قُلْنَا: كُلُّهُمْ مَا كَانُوا مُنْكِرِينَ لِلْقِيَامَةِ، فَقَدْ قِيلَ: إِنَّهُ كَانَ فِي الْعَرَبِ جَمْعٌ يُقِرُّونَ بِالْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ، وَلِذَلِكَ فَإِنَّهُمْ كَانُوا يَرْبُطُونَ الْبَعِيرَ النَّفِيسَ عَلَى قَبْرِ الْمَيِّتِ وَيَتْرُكُونَهُ إِلَى أَنْ يَمُوتَ وَيَقُولُونَ: إِنَّ ذَلِكَ الْمَيِّتَ إِذَا حُشِرَ فَإِنَّهُ يُحْشَرُ مَعَهُ مَرْكُوبُهُ، وَأَيْضًا فَبِتَقْدِيرِ أَنَّهُمْ كَانُوا مُنْكِرِينَ لِلْقِيَامَةِ فَلَعَلَّهُمْ قَالُوا: إِنْ كَانَ مُحَمَّدٌ صَادِقًا فِي قَوْلِهِ بِالْبَعْثِ وَالنُّشُورِ فَإِنَّهُ يَحْصُلُ لَنَا الْجَنَّةُ وَالثَّوَابُ بِسَبَبِ هَذَا/ الدِّينِ الْحَقِّ الَّذِي نَحْنُ عَلَيْهِ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: الْأَوْلَى أَنْ يُحْمَلَ الْحُسْنى عَلَى هَذَا الوجه بِدَلِيلِ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ بَعْدَهُ: لَا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ فَرَدَّ عَلَيْهِمْ قَوْلَهُمْ وَأَثْبَتَ لَهُمُ النَّارَ، فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّهُمْ حَكَمُوا لِأَنْفُسِهِمْ بِالْجَنَّةِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: لَا رَدٌّ لِقَوْلِهِمْ، وَالْمَعْنَى لَيْسَ الْأَمْرُ كَمَا وَصَفُوا جَرَمَ فِعْلُهُمْ أَيْ كَسْبُ ذَلِكَ الْقَوْلِ لَهُمُ النَّارُ، فَعَلَى هَذَا لفظ «أَنَّ» فِي مَحَلِّ النَّصْبِ بِوُقُوعِ الْكَسْبِ عَلَيْهِ. وَقَالَ قُطْرُبٌ (أَنَّ) فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، وَالْمَعْنَى: وَجَبَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ وَكَيْفَ كَانَ الْإِعْرَابُ فَالْمَعْنَى هُوَ أَنَّهُ يَحِقُّ لَهُمُ النَّارُ وَيَجِبُ وَيَثْبُتُ. وَقَوْلُهُ: وَأَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ قَرَأَ نَافِعٌ وَقُتَيْبَةُ عَنِ الْكِسَائِيِّ: مُفْرَطُونَ بِكَسْرِ الرَّاءِ، وَالْبَاقُونَ: مُفْرَطُونَ بِفَتْحِ الرَّاءِ. أَمَّا قِرَاءَةُ نَافِعٍ فَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْمَعْنَى أَنَّهُمْ كَانُوا مُفْرِطِينَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ فِي الذُّنُوبِ، وَقِيلَ: أَفْرَطُوا فِي الِافْتِرَاءِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: كَأَنَّهُ مِنْ أَفْرَطَ، أَيْ صَارَ ذَا فَرَطٍ
Biz deriz ki: Onların hepsi kıyameti inkâr ediyor değildi; nitekim Araplar arasında dirilişi ve kıyameti ikrar eden bir zümrenin bulunduğu söylenmiştir. Bundan dolayıdır ki onlar kıymetli deveyi ölünün kabrine bağlar ve ölene kadar onu orada bırakırlardı ve şöyle derlerdi: «Şüphesiz o ölü haşredildiğinde biniti de onunla birlikte haşredilir.» Ayrıca onların kıyameti inkâr ettikleri varsayılsa bile, belki de şöyle demişlerdir: «Şayet Muhammed öldükten sonra dirilme ve toplanma sözünde doğru ise, bizim üzerinde bulunduğumuz bu hak din sebebiyle Cennet ve sevap bize nasip olacaktır.» İnsanlardan bazıları şöyle demiştir: «Hüsnâ» (الْحُسْنى) kelimesini bu veche hamletmek daha evladır; zira O Teâlâ bundan sonra: { لَا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ } “Şüphe yok ki onlar için ateş vardır” buyurarak onların bu sözlerini reddetmiş ve onlar için ateşi kesinleştirmiştir. Bu da onların kendileri için Cennete hükmettiklerini gösterir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: «“Lâ” (لَا) onların sözünü bir reddir; mana ise: “İş onların nitelendirdiği gibi değildir; onların yaptıkları -yani o sözü kazanıp işlemeleri- onlar için ateşi kazandırdı/gerektirdi” şeklindedir. Buna göre “enne” (أَنَّ) lafzı, “kesb” (kazanma) fiilinin onun üzerine vaki olması sebebiyle nasb mahallindedir.» Kutrub ise şöyle demiştir: «“Enne” (أَنَّ) lafzı ref mahallindedir; mana: “Ateşin onlar için olması vacip/kesin oldu” demektir.» İrabı her nasıl olursa olsun mana; onlar için ateşin hak, vacip ve sabit olduğudur. O'nun: { وَأَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ } “ve onlar önden gönderilmişlerdir / terk edilmişlerdir” kavline gelince: Nâfi‘ ve el-Kisâî’den [rivayetle] Kuteybe râ harfinin kesresiyle { مُفْرِطُونَ } (mufritûn) şeklinde, diğer kıraat imamları ise râ harfinin fethasıyla { مُفْرَطُونَ } (mufretûn) şeklinde okumuşlardır. Nâfi‘in kıraatine gelince el-Ferrâ şöyle demiştir: Mana; onların günahlarda kendi nefisleri aleyhine haddi aşanlar (müfritler) olduklarıdır. Allah Teâlâ’ya iftirada haddi aştıkları da söylenmiştir. Ebû Ali el-Fârisî ise şöyle demiştir: Bu ifade sanki “efreta” (أَفْرَطَ) kökünden olup “zû ferat” (önde gideni olan) oldu,
مِثْلَ أَجْرَبَ، أَيْ صَارَ ذَا جَرَبٍ وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ ذَوُو فَرَطٍ إِلَى النَّارِ كَأَنَّهُمْ قَدْ أَرْسَلُوا مَنْ يُهَيِّئُ لَهُمْ مَوَاضِعَ فِيهَا.
nitekim uyuza tutuldu anlamında “ecrebe” (أَجْرَبَ) denmesi gibidir. Mana ise şudur: Onlar ateşe doğru bir öncüye sahip kimselerdir; sanki orada kendileri için yerler hazırlayacak kimseleri önden göndermiş gibidirler.
وَأَمَّا قِرَاءَةُ قَوْلِهِ: مُفْرَطُونَ بِفَتْحِ الرَّاءِ فَفِيهِ قَوْلَانِ:
Râ harfinin fethasıyla olan { مُفْرَطُونَ } (mufretûn) kavlinin kıraatine gelince, bunda iki görüş vardır:
القول الأول: المعنى: أنهم متروكون فِي النَّارِ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: يُقَالُ مَا أَفْرَطْتُ مِنَ الْقَوْمِ أَحَدًا، أَيْ مَا تَرَكْتُ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: تَقُولُ الْعَرَبُ أَفْرَطْتُ مِنْهُمْ نَاسًا، أَيْ خَلَّفْتُهُمْ وَأُنْسِيتُهُمْ.
Birinci görüş: Mana; onların ateşte terk edilmiş kimseler olduklarıdır. el-Kisâî şöyle demiştir: «Topluluktan hiçbir kimseyi terk etmedim/bırakmadım manasında { مَا أَفْرَطْتُ مِنَ الْقَوْمِ أَحَدًا } denir.» el-Ferrâ da şöyle demiştir: «Araplar; onları arkada bıraktım ve unuttum anlamında { أَفْرَطْتُ مِنْهُمْ نَاسًا } derler.»
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: مُفْرَطُونَ أَيْ مُعَجَّلُونَ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: وَهُوَ الِاخْتِيَارُ وَوَجْهُهُ مَا قَالَ أَبُو زَيْدٍ وَغَيْرُهُ: فَرَطَ الرَّجُلُ أَصْحَابَهُ يَفْرُطُهُمْ فَرَطًا وَفُرُوطًا إِذَا تَقَدَّمَهُمْ إِلَى الْمَاءِ لِيُصْلِحَ الدِّلَاءَ وَالْأَرْسَانَ، وَأَفْرَطَ الْقَوْمُ الْفَارِطَ، وَفَرَّطُوهُ إِذَا قَدَّمُوهُ فَمَعْنَى قَوْلِهِ: مُفْرَطُونَ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ كَأَنَّهُمْ قُدِّمُوا إِلَى النَّارِ فَهُمْ فِيهَا فَرَطٌ لِلَّذِينِ يَدْخُلُونَ بَعْدَهُمْ، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ مِثْلَ هَذَا الصُّنْعِ الَّذِي يَصْدُرُ مِنْ مُشْرِكِي قُرَيْشٍ قَدْ صَدَرَ مِنْ سَائِرِ الْأُمَمِ السَّابِقِينَ فِي حَقِّ الْأَنْبِيَاءِ الْمُتَقَدِّمِينَ ﵈، فَقَالَ: تَاللَّهِ لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ وَهَذَا يَجْرِي مَجْرَى التَّسْلِيَةِ لِلرَّسُولِ ﷺ فِيمَا كَانَ يَنَالُهُ مِنَ الْغَمِّ بِسَبَبِ جَهَالَاتِ الْقَوْمِ. قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى فَسَادِ قَوْلِ الْمُجْبِرَةِ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ إِذَا كَانَ خَالِقُ أَعْمَالِهِمْ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، فَلَا فَائِدَةَ فِي التَّزْيِينِ. وَالثَّانِي: أَنَّ ذَلِكَ التَّزْيِينَ لَمَّا كَانَ بِخَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى لَمْ يَجُزْ ذَمُّ الشَّيْطَانِ بِسَبَبِهِ. وَالثَّالِثُ: أَنَّ التَّزْيِينَ هُوَ الَّذِي يَدْعُو الْإِنْسَانَ إِلَى الْفِعْلِ، وَإِذَا كَانَ حُصُولُ الْفِعْلِ فِيهِ بِخَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى كَانَ ضَرُورِيًّا فَلَمْ يَكُنِ التَّزْيِينُ دَاعِيًا. وَالرَّابِعُ: أَنَّ عَلَى قَوْلِهِمْ، الْخَالِقُ لِذَلِكَ الْعَمَلِ، أَجْدَرُ أَنْ يَكُونَ وَلِيًّا لَهُمْ مِنَ الدَّاعِي إِلَيْهِ.
İkinci görüş: { مُفْرَطُونَ } yani [ateşe] aceleyle önden sevk edilmiş olanlardır. el-Vâhidî -rahimehullâh- şöyle demiştir: «Tercih edilen budur; gerekçesi ise Ebû Zeyd ve diğerlerinin şu açıklamasıdır: Bir adam, kovaları ve ipleri düzeltip hazırlamak için suyun başına arkadaşlarından önce vardığında { فَرَطَ الرَّجُلُ أَصْحَابَهُ يَفْرُطُهُمْ فَرَطًا وَفُرُوطًا } denir. Bir topluluk öncüyü öne sürdüğünde de { أَفْرَطَ الْقَوْمُ الْفَارِطَ } ve { فَرَّطُوهُ } denir. Buna göre O'nun: { مُفْرَطُونَ } kavlinin manası, sanki onlar ateşe önden sevk edilmişlerdir ve kendilerinden sonra girecek olanlar için orada birer öncüdürler.» Sonra Allah Teâlâ, Kureyş müşriklerinden sadır olan böylesi tutumun daha önceki peygamberler -aleyhimüsselâm- hakkında geçmişteki diğer ümmetlerden de sadır olduğunu beyan ederek şöyle buyurdu: { تَاللَّهِ لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ } “Allah'a andolsun ki, senden önceki ümmetlere de [peygamberler] gönderdik; fakat şeytan onlara amellerini süslü gösterdi”. Bu da o kavmin cehaletleri sebebiyle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in maruz kaldığı keder hususunda bir teselli makamındadır. Mutezile şöyle demiştir: Bu ayet, Mücbire'nin (Cebriye'nin) görüşünün bozukluğuna birkaç vecihten delalet eder: Birincisi: Eğer onların amellerinin yaratıcısı Allah Teâlâ olsaydı, [şeytanın] süslemesinin hiçbir faydası olmazdı. İkincisi: Bu süsleme Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla meydana geldiğine göre, bundan ötürü şeytanın yerilmesi caiz olmazdı. Üçüncüsü: Süsleme, insanı fiile sevk eden şeydir; şayet onda fiilin meydana gelişi Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla ise zorunlu olur, dolayısıyla süsleme bir sevk edici (dâî) olamazdı. Dördüncüsü: Onların görüşüne göre, o ameli yaratan [Allah], onlara o amele çağırandan [şeytandan] daha layık bir veli olurdu.
وَالْخَامِسُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَضَافَ التَّزْيِينَ إِلَى الشَّيْطَانِ وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ الْمُزَيِّنُ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى لَكَانَتْ إِضَافَتُهُ إِلَى الشَّيْطَانِ كَذِبًا.
Beşincisi: O Teâlâ süslemeyi şeytana nispet etmiştir; şayet o süsleyen Allah Teâlâ olsaydı, onun şeytana nispet edilmesi bir yalan olurdu.
وَجَوَابُهُ: إِنْ كَانَ مُزَيِّنُ الْقَبَائِحِ فِي أَعْيُنِ الْكُفَّارِ هُوَ الشَّيْطَانُ، فَمُزَيِّنُ تِلْكَ الْوَسَاوِسِ فِي عَيْنِ/ الشَّيْطَانِ إِنْ كَانَ شَيْطَانًا آخَرَ لَزِمَ التَّسَلْسُلُ. وَإِنْ كَانَ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى فَهُوَ الْمَطْلُوبُ.
Bunun cevabı şudur: Şayet kâfirlerin gözünde çirkinlikleri süsleyen şeytan ise, şeytanın gözünde o vesveseleri süsleyen başka bir şeytan ise teselsül gerekir. Eğer Allah Teâlâ ise aranan da zaten budur.
ثم قال تَعَالَى: فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ وَفِيهِ احْتِمَالَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ كُفَّارُ مَكَّةَ وَبِقَوْلِهِ: فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ أَيِ الشَّيْطَانُ وَيَتَوَلَّى إِغْوَاءَهُمْ وَصَرْفَهُمْ عَنْكَ، كَمَا فَعَلَ بِكُفَّارِ الْأُمَمِ قَبْلَكَ فَيَكُونُ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ رَجَعَ عَنْ أَخْبَارِ الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ إِلَى الْأَخْبَارِ عَنْ كُفَّارِ مَكَّةَ. الثَّانِي: أَنَّهُ أَرَادَ بِالْيَوْمِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، يَقُولُ فَهُوَ وَلِيُّ أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا يُزَيِّنُ لَهُمْ أَعْمَالَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَأَطْلَقَ اسْمَ الْيَوْمِ عَلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لِشُهْرَةِ ذَلِكَ الْيَوْمِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ قَوْلِهِ: فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ هُوَ أَنَّهُ لَا وَلِيَّ لَهُمْ ذَلِكَ الْيَوْمَ وَلَا نَاصِرَ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ إِذَا عَايَنُوا الْعَذَابَ وَقَدْ نَزَلَ بِالشَّيْطَانِ كَنُزُولِهِ بِهِمْ، وَرَأَوْا أَنَّهُ لَا مُخَلِّصَ لَهُ مِنْهُ، كَمَا لَا مُخَلِّصَ لَهُمْ مِنْهُ، جَازَ أَنْ يُوَبَّخُوا بِأَنْ يُقَالَ لَهُمْ: هَذَا وَلِيُّكُمُ الْيَوْمَ عَلَى وَجْهِ السُّخْرِيَةِ، ثُمَّ ذَكَرَ تَعَالَى أن مع هذا الوعيد الشديد قد أَقَامَ الْحُجَّةَ وَأَزَاحَ الْعِلَّةَ فَقَالَ: وَما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ إِلَّا لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ وَهُدىً وَرَحْمَةً وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ } “İşte o, bugün de onların velisidir” buyurdu. Bunda iki ihtimal vardır: Birincisi: Bundan murat Mekke kâfirleridir; { فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ } kavliyle de, yani senden önceki ümmetlerin kâfirlerine yaptığı gibi onları saptırmayı ve senden çevirmeyi üstlenen şeytandır; bu takdire göre geçmiş ümmetlerin haberlerinden Mekke kâfirlerinin haberine dönülmüş olur. İkincisi: O, gün ile kıyamet gününü kastetmiştir; yani kıyamet gününde amellerini onlara süsleyen o kâfirlerin velisi odur, demektedir. O günün şöhretinden ötürü kıyamet gününe gün (el-yevm) ismi verilmiştir. { فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ } kavlinden maksat ise, o gün onlar için hiçbir veli ve yardımcının bulunmadığıdır; zira onlar, azabın kendilerine indiği gibi şeytana da indiğini bizzat müşahede edip kendileri için ondan bir kurtuluş olmadığı gibi onun için de bir kurtuluş olmadığını gördüklerinde, alay yollu olarak onlara: «İşte bugün sizin veliniz budur!» denilerek azarlanmaları caizdir. Sonra Allah Teâlâ, bu şiddetli tehditle birlikte hücceti ikame ettiğini ve mazereti ortadan kaldırdığını zikrederek şöyle buyurdu: { وَما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ إِلَّا لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ وَهُدىً وَرَحْمَةً } “Biz bu Kitab'ı sana ancak, hakkında ihtilafa düştükleri şeyi onlara açıklayasın ve bir hidayet ve bir rahmet olsun diye indirdik”. Bunda birkaç mesele vardır:
المسألة الْأُولَى: الْمَعْنَى: أَنَّا مَا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ إِلَّا لِتُبَيِّنَ لَهُمْ بِوَاسِطَةِ بَيَانَاتِ هَذَا الْقُرْآنِ الْأَشْيَاءَ الَّتِي اخْتَلَفُوا فِيهَا، وَالْمُخْتَلِفُونَ هُمْ أَهْلُ الْمِلَلِ وَالْأَهْوَاءِ، وَمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ، هُوَ الدِّينُ مِثْلَ التَّوْحِيدِ وَالشِّرْكِ وَالْجَبْرِ وَالْقَدَرِ، وَإِثْبَاتِ الْمَعَادِ وَنَفْيِهِ، وَمِثْلَ الْأَحْكَامِ، مِثْلَ أَنَّهُمْ حَرَّمُوا أَشْيَاءَ تَحِلُّ كَالْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ وَغَيْرِهِمَا وَحَلَّلُوا أَشْيَاءَ تَحْرُمُ كَالْمَيْتَةِ.
