وَالْحَالَةُ الثَّالِثَةُ: أَنْ تَقِلَّ الرُّطُوبَاتُ وَتَصِيرُ بِحَيْثُ لَا تَكُونُ وَافِيَةً بِحِفْظِ الْحَرَارَةِ الْغَرِيزِيَّةِ، وَعِنْدَ ذَلِكَ يَظْهَرُ النُّقْصَانُ، ثُمَّ هَذَا النُّقْصَانُ قَدْ يَكُونُ خَفِيًّا وَهُوَ سِنُّ الْكُهُولَةِ وَتَمَامُهُ إِلَى سِتِّينَ سَنَةً وَقَدْ يَكُونُ ظَاهِرًا وَهُوَ سِنُّ الشَّيْخُوخَةِ وَتَمَامُهُ إِلَى مِائَةٍ وَعِشْرِينَ سَنَةً فَهَذَا هُوَ الَّذِي حَصَّلَهُ الْأَطِبَّاءُ فِي هَذَا الْبَابِ، وَعِنْدِي أَنَّ هَذَا التَّعْلِيلَ ضَعِيفٌ وَيَدُلُّ عَلَى ضِعْفِهِ وُجُوهٌ:
Üçüncü Hal: Nemlerin azalıp aslî tabii harareti korumaya yetmeyecek bir duruma gelmesidir; işte o vakit eksilme ve gerileme ortaya çıkar. Sonra bu gerileme bazen gizli olur ki bu olgunluk/orta yaş (kühûlet) çağıdır ve sonu altmış yaşa kadardır; bazen de açık ve belirgin olur ki bu yaşlılık (şeyhûhat) çağıdır ve sonu yüz yirmi yaşa kadardır. Tabiplerin bu konuda ortaya koyduğu görüş budur. Bana göre ise bu gerekçelendirme zayıftır; bunun zayıflığına birkaç vecih delalet etmektedir:
الوجه الْأَوَّلُ: أَنَّا نَقُولُ إِنَّ فِي أَوَّلِ مَا كَانَ الْمَنِيُّ مَنِيًّا وَكَانَ الدَّمُ دَمًا كَانَتِ الرُّطُوبَاتُ غَالِبَةً وَكَانَتِ الْحَرَارَةُ الْغَرِيزِيَّةُ مَغْمُورَةً وَكَانَتْ ضَعِيفَةً بِهَذَا السَّبَبِ، ثُمَّ إِنَّهَا مَعَ ضَعْفِهَا قَوِيَتْ عَلَى تَحْلِيلِ أَكْثَرِ تِلْكَ الرُّطُوبَاتِ وَأَبَانَتْهَا مِنْ حَدِّ الدَّمَوِيَّةِ وَالْمَنَوِيَّةِ إِلَى أن صارت عظما وغضروفا وعصبا ورباطا، وعند ما تَوَلَّدَتِ الْأَعْضَاءُ وَكَمُلَ الْبَدَنُ قَلَّتِ الرُّطُوبَاتُ فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ لِلْحَرَارَةِ الْغَرِيزِيَّةِ قُوَّةٌ أَزَيْدُ مِمَّا كَانَتْ قَبْلَ ذَلِكَ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ تَحْلِيلُ الرُّطُوبَاتِ بَعْدَ تَوَلُّدِ الْبَدَنِ وَكَمَالِهِ أَزْيَدَ مِنْ تَحَلُّلِهَا قَبْلَ تَوَلُّدِ الْبَدَنِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، لِأَنَّ قَبْلَ تَوَلُّدِ الْبَدَنِ انْتَقَلَ جِسْمُ الْمَنِيِّ وَالدَّمِ إِلَى أَنْ صَارَ عَظْمًا وَعَصَبًا، وَأَمَّا بَعْدَ تَوَلُّدِ الْبَدَنِ فَلَمْ يَحْصُلْ مِثْلُ هَذَا الِانْتِقَالِ وَلَا عُشْرُ عُشْرِهِ فَلَوْ كَانَ تَوَلُّدُ هَذِهِ الْأَعْضَاءِ بِسَبَبِ تَأْثِيرِ الْحَرَارَةِ فِي الرُّطُوبَةِ لَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ تَحَلُّلُ الرُّطُوبَاتِ بَعْدَ كَمَالِ الْبَدَنِ أَكْثَرَ مِنْ تَحَلُّلِهَا قَبْلَ تَكَوُّنِ الْبَدَنِ، وَلَمَّا لَمْ يَكُنِ الْأَمْرُ كَذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّ تَوَلُّدَ الْبَدَنِ إِنَّمَا كَانَ بِتَدْبِيرِ قَادِرٍ حَكِيمٍ يُدَبِّرُ أَبْدَانَ الْحَيَوَانَاتِ عَلَى وَفْقِ مَصَالِحِهَا، وَأَنَّهُ مَا كَانَ تَوَلُّدُ الْبَدَنِ لِأَجْلِ مَا قَالُوهُ مِنْ تَأْثِيرِ الْحَرَارَةِ فِي الرُّطُوبَةِ.
Birinci Vecih: Biz deriz ki: Meni henüz meni ve kan henüz kan iken başlangıçta nemler galipti ve tabii hararet örtülmüş/bastırılmış vaziyette olup bu sebeple zayıftı. Sonra bu hararet, zayıflığına rağmen o nemlerin çoğunu ayrıştırmaya ve onları kan ve meni olma sınırından çıkarıp kemik, kıkırdak, sinir ve bağ haline getirmeye güç yetirdi. Organlar meydana gelip beden kemale erdiğinde ise nemler azaldı; dolayısıyla tabii hararetin bundan önceki durumundan daha fazla bir kuvvete sahip olması gerekirdi. Bu durumda nemlerin bedenin meydana gelişinden ve kemalinden sonraki ayrışmasının, bedenin meydana gelişinden önceki ayrışmasından daha fazla olması gerekirdi. Oysa durumun böyle olmadığı malumdur; zira bedenin meydana gelişinden önce meni ve kan cismi kemik ve sinir haline dönüşmüştür, bedenin oluşumundan sonra ise böyle bir dönüşüm ya da bunun onda birinin onda biri dahi gerçekleşmemiştir. Eğer bu organların meydana gelişi hararetin nem üzerindeki etkisi sebebiyle olsaydı, bedenin kemalinden sonra nemlerin ayrışmasının bedenin oluşumundan önceki ayrışmasından daha çok olması gerekirdi. Durum böyle olmadığına göre, anladık ki bedenin meydana gelişi ancak hayvanların bedenlerini maslahatlarına uygun olarak sevk ve idare eden Kadîr ve Hakîm olanın tedbiri iledir; bedenin meydana gelişi onların iddia ettiği gibi hararetin nem üzerindeki etkisinden dolayı değildir.
وَالوجه الثَّانِي: فِي إِبْطَالِ هَذَا الْكَلَامِ أَنْ نَقُولَ: إِنَّ الْحَرَارَةَ الْغَرِيزِيَّةَ الْحَاصِلَةَ فِي بَدَنِ الْإِنْسَانِ الْكَامِلِ إِمَّا أَنْ تَكُونَ هِيَ عَيْنَ مَا كَانَ حَاصِلًا فِي جَوْهَرِ النُّطْفَةِ أَوْ صَارَتْ أَزْيَدَ مِمَّا كَانَتْ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ، لِأَنَّ الْحَارَّ الْغَرِيزِيَّ الْحَاصِلَ فِي جَوْهَرِ النُّطْفَةِ كَانَ بِمِقْدَارِ جِرْمِ النُّطْفَةِ وَلَا شَكَّ أَنَّ جِرْمَ النُّطْفَةِ كَانَ قَلِيلًا صَغِيرًا، فَهَذَا الْبَدَنُ بَعْدَ كِبَرِهِ لَوْ لَمْ يَحْصُلْ فِيهِ مِنَ الْحَرَارَةِ الْغَرِيزِيَّةِ إِلَّا ذَلِكَ الْقَدْرُ كَانَ فِي غَايَةِ الْقِلَّةِ، وَلَمْ يَظْهَرْ مِنْهُ فِي هَذَا الْبَدَنِ أَثَرٌ أَصْلًا، وَأَمَّا الثَّانِي: فَفِيهِ تَسْلِيمٌ أَنَّ الْحَرَارَةَ الْغَرِيزِيَّةَ تَتَزَايَدُ بِحَسَبِ تَزَايُدِ الْجُثَّةِ وَالْبَدَنِ، وَإِذَا تَزَايَدْتِ الْحَرَارَةُ الْغَرِيزِيَّةُ سَاعَةً فَسَاعَةً، وَثَبَتَ أَنَّ تَزَايُدَهَا يُوجِبُ تَزَايُدَ الْقُوَّةِ وَالصِّحَّةِ سَاعَةً فَسَاعَةً، فَوَجَبَ أَنْ يَبْقَى الْبَدَنُ الْحَيَوَانِيُّ أَبَدًا فِي التَّزَايُدِ وَالتَّكَامُلِ، وَحَيْثُ لَمْ يَكُنِ الْأَمْرُ كَذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّ ازْدِيَادَ حَالِ الْبَدَنِ الْحَيَوَانِيِّ وَانْتِقَاصَهُ لَيْسَ بِحَسَبِ الطَّبِيعَةِ، بَلْ بِسَبَبِ تَدْبِيرِ الفاعل المختار.
