنْ وَجَدْنَا نَصًّا خَاصًّا يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ مَشْرُوعًا قَضَيْنَا بِهِ تَقْدِيمًا لِلْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ، وَإِلَّا قَضَيْنَا عَلَيْهِ بِالْحُرْمَةِ بِنَاءً عَلَى هَذَا الْأَصْلِ الَّذِي قَرَّرْنَاهُ. وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ هَذِهِ الْقَاعِدَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَا يُرِيدُهُ الْإِنْسَانُ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ مَشْرُوعًا فِي حَقِّهِ، لِأَنَّ الْمَنْعَ مِنْهُ ضَرَرٌ، وَالضَّرَرُ غَيْرُ مَشْرُوعٍ بِمُقْتَضَى هَذَا الْأَصْلِ وَكُلُّ مَا يَكْرَهُهُ الْإِنْسَانُ وَجَبَ أَنْ يَحْرُمَ لِأَنَّ وُجُودَهُ ضَرَرٌ وَالضَّرَرُ غَيْرُ مَشْرُوعٍ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا الْأَصْلَ يَتَنَاوَلُ/ جَمِيعَ الْوَقَائِعِ الْمُمْكِنَةِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، ثُمَّ نَقُولُ الْقِيَاسُ الَّذِي يُتَمَسَّكُ بِهِ فِي إِثْبَاتِ الْأَحْكَامِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ عَلَى وَفْقِ هَذِهِ الْقَاعِدَةِ أَوْ عَلَى خِلَافِهَا، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ:

Bu ayet ve haberlerin tamamıyla zararlarda aslolanın haramlık olduğu sabit olmuştur. Dolayısıyla deriz ki: Her yönüyle zararı içeren bir hadise vuku bulduğunda, şayet onun meşru olduğuna delalet eden özel bir nass bulursak, hususiyi umumiyeye takdim ederek onunla hükmederiz; aksi takdirde takrir ettiğimiz bu asla binaen onun haram olduğuna hükmederiz. Onlardan kimi de şöyle demiştir: «Bu kaide insanın arzu ettiği her şeyin kendisi hakkında meşru olması gerektiğini gösterir; çünkü ondan menedilmek bir zarardır ve zarar bu aslın gereğince meşru değildir. İnsanın hoşlanmadığı her şeyin de haram olması gerekir; çünkü onun varlığı bir zarardır ve zarar meşru değildir.» Böylece bu aslın kıyamet gününe kadar gerçekleşebilecek bütün hadiseleri kapsadığı sabit olur. Sonra deriz ki: Hükümleri ispatta kendisine tutunulan kıyas, ya bu kaideye uygun olur ya da ona aykırı olur. Birincisi batıldır;

لِأَنَّ هَذَا الْأَصْلَ يُغْنِي عَنْهُ، وَالثَّانِي بَاطِلٌ، لِأَنَّ النَّصَّ رَاجِحٌ عَلَى الْقِيَاسِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

çünkü bu asıl ona olan ihtiyacı ortadan kaldırır. İkincisi de batıldır; çünkü nass kıyasa racihtir (üstündür). En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الظُّلْمَ وَالْمَعَاصِيَ لَيْسَتْ فِعْلًا لِلَّهِ تَعَالَى، بَلْ تَكُونُ أَفْعَالًا لِلْعِبَادِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى أَضَافَ ظُلْمَ الْعِبَادِ إِلَيْهِمْ، وَمَا أَضَافَهُ إِلَى نَفْسِهِ. فَقَالَ: وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ وَأَيْضًا فَلَوْ كَانَ خَلْقًا لِلَّهِ تَعَالَى لَكَانَتْ مُؤَاخَذَتُهُمْ بِهَا ظُلْمًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَلَمَّا مَنَعَ اللَّهُ تَعَالَى الْعِبَادَ مِنَ الظُّلْمِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَبِأَنْ يَكُونَ مُنَزَّهًا عَنِ الظُّلْمِ كَانَ أَوْلَى، قَالُوا: وَيَدُلُّ أَيْضًا عَلَى أَنَّ أَعْمَالَهُمْ مُؤَثِّرَةٌ فِي وُجُوبِ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ أَنَّ قَوْلَهُ: بِظُلْمِهِمْ الْبَاءُ فِيهِ تَدُلُّ على العلية كما في قوله: لِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ

Üçüncü Mesele: Mûtezile şöyle demiştir: «Bu ayet, zulüm ve günahların Allah Teâlâ'nın fiili olmayıp kulların fiilleri olduğuna delalet eder; çünkü Allah Teâlâ kulların zulmünü kendi zatına değil onlara izafe etmiş ve: { وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ } “Eğer Allah insanları zulümleri yüzünden cezalandırsaydı” buyurmuştur. Ayrıca eğer [zulüm] Allah Teâlâ'nın yaratması olsaydı, onlardan dolayı cezalandırılmaları bizzat Allah Teâlâ'dan bir zulüm olurdu. Allah Teâlâ bu ayette kulları zulümden menettiğine göre, Kendisinin zulümden münezzeh olması evleviyetle gerekir.» Şöyle de demişlerdir: «Ayrıca onların amellerinin sevap ve azabın vücubunda müessir olduğuna, O'nun: { بِظُلْمِهِمْ } kavmindeki "bâ" (ب) harf-i cerinin; O'nun: { ذٰلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ

[الْأَنْفَالِ: ١٣] .

} [Enfâl 13] “Bu, onların Allah'a karşı gelmelerindendir” kavlinde olduğu gibi illet bildirmesi de delalet eder.»

وَاعْلَمْ أَنَّ الْكَلَامَ فِي هَذِهِ الْمَسَائِلِ قَدْ ذَكَرْنَاهُ مِرَارًا فَلَا نُعِيدُهُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Bil ki bu meselelere dair sözleri defalarca zikrettik, bu yüzden tekrar etmiyoruz. En doğrusunu Allah bilir.

المسألة الرَّابِعَةُ: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ إِقْدَامَ النَّاسِ عَلَى الظُّلْمِ يُوجِبُ إِهْلَاكَ جَمِيعِ الدَّوَابِّ وَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ، لِأَنَّ الدَّابَّةَ لَمْ يَصْدُرْ عَنْهَا ذَنْبٌ، فَكَيْفَ يَجُوزُ إِهْلَاكُهَا بِسَبَبِ ظُلْمِ النَّاسِ؟

Dördüncü Mesele: Ayetin zahiri, insanların zulme kalkışmasının bütün canlıların helak edilmesini gerektirdiğine delalet eder; oysa bu caiz değildir, çünkü hayvandan bir günah sadır olmamıştır, öyleyse insanların zulmü sebebiyle onun helak edilmesi nasıl caiz olur?

وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ:

Buna cevap iki vecihtendir:

الوجه الْأَوَّلُ: أَنَّا لَا نُسَلِّمُ أَنَّ قَوْلَهُ: مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ الدَّوَابِّ.

Birinci vecih: Biz O'nun: { مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ } kavlinin bütün canlıları kapsadığını kabul etmiyoruz.

وَأَجَابَ أَبُو عَلِيٍّ الْجُبَّائِيُّ عَنْهُ: أَنَّ الْمُرَادَ لَوْ يُؤَاخِذُهُمُ اللَّهُ بِمَا كَسَبُوا مِنْ كُفْرٍ وَمَعْصِيَةٍ لَعَجَّلَ هَلَاكَهُمْ، وَحِينَئِذٍ لَا يَبْقَى لَهُمْ نَسْلٌ، ثُمَّ مِنَ المعلوم أنه لا أحدا إِلَّا وَفِي أَحَدِ آبَائِهِ مَنْ يَسْتَحِقُّ الْعَذَابَ وَإِذَا هَلَكُوا فَقَدْ بَطَلَ نَسْلُهُمْ، فَكَانَ يَلْزَمُهُ أَنْ لَا يَبْقَى فِي الْعَالَمِ أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ، وَإِذَا بَطَلُوا وَجَبَ أَنْ لَا يَبْقَى أَحَدٌ مِنَ الدَّوَابِّ أَيْضًا، لِأَنَّ الدَّوَابَّ مَخْلُوقَةٌ لِمَنَافِعِ الْعِبَادِ وَمَصَالِحِهِمْ، فَهَذَا وَجْهٌ لَطِيفٌ حَسَنٌ.