Birinci mesele: Mana şudur: Biz Kur'an'ı sana ancak, bu Kur'an'ın beyanları vasıtasıyla hakkında ihtilafa düştükleri şeyleri onlara açıklayasın diye indirdik. İhtilafa düşenler dinlerin ve hevaların mensuplarıdır; hakkında ihtilafa düştükleri şey ise tevhid ve şirk, cebr ve kader, ahiretin ispatı ve nefyi gibi din hususları ile bahîra ve sâibe ve benzeri helal olan şeyleri haram kılmaları, leş gibi haram olan şeyleri de helal saymaları şeklindeki hükümlerdir.
المسألة الثَّانِيَةُ: اللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِتُبَيِّنَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَفْعَالَ اللَّهِ تَعَالَى مُعَلَّلَةٌ بِالْأَغْرَاضِ، وَنَظِيرُهُ آيَاتٌ كَثِيرَةٌ مِنْهَا قَوْلُهُ: كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ [إِبْرَاهِيمَ: ١] وَقَوْلُهُ: وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ [الذَّارِيَاتِ: ٥٦] .
İkinci mesele: O'nun: { لِتُبَيِّنَ } kavlindeki lâm harfi, Allah Teâlâ'nın fiillerinin gayelerle illetlendirildiğine delalet eder. Bunun benzeri pek çok ayet vardır; bunlardan biri O'nun: { كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ } [İbrâhîm 1] “İnsanları çıkarasın diye sana indirdiğimiz bir Kitap'tır” kavli ve O'nun: { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } [Zâriyât 56] “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım” kavlidir.
وَجَوَابُهُ: أَنَّهُ لَمَّا ثَبَتَ بِالْعَقْلِ امْتِنَاعُ التَّعْلِيلِ وَجَبَ صَرْفُهُ إِلَى التَّأْوِيلِ.
Bunun cevabı şudur: Akılla illetlendirmenin (ta'lîlin) imkânsızlığı sabit olunca, onu teville yorumlamak vacip olmuştur.
المسألة الثَّالِثَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قوله: هُدىً وَرَحْمَةً مَعْطُوفَانِ عَلَى مَحَلِّ قَوْلِهِ: لِتُبَيِّنَ إِلَّا أَنَّهُمَا انْتَصَبَا عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ لَهُمَا، لِأَنَّهُمَا فِعْلَا الَّذِي أَنْزَلَ الْكِتَابَ، وَدَخَلَتِ اللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِتُبَيِّنَ لِأَنَّهُ فِعْلُ الْمُخَاطَبِ لَا فِعْلُ الْمُنْزِلِ، وَإِنَّمَا يَنْتَصِبُ مَفْعُولًا لَهُ مَا كَانَ فِعْلًا لِذَلِكَ الْفَاعِلِ.
Üçüncü mesele: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: O'nun: { هُدىً وَرَحْمَةً } kavli, { لِتُبَيِّنَ } kavlinin mahalline matuftur; ancak bu ikisi Kitab'ı indiren Zât'ın fiili olduğu için mef'ûlün leh olarak nasb edilmiştir. { لِتُبَيِّنَ } kavline ise lâm harfi girmiştir çünkü o, indiren Zât'ın değil muhatabın fiilidir; mef'ûlün leh olarak nasb edilen ise ancak o failin kendi fiili olandır.
المسألة الرَّابِعَةُ: قَالَ الْكَلْبِيُّ: وَصْفُ الْقُرْآنِ بِكَوْنِهِ هُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ، لَا يَنْفِي كَوْنَهُ كَذَلِكَ فِي حَقِّ الْكُلِّ، كَمَا أَنَّ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ [الْبَقَرَةِ: ٢] لَا يَنْفِي كَوْنَهُ هُدًى لِكُلِّ النَّاسِ، كَمَا ذَكَرَهُ فِي قَوْلِهِ: هُدىً لِلنَّاسِ وَبَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى وَالْفُرْقانِ [الْبَقَرَةِ: ١٨٥] وَإِنَّمَا خَصَّ الْمُؤْمِنِينَ بِالذِّكْرِ مِنْ حَيْثُ أَنَّهُمْ قَبِلُوهُ فَانْتَفَعُوا بِهِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها [النَّازِعَاتِ: ٤٥] لِأَنَّهُ إِنَّمَا انْتَفَعَ بِإِنْذَارِهِ هَذَا الْقَوْمُ فَقَطْ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Dördüncü mesele: el-Kelbî şöyle demiştir: Kur'an'ın inanan bir topluluk için hidayet ve rahmet olarak vasfedilmesi, herkes hakkında öyle olmasını nefyetmez; nitekim Allah Teâlâ'nın Bakara Suresi'nin başındaki: { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } [Bakara 2] “Müttakiler için bir hidayettir” kavli, O'nun: { هُدىً لِلنَّاسِ وَبَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى وَالْفُرْقانِ } [Bakara 185] “İnsanlar için bir hidayet, hidayetten ve furkandan apaçık delillerdir” kavlinde zikrettiği üzere onun bütün insanlar için hidayet olmasını nefyetmez. Müminlerin zikre tahsis edilmesi ancak onu kabul edip ondan faydalanmaları yönüyledir; nitekim O'nun: { إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها } [Nâziât 45] “Sen ancak ondan korkanı uyarıcısın” kavlinde olduğu gibidir; zira O'nun uyarısından sadece bu topluluk faydalanmıştır. Doğrusunu Allah bilir.
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٦٥ الى ٦٧]
[Nahl Suresi (16), 65 ila 67. Ayetler]
وَاللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ (٦٥) وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَناً خالِصاً سائِغاً لِلشَّارِبِينَ (٦٦) وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (٦٧)
{ وَاللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ (٦٥) وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَناً خالِصاً سائِغاً لِلشَّارِبِينَ (٦٦) وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (٦٧) } “Allah gökten bir su indirdi de onunla yeryüzünü ölümünden sonra diriltti. Şüphesiz bunda dinleyen bir topluluk için bir ibret vardır. (65) Doğrusu hayvanlarda da sizin için bir ibret vardır. Size onların karınlarındaki fışkı ile kan arasından, içenlerin boğazından kolayca geçen halis bir süt içiriyoruz. (66) Hurma ağaçlarının ve üzüm bağlarının meyvelerinden de hem sarhoş edici bir içki hem de güzel bir rızık elde edersiniz. Şüphesiz bunda aklını kullanan bir topluluk için bir ibret vardır. (67)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَاللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها] اعْلَمْ أَنَّا قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الْمَقْصُودَ الْأَعْظَمَ مِنْ هَذَا الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ تَقْرِيرُ أُصُولٍ أَرْبَعَةٍ: الْإِلَهِيَّاتِ وَالنُّبُوَّاتِ وَالْمَعَادِ، وَإِثْبَاتِ الْقَضَاءِ وَالْقَدَرِ، وَالْمَقْصُودُ الْأَعْظَمُ مِنْ هَذِهِ الْأُصُولِ الْأَرْبَعَةِ تَقْرِيرُ الْإِلَهِيَّاتِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ كُلَّمَا امْتَدَّ الْكَلَامُ فِي فَصْلٍ مِنَ الْفُصُولِ فِي وَعِيدِ الْكُفَّارِ عَادَ إِلَى تَقْرِيرِ الْإِلَهِيَّاتِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَرَادَ ذِكْرَ دَلَائِلِ الْإِلَهِيَّاتِ ابْتَدَأَ بِالْأَجْرَامِ الْفَلَكِيَّةِ، وَثَنَّى بِالْإِنْسَانِ، وَثَلَّثَ بِالْحَيَوَانِ، وَرَبَّعَ بِالنَّبَاتِ، وَخَمَّسَ بِذِكْرِ أَحْوَالِ الْبَحْرِ وَالْأَرْضِ، فَهَهُنَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ لَمَّا عَادَ إِلَى تَقْرِيرِ دَلَائِلِ الْإِلَهِيَّاتِ بَدَأَ أَوَّلًا بِذِكْرِ الْفَلَكِيَّاتِ فَقَالَ: وَاللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ السَّمَاءَ عَلَى وَجْهٍ يَنْزِلُ مِنْهُ الْمَاءُ وَيَصِيرُ ذَلِكَ الْمَاءُ سَبَبًا لِحَيَاةِ الْأَرْضِ، وَالْمُرَادُ بِحَيَاةِ الْأَرْضِ نَبَاتُ الزَّرْعِ وَالشَّجَرِ وَالنَّوْرِ وَالثَّمَرِ بَعْدَ أَنْ كَانَ لَا يُثْمِرُ، وَيَنْفَعُ بَعْدَ أَنْ كَانَ لَا يَنْفَعُ، وَتَقْرِيرُ هَذِهِ الدَّلَائِلِ قَدْ ذَكَرْنَاهُ مِرَارًا كَثِيرَةً.
[Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها } “Allah gökten bir su indirdi de onunla yeryüzünü ölümünden sonra diriltti” kavli hakkında:] Bil ki biz bu yüce Kur'an'ın en büyük maksadının dört aslı ikrar ve teyit etmek olduğunu zikretmiştik: İlahiyat (Allah'ın varlığı ve birliği), nübüvvetler, meâd (ahiret) ve kaza ile kaderin ispatı. Bu dört aslın en büyük maksadı ise İlahiyatı ikrardır. Bu sebepledir ki ne zaman fasıllardan birinde kâfirlere yönelik tehdit hususundaki söz uzasa, dönüp İlahiyatı ikrar etmeye gelir. Biz bu surenin başında, O Teâlâ'nın İlahiyat delillerini zikretmek istediğinde ilkin semavi cisimlerle başladığını, ikinci olarak insanı, üçüncü olarak hayvanı, dördüncü olarak bitkiyi zikrettiğini ve beşinci olarak da deniz ile yeryüzünün hallerini zikrettiğini belirtmiştik. İşte bu ayette de İlahiyat delillerini ikrara geri döndüğünde, öncelikle semavi şeyleri zikretmekle başlayarak: { وَاللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها } “Allah gökten bir su indirdi de onunla yeryüzünü ölümünden sonra diriltti” buyurmuştur. Manası şudur: O Teâlâ göğü, kendisinden su inecek ve o su yeryüzünün hayat bulmasına sebep olacak şekilde yaratmıştır. Yeryüzünün hayat bulmasından murat ise ürün vermezken ekinlerin, ağaçların, çiçeklerin ve meyvelerin bitmesi; fayda vermezken fayda verir hale gelmesidir. Bu delillerin takririni daha önce defalarca zikretmiştik.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ سَمَاعَ إِنْصَافٍ وَتَدَبُّرٍ لِأَنَّ مَنْ لَمْ يَسْمَعْ بِقَلْبِهِ فكأنه أصم لم يسمع.
Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ } “Şüphesiz bunda dinleyen bir topluluk için bir ayet (ibret) vardır” buyurmuştur; yani insafla ve düşünerek dinleyenler için. Zira kalbiyle dinlemeyen kimse sanki duymayan bir sağır gibidir.
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ إلى قوله سائِغاً لِلشَّارِبِينَ] وَالنوع الثَّانِي: مِنَ الدَّلَائِلِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ الِاسْتِدْلَالُ بِعَجَائِبِ أَحْوَالِ الْحَيَوَانَاتِ وَهُوَ قَوْلُهُ:
[Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ } kavlinden { سائِغاً لِلشَّارِبِينَ } kavline kadar olan kısım hakkında:] Bu ayetlerde zikredilen delillerin ikinci türü, hayvanların şaşırtıcı halleriyle istidlalde bulunmaktır; o da O'nun şu kavlidir:
وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ قَدْ ذَكَرْنَا مَعْنَى الْعِبْرَةِ فِي قَوْلِهِ: لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصارِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٣] وَفِيهِ مَسَائِلُ:
{ وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ } “Doğrusu hayvanlarda da sizin için bir ibret vardır; size onların karınlarındakinden içiriyoruz”. Biz O'nun: { لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصارِ } [Âl-i İmrân 13] “Basiret sahipleri için bir ibret vardır” kavlinde ibret (el-ibre) kelimesinin manasını zikretmiştik. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ، وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: نُسْقِيكُمْ بِضَمِّ النُّونِ، وَالْبَاقُونَ بِالْفَتْحِ،
Birinci mesele: İbn Kesîr, Ebû Amr, Âsım'dan Hafs, Hamza ve el-Kisâî nûn harfinin zammesiyle { نُسْقِيكُمْ } (nüskîküm) şeklinde, diğerleri ise fethasıyla [neskîküm] şeklinde okumuşlardır.
أَمَّا مَنْ فَتَحَ النُّونَ فَحُجَّتُهُ ظَاهِرَةٌ تَقُولُ سَقَيْتُهُ حَتَّى رُوِيَ أَسْقِيهِ قَالَ تَعَالَى: وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً [الْإِنْسَانِ: ٢١] وَقَالَ: وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ [الشُّعَرَاءِ: ٧٩] وَقَالَ: وَسُقُوا مَاءً حَمِيماً [مُحَمَّدٍ: ١٥] وَمَنْ ضَمَّ النُّونَ فَهُوَ مِنْ قَوْلِكَ أَسْقَاهُ إِذَا جَعَلَ لَهُ شَرَابًا كَقَوْلِهِ: وَأَسْقَيْناكُمْ مَاءً فُراتاً [الْمُرْسَلَاتِ: ٢٧] وَقَوْلِهِ: فَأَسْقَيْناكُمُوهُ [الْحِجْرِ: ٢٢] وَالْمَعْنَى هاهنا أَنَّا جَعَلْنَاهُ فِي كَثْرَتِهِ وَإِدَامَتِهِ كَالسُّقْيَا، وَاخْتَارَ أَبُو عُبَيْدٍ الضَّمَّ قَالَ لِأَنَّهُ شُرْبٌ دَائِمٌ، وَأَكْثَرُ مَا يُقَالُ فِي هَذَا الْمَقَامِ أَسْقَيْتُ.
Nûn harfini fetha ile okuyanın delili açıktır; suya kanıncaya kadar ona su içirdim manasında { سَقَيْتُهُ حَتَّى رُوِيَ أَسْقِيهِ } denir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً } [İnsân 21] “Rableri onlara tertemiz bir içecek içirmiştir”, { وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ } [Şuarâ 79] “Beni yediren ve içiren O'dur” ve { وَسُقُوا مَاءً حَمِيماً } [Muhammed 15] “ve kaynar bir su içirilenler” buyurmuştur. Nûn harfini zamme ile okuyana gelince, bu senin ona bir içecek kıldığın/hazırladığın zaman söylediğin { أَسْقَاهُ } sözündendir; nitekim O'nun: { وَأَسْقَيْناكُمْ مَاءً فُراتاً } [Mürselât 27] “ve size tatlı bir su içirdik” ve { فَأَسْقَيْناكُمُوهُ } [Hicr 22] “böylece onu size içirdik” kavillerinde olduğu gibidir. Buradaki mana ise: Biz çokluğu ve sürekliliği sebebiyle onu içecek kıldık, şeklindedir. Ebû Ubeyd zamme ile okuyuşu tercih etmiş ve: «Çünkü o devamlı bir içmedir; bu makamda en çok söylenen de { أَسْقَيْتُ } ifadesidir» demiştir.