İkinci Vecih: Bu sözü geçersiz kılmada deriz ki: Kâmil insanın bedeninde bulunan tabii hararet, ya nutfe cevherinde bulunanın aynısıdır ya da eskiden olduğundan daha fazla hale gelmiştir. Birincisi bâtıldır; zira nutfe cevherinde bulunan tabii hararet nutfe cismi miktarıncadır ve şüphe yok ki nutfe cismi pek az ve küçüktür. Dolayısıyla bu beden büyüdükten sonra şayet onda tabii hararetten sadece o miktar bulunsaydı son derece az olurdu ve bu bedende ondan hiçbir eser ortaya çıkmazdı. İkincisine gelince: Bunda, cüssesi ve bedeni arttıkça tabii hararetin de arttığını kabul etmek vardır. Tabii hararet anbean arttığında ve bunun artmasının anbean kuvvet ve sıhhatin artmasını gerektirdiği sabit olduğunda, canlı bedeninin daima artış ve kemal üzere kalması gerekirdi. Durum böyle olmadığına göre bildik ki, canlı bedeninin durumunun artması ve eksilmesi tabiat gereği değil, bilakis Fail-i Muhtar'ın tedbiri sebebiyledir.
وَالوجه الثَّالِثُ: وَهُوَ الَّذِي أَوْرَدْنَاهُ عَلَى الْأَطِبَّاءِ في «كتابنا الكبير في الطب» فقلنا هب أَنَّ الرُّطُوبَةَ الْغَرِيزِيَّةَ صَارَتْ مُعَادِلَةً لِلْحَرَارَةِ الْغَرِيزِيَّةِ فَلِمَ قُلْتُمْ إِنَّ الْحَرَارَةَ الْغَرِيزِيَّةَ يَجِبُ أَنْ تَصِيرَ أَقَلَّ مِمَّا/ كَانَتْ؟ وَأَنْ يَنْتَقِلَ الْإِنْسَانُ مِنْ سِنِّ الشَّبَابِ إِلَى سِنِّ النُّقْصَانِ. قَالُوا: السَّبَبُ فِيهِ أَنَّهُ إِذَا حَصَلَ هَذَا الِاسْتِوَاءُ، فالحرارة الغريزية بعد ذلك تؤثر في تجفيف الرُّطُوبَةِ الْغَرِيزِيَّةِ، فَتَقِلُّ الرُّطُوبَاتُ الْغَرِيزِيَّةُ حَتَّى صَارَتْ بحيث لا تقي بِحِفْظِ الْحَرَارَةِ الْغَرِيزِيَّةِ، وَإِذَا حَصَلَتْ هَذِهِ الْحَالَةُ ضَعُفَتِ الْحَرَارَةُ الْغَرِيزِيَّةُ أَيْضًا، لِأَنَّ الرُّطُوبَةَ الْغَرِيزِيَّةَ كَالْغِذَاءِ لِلْحَرَارَةِ الْغَرِيزِيَّةِ، فَإِذَا قَلَّ الْغِذَاءُ ضَعُفَ الْمُغْتَذِي. فَالْحَاصِلُ: أَنَّ الْحَرَارَةَ الْغَرِيزِيَّةَ تُوجِبُ قِلَّةَ الرُّطُوبَةِ الْغَرِيزِيَّةِ، وَقِلَّتَهَا تُوجِبُ ضَعْفَ الْحَرَارَةِ الْغَرِيزِيَّةِ، وَيَلْزَمُ مِنْ ضَعْفِ إِحْدَاهُمَا ضَعْفُ الْأُخْرَى إِلَى أَنْ تَنْتَهِيَ إِلَى حَيْثُ لَا يَبْقَى مِنَ الرُّطُوبَةِ الْغَرِيزِيَّةِ شَيْءٌ، وَحِينَئِذٍ تَنْطَفِئُ الْحَرَارَةُ الْغَرِيزِيَّةُ، وَيَحْصُلُ الْمَوْتُ هَذَا مُنْتَهَى مَا قَالُوهُ فِي هَذَا الْبَابِ، وَهُوَ ضَعِيفٌ، لِأَنَّا نَقُولُ: إِنَّ الْحَرَارَةَ الْغَرِيزِيَّةَ إِذَا أَثَّرَتْ فِي تَجْفِيفِ الرُّطُوبَةِ الْغَرِيزِيَّةِ وَقِلَّتِهَا، فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الْقُوَّةَ الْغَاذِيَةَ تُورِدُ بَدَلَهَا. فَعِنْدَ هَذَا قَالُوا: الْقُوَّةُ الْغَاذِيَةُ إِنَّمَا تَقْوَى عَلَى إِيرَادِ بَدَلِهَا لَوْ كَانَتِ الْحَرَارَةُ الْغَرِيزِيَّةُ قَوِيَّةً، فَأَمَّا عِنْدَ ضَعْفِهَا فَلَا، فَنَقُولُ: فَهَهُنَا لَزِمَ الدَّوْرُ، لِأَنَّ الرُّطُوبَةَ الْغَرِيزِيَّةَ إِنَّمَا تَقِلُّ وَتَنْقُصُ لَوْ لَمْ تَكُنِ الْقُوَّةُ الْغَاذِيَةُ وَافِيَةً بِإِيرَادِ بَدَلِهَا، وَإِنَّمَا تَعْجِزُ الْقُوَّةُ الْغَاذِيَةُ عَنْ هَذَا الْإِيرَادِ إِذَا كَانَتِ الْحَرَارَةُ الْغَرِيزِيَّةُ ضَعِيفَةً، وَإِنَّمَا تَكُونُ الْحَرَارَةُ الْغَرِيزِيَّةُ ضَعِيفَةً أَنْ لَوْ قَلَّتِ الرُّطُوبَةُ الْغَرِيزِيَّةُ، وَإِنَّمَا تَحْصُلُ هَذِهِ الْقِلَّةُ إِذَا عَجَزَتِ الْغَاذِيَةُ عَنْ إِيرَادِ الْبَدَلِ، فَثَبَتَ أَنَّ عَلَى القول الذي قالوه يلزم الدَّوْرِ وَأَنَّهُ بَاطِلٌ فَثَبَتَ أَنَّ تَعْلِيلَ انْتِقَالِ الْإِنْسَانِ مِنْ سِنٍّ إِلَى سِنٍّ بِمَا ذَكَرُوهُ من اعتبار الطبائع يوجب عليهم هذه المحالات الْمَذْكُورَةَ فَكَانَ الْقَوْلُ بِهِ بَاطِلًا، وَلَمَّا بَطَلَ هَذَا الْقَوْلُ وَجَبَ الْقَطْعُ بِإِسْنَادِ هَذِهِ الْأَحْوَالِ إِلَى الْإِلَهِ الْقَادِرِ الْمُخْتَارِ الْحَكِيمِ الرَّحِيمِ الَّذِي يُدَبِّرُ أَبْدَانَ الْحَيَوَانَاتِ عَلَى الوجه الْمُوَافِقِ لِمَصَالِحِهَا، وَذَلِكَ هُوَ الْمَطْلُوبُ. وَقَدْ كُنْتُ أَقْرَأُ يَوْمًا مِنَ الْأَيَّامِ سُورَةَ الْمُرْسَلَاتِ فَلَمَّا وَصَلْتُ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ نَخْلُقْكُمْ مِنْ ماءٍ مَهِينٍ فَجَعَلْناهُ فِي قَرارٍ مَكِينٍ إِلى قَدَرٍ مَعْلُومٍ فَقَدَرْنا فَنِعْمَ الْقادِرُونَ وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ [الْمُرْسَلَاتِ: ٢٠- ٢٤] فَقُلْتُ: لَا شَكَّ أَنَّ الْمُرَادَ بِهَؤُلَاءِ الْمُكَذِّبِينَ هُمُ الَّذِينَ نَسَبُوا تَكَوُّنَ الْأَبْدَانِ الْحَيَوَانِيَّةِ إِلَى الطَّبَائِعِ وَتَأْثِيرِ الْحَرَارَةِ فِي الرُّطُوبَةِ، وَأَنَا أُؤْمِنُ مِنْ صَمِيمِ قَلْبِي يَا رَبَّ الْعِزَّةِ بِأَنَّ هَذِهِ التَّدْبِيرَاتِ لَيْسَتْ مِنَ الطَّبَائِعِ بَلْ مِنْ خَالِقِ الْعَالَمِ الَّذِي هُوَ أَحْكَمُ الْحَاكِمِينَ وَأَكْرَمُ الْأَكْرَمِينَ.