Ebû Ali el-Cübbâî buna şöyle cevap vermiştir: Murat edilen; şayet Allah onları işledikleri küfür ve isyandan ötürü cezalandırsaydı onların helakini çarçabuk getirirdi; bu durumda da onların hiçbir nesli kalmazdı. Sonra malumdur ki hiçbir kimse yoktur ki atalarından birinde azabı hak etmiş biri bulunmasın; onlar helak olsaydı nesilleri de kesilirdi ve bunun neticesinde âlemde insanlardan hiç kimsenin kalmaması gerekirdi. İnsanlar yok olunca hayvanlardan da hiçbirinin kalmaması gerekirdi; çünkü hayvanlar kulların menfaatleri ve maslahatları için yaratılmıştır. İşte bu, latif ve güzel bir vecihtir.

وَالوجه الثَّانِي: أَنَّ الْهَلَاكَ إِذَا وَرَدَ عَلَى الظَّلَمَةِ وَرَدَ أَيْضًا عَلَى سَائِرِ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ، فَكَانَ ذَلِكَ الْهَلَاكُ فِي حَقِّ الظَّلَمَةِ عَذَابًا، وَفِي حَقِّ غَيْرِهِمُ امْتِحَانًا، وَقَدْ وَقَعَتْ هَذِهِ الْوَاقِعَةُ فِي زَمَانِ نُوحٍ ﵇.

İkinci vecih: Helak zalimlerin başına geldiğinde diğer insanların ve hayvanların da başına gelir; bu helak zalimlerin hakkında bir azap, onların dışındakiler hakkında ise bir imtihan olur. Nitekim bu hadise Nûh aleyhisselâm zamanında vuku bulmuştur.

وَالوجه الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ آخَذَهُمْ لَانْقَطَعَ الْقَطْرُ وفي انقطاعه النَّبْتِ فَكَانَ لَا تَبْقَى عَلَى ظَهْرِهَا دَابَّةٌ، وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁: أَنَّهُ سمع رجلا يقول: إن الظالم لا يضر إِلَّا نَفْسَهُ، فَقَالَ: لَا وَاللَّهِ بَلْ إِنَّ الْحُبَارَى فِي وَكْرِهَا لَتَمُوتَ بِظُلْمِ الظَّالِمِ، وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵁: كَادَ الْجَعْلُ يَهْلِكُ فِي جُحْرِهِ بِذَنْبِ ابْنِ آدَمَ، فَهَذِهِ الْوُجُوهُ الثَّلَاثَةُ مِنَ الْجَوَابِ مُفَرَّعَةٌ عَلَى تَسْلِيمِ أَنَّ لَفْظَةَ الدَّابَّةِ يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ الدَّوَابِّ.

Üçüncü vecih: Allah Teâlâ onları cezalandırsaydı yağmur kesilirdi; onun kesilmesiyle de bitkiler biterdi ve böylece yeryüzünde hiçbir canlı kalmazdı. Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre o, bir adamın: «Zalim ancak kendine zarar verir» dediğini işitmiş ve: «Hayır, Allah'a yemin olsun ki toy kuşu bile yuvasında zalimin zulmü yüzünden ölür» demiştir. İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu anh da şöyle rivayet edilmiştir: «Neredeyse bok böceği bile âdemoğlunun günahı yüzünden deliğinde helak olacaktı.» Cevaba dair bu üç vecih, "dâbbe" lafzının bütün hayvanları kapsadığının kabul edilmesine dayandırılmıştır.

وَالْجَوَابُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ أَيْ مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ كَافِرٍ،

İkinci cevap: O'nun: { مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ } kavlinden murat, yani onun sırtında (yeryüzünde) hiçbir kâfir bırakmazdı demektir;

فَالْمُرَادُ بِالدَّابَّةِ الْكَافِرُ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ [الْأَعْرَافِ: ١٧٩] وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

zira dâbbe ile kastedilen kâfirdir. Bunun delili de Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ } [A'râf 179] “İşte onlar hayvanlar gibidir, hatta daha da sapıktırlar” kavlidir. En doğrusunu Allah bilir.

المسألة الْخَامِسَةُ: الْكِنَايَةُ فِي قَوْلِهِ: عَلَيْها عائدة إلى الْأَرْضِ، وَلَمْ يَسْبِقْ لَهَا ذِكْرٌ، إِلَّا أَنَّ ذِكْرَ الدَّابَّةِ يَدُلُّ عَلَى الْأَرْضِ، فَإِنَّ الدَّابَّةَ إِنَّمَا تَدِبُّ عَلَيْهَا. وَكَثِيرًا مَا يُكَنَّى عَنِ الْأَرْضِ، وَإِنْ لَمْ يَتَقَدَّمْ ذِكْرُهَا لِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا عَلَيْهَا مِثْلُ فُلَانٍ وَمَا عَلَيْهَا أَكْرَمُ مِنْ فُلَانٍ، يَعْنُونَ عَلَى الْأَرْضِ.

Beşinci Mesele: { عَلَيْها } kavlindeki zamir yeryüzüne dönmektedir; daha önce onun zikri geçmemiştir, ancak dâbbenin (canlının) zikredilmesi yeryüzüne delalet eder; çünkü canlı ancak onun üzerinde debelenir/yürür. Yeryüzünden -önceden zikri geçmemiş olsa bile- zamirle bahsedilmesi pek çoktur; nitekim onlar "Onun üzerinde falan gibisi yoktur" ve "Onun üzerinde falandan daha cömerdi yoktur" derler ve bununla yeryüzünü kastederler.

ثم قال تَعَالَى: وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى لِيَتَوَالَدُوا، وَفِي تَفْسِيرِ هَذَا الْأَجَلِ قَوْلَانِ:

Sonra Allah Teâlâ, üreyip çoğalsınlar diye: { وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى } “Fakat onları belirlenmiş bir süreye kadar erteler” buyurmuştur. Bu ecelin tefsirinde iki görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ عَطَاءٍ: عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ يُرِيدُ أَجَلَ الْقِيَامَةِ.

Birinci görüş: Atâ'nın İbn Abbâs'tan naklettiği görüştür ki, kıyamet ecelini (vaktini) murat ettiğidir.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مُنْتَهَى الْعُمُرِ. وَجْهُ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ أَنَّ مُعْظَمَ الْعَذَابِ يُوَافِيهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَوَجْهُ الْقَوْلِ الثَّانِي أن المشركين يؤاخذون بِالْعُقُوبَةِ إِذَا انْقَضَتْ أَعْمَارُهُمْ وَخَرَجُوا مِنَ الدُّنْيَا.

İkinci görüş: Kastedilenin ömrün sonu olduğudur. Birinci görüşün gerekçesi, azabın en büyüğünün onlara kıyamet günü ulaşacak olmasıdır. İkinci görüşün gerekçesi ise müşriklerin ömürleri sona erip dünyadan çıktıklarında cezalandırılacak olmalarıdır.

النوع الثَّالِثُ: مِنَ الْأَقَاوِيلِ الْفَاسِدَةِ الَّتِي كَانَ يَذْكُرُهَا الْكُفَّارُ وَحَكَاهَا اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ، قَوْلُهُ: وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكْرَهُونَ.