المسألة الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: مِمَّا فِي بُطُونِهِ الضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الْأَنْعَامِ فَكَانَ الْوَاجِبُ أَنْ يُقَالَ مِمَّا فِي بُطُونِهَا، وَذَكَرَ النَّحْوِيُّونَ فِيهِ وُجُوهًا: الأول: أن لفظ الأنعام لفظ مُفْرِدٌ وُضِعَ لِإِفَادَةِ جَمْعٍ، كَالرَّهْطِ وَالْقَوْمِ وَالْبَقَرِ وَالنَّعَمِ، فَهُوَ بِحَسَبِ اللَّفْظِ لَفْظٌ مُفْرَدٌ فَيَكُونُ ضَمِيرُهُ ضَمِيرَ الْوَاحِدِ، وَهُوَ التَّذْكِيرُ، وَبِحَسَبِ الْمَعْنَى جَمْعٌ فَيَكُونُ ضَمِيرُهُ ضَمِيرَ الْجَمْعِ، وَهُوَ التَّأْنِيثُ، فلهذا السبب قال هاهنا فِي بُطُونِهِ، وَقَالَ فِي سُورَةِ الْمُؤْمِنِينَ: فِي بُطُونِها [المؤمنون: ٢١] . الثَّانِي: قَوْلُهُ: فِي بُطُونِهِ أَيْ فِي بُطُونِ مَا ذَكَرْنَا، وَهَذَا جَوَابُ الْكِسَائِيِّ. قَالَ الْمُبَرِّدُ: هَذَا شَائِعٌ فِي الْقُرْآنِ. قَالَ تَعَالَى: فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ هَذَا رَبِّي [الْأَنْعَامِ: ٧٨] يعني هذا الشيء الطالع ربي. وقال: كَلَّا إِنَّها تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ [المدثر: ٥٤، ٥٥] أَيْ ذَكَرَ هَذَا الشَّيْءَ.
İkinci mesele: O'nun: { مِمَّا فِي بُطُونِهِ } “onun karınlarındakinden” kavlindeki zamir en'âm (ehli hayvanlar) kelimesine dönmektedir; bu durumda { مِمَّا فِي بُطُونِهَا } (onların karınlarındakinden) denilmesi gerekirdi. Nahivciler bunda birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: En'âm (الْأَنْعَام) lafzı; “raht” (topluluk), “kavm” (toplum), “bakar” (sığır) ve “ne‘am” (deve ve davarlar) gibi çoğul anlam ifade etmek üzere konulmuş tekil bir lafzdır. Dolayısıyla lafız bakımından tekil bir lafızdır ve zamiri de tekil zamiri olup müzekkerdir; mana bakımından ise çoğuldur ve zamiri çoğul zamiri olup müennestir. İşte bu sebeple burada { فِي بُطُونِهِ } [müzekker zamirle] buyurmuş, Mü’minûn Suresi'nde ise { فِي بُطُونِها } [Mü’minûn 21 - müennes zamirle] buyurmuştur. İkincisi: O'nun: { فِي بُطُونِهِ } kavli, yani «zikrettiğimiz şeyin karınlarında» demektir; bu el-Kisâî’nin cevabıdır. el-Müberred şöyle demiştir: «Bu, Kur'an'da yaygındır.» Nitekim Allah Teâlâ: { فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ هَذَا رَبِّي } [En‘âm 78] “Güneşi doğarken görünce: «İşte bu benim Rabbim» dedi” buyurmuştur; yani doğan bu şey benim Rabbimdir, demektir. Yine: { كَلَّا إِنَّها تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ } [Müddessir 54-55] “Hayır, şüphesiz o bir öğüttür; dileyen onu düşünüp öğüt alır” buyurmuştur; yani bu şeyi hatırlayıp öğüt alır, demektir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا إِنَّمَا يَجُوزُ فِيمَا يَكُونُ تَأْنِيثُهُ غَيْرَ حَقِيقِيٍّ، أَمَّا الَّذِي يَكُونُ تَأْنِيثُهُ حَقِيقِيًّا، فَلَا يَجُوزُ، فَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ فِي مُسْتَقِيمِ الْكَلَامِ أَنْ يقال جاريتك ذهب، ولا غلامك ذهب عَلَى تَقْدِيرٍ أَنْ نَحْمِلَهُ عَلَى النَّسَمَةِ. الثَّالِثُ:
Bil ki bu durum ancak müennesliği hakiki olmayan şeylerde caizdir; hakiki müennes olanlarda ise caiz değildir. Zira düzgün bir kelamda şahsı kastettiğimiz takdiriyle bile olsa «Cariyen gitti» [anlamında müzekker fiille] { جاريتك ذهب } denilmesi caiz olmadığı gibi { غلامك ذهب } de denilmez. Üçüncüsü:
أَنَّ فِيهِ إِضْمَارًا، وَالتَّقْدِيرُ: نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ اللَّبَنَ إِذْ لَيْسَ كُلُّهَا ذَاتَ لَبَنٍ.
Onda bir gizleme (idmâr) vardır; takdiri ise: «Onların sütlü olanlarının karınlarındakinden size süt içiriyoruz» şeklindedir, zira hayvanların hepsi sütlü değildir.
المسألة الثَّالِثَةُ: الْفَرْثُ: سِرْجِينُ الْكَرِشِ. رَوَى الْكَلْبِيُّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: إِذَا اسْتَقَرَّ الْعَلَفُ فِي الْكَرِشِ صَارَ أَسْفَلُهُ فَرْثًا وَأَعْلَاهُ دَمًا وَأَوْسَطُهُ لَبَنًا، فَيَجْرِي الدَّمُ فِي الْعُرُوقِ وَاللَّبَنُ فِي الضَّرْعِ، وَيَبْقَى الْفَرْثُ كَمَا هُوَ، فَذَاكَ هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَناً خالِصاً لَا يَشُوبُهُ الدَّمُ وَلَا الْفَرْثُ.
Üçüncü mesele: Fers (الْفَرْثُ): İşkembedeki dışkıdır. el-Kelbî, Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Yem işkembeye yerleştiğinde onun alt kısmı fers (dışkı), üst kısmı kan, orta kısmı ise süt olur. Kan damarlarda, süt memede akar; fers ise olduğu gibi kalır.» İşte Allah Teâlâ'nın: { مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَناً خالِصاً } “fışkı ile kan arasından, halis bir süt” kavli budur; ona ne kan karışır ne de fışkı.
وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: الدَّمُ وَاللَّبَنُ لَا يَتَوَلَّدَانِ الْبَتَّةَ فِي الْكَرِشِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ الْحِسُّ فَإِنَّ هَذِهِ الْحَيَوَانَاتِ تُذْبَحُ ذَبْحًا مُتَوَالِيًا، وَمَا رَأَى أَحَدٌ فِي كَرِشِهَا لَا دَمًا وَلَا لَبَنًا، وَلَوْ كَانَ تَوَلُّدُ الدَّمِ وَاللَّبَنِ فِي الْكِرْشِ لَوَجَبَ أَنْ يُشَاهَدَ ذَلِكَ فِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ، وَالشَّيْءُ الَّذِي دَلَّتِ الْمُشَاهَدَةُ عَلَى فَسَادِهِ لَمْ يَجُزِ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ، بَلِ الْحَقُّ أَنَّ الْحَيَوَانَ إِذَا تَنَاوَلَ الْغِذَاءَ وَصَلَ ذَلِكَ الْعَلَفُ إِلَى مَعِدَتِهِ إِنْ كَانَ إِنْسَانًا، وَإِلَى كَرِشِهِ إِنْ كَانَ مِنَ الْأَنْعَامِ وَغَيْرِهَا، فَإِذَا طُبِخَ وَحَصَلَ الْهَضْمُ الْأَوَّلُ فِيهِ فَمَا كَانَ مِنْهُ صَافِيًا انْجَذَبَ إِلَى الْكَبِدِ، وَمَا كَانَ كَثِيفًا نَزَلَ إِلَى الْأَمْعَاءِ، ثُمَّ ذَلِكَ الَّذِي يَحْصُلُ مِنْهُ فِي الْكَبِدِ يَنْطَبِخُ فِيهَا/ وَيَصِيرُ دَمًا، وَذَلِكَ هُوَ الْهَضْمُ الثَّانِي، وَيَكُونُ ذَلِكَ الدَّمُ مَخْلُوطًا بِالصَّفْرَاءِ وَالسَّوْدَاءِ وَزِيَادَةِ الْمَائِيَّةِ، أَمَّا الصَّفْرَاءُ فَتَذْهَبُ إِلَى الْمَرَارَةِ، وَالسَّوْدَاءُ إِلَى الطِّحَالِ، وَالْمَاءُ إِلَى الْكُلْيَةِ، وَمِنْهَا إِلَى الْمَثَانَةِ، وَأَمَّا ذَلِكَ الدَّمُ فَإِنَّهُ يَدْخُلُ فِي الْأَوْرِدَةِ، وَهِيَ الْعُرُوقُ النَّابِتَةُ مِنَ الْكَبِدِ، وَهُنَاكَ يَحْصُلُ الْهَضْمُ الثَّالِثُ، وَبَيْنَ الْكَبِدِ وَبَيْنَ الضَّرْعِ عُرُوقٌ كَثِيرَةٌ فَيَنْصَبُّ الدَّمُ فِي تِلْكَ الْعُرُوقِ إِلَى الضَّرْعِ، وَالضَّرْعُ لَحْمٌ غُدَدِيٌّ رَخْوٌ أَبْيَضُ فَيُقَلِّبُ اللَّهُ تَعَالَى الدَّمَ عِنْدَ انْصِبَابِهِ إِلَى ذَلِكَ اللَّحْمِ الْغُدَدِيِّ الرَّخْوِ الْأَبْيَضِ مِنْ صُورَةِ الدَّمِ إِلَى صُورَةِ اللَّبَنِ فَهَذَا هُوَ الْقَوْلُ الصَّحِيحُ فِي كَيْفِيَّةِ تَوَلُّدِ اللَّبَنِ.
Bir kimse şöyle diyebilir: Kan ve süt kesinlikle işkembede meydana gelmez; bunun delili duyulardır. Zira bu hayvanlar peş peşe boğazlanmaktadır ve hiç kimse onların işkembesinde ne kan ne de süt görmüştür. Eğer kan ve sütün oluşumu işkembede olsaydı, bazı durumlarda bunun müşahede edilmesi gerekirdi. Müşahedenin bozukluğuna delalet ettiği bir şeye meyletmek ise caiz değildir. Bilakis hakikat şudur: Hayvan gıdayı aldığında, insan ise o yem midesine, ehli hayvan ve benzerleri ise işkembesine ulaşır. Orada pişip birinci sindirim meydana geldiğinde, ondan saf olan kısım karaciğere çekilir; yoğun/posa olan kısım ise bağırsaklara iner. Sonra karaciğerde hasıl olan o kısım orada pişer ve kan haline gelir ki bu da ikinci sindirimdir. Bu kan sarı safra, kara safra ve fazla sululuk ile karışık olur. Sarı safra öd kesesine, kara safra dalağa, su böbreğe ve oradan da mesaneye gider. O kana gelince, karaciğerden çıkan damarlar olan toplardamarlara girer ve orada üçüncü sindirim gerçekleşir. Karaciğer ile meme arasında ise birçok damar vardır; kan bu damarlardan memeye dökülür. Meme ise bezli, yumuşak ve beyaz bir ettir; Allah Teâlâ kan o bezli, yumuşak ve beyaz ete döküldüğünde onu kan suretinden süt suretine dönüştürür. Sütün oluşum keyfiyeti hakkındaki doğru görüş işte budur.
فَإِنْ قِيلَ: فَهَذِهِ الْمَعَانِي حَاصِلَةٌ فِي الْحَيَوَانِ الذَّكَرِ فَلِمَ لَمْ يَحْصُلْ مِنْهُ اللَّبَنُ؟
Eğer: «Bu manalar erkek hayvanda da bulunmaktadır; öyleyse onda niçin süt meydana gelmemektedir?» denilirse,
قُلْنَا: الْحِكْمَةُ الْإِلَهِيَّةُ اقْتَضَتْ تَدْبِيرَ كُلِّ شَيْءٍ عَلَى الوجه اللَّائِقِ بِهِ الْمُوَافِقِ لِمَصْلَحَتِهِ، فَمِزَاجُ الذَّكَرِ مِنْ كُلِّ حَيَوَانٍ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ حَارًّا يَابِسًا، وَمِزَاجُ الْأُنْثَى يَجِبُ أَنْ يَكُونَ بَارِدًا رَطْبًا، وَالْحِكْمَةُ فِيهِ أَنَّ الْوَلَدَ إِنَّمَا يَتَكَوَّنُ فِي دَاخِلِ بَدَنِ الْأُنْثَى، فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ الْأُنْثَى مُخْتَصَّةً بِمَزِيدِ الرُّطُوبَاتِ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْوَلَدَ إِنَّمَا يَتَوَلَّدُ مِنَ الرُّطُوبَاتِ، فَوَجَبَ أَنْ يَحْصُلَ فِي بَدَنِ الْأُنْثَى رُطُوبَاتٌ كَثِيرَةٌ لِتَصِيرَ مَادَّةً لِتَوَلُّدِ الْوَلَدِ. وَالثَّانِي: أَنَّ الْوَلَدَ إِذَا كَبِرَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ بَدَنُ الْأُمِّ قَابِلًا لِلتَّمَدُّدِ حَتَّى يَتَّسِعَ لِذَلِكَ الْوَلَدِ، فَإِذَا كَانَتِ الرُّطُوبَاتُ غَالِبَةً عَلَى بَدَنِ الْأُمِّ كَانَ بَدَنُهَا قَابِلًا لِلتَّمَدُّدِ، فَيَتَّسِعُ لِلْوَلَدِ، فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّهُ تَعَالَى خَصَّ بَدَنَ الْأُنْثَى مِنْ كُلِّ حَيَوَانٍ بِمَزِيدِ الرُّطُوبَاتِ لِهَذِهِ الْحِكْمَةِ، ثُمَّ إِنَّ الرُّطُوبَاتِ الَّتِي كَانَتْ تَصِيرُ مَادَّةً لِازْدِيَادِ بَدَنِ الْجَنِينِ حِينَ كَانَ فِي رَحِمِ الْأُمِّ، فَعِنْدَ انْفِصَالِ الْجَنِينِ تَنْصَبُّ إِلَى الثَّدْيِ وَالضَّرْعِ لِيَصِيرَ مَادَّةً لِغِذَاءِ ذَلِكَ الطِّفْلِ الصَّغِيرِ.
Biz deriz ki: İlahi hikmet her şeyin kendisine layık ve maslahatına uygun bir veçhile tedbir edilmesini iktiza etmiştir. Her hayvandan erkeğin mizacının sıcak ve kuru, dişinin mizacının ise soğuk ve nemli olması gerekir. Bundaki hikmet şudur: Yavru ancak dişinin bedeninin içinde oluşur. Bu sebeple dişinin iki vecihten dolayı fazla nem ve sıvılara sahip kılınması vacip olmuştur: Birincisi: Yavru ancak sıvılardan meydana gelir; bu yüzden yavrunun oluşumuna madde olması için dişi bedeninde çokça sıvıların bulunması gerekmiştir. İkincisi: Yavru büyüdüğünde, o yavruyu alabilecek kadar genişlemesi için annenin bedeninin esnemeye müsait olması gerekmiştir. Sıvılar anne bedenine galip olduğunda ise bedeni esnemeye müsait olur ve yavru için genişler. Zikrettiğimiz şeylerle sabit oldu ki O Teâlâ her hayvanın dişi bedenini bu hikmetten ötürü fazla sıvılara tahsis etmiştir. Sonra anne rahminde iken ceninin bedeninin büyümesine madde olan bu sıvılar, cenin ayrıldığında o küçük yavrunun gıdasına madde olması için göğse ve memeye dökülür.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَاعْلَمْ أَنَّ السَّبَبَ الَّذِي لِأَجْلِهِ يَتَوَلَّدُ اللَّبَنُ مِنَ الدَّمِ فِي حَقِّ الْأُنْثَى غَيْرُ حَاصِلٍ فِي حَقِّ الذَّكَرِ فَظَهَرَ الْفَرْقُ.
Bunu anladığında bil ki, dişide sütün kandan meydana gelmesine sebep olan durum erkekte bulunmamaktadır; böylece aradaki fark ortaya çıkmış olur.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا التَّصْوِيرَ فَنَقُولُ: الْمُفَسِّرُونَ قَالُوا: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ هُوَ أَنَّ هَذِهِ الثَّلَاثَةَ تَتَوَلَّدُ فِي مَوْضِعٍ وَاحِدٍ، فَالْفَرْثُ يَكُونُ فِي أَسْفَلِ الْكَرِشِ، وَالدَّمُ يَكُونُ فِي أَعْلَاهُ، وَاللَّبَنُ يَكُونُ فِي الْوَسَطِ، وَقَدْ دَلَلْنَا عَلَى أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ عَلَى خِلَافِ الْحِسِّ وَالتَّجْرِبَةِ، وَلِأَنَّ الدَّمَ لَوْ كَانَ يَتَوَلَّدُ فِي أَعْلَى الْمَعِدَةِ وَالْكَرِشِ كَانَ يَجِبُ إِذَا قَاءَ أَنْ يَقِيءَ الدَّمَ وَذَلِكَ بَاطِلٌ قَطْعًا. وَأَمَّا نَحْنُ فَنَقُولُ: الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ هُوَ أَنَّ اللَّبَنَ إِنَّمَا يَتَوَلَّدُ مِنْ بَعْضِ أَجْزَاءِ الدَّمِ، وَالدَّمُ إِنَّمَا يَتَوَلَّدُ مِنَ الْأَجْزَاءِ اللَّطِيفَةِ الَّتِي فِي الْفَرْثِ، وَهُوَ الْأَشْيَاءُ الْمَأْكُولَةُ الْحَاصِلَةُ فِي الْكَرِشِ، وَهَذَا اللَّبَنُ مُتَوَلِّدٌ مِنَ الْأَجْزَاءِ الَّتِي كَانَتْ حَاصِلَةً فِيمَا بَيْنَ الْفَرْثِ أَوَّلًا، ثُمَّ كَانَتْ حَاصِلَةً فِيمَا بَيْنَ الدَّمِ ثَانِيًا، فَصَفَّاهُ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ تِلْكَ الْأَجْزَاءِ الْكَثِيفَةِ الْغَلِيظَةِ، وَخَلَقَ فِيهَا الصِّفَاتِ الَّتِي بِاعْتِبَارِهَا صَارَتْ لَبَنًا مُوَافِقًا لِبَدَنِ الطِّفْلِ، فَهَذَا مَا حَصَّلْنَاهُ فِي هَذَا الْمَقَامِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bu tasviri kavradığında deriz ki: Müfessirler O'nun: { مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ } kavlinden maksadın bu üç şeyin aynı mahalde meydana gelmesi olduğunu söylemişlerdir; fers (dışkı) işkembenin altında, kan üstünde, süt ise ortasında yer alır. Biz ise bu sözün duyuya ve tecrübeye aykırı olduğunu delillendirdik. Zira kan midenin ve işkembenin üstünde meydana gelseydi, [hayvan] kustuğu zaman kan kusması gerekirdi ki bu kesinlikle batıldır. Bize gelince biz şöyle deriz: Ayetten murat, sütün ancak kanın bazı cüzlerinden, kanın ise ancak fersteki -yani işkembede hasıl olan yenmiş maddelerdeki- latif cüzlerden meydana geldiğidir. Bu süt, evvela fersin arasında bulunan, saniyen kanın arasında bulunan cüzlerden meydana gelmiştir; Allah Teâlâ onu o kesif ve kaba cüzlerden arındırmış ve onda çocuğun bedenine uygun bir süt olmasını sağlayan vasıfları yaratmıştır. Bu makamda elde ettiğimiz netice budur; en doğrusunu Allah bilir.