Üçüncü Vecih: Bu, tıbba dair büyük kitabımızda tabiplerin aleyhine getirdiğimiz delildir; şöyle demiştik: Farz edelim ki tabii nem tabii hararete denk hale geldi; peki, neye dayanarak tabii hararetin eskisinden daha az olması ve insanın gençlik çağından gerileme ve eksilme çağına geçmesi gerektiğini söylediniz? Onlar şöyle dediler: Bunun sebebi şudur; bu denklik meydana geldiğinde, tabii hararet bundan sonra tabii nemi kurutmada etkili olur; böylece tabii nemler azalır, nihayet tabii harareti koruyamayacak bir duruma gelir. Bu hal meydana geldiğinde tabii hararet de zayıflar; çünkü tabii nem tabii hararetin gıdası gibidir, gıda azaldığında ise beslenen de zayıflar. Hâsılı: Tabii hararet tabii nemin azalmasını gerektirir, onun azalması da tabii hararetin zayıflamasını gerektirir. Birinin zayıflamasından diğerinin de zayıflaması zorunlu olur, nihayetinde tabii nemden hiçbir şey kalmayacak dereceye ulaşır; o vakit de tabii hararet söner ve ölüm meydana gelir. Onların bu konuda söylediklerinin son noktası budur ve bu da zayıftır. Zira biz deriz ki: Tabii hararet tabii nemin kurumasında ve azalmasında etkili olduğunda, besleyici kuvvetin onun yerine yenisini getirdiği niçin söylenemez? Buna karşı onlar şöyle dediler: Besleyici kuvvet onun yerine yenisini getirmeye ancak tabii hararet kuvvetli olduğunda güç yetirir, zayıf olduğu vakit ise hayır. Biz de deriz ki: Burada devir (kısır döngü) lâzım gelir; çünkü tabii nem, ancak besleyici kuvvet onun yerine yenisini getirmeye yetmediğinde azalır ve eksilir; besleyici kuvvet de bu yerine getirme işinden ancak tabii hararet zayıf olduğunda aciz kalır; tabii hararet ise ancak tabii nem azaldığında zayıf olur; bu azalma da ancak besleyici kuvvet yenisini getirmekten aciz kaldığında meydana gelir. Böylece sabit oldu ki onların söylediği söze göre devir lâzım gelmektedir ve bu da bâtıldır. Demek ki insanın bir yaştan diğer yaşa geçişini tabiatları dikkate alarak belirttikleri şekilde gerekçelendirmeleri, onların aleyhine zikredilen bu imkânsızlıkları gerektirir; dolayısıyla bunu savunmak bâtıldır. Bu görüş bâtıl olunca, bu hallerin hayvanların bedenlerini onların maslahatlarına uygun şekilde sevk ve idare eden Kâdir, Muhtâr, Hakîm ve Rahîm olan İlah'a isnat edilmesi kesinlik kazanmıştır ki asıl maksat da budur. Günlerden bir gün Mürselât Sûresi'ni okuyordum; Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ نَخْلُقْكُمْ مِنْ مَاءٍ مَهِينٍ * فَجَعَلْنَاهُ فِي قَرَارٍ مَكِينٍ * إِلَى قَدَرٍ مَعْلُومٍ * فَقَدَرْنَا فَنِعْمَ الْقَادِرُونَ * وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ } “Sizi bayağı bir sudan yaratmadık mı? Sonra onu sağlam bir karargâha yerleştirdik, belli bir süreye kadar. İşte böylece biçim verdik; ne güzel biçim verenleriz Biz! O gün yalanlayanların vay haline!” [Mürselât 20-24] kavline ulaştığımda dedim ki: Şüphe yok ki bu yalanlayanlardan maksat, canlı bedenlerinin oluşumunu tabiatlara ve hararetin nem üzerindeki etkisine bağlayan kimselerdir. Ey izzetin Rabbi! Ben kalbimin derinliklerinden iman ediyorum ki bu tedbirler tabiatlardan değil, hâkimlerin en hâkimi ve cömertlerin en cömerti olan âlemin Yaratıcısı'ndandır.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَقَدْ صَحَّ بِالدَّلِيلِ الْعَقْلِيِّ صِدْقُ قَوْلِهِ: وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ لِأَنَّهُ ثَبَتَ أَنَّ خَالِقَ أَبْدَانِ النَّاسِ وَسَائِرِ الْحَيَوَانَاتِ لَيْسَ هُوَ الطَّبَائِعَ بَلْ هُوَ اللَّهُ ﷾، وَقَوْلُهُ: ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ قَدْ بَيَّنَّا أَنَّ السَّبَبَ الَّذِي ذَكَرُوهُ فِي صَيْرُورَةِ الْمَوْتِ فَاسِدٌ بَاطِلٌ، وَأَنَّهُ يَلْزَمُ عَلَيْهِ الْقَوْلُ بِالدَّوْرِ، وَلَمَّا بَطَلَ ذَلِكَ ثَبَتَ أَنَّ الْحَيَاةَ وَالْمَوْتَ إِنَّمَا حَصَلَا بِتَخْلِيقِ اللَّهِ، وَبِتَقْدِيرِهِ، وَقَوْلُهُ: وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ/ الْعُمُرِ قَدْ بَيَّنَّا بِالدَّلِيلِ أَنَّ الطَّبَائِعَ لَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ عِلَّةً لِانْتِقَالِ الْإِنْسَانِ مِنَ الْكَمَالِ إِلَى النُّقْصَانِ وَمِنَ الْقُوَّةِ إِلَى الضَّعْفِ فَلَزِمَ الْقَطْعُ بِأَنَّ انْتِقَالَ الْإِنْسَانِ مِنَ الشَّبَابِ إِلَى الشَّيْخُوخَةِ، وَمِنَ الصِّحَّةِ إِلَى الْهَرَمِ، وَمِنَ الْعَقْلِ الْكَامِلِ إِلَى أَنْ صَارَ خَرِفًا غَافِلًا لَيْسَ بِمُقْتَضَى الطَّبِيعَةِ بَلْ بِفِعْلِ الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ، وَإِذَا ثَبَتَ مَا ذَكَرْنَا ظَهَرَ أَنَّ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ لَفْظُ الْقُرْآنِ قَدْ ثَبَتَ صِحَّتُهُ بِقَاطِعِ الْقُرْآنِ.