Kâfirlerin zikrettiği ve Allah Teâlâ'nın onlardan naklettiği batıl sözlerden üçüncü tür: O'nun: { وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكْرَهُونَ } “Kendilerinin hoşlanmadıkları şeyleri Allah'a isnat ederler” kavlidir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: وَيَجْعَلُونَ أَيِ الْبَنَاتِ الَّتِي يَكْرَهُونَهَا لأنفسهم، ومعنى قوله: يَجْعَلُونَ يَصِفُونَ اللَّهَ بِذَلِكَ وَيَحْكُمُونَ بِهِ لَهُ كَقَوْلِهِ جَعَلْتُ زَيْدًا عَلَى النَّاسِ أَيْ حَكَمْتُ بِهَذَا الحكم وَذَكَرْنَا مَعْنَى الْجَعْلِ عِنْدَ قَوْلِهِ: مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلا سائِبَةٍ [الْمَائِدَةِ: ١٠٣] .

Bil ki: { وَيَجْعَلُونَ } “isnat ederler/kılarlar” kavlinden murat, yani kendi nefisleri için hoşlanmadıkları kız çocuklarıdır. { يَجْعَلُونَ } kavlinin manası ise Allah'ı bununla vasfederler ve O'nun hakkında buna hükmederler; nitekim "Zeyd'i insanların başına kıldım/tayin ettim" yani bu hükümle hükmettim denir. Biz ca'l (c-'-l) kelimesinin manasını O'nun: { مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلا سائِبَةٍ } [Mâide 103] “Allah ne bir bahîra ne de bir sâibe koymuştur” kavlinde zikretmiştik.

ثم قال تَعَالَى: وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنى [إلى قوله وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ] قَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: مَوْضِعُ «أَنْ» نَصْبٌ لِأَنَّ قَوْلَهُ: أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنى بَدَلٌ مِنَ الْكَذِبِ، وَتَقْدِيرُ الْكَلَامِ وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمْ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنَى. وفي تفسير الْحُسْنى هاهنا قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مِنْهُ الْبَنُونَ، يَعْنِي أَنَّهُمْ قَالُوا لِلَّهِ الْبَنَاتُ وَلَنَا الْبَنُونَ. وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ مَعَ قَوْلِهِمْ بِإِثْبَاتِ الْبَنَاتِ لِلَّهِ تَعَالَى، يَصِفُونَ أَنْفُسَهُمْ بِأَنَّهُمْ فَازُوا بِرِضْوَانِ اللَّهِ تَعَالَى بِسَبَبِ هَذَا الْقَوْلِ، وَأَنَّهُمْ عَلَى الدِّينِ الْحَقِّ وَالْمَذْهَبِ الْحَسَنِ. الثَّالِثُ: أَنَّهُمْ حَكَمُوا لِأَنْفُسِهِمْ بِالْجَنَّةِ وَالثَّوَابِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى.

Sonra Allah Teâlâ: { وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنى } “dilleri de en güzel akıbetin kendilerine ait olduğu yalanını düzer” [– { وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “ve onlar için acı bir azap vardır” kavline kadar –] buyurdu. el-Ferrâ ve ez-Zeccâc şöyle demişlerdir: «"Enne"nin (أَنَّ) mahalli nasbdır, çünkü: { أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنى } kavli "el-kezib"den bedeldir; sözün takdiri de: "Dilleri en güzelin kendilerine ait olduğunu niteler/söyler" şeklindedir.» Buradaki "el-hüsnâ"nın (en güzel şey/akıbet) tefsirinde [üç] görüş vardır: Birincisi: Ondan murat erkek çocuklardır; yani onlar: «Kızlar Allah'ındır, erkek çocukları ise bizimdir» demişlerdir. İkincisi: Onlar kız çocuklarını Allah Teâlâ'ya isnat etmelerine rağmen, bu söz sebebiyle Allah Teâlâ'nın rızasını kazandıklarını, hak din ve güzel mezhep üzere olduklarını söyleyerek kendilerini vasfederler. Üçüncüsü: Kendileri için Allah Teâlâ'dan Cennet ve sevap verileceğine hükmetmişlerdir.

فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَحْكُمُونَ بِذَلِكَ وَهُمْ كَانُوا مُنْكِرِينَ لِلْقِيَامَةِ؟

Eğer: «Onlar kıyameti inkâr ederlerken buna nasıl hükmedebiliyorlardı?» denilirse,