المسألة الرَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّ حُدُوثَ اللَّبَنِ فِي الثَّدْيِ وَاتِّصَافَهُ بِالصِّفَاتِ الَّتِي بِاعْتِبَارِهَا يَكُونُ مُوَافِقًا لِتَغْذِيَةِ الصَّبِيِّ مُشْتَمِلٌ عَلَى حِكَمٍ عَجِيبَةٍ وَأَسْرَارٍ بَدِيعَةٍ، يَشْهَدُ صَرِيحُ الْعَقْلِ بِأَنَّهَا لَا تَحْصُلُ إِلَّا بِتَدْبِيرِ الْفَاعِلِ الْحَكِيمِ وَالْمُدَبِّرِ الرَّحِيمِ، وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ فِي أَسْفَلِ الْمَعِدَةِ مَنْفَذًا يَخْرُجُ مِنْهُ ثِقَلُ الْغِذَاءِ، فَإِذَا تَنَاوَلَ الْإِنْسَانُ غِذَاءً أَوْ شَرْبَةً رَقِيقَةً انْطَبَقَ ذَلِكَ الْمَنْفَذُ انْطِبَاقًا كُلِّيًّا لَا يَخْرُجُ مِنْهُ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ الْمَأْكُولِ وَالْمَشْرُوبِ إِلَى أَنْ يَكْمُلَ انْهِضَامُهُ فِي الْمَعِدَةِ وَيَنْجَذِبُ مَا صَفَا مِنْهُ إِلَى الْكَبِدِ وَيَبْقَى الثِّقَلُ هُنَاكَ، فَحِينَئِذٍ يَنْفَتِحُ ذَلِكَ الْمَنْفَذُ وَيُتْرَكُ مِنْهُ ذَلِكَ الثِّقَلُ، وَهَذَا مِنَ الْعَجَائِبِ الَّتِي لَا يُمْكِنُ حُصُولُهَا إِلَّا بِتَدْبِيرِ الْفَاعِلِ الْحَكِيمِ، لِأَنَّهُ مَتَّى كَانَتِ الْحَاجَةُ إِلَى بَقَاءِ الْغِذَاءِ فِي الْمَعِدَةِ حَاصِلَةً انْطَبَقَ ذَلِكَ الْمَنْفَذُ، وَإِذَا حَصَلَتِ الْحَاجَةُ إِلَى خُرُوجِ ذَلِكَ الْجِسْمِ عَنِ الْمَعِدَةِ انْفَتَحَ، فَحُصُولُ الِانْطِبَاقِ تَارَةً وَالِانْفِتَاحُ أُخْرَى، بِحَسَبِ الْحَاجَةِ وَتَقْدِيرِ الْمَنْفَعَةِ، مِمَّا لَا يَتَأَتَّى إِلَّا بِتَقْدِيرِ الْفَاعِلِ الْحَكِيمِ. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى أَوْدَعَ فِي الْكَبِدِ قُوَّةً تَجْذِبُ الْأَجْزَاءَ اللَّطِيفَةَ الْحَاصِلَةَ فِي ذَلِكَ الْمَأْكُولِ أَوِ الْمَشْرُوبِ، وَلَا تَجْذِبُ الْأَجْزَاءَ الْكَثِيفَةَ، وَخَلَقَ فِي الْأَمْعَاءِ قُوَّةً تَجْذِبُ تِلْكَ الْأَجْزَاءَ الْكَثِيفَةَ الَّتِي هِيَ الثِّقَلُ، وَلَا تَجْذِبُ الْأَجْزَاءَ اللَّطِيفَةَ الْبَتَّةَ. وَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ بِالْعَكْسِ لَاخْتَلَفَتْ مَصْلَحَةُ الْبَدَنِ وَلَفَسَدَ نِظَامُ هَذَا التَّرْكِيبِ.
Dördüncü mesele: Bil ki memede sütün meydana gelmesi ve çocuğun beslenmesine uygun olmasını sağlayan vasıflarla nitelenmesi, sarih aklın ancak Hakîm bir Failin ve Rahîm bir Müdebbirin tedbiriyle meydana gelebileceğine şehadet ettiği şaşırtıcı hikmetler ve eşsiz sırlar içermektedir. Bunun beyanı birkaç yöndendir: Birincisi: O Teâlâ midenin alt kısmında gıdanın posasının çıkacağı bir menfez yaratmıştır. İnsan bir gıda yahut sıvı bir içecek aldığında, o menfez midede sindirimi tamamlanıp ondan saf olan kısım karaciğere çekilinceye ve posa orada kalıncaya kadar o yiyecek ve içecekten hiçbir şey çıkmayacak şekilde bütünüyle kapanır. İşte o vakit bu menfez açılır ve o posa oradan salınır. Bu, ancak Hakîm bir Failin tedbiriyle gerçekleşmesi mümkün olan şaşırtıcı durumlardandır; zira gıdanın midede kalmasına ihtiyaç olduğu sürece o menfez kapanır, o cismin mideden çıkmasına ihtiyaç hasıl olduğunda ise açılır. İhtiyaca ve menfaat takdirine göre bir defasında kapanması, diğer defasında açılması ancak Hakîm bir Failin takdiriyle kabil olabilen şeylerdendir. İkincisi: O Teâlâ karaciğere o yiyecek veya içecekte bulunan latif cüzleri çeken ve kesif cüzleri çekmeyen bir kuvvet yerleştirmiştir; bağırsaklara da posa olan o kesif cüzleri çeken ve latif cüzleri kesinlikle çekmeyen bir kuvvet yaratmıştır. Şayet durum bunun aksi olsaydı, bedenin maslahatı bozulur ve bu bünyenin nizamı fesada uğrardı.
الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَوْدَعَ فِي الْكَبِدِ قُوَّةً هَاضِمَةً طَابِخَةً، حَتَّى أَنَّ تِلْكَ الْأَجْزَاءَ اللَّطِيفَةَ تَنْطَبِخُ فِي الْكَبِدِ وَتَنْقَلِبُ دَمًا، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَوْدَعَ فِي الْمَرَارَةِ قُوَّةً جَاذِبَةً لِلصَّفْرَاءِ، وَفِي الطِّحَالِ قُوَّةً جَاذِبَةً لِلسَّوْدَاءِ، وَفِي الْكُلْيَةِ قُوَّةً جاذبة
Üçüncüsü: O Teâlâ karaciğere sindirici ve pişirici bir kuvvet yerleştirmiştir; öyle ki o latif cüzler karaciğerde pişer ve kana dönüşür. Sonra O Teâlâ öd kesesine sarı safrayı çekici bir kuvvet, dalağa kara safrayı çekici bir kuvvet, böbreğe de çekici bir kuvvet yerleştirmiştir
لِزِيَادَةِ الْمَائِيَّةِ، حَتَّى يَبْقَى الدَّمُ الصَّافِي الْمُوَافِقُ لِتَغْذِيَةِ الْبَدَنِ. وَتَخْصِيصُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَعْضَاءِ بِتِلْكَ الْقُوَّةِ وَالْخَاصِّيَّةِ لَا يُمْكِنُ إِلَّا بِتَقْدِيرِ الْحَكِيمِ الْعَلِيمِ. الرَّابِعُ: أَنَّ فِي الْوَقْتِ الَّذِي يَكُونُ الْجَنِينُ فِي رَحِمِ الْأُمِّ يَنْصَبُّ مِنْ ذَلِكَ الدَّمِ نَصِيبٌ وَافِرٌ إِلَيْهِ حَتَّى يَصِيرَ مَادَّةً لِنُمُوِّ أَعْضَاءِ ذَلِكَ الْوَلَدِ وَازْدِيَادِهِ، فَإِذَا انْفَصَلَ ذَلِكَ الْجَنِينُ عَنِ الرَّحِمِ يَنْصَبُّ ذَلِكَ النَّصِيبُ إِلَى جَانِبِ الثَّدْيِ لِيَتَوَلَّدَ مِنْهُ اللَّبَنُ الَّذِي يَكُونُ غِذَاءً لَهُ، فَإِذَا كَبِرَ الْوَلَدُ لَمْ يَنْصَبَّ ذَلِكَ النَّصِيبُ لَا إِلَى الرَّحِمِ وَلَا إِلَى الثَّدْيِ، بَلْ يَنْصَبُّ عَلَى مَجْمُوعِ بَدَنِ الْمُتَغَذِّي، فَانْصِبَابُ ذَلِكَ الدَّمِ فِي كُلِّ وَقْتٍ إِلَى عُضْوٍ آخَرَ انْصِبَابًا مُوَافِقًا لِلْمَصْلَحَةِ وَالْحِكْمَةِ لَا يَتَأَتَّى إِلَّا بِتَدْبِيرِ الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ الْحَكِيمِ. وَالْخَامِسُ: أَنَّ عِنْدَ تَوَلُّدِ اللَّبَنِ فِي الضَّرْعِ أَحْدَثَ تَعَالَى فِي حَلَمَةِ الثَّدْيِ ثُقُوبًا صَغِيرَةً وَمَسَامَّ ضَيِّقَةً، وَجَعَلَهَا بِحَيْثُ إِذَا اتَّصَلَ الْمَصُّ أَوِ الْحَلْبُ بِتِلْكَ الْحَلَمَةِ انْفَصَلَ اللَّبَنُ عَنْهَا فِي تِلْكَ الْمَسَامِّ الضَّيِّقَةِ، وَلَمَّا كَانَتْ تِلْكَ الْمَسَامُّ ضَيِّقَةً جِدًّا، فَحِينَئِذٍ لَا يَخْرُجُ مِنْهَا إِلَّا مَا كَانَ فِي غَايَةِ الصَّفَاءِ وَاللَّطَافَةِ، وَأَمَّا الْأَجْزَاءُ الْكَثِيفَةُ فَإِنَّهُ لَا يُمْكِنُهَا الْخُرُوجُ مِنْ تِلْكَ الْمَنَافِذِ الضَّيِّقَةِ فَتَبْقَى فِي الدَّاخِلِ. وَالْحِكْمَةُ فِي إِحْدَاثِ تِلْكَ الثُّقُوبِ الصَّغِيرَةِ، وَالْمَنَافِذِ الضَّيِّقَةِ فِي رَأْسِ حَلَمَةِ الثَّدْيِ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ كَالْمِصْفَاةِ، فَكُلُّ مَا كَانَ لَطِيفًا/ خَرَجَ، وَكُلُّ مَا كَانَ كَثِيفًا احْتَبَسَ فِي الدَّاخِلِ وَلَمْ يَخْرُجْ، فَبِهَذَا الطَّرِيقِ يَصِيرُ ذَلِكَ اللَّبَنُ خَالِصًا مُوَافِقًا لِبَدَنِ الصَّبِيِّ سَائِغًا لِلشَّارِبِينَ. السَّادِسُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَلْهَمَ ذَلِكَ الصَّبِيَّ إِلَى الْمَصِّ، فَإِنَّ الْأُمَّ كُلَّمَا أَلْقَمَتْ حَلَمَةَ الثَّدْيِ فِي فَمِ الصَّبِيِّ فَذَلِكَ الصَّبِيُّ فِي الْحَالِ يَأْخُذُ فِي الْمَصِّ، فَلَوْلَا أَنَّ الْفَاعِلَ الْمُخْتَارَ الرَّحِيمَ أَلْهَمَ ذَلِكَ الطِّفْلَ الصَّغِيرَ ذَلِكَ الْعَمَلَ الْمَخْصُوصَ، وَإِلَّا لَمْ يَحْصُلِ الِانْتِفَاعُ بِتَخْلِيقِ ذَلِكَ اللَّبَنِ فِي الثَّدْيِ. السَّابِعُ: أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا خَلَقَ اللَّبَنَ مِنْ فَضْلَةِ الدم، وإنما خلق الدم من الغذاء الذي يتناوله الحيوان، فالشاة لما تناولت العشب والماء فالله تعالى خَلَقَ الدَّمَ مِنْ لَطِيفِ تِلْكَ الْأَجْزَاءِ، ثُمَّ خَلَقَ اللَّبَنَ مِنْ بَعْضِ أَجْزَاءِ ذَلِكَ الدَّمِ، ثُمَّ إِنَّ اللَّبَنَ حَصَلَتْ فِيهِ أَجْزَاءٌ ثَلَاثَةٌ عَلَى طَبَائِعَ مُتَضَادَّةٍ، فَمَا فِيهِ مِنَ الدُّهْنِ يَكُونُ حَارًّا رَطْبًا، وَمَا فِيهِ مِنَ الْمَائِيَّةِ يَكُونُ بَارِدًا رَطْبًا، وَمَا فِيهِ مِنَ الْجُبْنِيَّةِ يَكُونُ بَارِدًا يَابِسًا، وَهَذِهِ الطَّبَائِعُ مَا كَانَتْ حَاصِلَةً فِي ذَلِكَ الْعُشْبِ الَّذِي تَنَاوَلَتْهُ الشَّاةُ، فَظَهَرَ بِهَذَا أَنَّ هَذِهِ الْأَجْسَامَ لَا تَزَالُ تَنْقَلِبُ مِنْ صِفَةٍ إِلَى صِفَةٍ وَمِنْ حَالَةٍ إِلَى حَالَةٍ، مَعَ أَنَّهُ لَا يُنَاسِبُ بَعْضُهَا بَعْضًا وَلَا يُشَاكِلُ بَعْضُهَا بَعْضًا، وَعِنْدَ ذَلِكَ يَظْهَرُ أَنَّ هَذِهِ الْأَحْوَالَ إِنَّمَا تَحْدُثُ بِتَدْبِيرِ فَاعِلٍ حَكِيمٍ رَحِيمٍ يُدَبِّرُ أَحْوَالَ هَذَا الْعَالَمِ عَلَى وَفْقِ مَصَالِحِ الْعِبَادِ، فَسُبْحَانَ مَنْ تَشْهَدُ جَمِيعُ ذَرَّاتِ الْعَالَمِ الْأَعْلَى وَالْأَسْفَلِ بِكَمَالِ قُدْرَتِهِ وَنِهَايَةِ حِكْمَتِهِ وَرَحْمَتِهِ، لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ.
ki fazla suyu çeksin de geriye bedenin beslenmesine uygun saf kan kalsın. Bu organların her birini o kuvvet ve özellikle tahsis etmek ancak Hakîm ve Alîm olanın takdiriyle mümkündür. Dördüncüsü: Cenin anne rahminde bulunduğu vakitte, o kandan bol bir pay o yavrunun organlarının büyümesine ve gelişmesine madde olsun diye ona dökülür; o cenin rahimden ayrıldığında ise bu pay, ona gıda olacak sütün kendisinden meydana gelmesi için meme tarafına dökülür. Çocuk büyüdüğünde ise bu pay ne rahme ne de memeye dökülür; bilakis beslenen kimsenin bedeninin tamamına dağılır. O kanın her vakitte maslahat ve hikmete uygun bir şekilde bir başka organa dökülmesi ancak Muhtâr ve Hakîm bir Failin tedbiriyle kabil olur. Beşincisi: Memede sütün oluşumu sırasında O Teâlâ meme ucunda küçük delikler ve dar gözenekler meydana getirmiş ve bunları öyle bir şekilde kılmıştır ki o meme ucuna emme veya sağma temas ettiğinde süt o dar gözeneklerden ayrılıp çıkar. Bu gözenekler son derece dar olduğu için oradan ancak son derece saf ve latif olan kısım çıkar; kesif cüzlere gelince onların o dar menfezlerden çıkması mümkün olmaz ve içeride kalırlar. Meme ucunun başında bu küçük deliklerin ve dar menfezlerin yaratılmasındaki hikmet, bunun bir süzgeç gibi olmasıdır; böylece latif olan her şey dışarı çıkar, kesif olan her şey ise içeride tutulur ve çıkamaz. Bu yolla o süt halis, çocuğun bedenine uygun ve içenlerin boğazından kolayca geçen bir hale gelir. Altıncısı: O Teâlâ o çocuğu emmeye sevk etmiştir (ilham etmiştir); zira anne meme ucunu çocuğun ağzına her verdiğinde çocuk derhal emmeye koyulur. Şayet o Muhtâr ve Rahîm olan Fail o küçük yavruya bu özel ameli ilham etmeseydi, o sütün memede yaratılmasından hiçbir fayda hasıl olmazdı. Yedincisi: Biz O Teâlâ'nın sütü kanın fazlalığından yarattığını, kanı da ancak hayvanın aldığı gıdadan yarattığını beyan etmiştik; koyun ot ve suyu aldığında Allah Teâlâ o parçaların latif olanından kanı yaratmış, sonra o kanın bazı parçalarından sütü yaratmıştır. Sonra o sütte birbirine zıt tabiatlarda üç cüz meydana gelmiştir: Ondaki yağ kısmı sıcak ve nemlidir; sululuk kısmı soğuk ve nemlidir; peynirleşen kısmı ise soğuk ve kurudur. Bu tabiatlar ise koyunun yediği o otta bulunmamaktadır. Bununla açıkça ortaya çıkmıştır ki bu cisimler, birbirine benzemez ve şekilce uymaz oldukları halde durmaksızın bir sıfattan diğer bir sıfata, bir halden diğer bir hale dönüşmektedir. İşte bu esnada bu hallerin ancak bu âlemin hallerini kulların maslahatlarına uygun olarak sevk ve idare eden Hakîm ve Rahîm bir Failin tedbiriyle meydana geldiği aşikâr olur. Yüce ve aşağı âlemin bütün zerrelerinin kudretinin kemaline, hikmetinin ve rahmetinin nihayetine şehadet ettiği Zât her türlü noksanlıktan münezzehtir; yaratma da emir de O'nundur, Âlemlerin Rabbi olan Allah ne yücedir!