Bunu bildiğinde, akli delille Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ } “Sizi Allah yarattı” sözünün doğruluğu kesinleşmiş olur. Çünkü insanların ve diğer canlıların bedenlerinin yaratıcısının tabiatlar değil, bizzat aziz ve celil olan Allah olduğu sabit olmuştur. O'nun: { ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ } “sonra sizi vefat ettirir” kavline gelince: Ölümün meydana gelişine dair zikrettikleri sebebin tutarsız ve bâtıl olduğunu, bunun devir fikrini gerektirdiğini açıklamıştık. Bu bâtıl olunca, hayat ve ölümün ancak Allah'ın yaratması ve takdiriyle meydana geldiği sabit olmuştur. O'nun: { وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ } “İçinizden kimi de ömrün en düşkün çağına geri döndürülür” kavline gelince: Delille açıkladık ki insanın kemalden eksikliğe, kuvvetten zayıflığa geçişine tabiatların illet olması caiz değildir. Dolayısıyla insanın gençlikten yaşlılığa, sıhhatten ihtiyarlığa, kâmil akıldan bunak ve gafil bir hale geçişinin tabiatın gereği olmayıp bilakis Fail-i Muhtar'ın fiiliyle olduğuna kesin olarak hükmetmek lâzım gelmiştir. Zikrettiğimiz hususlar sabit olunca, Kur'an'ın lafzının delalet ettiği şeyin Kur'an'ın kesin kanıtıyla sahih olduğu ortaya çıkmıştır.
ثم قال تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ وَهَذَا كَالْأَصْلِ الَّذِي عَلَيْهِ تَفْرِيعُ كُلِّ مَا ذَكَرْنَاهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الطَّبِيعَةَ جَاهِلَةٌ لَا تُمَيِّزُ بَيْنَ وَقْتِ الْمَصْلَحَةِ وَوَقْتِ الْمَفْسَدَةِ، فَهَذِهِ الِانْفِعَالَاتُ فِي هَذَا الْإِنْسَانِ لَا يُمْكِنُ إِسْنَادُهَا إِلَيْهَا. أَمَّا إِلَهُ الْعَالَمِ وَمُدَبِّرُهُ وَخَالِقُهُ، فَهُوَ الْكَامِلُ فِي الْعِلْمِ، الْكَامِلُ فِي الْقُدْرَةِ، فَلِأَجْلِ كَمَالِ عِلْمِهِ يَعْلَمُ مَقَادِيرَ المصالح
Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ } “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir” buyurdu. Bu, zikrettiğimiz her şeyin üzerine bina edildiği bir asıl/temel gibidir. Çünkü tabiat cahildir; maslahat vakti ile fesat vaktini birbirinden ayırt edemez. Dolayısıyla bu insandaki bu etkilenmelerin ona isnat edilmesi mümkün değildir. Âlemin ilahı, idarecisi ve yaratıcısına gelince, O ilimde kâmil, kudrette kâmildir; ilminin kemali sebebiyle maslahatların
وَالْمَفَاسِدِ، وَلِأَجْلِ كَمَالِ قُدْرَتِهِ يَقْدِرُ عَلَى تَحْصِيلِ الْمَصَالِحِ وَدَفْعِ الْمَفَاسِدِ، فَلَا جَرَمَ أَمْكَنَ إِسْنَادُ تَخْلِيقِ الْحَيَوَانَاتِ إِلَى إِلَهِ الْعَالَمِ، فَلَا يُمْكِنُ إِسْنَادُهُ إِلَى الطَّبَائِعِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
ve fesatların ölçülerini bilir; kudretinin kemali sebebiyle de maslahatları elde etmeye ve fesatları savmaya güç yetirir. Bu sebeple canlıların yaratılmasını âlemin ilahına isnat etmek mümkün olmuştur; bunu tabiatlara isnat etmek ise mümkün değildir. Allah en iyisini bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي تَفْسِيرِ أَلْفَاظِ الْآيَةِ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَلَمْ تَكُونُوا شَيْئًا ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ عِنْدَ انْقِضَاءِ آجَالِكُمْ وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ، وَهُوَ أَرْدَؤُهُ وَأَضْعَفُهُ. يُقَالُ: رَذُلَ الشَّيْءُ يَرْذُلُ رَذَالَةً وَأَرْذَلَهُ غَيْرُهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا [هُودٍ: ٢٧] وَمِنْهُ قَوْلُهُ: وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ [الشُّعَرَاءِ: ١١١] وَقَوْلُهُ: وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ هَلْ يَتَنَاوَلُ الْمُسْلِمَ أَوْ هُوَ مُخْتَصٌّ بِالْكَافِرِ؟ فِيهِ قَوْلَانِ:
İkinci Mesele: Ayetin lafızlarının tefsirindedir. Müfessirler şöyle demişlerdir: { وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ } “Allah sizi yarattı” [yani] siz hiçbir şey değilken; { ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ } “sonra ecelleriniz bittiğinde sizi vefat ettirir”; { وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ } “içinizden kimi de ömrün en düşkün çağına geri döndürülür” ki bu ömrün en kötüsü ve en zayıfıdır. [Arapçada] bir şey değersizleşip bozulduğunda رَذُلَ الشَّيْءُ يَرْذُلُ رَذَالَةً denir ve başkası onu değersizleştirdiğinde de أَرْذَلَهُ غَيْرُهُ denir. { إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَرَاذِلُنَا } “ancak bizim en ayak takımımız olanlar” [Hûd 27] ve { وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ } “sana en düşük seviyedekiler tâbi oldu” [Şuarâ 111] kavilleri de bundandır. { وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ } kavli Müslümanı da kapsar mı yoksa kâfire mi mahsustur? Bu hususta iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ يَتَنَاوَلُهُ، قِيلَ: إِنَّهُ الْعُمُرُ الطَّوِيلُ، وَعَلَى هَذَا الوجه
Birinci Görüş: Onu da kapsar. Bunun uzun ömür olduğu söylenmiştir ve bu vecih üzere
نُقِلَ عَنْ عَلِيٍّ ﵇ أَنَّهُ قَالَ: أَرْذَلُ الْعُمُرِ خَمْسٌ وَسَبْعُونَ سَنَةً.
Ali'den (aleyhisselâm) şöyle dediği nakledilmiştir: Erzel-i ömür (en düşkün ömür) yetmiş beş yıldır.
وَقَالَ قَتَادَةُ: تِسْعُونَ سَنَةً. وَقَالَ السُّدِّيُّ: إِنَّهُ الْخَرَفُ. وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَوْلَى، لِأَنَّ الْخَرَفَ مَعْنَاهُ زَوَالُ الْعَقْلِ، فَقَوْلُهُ: وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْ لَا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا رَدَّهُ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِأَجْلِ أَنْ يُزِيلَ عَقْلَهُ، فَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْ أَرْذَلِ الْعُمُرِ هُوَ زَوَالَ الْعَقْلِ لَصَارَ الشَّيْءُ عَيْنَ الْغَايَةِ الْمَطْلُوبَةِ مِنْهُ وَإِنَّهُ بَاطِلٌ.
Katâde: Doksan yıldır, demiştir. Süddî ise: O bunamaktır, demiştir. Birinci görüş daha evladır; zira bunamak aklın zeval bulması demektir. Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْ لَا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئًا } “İçinizden kimi de, bir ilimden sonra hiçbir şey bilmesin diye ömrün en düşkün çağına geri döndürülür” kavli, Allah Teâlâ'nın onu ancak aklını gidermek için ömrün en düşkün çağına geri döndürdüğüne delalet eder. Eğer erzel-i ömürden maksat aklın zeval bulması olsaydı, o şey kendisinden hedeflenen gayenin bizzat kendisi olmuş olurdu ki bu da bâtıldır.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ هَذَا لَيْسَ فِي الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمُ لَا يَزْدَادُ بِسَبَبِ طُولِ الْعُمُرِ إِلَّا كَرَامَةً عَلَى اللَّهِ تَعَالَى وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ فِي حَقِّهِ إِنَّهُ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ [التِّينِ: ٥، ٦] فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مَا رُدُّوا إِلَى أَسْفَلِ سَافِلِينَ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ لَمْ يُرَدَّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ. وَقَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ بِمَا صَنَعَ أَوْلِيَاؤُهُ وَأَعْدَاؤُهُ قَدِيرٌ عَلَى مَا يُرِيدُ.