أما قوله: سائِغاً لِلشَّارِبِينَ فَمَعْنَاهُ: جَارِيًا فِي حُلُوقِهِمْ لَذِيذًا هَنِيئًا. يُقَالُ: سَاغَ الشَّرَابُ فِي الْحَلْقِ وَأَسَاغَهُ صَاحِبُهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: وَلا يَكادُ يُسِيغُهُ [إِبْرَاهِيمَ: ١٧] .
O'nun: { سائِغاً لِلشَّارِبِينَ } “içenlerin boğazından kolayca geçen” kavline gelince, bunun manası: Boğazlarından akıp giden, lezzetli ve afiyet verici demektir. İçecek boğazdan kolayca geçtiğinde { سَاغَ الشَّرَابُ فِي الْحَلْقِ } ve sahibi onu kolayca yuttuğunda { أَسَاغَهُ صَاحِبُهُ } denir. O'nun: { وَلا يَكادُ يُسِيغُهُ } [İbrâhîm 17] “onu boğazından güçlükle geçirir (neredeyse yutamaz)” kavli de bu kabildendir.
المسألة الْخَامِسَةُ: قَالَ أَهْلُ التَّحْقِيقِ: اعْتِبَارُ حُدُوثِ اللَّبَنِ كَمَا يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ الْمُخْتَارِ سُبْحَانَهُ، فَكَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى إِمْكَانِ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذَا الْعُشْبَ الَّذِي يَأْكُلُهُ الْحَيَوَانُ إِنَّمَا يَتَوَلَّدُ مِنَ الْمَاءِ وَالْأَرْضِ، فَخَالِقُ الْعَالَمِ دَبَّرَ تَدْبِيرًا، فَقَلَبَ ذَلِكَ الطِّينَ نَبَاتًا وَعُشْبًا، ثُمَّ إِذَا أَكَلَهُ الْحَيَوَانُ دَبَّرَ تَدْبِيرًا آخَرَ فَقَلَبَ ذَلِكَ الْعُشْبَ دَمًا، ثُمَّ دَبَّرَ تَدْبِيرًا آخَرَ فَقَلَبَ ذَلِكَ الدَّمَ لَبَنًا، ثُمَّ دَبَّرَ تَدْبِيرًا آخَرَ فَحَدَثَ مِنْ ذَلِكَ اللَّبَنِ الدُّهْنُ وَالْجُبْنُ، فَهَذَا يدل على أنه تعالى قادر على أن يُقَلِّبَ هَذِهِ الْأَجْسَامَ مِنْ صِفَةٍ إِلَى صِفَةٍ، وَمِنْ حَالَةٍ إِلَى حَالَةٍ فَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَمْتَنِعْ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ قَادِرًا عَلَى أَنْ يَقْلِبَ أَجْزَاءَ أَبْدَانِ الْأَمْوَاتِ إِلَى صِفَةِ الْحَيَاةِ وَالْعَقْلِ كَمَا كَانَتْ قَبْلَ ذَلِكَ، فَهَذَا الِاعْتِبَارُ يَدُلُّ مِنْ هَذَا الوجه عَلَى أَنَّ الْبَعْثَ وَالْقِيَامَةِ أَمْرٌ مُمْكِنٌ غَيْرُ مُمْتَنِعٍ وَاللَّهُ أعلم.
Beşinci mesele: Tahkik ehli şöyle demiştir: Sütün meydana gelişini ibret nazarıyla düşünmek, Muhtâr olan Sâni'in (Yaratıcının) -Sübhânehu- varlığına delalet ettiği gibi haşr ve neşrin (öldükten sonra dirilip toplanmanın) imkânına da delalet eder. Şöyle ki: Hayvanın yediği bu ot ancak su ve topraktan meydana gelir; âlemin Yaratıcısı öyle bir tedbirde bulunmuştur ki o toprağı bitkiye ve ota çevirmiştir; sonra hayvan onu yediğinde başka bir tedbirde bulunup o otu kana çevirmiştir; sonra başka bir tedbirde bulunup o kanı süte çevirmiştir; sonra başka bir tedbirde bulunup o sütten yağ ve peynir meydana gelmiştir. İşte bu, O Teâlâ'nın bu cisimleri bir sıfattan diğer bir sıfata, bir halden diğer bir hale dönüştürmeye kadir olduğuna delalet eder. Durum böyle olunca, ölülerin bedenlerinin cüzlerini daha önce olduğu gibi hayat ve akıl sıfatına dönüştürmeye kadir olması da imkânsız değildir. Dolayısıyla bu ibretli bakış bu yönden öldükten sonra dirilmenin ve kıyametin imkânsız olmayıp mümkün bir iş olduğuna delalet eder. Doğrusunu Allah bilir.
ثم قال تَعَالَى: وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ بَعْضَ مَنَافِعِ الْحَيَوَانَاتِ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ، ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بَعْضَ مَنَافِعِ النَّبَاتِ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً } “Hurma ağaçlarının ve üzüm bağlarının meyvelerinden de hem sarhoş edici bir içki hem de güzel bir rızık elde edersiniz” buyurdu. Bil ki O Teâlâ geçen ayette hayvanların bazı faydalarını zikredince, bu ayette de bitkilerin bazı faydalarını zikretmiştir. Bunda birkaç mesele vardır:
المسألة الْأُولَى: فَإِنْ قِيلَ: بِمَ تَعَلَّقَ قَوْلُهُ: وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ.
Birinci mesele: Eğer: «O'nun: { وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ } kavli neye taalluk etmektedir?» denilirse,
قُلْنَا: بِمَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: وَنُسْقِيكُمْ مِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ أَيْ مِنْ عَصِيرِهَا وَحُذِفَ لِدَلَالَةِ نُسْقِيكُمْ قَبْلَهُ عَلَيْهِ. وَقَوْلُهُ: تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً بَيَانٌ وَكَشْفٌ عَنْ كُنْهِ الْإِسْقَاءِ.
Biz deriz ki: Takdiri; «Hurma ve üzümlerin meyvelerinden -yani sularından- da size içiriyoruz» şeklinde olan mahzuf bir fiile taalluk etmektedir ve kendisinden önceki { نُسْقِيكُمْ } (size içiriyoruz) kavlinin ona delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir. O'nun: { تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً } “ondan sarhoş edici bir içecek elde edersiniz” kavli ise içirmenin hakikatini bir beyan ve açıklamadır.
المسألة الثَّانِيَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الْأَعْنابِ عَطْفٌ عَلَى الثَّمَرَاتِ لَا عَلَى النَّخِيلِ، لِأَنَّهُ يَصِيرُ التَّقْدِيرُ: وَمِنْ ثَمَرَاتِ الْأَعْنَابِ، وَالْعِنَبُ نَفْسُهُ ثَمَرَةٌ وَلَيْسَتْ لَهُ ثَمَرَةٌ أُخْرَى.
İkinci mesele: el-Vâhidî şöyle demiştir: { الْأَعْنابِ } lafzı hurmalara (النَّخِيلِ) değil meyvelere (الثَّمَرَاتِ) matuftur; çünkü [öbür türlü olsaydı] takdir: «ve üzümlerin meyvelerinden» şeklinde olurdu; halbuki üzümün kendisi meyvedir ve onun başka bir meyvesi yoktur.
المسألة الثَّالِثَةُ: فِي تَفْسِيرِ السَّكَرِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: السَّكَرُ الْخَمْرُ سُمِّيَتْ بِالْمَصْدَرِ مِنْ سَكِرَ سَكَرًا وَسَكْرًا نَحْوُ: رَشِدَ رَشَدًا وَرَشْدًا، وَأَمَّا الرِّزْقُ الْحَسَنُ فَسَائِرُ مَا يُتَّخَذُ مِنَ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ كَالرُّبِّ وَالْخَلِّ وَالدِّبْسِ وَالتَّمْرِ وَالزَّبِيبِ.
Üçüncü mesele: Seker (السَّكَر) kelimesinin tefsirinde birkaç görüş vardır: Birincisi: Seker, şaraptır. Tıpkı { رَشِدَ رَشَدًا وَرَشْدًا } denmesi gibi { سَكِرَ سَكَرًا وَسَكْرًا } fiilinin masdarı ile isimlendirilmiştir. Güzel rızka (الرِّزْقُ الْحَسَنُ) gelince, o da hurma ve üzümlerden elde edilen pekmez, sirke, şıra, kuru hurma ve kuru üzüm gibi diğer şeylerdir.
فَإِنْ قِيلَ: الْخَمْرُ مُحَرَّمَةٌ فَكَيْفَ ذَكَرَهَا اللَّهُ فِي مَعْرِضِ الْإِنْعَامِ؟
Eğer: «Şarap haram kılınmıştır; öyleyse Allah onu bir nimetlendirme makamında nasıl zikretmiştir?» denilirse,
أَجَابُوا عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ مَكِّيَّةٌ، وَتَحْرِيمُ الْخَمْرِ نَزَلَ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ، فَكَانَ نُزُولُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي الْوَقْتِ الَّذِي كَانَتِ الْخَمْرُ فِيهِ غَيْرَ مُحَرَّمَةٍ. الثَّانِي: أَنَّهُ لَا حَاجَةَ إِلَى الْتِزَامِ هَذَا النَّسْخِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ مَا في هذه الأشياء من المنافع، وَخَاطَبَ الْمُشْرِكِينَ بِهَا، وَالْخَمْرُ مِنْ أَشْرِبَتِهِمْ فَهِيَ مَنْفَعَةٌ فِي حَقِّهِمْ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى نَبَّهَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَيْضًا عَلَى تَحْرِيمِهَا، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ مَيَّزَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ الرِّزْقِ الْحَسَنِ فِي الذِّكْرِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ السَّكَرُ رِزْقًا حَسَنًا، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ حَسَنٌ بِحَسَبِ الشَّهْوَةِ، فَوَجَبَ أَنْ يُقَالَ الرُّجُوعُ عَنْ كَوْنِهِ حَسَنًا بِحَسَبِ الشَّرِيعَةِ، وَهَذَا إِنَّمَا يَكُونُ كَذَلِكَ إِذَا كَانَتْ مُحَرَّمَةً.
Buna iki yönden cevap vermişlerdir: Birincisi: Bu sure Mekkîdir; şarabın haram kılınışı ise Mâide Suresi'nde inmiştir. Dolayısıyla bu ayetin inişi şarabın henüz haram kılınmadığı bir vakittedir. İkincisi: Bu neshin kabul edilmesine gerek yoktur; zira O Teâlâ bu şeylerdeki menfaatleri zikretmiş ve müşriklere bunlarla hitap etmiştir; şarap da onların içeceklerinden biri olup onlar hakkında bir menfaattir. Sonra O Teâlâ bu ayette onun haramlığına da dikkat çekmiştir; çünkü zikirde onunla güzel rızkın arasını ayırmıştır. Dolayısıyla sekerin güzel bir rızık olmaması gerekmiştir; arzu ve şehvet bakımından güzel olduğunda şüphe yoktur, o halde güzel oluşunun şeriat bakımından nefyedildiğini söylemek vacip olmuştur ki bu da ancak haram kılındığı zaman böyle olur.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ السَّكَرَ هُوَ النَّبِيذُ، وَهُوَ عَصِيرُ الْعِنَبِ وَالزَّبِيبِ وَالتَّمْرِ إِذَا طُبِخَ حَتَّى يَذْهَبَ ثُلُثَاهُ ثُمَّ يُتْرَكُ حَتَّى يَشْتَدَّ، وَهُوَ حَلَالٌ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ إِلَى حَدِّ السُّكْرِ، وَيَحْتَجُّ بِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ السَّكَرَ حَلَالٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرُهُ فِي مَعْرِضِ الْإِنْعَامِ وَالْمِنَّةِ، وَدَلَّ الْحَدِيثُ عَلَى أَنَّ الْخَمْرَ حَرَامٌ
İkinci görüş: Seker, nebîzdir; o da üçte ikisi buharlaşıncaya kadar kaynatılıp sonra sertleşinceye kadar bekletilen üzüm, kuru üzüm ve hurma suyudur. Bu, Ebû Hanîfe -rahimehullâh- katında sarhoşluk sınırına kadar helaldir. O, bu ayetin sekerin helal olduğuna delalet ettiğiyle delil getirir; çünkü O Teâlâ onu nimetlendirme ve minnet makamında zikretmiştir. Hadis ise şarabın haram olduğuna delalet etmiştir;
قَالَ ﵇: «الْخَمْرُ حَرَامٌ لِعَيْنِهَا»
Nitekim [Aleyhisselâm] şöyle buyurmuştur: «Şarap bizzat kendisi sebebiyle haramdır.»
وَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ السَّكَرُ شَيْئًا غَيْرَ الْخَمْرِ، وَكُلُّ مَنْ أَثْبَتَ هَذِهِ الْمُغَايَرَةَ قَالَ إِنَّهُ النَّبِيذُ الْمَطْبُوخُ.
Bu da sekerin şaraptan başka bir şey olmasını gerektirir; bu başkalığı kabul eden herkes de onun pişirilmiş nebîz olduğunu söylemiştir.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ السَّكَرَ هُوَ الطَّعَامُ قَالَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ: وَاحْتَجَّ عَلَيْهِ بِقَوْلِ الشَّاعِرِ:
Üçüncü görüş: Seker, yiyecektir. Bunu Ebû Ubeyde söylemiş ve şairin şu sözünü buna delil getirmiştir:
جَعَلْتَ أَعْرَاضِ الْكِرَامِ سَكَرَا
«Cömert kimselerin ırzlarını kendine yiyecek edindin»
أَيْ جَعَلْتَ ذَمَّهُمْ طَعَامًا لَكَ، قَالَ الزَّجَّاجُ: هَذَا بِالْخَمْرِ أَشْبَهُ مِنْهُ بِالطَّعَامِ، وَالْمَعْنَى أَنَّكَ جَعَلْتَ تَتَخَمَّرُ بِأَغْرَاضِ الْكِرَامِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ جَعَلَ شَغَفَهُ بِغَيْبَةِ النَّاسِ وَتَمْزِيقِ أَعْرَاضِهِمْ جَارِيًا مَجْرَى شُرْبِ الْخَمْرِ.
yani onları yermeyi kendine yiyecek edindin. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Bu ifade yiyecekten ziyade şaraba daha çok benzemektedir; manası, cömert kimselerin ırzlarıyla sarhoş olmaya başladın demektir. Yani o, insanların gıybetine ve ırzlarını yırtmaya olan düşkünlüğünü şarap içmek gibi kılmıştır.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ هَذِهِ الْوُجُوهَ الَّتِي هِيَ دَلَائِلُ مِنْ وَجْهٍ، وَتَعْدِيدٌ لِلنِّعَمِ الْعَظِيمَةِ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ، قَالَ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ وَالْمَعْنَى: أَنَّ مَنْ كَانَ عَاقِلًا، عَلِمَ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ هَذِهِ الْأَحْوَالَ لَا يَقْدِرُ عَلَيْهَا إِلَّا اللَّهُ ﷾، فَيَحْتَجُّ بِحُصُولِهَا عَلَى وُجُودِ الْإِلَهِ الْقَادِرِ الْحَكِيمِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bil ki O Teâlâ bir yönden deliller, diğer bir yönden ise büyük nimetlerin sayımı olan bu vecihleri zikredince: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “Şüphesiz bunda aklını kullanan bir topluluk için bir ibret vardır” buyurmuştur. Manası şudur: Akıl sahibi olan kimse, bu hallere ancak Allah celle celâlühû'nün güç yetirebileceğini zorunlu olarak bilir de bunların meydana gelişiyle Kâdir ve Hakîm olan İlah'ın varlığına delil getirir. Doğrusunu Allah bilir.
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٦٨ الى ٦٩]
[Nahl Suresi (16), 68 ila 69. Ayetler]
وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ (٦٨) ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلاً يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٦٩)
{ وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ (٦٨) ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلاً يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٦٩) } “Rabbin bal arısına şöyle vahyetti: Dağlardan, ağaçlardan ve onların kurdukları çardaklardan evler edin. Sonra her türlü meyveden ye de Rabbinin [sana gösterdiği] boyun eğdirilmiş yollarına gir. Onların karınlarından renkleri çeşit çeşit bir içecek çıkar ki onda insanlar için bir şifa vardır. Şüphesiz bunda düşünen bir topluluk için bir ibret vardır.”
[في قوله تعالى وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ إِخْرَاجَ الْأَلْبَانِ مِنَ النِّعَمِ، وَإِخْرَاجَ السَّكَرِ وَالرِّزْقِ الْحَسَنِ مِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ دَلَائِلُ قَاهِرَةٌ، وَبَيِّنَاتٌ بَاهِرَةٌ عَلَى أَنَّ لِهَذَا الْعَالَمِ إِلَهًا قَادِرًا مُخْتَارًا حَكِيمًا، فَكَذَلِكَ إِخْرَاجُ الْعَسَلِ مِنَ النَّحْلِ دَلِيلٌ قَاطِعٌ وَبُرْهَانٌ سَاطِعٌ عَلَى إِثْبَاتِ هَذَا الْمَقْصُودِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın { وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ } “Rabbin bal arısına vahyetti” buyruğu hakkında:] Bil ki O Teâlâ; davarlardan sütlerin, hurmalık ve üzümlüklerin meyvelerinden de seker ve güzel rızkın çıkarılmasının, bu alemin kâdir, muhtâr (dilediğini yapan) ve hakîm bir İlahı olduğuna dair ezici deliller ve parlak beyyineler olduğunu açıkladığı gibi; arıdan balın çıkarılması da bu maksadın ispatına kesin bir delil ve apaçık bir bürhandır. Ayette birtakım meseleler vardır:
المسألة الْأُولَى: قَوْلُهُ: وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ يُقَالُ وَحَى وَأَوْحَى، وَهُوَ الْإِلْهَامُ، وَالْمُرَادُ مِنَ الْإِلْهَامِ أَنَّهُ تَعَالَى قَرَّرَ فِي أَنْفُسِهَا هَذِهِ الْأَعْمَالَ الْعَجِيبَةَ الَّتِي تَعْجِزُ عَنْهَا الْعُقَلَاءُ مِنَ الْبَشَرِ، وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهَا تَبْنِي الْبُيُوتَ الْمُسَدَّسَةَ مِنْ أَضْلَاعٍ مُتَسَاوِيَةٍ، لَا يَزِيدُ بَعْضُهَا عَلَى بَعْضٍ بِمُجَرَّدِ طِبَاعِهَا، وَالْعُقَلَاءُ مِنَ الْبَشَرِ لَا يُمْكِنُهُمْ بِنَاءُ مِثْلِ تِلْكَ الْبُيُوتِ إِلَّا بِآلَاتٍ وَأَدَوَاتٍ مِثْلَ الْمِسْطَرِ وَالْفِرْجَارِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ ثَبَتَ فِي الْهَنْدَسَةِ أَنَّ تِلْكَ الْبُيُوتَ لَوْ كَانَتْ مُشَكَّلَةً بِأَشْكَالٍ سِوَى الْمُسَدَّسَاتِ فَإِنَّهُ يَبْقَى بِالضَّرُورَةِ فِيمَا بَيْنَ تِلْكَ الْبُيُوتِ فُرَجٌ خَالِيَةٌ ضَائِعَةٌ، أَمَّا إِذَا كَانَتْ تِلْكَ الْبُيُوتُ مُسَدَّسَةً فَإِنَّهُ لَا يَبْقَى فِيمَا بَيْنَهَا فُرَجٌ ضَائِعَةٌ، فَإِهْدَاءُ ذَلِكَ الْحَيَوَانِ الضَّعِيفِ إِلَى هَذِهِ الْحِكْمَةِ الْخَفِيَّةِ وَالدَّقِيقَةِ اللَّطِيفَةِ/ مِنَ الْأَعَاجِيبِ. وَالثَّالِثُ: أَنَّ النَّحْلَ يَحْصُلُ فِيمَا بَيْنَهَا وَاحِدٌ يَكُونُ كَالرَّئِيسِ لِلْبَقِيَّةِ، وَذَلِكَ الْوَاحِدُ يَكُونُ أَعْظَمَ جُثَّةً مِنَ الْبَاقِي، وَيَكُونُ نَافِذَ الحكم عَلَى تِلْكَ الْبَقِيَّةِ، وَهُمْ يَخْدِمُونَهُ وَيَحْمِلُونَهُ عِنْدَ الطَّيَرَانِ، وَذَلِكَ أَيْضًا مِنَ الْأَعَاجِيبِ. وَالرَّابِعُ: أَنَّهَا إِذَا نَفَرَتْ مِنْ وَكْرِهَا ذَهَبَتْ مَعَ الْجَمْعِيَّةِ إِلَى مَوْضِعٍ آخَرَ، فَإِذَا أَرَادُوا عَوْدَهَا إِلَى وَكْرِهَا ضَرَبُوا الطُّنْبُورَ وَالْمَلَاهِي وَآلَاتِ الْمُوسِيقَى، وَبِوَاسِطَةِ تِلْكَ الْأَلْحَانِ يَقْدِرُونَ عَلَى رَدِّهَا إِلَى وَكْرِهَا، وَهَذَا أَيْضًا حَالَةٌ عَجِيبَةٌ، فَلَمَّا امْتَازَ هَذَا الْحَيَوَانُ بِهَذِهِ الْخَوَاصِّ الْعَجِيبَةِ الدَّالَّةِ عَلَى مَزِيدِ الذَّكَاءِ وَالْكِيَاسَةِ، وَكَانَ حُصُولُ هَذِهِ الْأَنْوَاعِ مِنَ الْكِيَاسَةِ لَيْسَ إِلَّا عَلَى سَبِيلِ الْإِلْهَامِ وَهِيَ حَالَةٌ شَبِيهَةٌ بِالْوَحْيِ، لَا جَرَمَ قَالَ تَعَالَى فِي حَقِّهَا: وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ.
Birinci Mesele: O'nun: { وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ } “Rabbin bal arısına vahyetti” buyruğudur. Vaha (وحى) ve evha (أوحى) denilir ki bu ilhamdır. İlhamdan maksat, O Teâlâ'nın insanların akıllılarının bile aciz kaldığı bu şaşırtıcı işleri onun nefsinde yerleşik kılmış olmasıdır. Bunun açıklaması birkaç yöndendir: Birincisi: O, sırf tabiatı gereği birbirine eşit kenarlardan, biri diğerinden fazla olmaksızın altıgen evler (petekler) inşa eder. İnsanların akıllı olanları ise bu gibi evleri ancak cetvel ve pergel gibi alet ve edevatla inşa edebilirler. İkincisi: Geometri ilminde sabit olmuştur ki şayet o petekler altıgenlerin dışındaki şekillerle biçimlendirilmiş olsaydı, o peteklerin arasında zorunlu olarak boş ve zayi olmuş açıklıklar kalırdı. Ancak bu petekler altıgen olunca aralarında zayi olmuş hiçbir boşluk kalmaz. Dolayısıyla o zayıf hayvanın bu gizli hikmete ve latif inceliğe/ yönlendirilmesi şaşılacak işlerdendir. Üçüncüsü: Arıların arasında diğerlerine reis gibi olan bir teki bulunur. O tek arı cüsse bakımından diğerlerinden daha büyüktür ve o diğerleri üzerinde hükmü geçerlidir; onlar ona hizmet ederler ve uçtuğu zaman onu taşırlar. Bu da şaşılacak işlerdendir. Dördüncüsü: O yuvasından ürküp kaçtığında toplulukla beraber başka bir yere gider. Onu yuvasına geri döndürmek istediklerinde tambur, çalgı ve musiki aletleri çalarlar ve bu ezgiler vasıtasıyla onu yuvasına geri döndürmeye güç yetirirler. Bu da şaşırtıcı bir durumdur. Bu hayvan üstün bir zekaya ve anlayışa delalet eden bu şaşırtıcı özelliklerle seçkin kılınınca ve bu tür bir anlayışın meydana gelmesi de ancak vahye benzeyen bir durum olan ilham yoluyla olunca; O Teâlâ onun hakkında şüphesiz: { وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ } “Rabbin bal arısına vahyetti” buyurmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْوَحْيَ قَدْ وَرَدَ فِي حَقِّ الْأَنْبِيَاءِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً [الشُّورَى: ٥١] وَفِي حَقِّ الْأَوْلِيَاءِ أَيْضًا قَالَ تَعَالَى: وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوارِيِّينَ [الْمَائِدَةِ: ١١١] وَبِمَعْنَى الْإِلْهَامِ فِي حَقِّ الْبَشَرِ قَالَ تَعَالَى: وَأَوْحَيْنا إِلى أُمِّ مُوسى [الْقَصَصِ: ٧] وَفِي حَقِّ سَائِرِ الْحَيَوَانَاتِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ وَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَقْسَامِ مَعْنًى خَاصٌّ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bil ki vahiy, peygamberler hakkında O Teâlâ'nın: { وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً } “Allah'ın bir insanla konuşması ancak vahiy ile olur” [Şûrâ 51] buyruğundan ötürü varid olmuştur. Veliler hakkında da O Teâlâ: { وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوارِيِّينَ } “Hani havarilere vahyetmiştim” [Mâide 111] buyurmuştur. İnsanlar hakkında ilham manasında O Teâlâ: { وَأَوْحَيْنا إِلى أُمِّ مُوسى } “Musa'nın annesine vahyettik” [Kasas 7] buyurmuştur. Diğer hayvanlar hakkında ise: { وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ } “Rabbin bal arısına vahyetti” buyruğunda olduğu gibidir. Bu kısımların her biri için özel bir mana vardır. Doğrusunu Allah bilir.
المسألة الثَّانِيَةُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ سُمِّيَ هَذَا الْحَيَوَانُ نَحْلًا، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى نَحَلَ النَّاسَ الْعَسَلَ الَّذِي يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهَا، وَقَالَ غَيْرُهُ النَّحْلُ يُذَكَّرُ وَيُؤَنَّثُ، وَهِيَ مُؤَنَّثَةٌ فِي لُغَةِ الْحِجَازِ، وَلِذَلِكَ أَنَّثَهَا اللَّهُ تَعَالَى، وَكَذَلِكَ كَلُّ جَمْعٍ لَيْسَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ وَاحِدِهِ إِلَّا الْهَاءُ.
İkinci Mesele: ez-Zeccâc şöyle demiştir: Bu hayvana, Allah Teâlâ karınlarından çıkan balı insanlara karşılıksız bağışladığı (nehele) için Nahl (نَحْل) adı verildiğinin söylenmesi caizdir. Başkası ise şöyle demiştir: Nahl kelimesi müzekker de müennes de yapılır; Hicaz lügatinde müennestir, bu sebeple Allah Teâlâ onu müennes kılmıştır. Tekili ile çoğulu arasında sadece tâ-i merbûta (هاء) bulunan her cins ismi de böyledir.
ثم قال تَعَالَى: أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra O Teâlâ: { أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ } “Dağlardan, ağaçlardan ve onların kurdukları çardaklardan evler edin” buyurmuştur. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : أَنِ اتَّخِذِي هِيَ «أَنِ» الْمُفَسِّرَةُ، لِأَنَّ الْإِيحَاءَ فِيهِ مَعْنَى الْقَوْلِ، وَقُرِئَ: بِيُوتًا بِكَسْرِ الْبَاءِ وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ أَيْ يَبْنُونَ وَيَسْقُفُونَ، وَفِيهِ لُغَتَانِ قُرِئَ بِهِمَا، ضَمُّ الرَّاءِ وَكَسْرُهَا مِثْلُ يَعْكُفُونَ وَيَعْكِفُونَ.
Birinci Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { أَنِ اتَّخِذِي } ifadesindeki “en (أَنِ)”, tefsiriyye edatıdır; çünkü vahyetmekte söz manası vardır. Bâ harfinin kesresiyle { بِيُوتًا } şeklinde de okunmuştur. { وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ } yani bina ettikleri ve tavan yaptıkları şeylerden demektir. Bunda kendileriyle kıraat olunan iki lügat vardır; { يَعْكُفُونَ } ve { يَعْكِفُونَ } gibi râ harfinin zammesiyle ve kesresiyledir.
وَاعْلَمْ أَنَّ النَّحْلَ نَوْعَانِ:
Bil ki bal arısı iki nevidir:
النوع الْأَوَّلُ: مَا يَسْكُنُ فِي الْجِبَالِ وَالْغِيَاضِ وَلَا يَتَعَهَّدُهَا أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ.
Birinci Nevi: Dağlarda ve koruluklarda yaşayan, insanlardan hiç kimsenin bakımını üstlenmediği arılardır.
وَالنوع الثَّانِي: الَّتِي تَسْكُنُ بُيُوتَ النَّاسِ وَتَكُونُ فِي تَعَهُّدَاتِ النَّاسِ، فَالْأَوَّلُ هُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً وَمِنَ الشَّجَرِ. وَالثَّانِي: هُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَمِمَّا يَعْرِشُونَ وَهُوَ خَلَايَا النَّحْلِ.
İkinci Nevi ise: İnsanların evlerinde yaşayan ve insanların bakımı altında olan arılardır. Birincisi O'nun: { أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً وَمِنَ الشَّجَرِ } “Dağlardan ve ağaçlardan evler edin” buyruğuyla kastedilendir. İkincisi ise O'nun: { وَمِمَّا يَعْرِشُونَ } “ve kurdukları çardaklardan” buyruğuyla kastedilendir ki o da arı kovanlarıdır.
فَإِنْ قِيلَ: مَا مَعْنَى «مِنْ» فِي قَوْلِهِ: أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ وَهَلَّا قِيلَ فِي الْجِبَالِ وَفِي الشَّجَرِ؟
Şayet: O'nun { أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ } “Dağlardan, ağaçlardan ve kurdukları çardaklardan evler edin” buyruğundaki “min (مِنْ)” edatının manası nedir? Niçin [min yerine fî ile] “dağlarda ve ağaçlarda” denilmemiştir? denilirse,
قُلْنَا: أُرِيدَ بِهِ مَعْنَى الْبَعْضِيَّةِ، وَأَنْ لَا تَبْنِيَ بُيُوتَهَا فِي كُلِّ جَبَلٍ وَشَجَرٍ، بَلْ فِي مَسَاكِنَ تُوَافِقُ مَصَالِحَهَا وَتَلِيقُ بِهَا.
Biz deriz ki: Bununla teb'îz (bazılık) manası ve evlerini her dağda ve her ağaçta değil, bilakis maslahatlarına uygun ve kendilerine elverişli meskenlerde inşa etmesi murad edilmiştir.
المسألة الثَّانِيَةُ: ظَاهِرُ قَوْلِهِ تَعَالَى أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً أَمْرٌ، وَقَدِ اخْتَلَفُوا فِيهِ، فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ لِهَذِهِ الْحَيَوَانَاتِ عُقُولٌ، وَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَتَوَّجَهَ عَلَيْهَا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَمْرٌ وَنَهْيٌ. وَقَالَ آخَرُونَ:
İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın { أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً } “Dağlardan evler edin” buyruğunun zahiri bir emirdir; bu hususta ihtilaf etmişlerdir. İnsanlardan bir kısmı, bu hayvanların akıllarının olmasının uzak olmadığını ve Allah Teâlâ'dan kendilerine emir ve nehyin yönelmesinin de uzak olmadığını söylerler. Başkaları ise şöyle demiştir:
لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ فِيهَا غَرَائِزَ وَطَبَائِعَ تُوجِبُ هَذِهِ الْأَحْوَالَ، وَالْكَلَامُ الْمُسْتَقْصَى فِي هَذِهِ المسألة مذكور في تفسير قوله تعالى: يا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ [النَّمْلِ: ١٨] .
Durum böyle değildir; bilakis bundan maksat, O Teâlâ'nın bu halleri gerektiren içgüdüleri ve tabiatları onlarda yaratmış olmasıdır. Bu meseledeki etraflıca söz, Allah Teâlâ'nın: { يا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ } “Ey karıncalar! Yuvalarınıza girin” [Neml 18] buyruğunun tefsirinde zikredilmiştir.
ثم قال تَعَالَى: ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ لَفْظَةُ «مِنْ» هاهنا لِلتَّبْعِيضِ أَوْ لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ، وَرَأَيْتُ فِي «كُتُبِ الطِّبِّ» أَنَّهُ تَعَالَى دَبَّرَ هَذَا الْعَالَمَ عَلَى وَجْهٍ، وَهُوَ أَنَّهُ يَحْدُثُ فِي الْهَوَاءِ طَلٌّ لَطِيفٌ فِي اللَّيَالِي وَيَقَعُ ذَلِكَ الطَّلُّ عَلَى أَوْرَاقِ الْأَشْجَارِ، فَقَدْ تَكُونُ تِلْكَ الْأَجْزَاءُ الطَّلِّيَّةُ لَطِيفَةً صَغِيرَةً مُتَفَرِّقَةً عَلَى الْأَوْرَاقِ وَالْأَزْهَارِ، وَقَدْ تَكُونُ كَثِيرَةً بِحَيْثُ يَجْتَمِعُ مِنْهَا أَجْزَاءٌ مَحْسُوسَةٌ.