İkinci Görüş: Bu durum Müslümanlar hakkında geçerli değildir; Müslümanın ömrü uzadıkça Allah Teâlâ katındaki kerameti/değeri artar ve onun hakkında ömrün en düşkün çağına geri döndürüldüğü söylenemez. Bunun delili Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ * إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ } “Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik; iman edip salih amel işleyenler müstesna” [Tîn 5-6]. Allah Teâlâ iman edip salih ameller işleyenlerin aşağıların aşağısına döndürülmediğini açıklamıştır. İkrime şöyle demiştir: Kur'an okuyan kimse ömrün en düşkün çağına döndürülmez. O'nun: { إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir” kavli hakkında İbn Abbâs: Dostlarının ve düşmanlarının yaptıklarını bilir; { قَدِيرٌ } “her şeye gücü yetendir” dilediği şeye [demektir], demiştir.
المسألة الثَّالِثَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ كَمَا تَدُلُّ عَلَى وُجُودِ إِلَهِ الْعَالَمِ الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ، فَهِيَ أَيْضًا تَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ الْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ كَانَ عَدَمًا مَحْضًا فَأَوْجَدَهُ اللَّهُ ثُمَّ أَعْدَمَهُ مَرَّةً ثَانِيَةً، فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّهُ لَمَّا كَانَ مَعْدُومًا فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى، وَكَانَ عَوْدُهُ إِلَى الْعَدَمِ فِي الْمَرَّةِ الثَّانِيَةِ جَائِزًا، فَكَذَلِكَ لَمَّا/ صَارَ مَوْجُودًا، ثُمَّ عُدِمَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ عَوْدُهُ إِلَى الْوُجُودِ فِي الْمَرَّةِ الثَّانِيَةِ جَائِزًا، وَأَيْضًا كَانَ مَيْتًا حِينَ كَانَ نُطْفَةً ثُمَّ صَارَ حَيًّا ثُمَّ مَاتَ فَلَمَّا كَانَ الْمَوْتُ الْأَوَّلُ جَائِزًا كَانَ عَوْدُ الْمَوْتِ جَائِزًا، فَكَذَلِكَ لَمَّا كَانَتِ الْحَيَاةُ الْأُولَى جَائِزَةً، وَجَبَ أَنْ يَكُونَ عَوْدُ الْحَيَاةِ جَائِزًا فِي الْمَرَّةِ الثَّانِيَةِ، وَأَيْضًا الْإِنْسَانُ فِي أَوَّلِ طُفُولِيَّتِهِ جَاهِلٌ لَا يَعْرِفُ شَيْئًا، ثُمَّ صَارَ عَالِمًا عَاقِلًا فَاهِمًا، فَلَمَّا بَلَغَ أَرْذَلَ الْعُمُرِ عَادَ إِلَى مَا كَانَ عَلَيْهِ فِي زَمَانِ الطُّفُولِيَّةِ، وَهُوَ عَدَمُ الْعَقْلِ وَالْفَهْمِ، فَعَدَمُ الْعَقْلِ وَالْفَهْمِ فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى عَادَ بِعَيْنِهِ فِي آخِرِ الْعُمُرِ، فَكَذَلِكَ الْعَقْلُ الَّذِي حَصَلَ، ثُمَّ زَالَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ جَائِزَ الْعَوْدِ فِي الْمَرَّةِ الثَّانِيَةِ، وَإِذَا ثَبَتَتْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ ثَبَتَ أَنَّ الَّذِي مَاتَ وَعُدِمَ فَإِنَّهُ يَجُوزُ عَوْدُ وُجُودِهِ وَعَوْدُ حَيَاتِهِ وَعَوْدُ عَقْلِهِ مَرَّةً أُخْرَى وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، ثَبَتَ أَنَّ الْقَوْلَ بِالْبَعْثِ وَالْحَشْرِ والنشر حق والله أعلم.
Üçüncü Mesele: Bu ayet Fail-i Muhtar olan âlemin İlahı'nın varlığına delalet ettiği gibi, aynı şekilde öldükten sonra dirilişin ve kıyametin doğruluğuna da delalet eder. Çünkü insan sırf bir yokluk idi, Allah onu var etti; sonra onu ikinci kez yok etti. Bu delalet etti ki, insan birinci defada yok iken ikinci defa yokluğa dönmesi caiz olduğu gibi, aynı şekilde var olduktan sonra yok edildiğinde onun ikinci defa varlığa dönmesi de caiz ve mümkün olur. Keza nutfe iken ölüydü, sonra diri oldu, sonra öldü. Birinci ölüm caiz olduğuna göre ölümün tekrarlanması da caizdir; aynı şekilde birinci hayat caiz olduğuna göre ikinci defa hayatın geri dönmesi de caiz ve zorunludur. Keza insan çocukluğunun başında hiçbir şey bilmeyen bir cahildir, sonra bilen, akleden ve anlayan biri olmuştur; ömrün en düşkün çağına ulaştığında ise çocukluk zamanında bulunduğu duruma yani akıl ve anlayış yokluğuna geri dönmüştür. Birinci defadaki akıl ve anlayış yokluğu ömrün sonunda aynen geri dönmüştür; dolayısıyla meydana gelip sonra zail olan aklın ikinci defa geri dönmesi de caiz ve mümkündür. Bütün bu hususlar sabit olunca, ölen ve yok olan kimsenin varlığının, hayatının ve aklının bir kez daha geri dönmesinin caiz olduğu sabit olur. Durum böyle olunca, öldükten sonra dirilişin, haşrin ve neşrin hak olduğu sabit olmuştur. Allah en iyisini bilir.
[سورة النحل (١٦) : آية ٧١]
[Nahl Suresi (16), Ayet 71]
وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلى مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَواءٌ أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٧١)
{ وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَوَاءٌ أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ } “Allah rızıkta kiminizi kiminize üstün kıldı. Üstün kılınanlar, ellerinin altındakilere kendi rızıklarını verip de onları kendileriyle eşit kılmazlar. Öyleyken Allah'ın nimetini mi inkâr ediyorlar?” (71)
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ] اعْلَمْ أَنَّ هَذَا اعْتِبَارُ حَالٍ أُخْرَى مِنْ أَحْوَالِ الْإِنْسَانِ، وَذَلِكَ أَنَّا نَرَى أَكْيَسَ النَّاسِ وَأَكْثَرَهُمْ عَقْلًا وَفَهْمًا يُفْنِي عُمُرَهُ فِي طَلَبِ الْقَدْرِ الْقَلِيلِ مِنَ الدُّنْيَا وَلَا يَتَيَسَّرُ لَهُ ذَلِكَ، وَنَرَى أَجْهَلَ الْخَلْقِ وَأَقَلَّهُمْ عَقْلًا وَفَهْمًا تنفتح عليه
[Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ } “Allah rızıkta kiminizi kiminize üstün kıldı” kavline dair:] Bil ki bu, insanın hallerinden bir diğer halden ibret almadır. Şöyle ki: Biz insanların en akıllısının, en çok akıl ve anlayış sahibinin dünyadan az bir pay elde etmek için ömrünü tükettiğini, fakat buna muvaffak olamadığını görürüz; mahlukatın en cahilinin, en az akıl ve anlayış sahibinin üzerine ise