Sonra O Teâlâ: { ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ } “Sonra her türlü meyveden ye” buyurmuştur. Buradaki “min (مِنْ)” lafzı teb'îz (bazılık) veya ibtidâ-i gâye (başlangıç) içindir. Tıp kitaplarında gördüm ki O Teâlâ bu alemi bir nizam üzere tedbir etmiştir; o da şudur: Geceleri havada latif bir çiğ meydana gelir ve bu çiğ ağaç yapraklarının üzerine düşer. Bu çiğ parçacıkları bazen yapraklar ve çiçekler üzerinde latif, küçük ve dağınık olabilir; bazen de kendisinden hissedilir parçaların birleşeceği kadar çok olabilir.
أَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: فَهُوَ مِثْلُ التَّرَنْجَبِينِ فَإِنَّهُ طَلٌّ يَنْزِلُ مِنَ الْهَوَاءِ وَيَجْتَمِعُ عَلَى أَطْرَافِ الطَّرْفَاءِ فِي بَعْضِ الْبُلْدَانِ وَذَلِكَ مَحْسُوسٌ.
İkinci kısma gelince: O, terencebîn (kudret helvası) gibidir; zira o havadan inen ve bazı memleketlerde ılgın ağacının uçlarında biriken bir çiğdir ve bu da hissedilirdir.
وَأَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: فَهُوَ الَّذِي أَلْهَمَ اللَّهُ تَعَالَى هَذَا النَّحْلَ حَتَّى أَنَّهَا تَلْتَقِطُ تِلْكَ الذَّرَّاتِ مِنَ الْأَزْهَارِ وَأَوْرَاقِ الْأَشْجَارِ بِأَفْوَاهِهَا وَتَأْكُلُهَا وَتَغْتَذِي بِهَا، فَإِذَا شَبِعَتِ الْتَقَطَتْ بِأَفْوَاهِهَا مَرَّةً أُخْرَى شَيْئًا مِنْ تِلْكَ الْأَجْزَاءِ وَذَهَبَتْ بِهَا إِلَى بُيُوتِهَا وَوَضَعَتْهَا هُنَاكَ، لِأَنَّهَا تُحَاوِلُ أَنْ تَدَّخِرَ لِنَفْسِهَا غِذَاءَهَا، فَإِذَا اجْتَمَعَ فِي بُيُوتِهَا مِنْ تِلْكَ الْأَجْزَاءِ الطَّلِّيَّةِ شَيْءٌ كَثِيرٌ فَذَاكَ هُوَ الْعَسَلُ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ: إِنَّ النَّحْلَ تَأْكُلُ مِنَ الْأَزْهَارِ الطَّيِّبَةِ وَالْأَوْرَاقِ الْمُعَطَّرَةِ أَشْيَاءَ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى يَقْلِبُ تِلْكَ الْأَجْسَامَ فِي دَاخِلِ بَدَنِهَا عَسَلًا، ثُمَّ إِنَّهَا تَقِيءُ مَرَّةً أُخْرَى فَذَاكَ هُوَ الْعَسَلُ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَقْرَبُ إِلَى الْعَقْلِ وَأَشَدُّ مُنَاسَبَةً إِلَى الِاسْتِقْرَاءِ، فَإِنَّ طَبِيعَةَ التَّرَنْجَبِينِ قَرِيبَةٌ مِنَ الْعَسَلِ فِي الطَّعْمِ وَالشَّكْلِ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ طَلٌّ يَحْدُثُ فِي الْهَوَاءِ وَيَقَعُ عَلَى أَطْرَافِ الْأَشْجَارِ وَالْأَزْهَارِ فَكَذَا هاهنا. وَأَيْضًا فَنَحْنُ نُشَاهِدُ أَنَّ هَذَا النَّحْلَ إِنَّمَا يَتَغَذَّى بِالْعَسَلِ، وَلِذَلِكَ فَإِنَّا إِذَا اسْتَخْرَجْنَا الْعَسَلَ مِنْ بُيُوتِ النَّحْلِ نَتْرُكُ لَهَا بَقِيَّةً مِنْ ذَلِكَ لِأَجْلِ أَنْ تَغْتَذِيَ بِهَا فَعَلِمْنَا أَنَّهَا إِنَّمَا تَغْتَذِي بِالْعَسَلِ وَأَنَّهَا إِنَّمَا تَقَعُ عَلَى الْأَشْجَارِ وَالْأَزْهَارِ لِأَنَّهَا تَغْتَذِي بِتِلْكَ الْأَجْزَاءِ الطَّلِّيَّةِ الْعَسَلِيَّةِ الْوَاقِعَةِ مِنَ الْهَوَاءِ عَلَيْهَا.
Birinci kısma gelince: O, Allah Teâlâ'nın bu bal arısına ilham ettiği kısımdır; öyle ki o bu zerreleri çiçeklerden ve ağaç yapraklarından ağzıyla toplar, onları yer ve onlarla beslenir. Doyduğu zaman ağzıyla o parçalardan bir kez daha bir miktar toplar, onları evlerine götürür ve oraya bırakır; çünkü o kendisi için gıdasını depolamaya çalışır. Peteklerinde o çiğ parçalarından çokça bir şey biriktiği zaman işte o baldır. İnsanlardan bazıları da şöyle der: Bal arısı güzel kokulu çiçeklerden ve hoş kokulu yapraklardan bir şeyler yer; sonra O Teâlâ o cisimleri onun bedeninin içinde bala dönüştürür, sonra da o tekrar kusar ki işte bal odur. Birinci görüş akla daha yakın ve tümevarıma daha uygundur. Zira terencebînin tabiatı tat ve şekil bakımından bala yakındır; onun havada meydana gelen ve ağaçların uçları ile çiçeklerin üzerine düşen bir çiğ olduğunda ise şüphe yoktur; burada da böyledir. Ayrıca biz müşahede etmekteyiz ki bu bal arısı ancak balla beslenmektedir. Bundan dolayıdır ki biz arı peteklerinden balı aldığımız zaman, onunla beslensin diye geriye ondan bir miktar bırakırız. Böylece bildik ki o ancak balla beslenmektedir ve o ağaçların ve çiçeklerin üzerine sadece havadan onların üstüne düşen o ballı çiğ parçacıklarıyla beslenmek için konmaktadır.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ كلمة (من) هاهنا تَكُونُ لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ، وَلَا تَكُونُ لِلتَّبْعِيضِ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ.
Bunu bildiğinde deriz ki: O Teâlâ'nın: { ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ } “Sonra her türlü meyveden ye” buyruğundaki “min (من)” kelimesi burada ibtidâ-i gâye içindir; bu görüşe göre teb'îz için olmaz.
ثم قال تَعَالَى: فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ وَالْمَعْنَى: ثُمَّ كُلِي كُلَّ ثَمَرَةٍ تَشْتَهِينَهَا فَإِذَا أَكَلْتِهَا فَاسْلُكِي سُبُلَ
Sonra O Teâlâ: { فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ } “Rabbinin yollarına gir” buyurmuştur. Manası: Sonra arzuladığın her meyveden ye, onu yediğin zaman da Rabbinin yollarına gir
رَبِّكِ فِي الطُّرُقِ الَّتِي أَلْهَمَكِ وَأَفْهَمَكِ فِي عَمَلِ الْعَسَلِ، أَوْ يَكُونُ الْمُرَادُ: فَاسْلُكِي فِي طَلَبِ تِلْكَ الثَّمَرَاتِ سُبُلَ رَبِّكِ. أما قوله: ذُلُلًا فَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ حَالٌ مِنَ السُّبُلِ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَلَّلَهَا لَهَا وَوَطَّأَهَا وَسَهَّلَهَا، كَقَوْلِهِ: هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا [الْمُلْكِ: ١٥] . الثَّانِي: أَنَّهُ حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ فِي فَاسْلُكِي أَيْ وَأَنْتِ أَيُّهَا النَّحْلُ ذُلُلٌ مُنْقَادَةٌ لِمَا أُمِرْتِ بِهِ غَيْرُ مُمْتَنِعَةٍ.
bal yapımında sana ilham ettiği ve kavrattığı yollarda [yürü] demektir. Veyahut murad: O meyveleri arama hususunda Rabbinin yollarına gir, [şeklinde] olur. O'nun: { ذُلُلًا } “boyun eğdirilmiş olarak” buyruğuna gelince, bunda iki görüş vardır: Birincisi: Bunun “yollar” kelimesinden hal olduğudur; çünkü Allah Teâlâ o yolları onun için boyun eğdirilmiş, elverişli kılınmış ve kolaylaştırmıştır; nitekim O'nun: { هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا } “O, yeri sizin için boyun eğer kıldı” [Mülk 15] buyruğu gibidir. İkincisi: Bunun { فَاسْلُكِي } fiilindeki zamirden hal olduğudur; yani ey arı, sen emrolunduğun şeye boyun eğmiş, itaatkar ve kaçınmayan bir vaziyette [yollara gir] demektir.
ثم قال تَعَالَى: يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها وَفِيهِ بَحْثَانِ:
Sonra O Teâlâ: { يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها } “Onların karınlarından çıkar” buyurmuştur. Bunda iki inceleme vardır:
البحث الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا رُجُوعٌ مِنَ الْخِطَابِ إِلَى الْغَيْبَةِ وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ ذِكْرِ هَذِهِ الْأَحْوَالِ أَنْ يَحْتَجَّ الْإِنْسَانُ الْمُكَلَّفُ بِهِ عَلَى قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَحِكْمَتِهِ وَحُسْنِ تَدْبِيرِهِ لِأَحْوَالِ الْعَالَمِ الْعُلْوِيِّ وَالسُّفْلِيِّ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا خَاطَبَ النَّحْلَ بِمَا سَبَقَ ذِكْرُهُ خَاطَبَ الْإِنْسَانَ وَقَالَ: إِنَّا أَلْهَمْنَا هَذَا النَّحْلَ لِهَذِهِ الْعَجَائِبِ، لِأَجْلِ أَنْ يَخْرُجَ مِنْ بُطُونِهَا شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ.
Birinci İnceleme: Bu, hitaptan gaybete bir geçiştir (iltifattır). Bunun sebebi şudur: Bu hallerin zikredilmesinden maksat, mükellef olan insanın Allah Teâlâ'nın kudretine, hikmetine ve ulvî ve süflî alemin hallerini güzelce tedbir edişine bununla delil getirmesidir. Sanki O Teâlâ arıya daha önce zikredilenleri hitap ettikten sonra insana hitap ederek şöyle demiştir: Biz bu arıya, karınlarından renkleri muhtelif bir içecek çıksın diye bu şaşırtıcı şeyleri ilham ettik.
البحث الثَّانِي: أَنَّهُ قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ: الْعَسَلُ عِبَارَةٌ عَنْ أَجْزَاءٍ طَلِّيَّةٍ تَحْدُثُ فِي الْهَوَاءِ وَتَقَعُ عَلَى أَطْرَافِ الْأَشْجَارِ وَعَلَى الْأَوْرَاقِ وَالْأَزْهَارِ، فَيَلْقُطُهَا الزُّنْبُورُ بِفَمِهِ، فَإِذَا ذَهَبْنَا إِلَى هَذَا الوجه كَانَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها أَيْ مِنْ أَفْوَاهِهَا، وَكُلُّ تَجْوِيفٍ فِي دَاخِلِ الْبَدَنِ فَإِنَّهُ يُسَمَّى بَطْنًا، أَلَا تَرَى أَنَّهُمْ يَقُولُونَ: بُطُونُ الدِّمَاغِ وَعَنَوْا أَنَّهَا تَجَاوِيفُ الدِّمَاغِ، وكذا هاهنا يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهَا أَيْ مِنْ أَفْوَاهِهَا، وَأَمَّا عَلَى قَوْلِ أَهْلِ الظَّاهِرِ، وَهُوَ أَنَّ النَّحْلَةَ تَأْكُلُ الْأَوْرَاقَ وَالثَّمَرَاتِ ثُمَّ تَقِيءُ فَذَلِكَ هُوَ الْعَسَلُ فَالْكَلَامُ ظَاهِرٌ.
İkinci İnceleme: Biz insanlardan bazılarının şöyle dediğini zikretmiştik: Bal, havada meydana gelen ve ağaçların uçlarına, yapraklara ve çiçeklere düşen çiğ parçalarından ibarettir ki arı onu ağzıyla toplar. Şayet bu veche gidersek, O'nun: { يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها } “Onların karınlarından çıkar” buyruğundan maksat, yani ağızlarından demektir. Bedenin içindeki her boşluğa karın (batn) adı verilir; görmez misin ki onlar beynin karıncıkları (butûnu'd-dimâğ) derler ve beynin boşluklarını kastederler. Burada da böyledir; { يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهَا } yani ağızlarından çıkar [demektir]. Zahir ehlinin görüşüne göre ise -ki o da arının yaprakları ve meyveleri yiyip sonra kusması ve balın da bu olmasıdır- kelam zaten açıktır.
ثم قال تَعَالَى: شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ الْعَسَلَ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ الثَّلَاثَةِ:
Sonra O Teâlâ: { شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ } “renkleri çeşit çeşit bir içecek [çıkar] ki onda insanlar için bir şifa vardır” buyurmuştur. Bil ki O Teâlâ balı şu üç sıfatla nitelemiştir:
فَالصِّفَةُ الْأُولَى: كَوْنُهُ شَرَابًا وَالْأَمْرُ كَذَلِكَ، لِأَنَّهُ تَارَةً يشرب وحده وتارة يتخذ منه الْأَشْرِبَةِ.
Birinci Sıfat: İçecek olmasıdır; durum da böyledir, zira o bazen tek başına içilir, bazen de ondan içecekler yapılır.
وَالصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ وَالْمَعْنَى: أَنَّ مِنْهُ أَحْمَرَ وَأَبْيَضَ وَأَصْفَرَ. وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:
İkinci Sıfat: O'nun: { مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ } “renkleri çeşit çeşit” buyruğudur. Manası: Ondan kırmızı, beyaz ve sarı olanı vardır demektir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:
وَمِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَحُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها وَغَرابِيبُ سُودٌ [فَاطِرٍ: ٢٧] وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ: إِبْطَالُ الْقَوْلِ بِالطَّبْعِ، لِأَنَّ هَذَا الْجِسْمَ مَعَ كَوْنِهِ مُتَسَاوِيَ الطَّبِيعَةِ لَمَّا حَدَثَ عَلَى أَلْوَانٍ مُخْتَلِفَةٍ، دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ حُدُوثَ تِلْكَ الْأَلْوَانِ بِتَدْبِيرِ الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ، لَا لِأَجْلِ إِيجَادِ الطَّبِيعَةِ.
{ وَمِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَحُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها وَغَرابِيبُ سُودٌ } “Dağlardan da beyaz, kırmızı, renkleri farklı farklı ve kapkara yollar [vardır]” [Fâtır 27]. Bundan maksat tabiat görüşünü (tabiatın kendi kendine var ettiğini) iptal etmektir; zira bu cisim tabiat bakımından birbiriyle aynı olmasına rağmen farklı renklerde meydana geldiğinde, bu renklerin meydana gelişinin tabiatın icadından dolayı değil, muhtar olan Fâil'in (Allah'ın) tedbiriyle olduğuna delalet etmiştir.
وَالصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ وَفِيهِ قَوْلَانِ:
Üçüncü Sıfat: O'nun: { فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ } “onda insanlar için bir şifa vardır” buyruğudur. Bunda iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ الصَّحِيحُ أَنَّهُ صِفَةٌ لِلْعَسَلِ.
Birinci Görüş: Ki sahih olanı budur, onun balın bir sıfatı olduğudur.
فَإِنْ قَالُوا: كَيْفَ يَكُونُ شِفَاءً لِلنَّاسِ وهو يضر بالصفراء ويهيج المرار؟
Şayet: Safra maddesine zarar verdiği ve safrayı kabarttığı halde o nasıl insanlar için şifa olur? derlerse,
قُلْنَا: إِنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَقُلْ إِنَّهُ شِفَاءُ لِكُلِّ النَّاسِ وَلِكُلِّ دَاءٍ وَفِي كُلِّ حَالٍ، بل لما كان شفاء للبعض/ ومن بَعْضِ الْأَدْوَاءِ صَلُحَ بِأَنْ يُوصَفَ بِأَنَّهُ فِيهِ شِفَاءٌ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ شِفَاءٌ فِي الْجُمْلَةِ أَنَّهُ قَلَّ مَعْجُونٌ مِنَ الْمَعَاجِينِ إِلَّا وَتَمَامُهُ وَكَمَالُهُ إِنَّمَا يَحْصُلُ بِالْعَجْنِ بِالْعَسَلِ، وَأَيْضًا فَالْأَشْرِبَةُ الْمُتَّخَذَةُ مِنْهُ فِي الْأَمْرَاضِ الْبَلْغَمِيَّةِ عَظِيمَةُ النَّفْعِ.