أَبْوَابُ الدُّنْيَا، وَكُلُّ شَيْءٍ خَطَرَ بِبَالِهِ وَدَارَ فِي خَيَالِهِ فَإِنَّهُ يَحْصُلُ لَهُ فِي الْحَالِ، وَلَوْ كَانَ السَّبَبُ جَهْدَ الْإِنْسَانِ وَعَقْلَهُ لَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْأَعْقَلُ أَفْضَلَ فِي هَذِهِ الْأَحْوَالِ، فَلَمَّا رَأَيْنَا أَنَّ الْأَعْقَلَ أَقَلُّ نَصِيبًا، وَأَنَّ الْأَجْهَلَ الْأَخَسَّ أَوْفَرُ نَصِيبًا، عَلِمْنَا أَنَّ ذَلِكَ بِسَبَبِ قِسْمَةِ الْقَسَّامِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا
dünya kapılarının açıldığını ve aklından geçen, hayalinde dolaşan her şeyin o anda kendisi için hasıl olduğunu görürüz. Eğer sebep insanın çabası ve aklı olsaydı, bu hallerde en akıllı olanın en üstün olması gerekirdi. En akıllı olanın nasibinin en az, en cahil ve en düşüğün nasibinin ise en bol olduğunu gördüğümüzde anladık ki bu, Taksim Edici'nin (Allah'ın) taksimi sebebiyledir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا } “Rabbinin rahmetini onlar mı paylaştırıyorlar? Dünya hayatında onların geçimliklerini aralarında biz paylaştırdık”
[الزُّخْرُفِ: ٣٢] وَقَالَ الشَّافِعِيُّ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى:
[Zuhruf 32]. Şâfiî -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- şöyle demiştir:
وَمِنَ الدَّلِيلِ عَلَى الْقَضَاءِ وَكَوْنِهِ ... بُؤْسُ اللَّبِيبِ وَطِيبُ عَيْشِ الْأَحْمَقِ
Kaderin varlığına ve gerçekleşmesine delillerdendir: / Akıllının sıkıntı çekmesi, ahmak olanın ise bolluk içinde yaşaması.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا التَّفَاوُتَ غَيْرُ مُخْتَصٍّ بِالْمَالِ بَلْ هُوَ حَاصِلٌ فِي الذَّكَاءِ وَالْبَلَادَةِ وَالْحُسْنِ وَالْقُبْحِ وَالْعَقْلِ وَالْحُمْقِ وَالصِّحَّةِ والقسم وَالِاسْمِ الْحَسَنِ وَالِاسْمِ الْقَبِيحِ، وَهَذَا بَحْرٌ لَا سَاحِلَ لَهُ وَقَدْ كُنْتُ مُصَاحِبًا لِبَعْضِ الْمُلُوكِ فِي بَعْضِ الْأَسْفَارِ، وَكَانَ ذَلِكَ الْمَلِكُ كَثِيرَ الْمَالِ وَالْجَاهِ، وَكَانَتِ الْجَنَائِبُ الْكَثِيرَةُ تُقَادُ بَيْنَ يَدَيْهِ، وَمَا كَانَ يُمْكِنُهُ رُكُوبُ وَاحِدٍ مِنْهَا، وَرُبَّمَا حَضَرَتِ الْأَطْعِمَةُ الشَّهِيَّةُ/ وَالْفَوَاكِهُ الْعَطِرَةُ عِنْدَهُ، وَمَا كَانَ يُمْكِنُهُ تَنَاوُلُ شَيْءٍ مِنْهَا، وَكَانَ الْوَاحِدُ مِنَّا صَحِيحَ الْمِزَاجِ قَوِيَّ الْبِنْيَةِ كَامِلَ الْقُوَّةِ، وَمَا كَانَ يَجِدُ مِلْءَ بَطْنِهِ طَعَامًا، فَذَلِكَ الْمَلِكُ وَإِنْ كَانَ يَفْضُلُ عَلَى هَذَا الْفَقِيرِ فِي الْمَالِ، إِلَّا أَنَّ هَذَا الْفَقِيرَ كَانَ يَفْضُلُ عَلَى ذَلِكَ الْمَلِكِ فِي الصِّحَّةِ وَالْقُوَّةِ، وَهَذَا بَابٌ وَاسِعٌ إِذَا اعْتَبَرَهُ الْإِنْسَانُ عَظُمَ تَعَجُّبُهُ مِنْهُ.
Bil ki bu farklılık sadece mala mahsus değildir; bilakis zekâda ve anlayışsızlıkta, güzellikte ve çirkinlikte, akılda ve ahmaklıkta, sıhhatte ve kısmette, iyi isimde ve kötü isimde de mevcuttur. Bu, sahili olmayan bir denizdir. Nitekim ben yolculukların birinde bazı hükümdarlara refakat etmiştim; o hükümdar mal ve makam bakımından çok zengindi ve önünde pek çok yedek atlar çekilirdi fakat onlardan hiçbirine binmesi mümkün olmuyordu. Bazen yanında lezzetli yemekler ve kokulu meyveler hazır bulunurdu da onlardan hiçbir şey yemesi mümkün olmazdı. Bizden biri ise mizacı sağlam, bünyesi kuvvetli ve gücü tastamam biriydi ama karnını doyuracak kadar yemek bulamazdı. Dolayısıyla o hükümdar her ne kadar mal bakımından bu fakirden üstün idiyse de bu fakir de sıhhat ve kuvvet bakımından o hükümdardan üstündü. Bu geniş bir kapıdır; insan bundan ibret aldığında ona karşı hayreti büyür.
أما قوله: فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلى مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَفِيهِ قَوْلَانِ:
O'nun: { فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ } “Üstün kılınanlar, rızıklarını ellerinin altındakilere verici değillerdir” kavline gelince, bu hususta iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ تَقْرِيرُ مَا سَبَقَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ مِنْ أَنَّ السَّعَادَةَ وَالنُّحُوسَةَ لَا يَحْصُلَانِ إِلَّا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَالْمَعْنَى أَنَّ الْمَوَالِيَ وَالْمَمَالِيكَ أَنَا رَازِقُهُمْ جَمِيعًا فَهُمْ فِي رِزْقِي سَوَاءٌ فَلَا يَحْسَبَنَّ الْمَوَالِي أَنَّهُمْ يَرُدُّونَ عَلَى مماليكهم من عنده شيئا من الرزق، وإنما ذلك رِزْقِي أَجْرَيْتُهُ إِلَيْهِمْ عَلَى أَيْدِيهِمْ.
Birinci Görüş: Bu sözden maksat, önceki ayette geçen mutluluk ve mutsuzluğun ancak Allah Teâlâ'dan hasıl olduğu hususunu pekiştirmektir. Anlamı şudur: Efendilerin de kölelerin de rızkını veren bizzat Benim; dolayısıyla onlar Benim rızkımda eşittirler. Efendiler, kölelerine kendilerinden bir rızık verdiklerini sanmasınlar; o ancak Benim rızkımdır ki onların elleri üzerinden onlara ulaştırmışımdır.
وَحَاصِلُ الْقَوْلِ فِيهِ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهُ بَيَانُ أَنَّ الرَّازِقَ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، وَأَنَّ الْمَالِكَ لَا يَرْزُقُ الْعَبْدَ بَلِ الرَّازِقُ لِلْعَبْدِ وَالْمَوْلَى هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، وَتَحْقِيقُ الْقَوْلِ أَنَّهُ رُبَّمَا كَانَ الْعَبْدُ أَكْمَلَ عَقْلًا وَأَقْوَى جِسْمًا وَأَكْثَرَ وُقُوفًا عَلَى الْمَصَالِحِ وَالْمَفَاسِدِ مِنَ الْمَوْلَى، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذِلَّةَ ذَلِكَ الْعَبْدِ وَعِزَّةَ ذَلِكَ الْمَوْلَى من الله تعالى كما قال: تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ [آلِ عِمْرَانَ: ٢٦] .
Bu konudaki sözün özeti şudur: Bundan maksat, rızık verenin Allah Teâlâ olduğunu, efendinin köleye rızık vermediğini, bilakis hem köleye hem de efendiye rızık verenin Allah Teâlâ olduğunu açıklamaktır. Sözün tahkiki şudur: Köle bazen efendiden daha kâmil bir akla, daha kuvvetli bir bedene ve maslahat ile fesatları daha iyi bilme yetisine sahip olabilir. Bu durum, o kölenin zilletinin ve o efendinin izzetinin Allah Teâlâ'dan olduğuna delalet eder; nitekim O: { تُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ } “Dilediğini aziz kılarsın, dilediğini zelil kılarsın” [Âl-i İmrân 26] buyurmuştur.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الرَّدُّ عَلَى مَنْ أَثْبَتَ شَرِيكًا لِلَّهِ تَعَالَى، ثُمَّ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ هَذَا رَدًّا عَلَى عَبَدَةِ الْأَوْثَانِ وَالْأَصْنَامِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: إِنَّهُ تَعَالَى فَضَّلَ الْمُلُوكَ عَلَى مَمَالِيكِهِمْ، فَجَعَلَ الْمَمْلُوكَ لَا يَقْدِرُ عَلَى مُلْكٍ مَعَ مَوْلَاهُ، فَلَمَّا لَمْ تَجْعَلُوا عَبِيدَكُمْ مَعَكُمْ سَوَاءً فِي الْمُلْكِ، فَكَيْفَ تَجْعَلُونَ هَذِهِ الْجَمَادَاتِ مَعِي سَوَاءً فِي الْمَعْبُودِيَّةِ، وَالثَّانِي: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي نَصَارَى نَجْرَانَ حِينَ قَالُوا: إِنَّ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ ابْنُ اللَّهِ، فَالْمَعْنَى أَنَّكُمْ لَا تُشْرِكُونَ عَبِيدَكُمْ فِيمَا مَلَكْتُمْ فَتَكُونُوا سَوَاءً، فَكَيْفَ جَعَلْتُمْ عَبْدِي وَلَدًا لِي وَشَرِيكًا فِي الْإِلَهِيَّةِ؟
İkinci Görüş: Bu ayetten maksat, Allah Teâlâ'ya ortak koşanlara reddiyedir. Sonra bu görüşe göre iki vecih vardır: Birincisi: Bunun putlara ve heykellere tapanlara bir reddiye olmasıdır; sanki şöyle denilmiştir: Allah Teâlâ hükümdarları kölelerine üstün kılmış ve köleyi efendisiyle birlikte mülk üzerinde hak sahibi kılamaz hale getirmiştir. Sizler kölelerinizi mülkte kendinizle eşit tutmazken, nasıl olur da bu cansız varlıkları mabudlukta Benimle eşit kılarsınız? İkincisi: İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) demiştir ki: Bu ayet, 'Îsâ b. Meryem Allah'ın oğludur' dedikleri vakit Necran Hristiyanları hakkında inmiştir. Anlamı şudur: Sizler sahip olduğunuz şeylerde kölelerinizi kendinize ortak kılıp da onlarla eşit olmazken, nasıl olur da Benim kulumu Bana evlat ve ilahlıkta ortak kılarsınız?
ثم قال تَعَالَى: فَهُمْ فِيهِ سَواءٌ مَعْنَى الْفَاءِ فِي قَوْلِهِ: فَهُمْ حَتَّى، وَالْمَعْنَى: فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِجَاعِلِي رِزْقِهِمْ لِعَبِيدِهِمْ، حَتَّى تَكُونَ عَبِيدُهُمْ فِيهِ مَعَهُمْ سَوَاءً فِي الْمُلْكِ.
Sonra Allah Teâlâ: { فَهُمْ فِيهِ سَوَاءٌ } “Böylece onda eşittirler” buyurdu. { فَهُمْ } kavlindeki fâ (فَ) harfinin anlamı “hattâ” (حَتَّى) anlamındadır. Mana şudur: Üstün kılınanlar rızıklarını kölelerine verici değillerdir ki köleleri mülkte onlarla eşit olsunlar.
ثم قال: أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra: { أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ } “Öyleyken Allah'ın nimetini mi inkâr ediyorlar?” buyurdu. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ عَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بكر: يَجْحَدُونَ بالتاء على الخطاب لقوله: خَلَقَكُمْ وفَضَّلَ
Birinci Mesele: Âsım, Ebû Bekr rivayetinde { خَلَقَكُمْ } “sizi yarattı” ve { فَضَّلَ بَعْضَكُمْ }
بَعْضَكُمْ
“kiminizi kiminize üstün kıldı” kavillerinden dolayı hitap siygasıyla ت harfi ile { تَجْحَدُونَ } şeklinde okumuştur.
وَالْبَاقُونَ بِالْيَاءِ لِقَوْلِهِ: فَهُمْ فِيهِ سَواءٌ وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ وَأَبُو حَاتِمٍ لِقُرْبِ الْخَبَرِ عَنْهُ، وَأَيْضًا فَظَاهِرُ الْخِطَابِ أَنْ يَكُونَ مَعَ الْمُسْلِمِينَ، وَالْمُسْلِمُونَ لَا يُخَاطَبُونَ بِجَحْدِ نِعْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى.
Geri kalanlar ise { فَهُمْ فِيهِ سَوَاءٌ } “Böylece onda eşittirler” kavlinden dolayı ي harfi ile [{ يَجْحَدُونَ } şeklinde] okumuşlardır. Ebû Ubeyde ve Ebû Hâtim, haber siygasının ona yakınlığı sebebiyle bunu tercih etmişlerdir; ayrıca hitabın zahirine göre Müslümanlara yönelik olması gerekir ve Müslümanlar Allah Teâlâ'nın nimetini inkâr etmekle muhatap tutulmazlar.
المسألة الثَّانِيَةُ: لَا شُبْهَةَ فِي أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ الْإِنْكَارُ عَلَى الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ أَوْرَدَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْحُجَّةَ عَلَيْهِمْ.
İkinci Mesele: { أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ } “Öyleyken Allah'ın nimetini mi inkâr ediyorlar?” kavlinden maksadın, Allah Teâlâ'nın aleyhlerine bu delili getirdiği müşriklere bir inkâr ve kınama olduğunda hiçbir şüphe yoktur.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَصِيرُونَ جَاحِدِينَ بِنِعْمَةِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ بِسَبَبِ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ؟
Eğer: Putlara tapmaları sebebiyle Allah'ın kendileri üzerindeki nimetini nasıl inkâr etmiş olurlar? denilirse,
قُلْنَا: فِيهِ وَجْهَانِ:
Biz deriz ki: Bunda iki vecih vardır:
الوجه الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَمَّا كَانَ الْمُعْطِي لِكُلِّ الْخَيْرَاتِ هُوَ اللَّهَ تَعَالَى فَمَنْ أَثْبَتَ لِلَّهِ شَرِيكًا فَقَدْ أَضَافَ إِلَيْهِ بَعْضَ تِلْكَ الْخَيْرَاتِ فَكَانَ جَاحِدًا لِكَوْنِهَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَيْضًا فَإِنَّ أَهْلَ الطَّبَائِعِ وَأَهْلَ النُّجُومِ يُضِيفُونَ أَكْثَرَ هَذِهِ النِّعَمِ إِلَى الطَّبَائِعِ وَإِلَى النُّجُومِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ كَوْنَهُمْ جَاحِدِينَ لِكَوْنِهَا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى.
Birinci Vecih: Bütün hayırları veren Allah Teâlâ olduğuna göre, kim Allah'a bir ortak koşarsa o hayırların bir kısmını o ortağa isnat etmiş olur; böylece onların Allah Teâlâ'dan olduğunu inkâr etmiş sayılır. Ayrıca tabiatçılar ve yıldızlara tapanlar bu nimetlerin çoğunu tabiatlara ve yıldızlara isnat ederler; bu da onların bu nimetlerin Allah Teâlâ'dan olduğunu inkâr etmelerini gerektirir.
وَالوجه الثَّانِي: قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَرَّرَ هَذِهِ الدَّلَائِلَ وَبَيَّنَهَا وَأَظْهَرَهَا بِحَيْثُ يَفْهَمُهَا كُلُّ عَاقِلٍ، كَانَ ذَلِكَ إِنْعَامًا عَظِيمًا مِنْهُ عَلَى الْخَلْقِ، فَعِنْدَ هَذَا قَالَ: أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ فِي تَقْرِيرِهِ هَذِهِ الْبَيَانَاتِ وَإِيضَاحِ هَذِهِ الْبَيِّنَاتِ يَجْحَدُونَ.
İkinci Vecih: Zeccâc şöyle demiştir: Maksat şudur: Allah Teâlâ bu delilleri ortaya koyup her akıl sahibinin anlayacağı şekilde açıkladığında ve beyan ettiğinde, bu O'ndan yaratıklar üzerine büyük bir nimet olmuştur. İşte bu sebeple: “Allah'ın bu açıklamaları ortaya koyma ve bu delilleri izah etme nimetini mi inkâr ediyorlar?” buyurmuştur.
المسألة الثَّالِثَةُ: الْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ زَائِدَةً لِأَنَّ الْجُحُودَ لَا يُعَدَّى بِالْبَاءِ كَمَا تَقُولُ: خُذِ الْخِطَامَ وَبِالْخِطَامِ، وَتَعَلَّقْتُ زَيْدًا وَبِزَيْدٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِالْجُحُودِ الْكُفْرُ فَعُدِّيَ بالباء لكونه بمعنى الكفر والله أعلم.