Biz deriz ki: O Teâlâ onun bütün insanlar için, her hastalık için ve her durumda şifa olduğunu söylememiştir; bilakis bazısına/ ve bazı hastalıklara şifa olduğu için onda şifa olduğu vasfıyla nitelenmeye uygun olmuştur. Onun genel olarak şifa olduğuna delalet eden husus şudur: Macunlardan pek azı müstesna, tamamlanması ve kemali ancak balla yoğrulmasıyla hasıl olur. Ayrıca balgamî hastalıklarda ondan yapılan şuruplar pek büyük fayda sağlar.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ أَنَّ الْمُرَادَ: أَنَّ الْقُرْآنَ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَقِصَّةُ تُوَلُّدِ الْعَسَلِ مِنَ النَّحْلِ تَمَّتْ عِنْدَ قَوْلِهِ: يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ ثُمَّ ابْتَدَأَ وَقَالَ: فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ أي في
İkinci Görüş: Ki o Mücâhid'in görüşüdür; muradın Kur'an'ın insanlar için bir şifa olduğu şeklindedir. Bu takdire göre balın arıdan doğuş kıssası O'nun: { يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ } “onların karınlarından renkleri çeşit çeşit bir içecek çıkar” buyruğunda tamamlanmıştır; sonra yeniden başlayarak: { فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ } “onda insanlar için bir şifa vardır” buyurmuştur. Yani
هَذَا الْقُرْآنِ حَصَلَ مَا هُوَ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ مِنَ الْكُفْرِ وَالْبِدْعَةِ، مِثْلَ هَذَا الَّذِي فِي قِصَّةِ النَّحْلِ. وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ: أَنَّ الْعَسَلَ شِفَاءٌ مِنْ كُلِّ دَاءٍ، وَالْقُرْآنَ شِفَاءٌ لِمَا فِي الصُّدُورِ.
bu Kur'an'da, tıpkı arı kıssasında bulunan şu şey gibi insanlar için küfür ve bidatten şifa olan husus meydana gelmiştir. İbn Mes'ûd'dan [şöyle rivayet edilmiştir]: Bal her dertten bir şifadır, Kur'an ise göğüslerde olana bir şifadır.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ ضَعِيفٌ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ يَجِبُ عَوْدُهُ إِلَى أَقْرَبِ الْمَذْكُورَاتِ، وَمَا ذَاكَ إِلَّا قَوْلُهُ: شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ وَأَمَّا الحكم بِعَوْدِ هَذَا الضَّمِيرِ إِلَى الْقُرْآنِ مَعَ أَنَّهُ غَيْرُ مَذْكُورٍ فِيمَا سَبَقَ، فَهُوَ غَيْرُ مُنَاسِبٍ. وَالثَّانِي: مَا
Bil ki bu görüş zayıftır ve buna iki vecih delalet eder: Birincisi: { فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ } “onda insanlar için bir şifa vardır” buyruğundaki zamirin, zikredilenlerin en yakınına dönmesi vaciptir; o da O'nun: { شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ } “renkleri çeşit çeşit bir içecek” buyruğundan başkası değildir. Bu zamirin daha önce zikredilmemiş olmasına rağmen Kur'an'a döndüğüne hükmetmek ise münasip değildir. İkincisi:
رَوَى أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ: أَنَّهُ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وقال: إِنَّ أَخِي يَشْتَكِي بَطْنَهُ فَقَالَ: «اسْقِهِ عَسَلًا» فَذَهَبَ ثُمَّ رَجَعَ فَقَالَ: قَدْ سَقَيْتُهُ فَلَمْ يُغْنِ عَنْهُ شَيْئًا، فَقَالَ ﵊: «اذْهَبْ وَاسْقِهِ عَسَلًا» فَذَهَبَ فَسَقَاهُ، فَكَأَنَّمَا نُشِطَ مِنْ عِقَالٍ، فَقَالَ: «صَدَقَ اللَّهُ وَكَذَبَ بَطْنُ أَخِيكَ»
Ebû Saîd el-Hudrî'nin rivayet ettiği şu hadistir: Resûlullah ﷺ'e bir adam geldi ve: Kardeşimin karnı ağrıyor, dedi. [Allah Resûlü]: «Ona bal içir» buyurdu. [Adam] gitti, sonra geri dönüp: Ona içirdim fakat ona hiçbir fayda vermedi, dedi. [Aleyhisselâm]: «Git ve ona bal içir» buyurdu. Gitti ve ona içirdi; sanki bağından çözülmüş gibi oldu. Bunun üzerine [Allah Resûlü]: «Allah doğru söyledi, kardeşinin karnı ise yalan söyledi» buyurdu.
وَحَمَلُوا
[Alimler]
قَوْلَهُ: «صَدَقَ اللَّهُ وَكَذَبَ بَطْنُ أَخِيكَ»
onun: «Allah doğru söyledi, kardeşinin karnı ise yalan söyledi» sözünü,
عَلَى قَوْلِهِ: فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ وَذَلِكَ إِنَّمَا يَصِحُّ لَوْ كَانَ هَذَا صِفَةً لِلْعَسَلِ.
O'nun: { فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ } “onda insanlar için bir şifa vardır” buyruğuna hamletmişlerdir. Bu da ancak bunun balın bir sıfatı olması durumunda sahih olur.
فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: مَا الْمُرَادُ
Şayet birisi: Murâd nedir?
بِقَوْلِهِ ﵇: «صَدَقَ اللَّهُ وَكَذَبَ بَطْنُ أَخِيكَ» .
[Aleyhisselâm]'ın: «Allah doğru söyledi, kardeşinin karnı ise yalan söyledi» buyruğu ile [ne murad edilmiştir]? derse,
قُلْنَا: لَعَلَّهُ ﵇ عَلِمَ بِنُورِ الْوَحْيِ أَنَّ ذَلِكَ الْعَسَلَ سَيَظْهَرُ نَفْعُهُ بَعْدَ ذَلِكَ، فَلَمَّا لَمْ يَظْهَرْ نَفْعُهُ فِي الْحَالِ مَعَ أَنَّهُ ﵇ كَانَ عَالِمًا بِأَنَّهُ سَيَظْهَرُ نَفْعُهُ بَعْدَ ذَلِكَ، كَانَ هَذَا جَارِيًا مَجْرَى الْكَذِبِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ أَطْلَقَ عَلَيْهِ هَذَا اللَّفْظَ.
Biz deriz ki: Muhtemeldir ki [Aleyhisselâm] vahyin nuruyla o balın faydasının bundan sonra ortaya çıkacağını bildi; [Aleyhisselâm] onun faydasının bundan sonra ortaya çıkacağını bildiği halde o anda faydası ortaya çıkmayınca bu durum yalan hükmünde oldu; işte bu sebeple ona bu lafzı ıtlak etti.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى خَتَمَ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ وَاعْلَمْ أَنَّ تَقْرِيرَ هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ وُجُوهٍ:
Sonra O Teâlâ ayeti: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ } “Şüphesiz bunda düşünen bir topluluk için bir ibret vardır” buyruğuyla sonlandırmıştır. Bil ki bu ayetin ortaya konuluşu birkaç yöndendir:
الْأَوَّلُ: اخْتِصَاصُ النَّحْلِ بِتِلْكَ الْعُلُومِ الدَّقِيقَةِ وَالْمَعَارِفِ الْغَامِضَةِ مِثْلُ بِنَاءِ الْبُيُوتِ الْمُسَدَّسَةِ وَسَائِرِ الْأَحْوَالِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا. وَالثَّانِي: اهْتِدَاؤُهَا إِلَى جَمِيعِ تِلْكَ الْأَجْزَاءِ الْعَسَلِيَّةِ مِنْ أَطْرَافِ الْأَشْجَارِ وَالْأَوْرَاقِ. وَالثَّالِثُ: خَلْقُ اللَّهِ تَعَالَى الْأَجْزَاءَ النَّافِعَةَ فِي جَوِّ الْهَوَاءِ، ثُمَّ إِلْقَاؤُهَا عَلَى أَطْرَافِ الْأَشْجَارِ وَالْأَوْرَاقِ، ثُمَّ إِلْهَامُ النَّحْلِ إِلَى جَمْعِهَا بَعْدَ تَفْرِيقِهَا وَكُلُّ ذَلِكَ أُمُورٌ عَجِيبَةٌ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ إِلَهَ الْعَالَمِ بَنَى تَرْتِيبَهُ عَلَى رِعَايَةِ الْحِكْمَةِ وَالْمَصْلَحَةِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Birincisi: Arının altıgen petekler inşa etmesi gibi o ince ilimlere ve zikrettiğimiz diğer haller gibi kapalı marifetlere tahsis edilmesidir. İkincisi: Onun ağaçların ve yaprakların uçlarından bütün o ballı parçaları toplamaya yönlendirilmesidir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın faydalı parçaları hava boşluğunda yaratması, sonra onları ağaçların ve yaprakların uçlarına bırakması, sonra da arıya onları dağıldıktan sonra toplamayı ilham etmesidir. Bütün bunlar alemin İlahının, onun tertibini hikmet ve maslahatı gözetmek üzerine bina ettiğine delalet eden şaşırtıcı işlerdir. Doğrusunu Allah bilir.
[سورة النحل (١٦) : آية ٧٠]
[Nahl Suresi (16), 70. Ayet]
وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْ لَا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ (٧٠)
{ وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْ لَا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ (٧٠) } “Allah sizi yarattı, sonra sizi vefat ettirecektir. İçinizden kimi de bildikten sonra bir şey bilmesin diye ömrün en düşkün çağına ulaştırılır. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir.”
المسألة الْأُولَى: لَمَّا ذَكَرَ تَعَالَى بَعْضَ عَجَائِبِ أَحْوَالِ الْحَيَوَانَاتِ، ذَكَرَ بَعْدَهُ بَعْضَ عَجَائِبِ أَحْوَالِ النَّاسِ، فَمِنْهَا مَا هُوَ مَذْكُورٌ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى مَرَاتِبِ عُمُرِ الْإِنْسَانِ، وَالْعُقَلَاءُ ضَبَطُوهَا فِي أَرْبَعِ مَرَاتِبَ: أَوَّلُهَا: سِنُّ النَّشْوِ وَالنَّمَاءِ. وَثَانِيهَا: سِنُّ الْوُقُوفِ وَهُوَ سِنُّ الشَّبَابِ. وَثَالِثُهَا: سِنُّ الِانْحِطَاطِ الْقَلِيلِ وَهُوَ سِنُّ الْكُهُولَةِ.
Birinci Mesele: Allah Teâlâ hayvanların şaşırtıcı hallerinden bir kısmını zikredince, onun ardından insanların şaşırtıcı hallerinden bir kısmını zikretmiştir. Bunlardan biri bu ayette zikredilen husustur ki o da insanın ömrünün mertebelerine bir işarettir. Akıl sahipleri bu mertebeleri dört olarak zaptetmişlerdir: Birincisi: Büyüme ve gelişme çağıdır. İkincisi: Duraklama çağıdır ki o gençlik çağıdır. Üçüncüsü: Az gerileme çağıdır ki o olgunluk (kühûlet) çağıdır.
وَرَابِعُهَا: سِنُّ الِانْحِطَاطِ الْكَبِيرِ وَهُوَ سِنُّ الشَّيْخُوخَةِ. فَاحْتَجَّ تَعَالَى بِانْتِقَالِ الْحَيَوَانِ مِنْ بَعْضِ هَذِهِ الْمَرَاتِبِ إِلَى بَعْضٍ، عَلَى أَنَّ ذَلِكَ النَّاقِلَ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى وَالْأَطِبَّاءُ الطَّبَائِعِيُّونَ قَالُوا: الْمُقْتَضِي لِهَذَا الِانْتِقَالِ هُوَ طَبِيعَةُ الْإِنْسَانِ، وَأَنَا أَحْكِي كَلَامَهُمْ عَلَى الوجه الْمُلَخَّصِ وَأُبَيِّنُ ضَعْفَهُ وَفَسَادَهُ، وَحِينَئِذٍ يَبْقَى أَنَّ ذَلِكَ النَّاقِلَ هُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ، وَعِنْدَ ذَلِكَ يَصِحُّ بِالدَّلِيلِ الْعَقْلِيِّ مَا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ. قَالَ الطَّبَائِعِيُّونَ: إِنَّ بَدَنَ الْإِنْسَانَ مَخْلُوقٌ مِنَ الْمَنِيِّ وَمِنْ دَمِ الطَّمْثِ، وَالْمَنِيُّ وَالدَّمُ جَوْهَرَانِ حَارَّانِ رَطْبَانِ، وَالْحَرَارَةُ إِذَا عَمِلَتْ فِي الْجِسْمِ الرَّطْبِ قَلَّلَتْ رُطُوبَتَهُ وَأَفَادَتْهُ نَوْعَ يُبْسٍ، وَهَذَا مُشَاهَدٌ مَعْلُومٌ، قَالُوا: فَلَا يَزَالُ مَا فِي هَذَيْنِ الْجَوْهَرَيْنِ مِنْ قُوَّةِ الْحَرَارَةِ يُقَلِّلُ مَا فِيهِ مِنَ الرُّطُوبَةِ حَتَّى تَتَصَلَّبَ الْأَعْضَاءُ وَيَظْهَرَ فِيهِ الِانْعِقَادُ، وَيَحْدُثَ الْعَظْمُ وَالْغُضْرُوفُ وَالْعَصَبُ وَالْوَتَرُ والرباط
Dördüncüsü ise: Büyük gerileme çağıdır ki o da yaşlılık çağıdır. Allah Teâlâ canlının bu mertebelerin bazısından bazısına intikal edişiyle, o intikal ettirenin bizzat Allah Teâlâ olduğuna delil getirmiştir. Tabiatçı tabipler ise: Bu intikali gerektiren şey insanın tabiatıdır, demişlerdir. Ben onların sözlerini özet bir şekilde nakledecek ve onun zayıflığını ve tutarsızlığını açıklayacağım; bu durumda o intikal ettirenin Allah Sübhânehû olduğu sabit kalacaktır ve böylece Allah Teâlâ'nın bu ayette zikrettiği husus akli delille sahih olacaktır. Tabiatçılar şöyle demiştir: İnsanın bedeni meniden ve hayız kanından yaratılmıştır. Meni ve kan sıcak ve nemli iki cevherdir. Sıcaklık nemli cisimde iş gördüğünde onun nemini azaltır ve ona bir çeşit kuruluk kazandırır; bu müşahede edilen ve bilinen bir şeydir. Onlar dediler ki: Bu iki cevherdeki sıcaklık kuvveti, organlar sertleşip onda katılaşma belirinceye, kemik, kıkırdak, sinir, kiriş, bağ
وَسَائِرُ الْأَعْضَاءِ فَإِذَا تَمَّ تَكَوَّنَ الْبَدَنُ وَكَمُلَ فَعِنْدَ ذَلِكَ يَنْفَصِلُ الْجَنِينُ مِنْ رَحِمِ الْأُمِّ وَمَعَ ذَلِكَ فَالرُّطُوبَاتُ زَائِدَةٌ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّكَ تَرَى أَعْضَاءَ الطِّفْلِ بَعْدَ انْفِصَالِهِ مِنَ الْأُمِّ لَيِّنَةً لَطِيفَةً وَعِظَامَهُ لَيِّنَةً قَرِيبَةَ الطَّبْعِ مِنَ الْغَضَارِيفِ، ثُمَّ إِنَّ مَا فِي الْبَدَنِ مِنَ الْحَرَارَةِ يَعْمَلُ فِي تِلْكَ الرُّطُوبَاتِ وَيُقَلِّلُهَا، قَالُوا: وَيَحْصُلُ لِلْبَدَنِ ثَلَاثَةُ أَحْوَالٍ.
ve diğer organlar meydana gelinceye kadar ondaki nemi azaltmaya devam eder. Bedenin oluşumu tamamlanıp kemale erince işte o vakit cenin anne rahminden ayrılır; bununla beraber nemler fazladır. Bunun delili şudur: Çocuğun organlarını annesinden ayrıldıktan sonra yumuşak ve latif, kemiklerini de kıkırdak tabiatına yakın derecede yumuşak görürsün. Sonra bedendeki sıcaklık o nemler üzerinde iş görür ve onları azaltır. Dediler ki: Beden için üç hal meydana gelir.
الْحَالَةُ الْأُولَى: أَنْ تَكُونَ رُطُوبَةُ الْبَدَنِ زَائِدَةً عَلَى حَرَارَتِهِ، وَحِينَئِذٍ تَكُونُ الْأَعْضَاءُ قَابِلَةً لِلتَّمَدُّدِ وَالِازْدِيَادِ وَالنَّمَاءِ، وَذَلِكَ هُوَ سِنُّ النَّشْوِ وَالنَّمَاءِ وَنِهَايَتُهُ إِلَى ثَلَاثِينَ سَنَةً أَوْ خَمْسٍ وَثَلَاثِينَ سَنَةً.
Birinci Hal: Bedenin neminin sıcaklığından fazla olmasıdır; bu durumda organlar uzamaya, artmaya ve gelişmeye elverişli olur. İşte bu, büyüme ve gelişme çağıdır; onun sonu otuz veya otuz beş yaşa kadardır.
الْحَالَةُ الثَّانِيَةُ: أَنْ تَصِيرَ رُطُوبَاتُ الْبَدَنِ أَقَلَّ مَا كَانَتْ فَتَكُونُ وَافِيَةً بِحِفْظِ الْحَرَارَةِ الْغَرِيزِيَّةِ الْأَصْلِيَّةِ إِلَّا أَنَّهَا لَا تَكُونُ زَائِدَةً عَلَى هَذَا الْقَدْرِ، وَهَذَا هُوَ سِنُّ الْوُقُوفِ وَسِنُّ الشَّبَابِ وَغَايَتُهُ خَمْسُ سِنِينَ، وَعِنْدَ تَمَامِهِ يُتَمُّ الْأَرْبَعُونَ.
İkinci Hal: Bedenin nemlerinin eskisine göre daha az olmasıdır; böylece aslî tabii harareti korumaya yetecek kadar olur, ancak bu miktardan fazla olmaz. İşte bu, duraklama çağı ve gençlik çağıdır; bunun nihayeti beş yıldır ve bunun tamamlanmasıyla kırk yaş kemale erer.