Üçüncü Mesele: { أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ } kavlindeki bâ (ب) harfinin zâid olması caizdir; çünkü cuhûd (inkâr) fiili bâ harfi ile geçişli yapılmaz; nitekim خُذِ الْخِطَامَ وَبِالْخِطَامِ (yuları tut) ve تَعَلَّقْتُ زَيْدًا وَبِزَيْدٍ (Zeyd'e tutundum) dersin. Cuhûd ile küfrün (nankörlüğün/inkârın) kastedilmiş olması da caizdir; dolayısıyla küfür anlamında olduğu için bâ ile geçişli kılınmıştır. Allah en iyisini bilir.
[سورة النحل (١٦) : آية ٧٢]
[Nahl Suresi (16), Ayet 72]
وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ (٧٢)
{ وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجاً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ } “Allah size kendi nefislerinizden eşler kıldı; eşlerinizden de size oğullar ve torunlar verdi ve sizi temiz şeylerden rızıklandırdı. Şimdi onlar bâtıla inanıp Allah'ın nimetine nankörlük mü ediyorlar?” (72)
[في قوله تَعَالَى وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً] اعْلَمْ أَنَّ هَذَا نَوْعٌ آخَرُ مِنْ أَحْوَالِ النَّاسِ، ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى لِيَسْتَدِلَّ بِهِ عَلَى وُجُودِ الْإِلَهِ الْمُخْتَارِ الْحَكِيمِ، وَلِيَكُونَ ذَلِكَ تَنْبِيهًا عَلَى إِنْعَامِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى عَبِيدِهِ بِمِثْلِ هَذِهِ النِّعَمِ، فَقَوْلُهُ: جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً قَالَ بَعْضُهُمْ: الْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ حَوَّاءَ مِنْ ضِلْعِ آدَمَ، وَهَذَا ضَعِيفٌ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً خِطَابٌ مَعَ الْكُلِّ، فَتَخْصِيصُهُ بِآدَمَ وَحَوَّاءَ خِلَافُ الدَّلِيلِ، بِلْ هَذَا الحكم عَامٌّ فِي جَمِيعِ الذُّكُورِ وَالْإِنَاثِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ النِّسَاءَ لِيَتَزَوَّجَ بِهِنَّ الذُّكُورُ، وَمَعْنَى: مِنْ أَنْفُسِكُمْ مِثْلُ قَوْلِهِ: فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٥٤] وَقَوْلُهُ: فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ [النُّورِ: ٦١] أَيْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ، وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنْ آياتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً [الرُّومِ: ٢١] قَالَ الْأَطِبَّاءُ وَأَهْلُ الطَّبِيعَةِ: التَّفَاوُتُ بَيْنَ الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى إِنَّمَا كَانَ لِأَجْلِ أَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ أَسْخَنَ مِزَاجًا فَهُوَ الذَّكَرُ، وَكُلَّ مَنْ كَانَ/ أَكْثَرَ بردا ورطوبة فهو المرأة. ثم قالوا: الْمَنِيُّ إِذَا انْصَبَّ إِلَى الْخِصْيَةِ الْيُمْنَى مِنَ الذَّكَرِ، ثُمَّ انْصَبَّ مِنْهُ إِلَى الْجَانِبِ الْأَيْمَنِ مِنَ الرَّحِمِ كَانَ الْوَلَدُ ذَكَرًا تَامًّا فِي الذُّكُورَةِ، وَإِنِ انْصَبَّ إِلَى الْخِصْيَةِ الْيُسْرَى مِنَ الرَّجُلِ، ثُمَّ انْصَبَّ مِنْهَا إِلَى الْجَانِبِ الْأَيْسَرِ مِنَ الرَّحِمِ، كَانَ الْوَلَدُ أُنْثَى تَامًّا فِي الْأُنُوثَةِ، وَإِنِ انْصَبَّ إِلَى الْخِصْيَةِ الْيُمْنَى، ثُمَّ انْصَبَّ مِنْهَا إِلَى الْجَانِبِ الْأَيْسَرِ مِنَ الرَّحِمِ، كَانَ الْوَلَدُ ذَكَرًا فِي طَبِيعَةِ الْإِنَاثِ وَإِنِ انصب إلى الخصية اليسرى من الرجل ثم انْصَبَّ مِنْهَا إِلَى الْجَانِبِ الْأَيْمَنِ مِنَ الرَّحِمِ، كَانَ هَذَا الْوَلَدُ أُنْثَى فِي طَبِيعَةِ الذُّكُورِ.
[Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجاً } “Allah size kendi nefislerinizden eşler kıldı” kavline dair:] Bil ki bu, insanların hallerinden başka bir türdür; Allah Teâlâ Muhtâr ve Hakîm olan İlah'ın varlığına bununla delil getirmek ve kullarına bu gibi nimetleri ihsan ettiğini hatırlatmak için bunu zikretmiştir. O'nun: { جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجاً } “size kendi nefislerinizden eşler kıldı” kavli hakkında bazısı şöyle demiştir: Maksat, Allah Teâlâ'nın Havva'yı Âdem'in kaburga kemiğinden yaratmış olmasıdır. Bu zayıftır; çünkü { جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجاً } kavli herkesle yapılan bir hitaptır; dolayısıyla bunu Âdem ve Havva'ya tahsis etmek delile aykırıdır; bilakis bu hüküm bütün erkekler ve kadınlar hakkında geneldir. Anlamı şudur: Allah Teâlâ erkeklerin kendileriyle evlenmeleri için kadınları yaratmıştır. { مِنْ أَنْفُسِكُمْ } “kendi nefislerinizden” ifadesinin manası O'nun: { فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “nefislerinizi öldürün” [Bakara 54] ve { فَسَلِّمُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ } “birbirinize selâm verin” [Nûr 61] kavilleri gibidir, yani birbirinize demektir. Bu ayetin benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجاً } “Kendileriyle huzur bulasınız diye sizin için kendi nefislerinizden eşler yaratması da O'nun delillerindendir” [Rûm 21]. Tabipler ve tabiat ehli şöyle demişlerdir: Erkek ile dişi arasındaki farklılık ancak mizacı daha sıcak olanın erkek, daha soğuk ve nemli olanın ise kadın olmasından kaynaklanır. Sonra dediler ki: Meni erkeğin sağ testisine dökülür, sonra oradan da rahmin sağ tarafına dökülürse çocuk erkeklikte tastamam bir erkek olur. Şayet erkeğin sol testisine dökülür, sonra oradan da rahmin sol tarafına dökülürse çocuk dişilikte tastamam bir kız olur. Şayet sağ testiye dökülür, sonra oradan rahmin sol tarafına dökülürse çocuk dişi tabiatında bir erkek olur. Şayet erkeğin sol testisine dökülür, sonra oradan rahmin sağ tarafına dökülürse bu çocuk erkek tabiatında bir kız olur.
وَاعْلَمْ أَنَّ حَاصِلَ هَذَا الْكَلَامِ أَنَّ الذُّكُورَةَ عِلَّتُهَا الْحَرَارَةُ وَالْيُبُوسَةُ، وَالْأُنُوثَةَ عِلَّتُهَا الْبُرُودَةُ وَالرُّطُوبَةُ، وَهَذِهِ الْعِلَّةُ فِي غَايَةِ الضَّعْفِ، فَقَدْ رَأَيْنَا فِي النِّسَاءِ مَنْ كَانَ مِزَاجُهُ فِي غَايَةِ السُّخُونَةِ وَفِي الرِّجَالِ مَنْ كَانَ مِزَاجُهُ فِي غَايَةِ الْبُرُودَةِ، وَلَوْ كَانَ الْمُوجِبُ لِلذُّكُورَةِ وَالْأُنُوثَةِ ذَلِكَ لَامْتَنَعَ ذَلِكَ، فَثَبَتَ أَنَّ خَالِقَ الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى هُوَ الْإِلَهُ الْقَدِيمُ الْحَكِيمُ وَظَهَرَ بِالدَّلِيلِ الذي ذكرنا صِحَّةُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً.
Bil ki bu sözün özeti şudur: Erkekliğin illeti sıcaklık ve kuruluk, dişiliğin illeti ise soğukluk ve nemliliktir. Bu gerekçe son derece zayıftır; zira kadınlar arasında mizacı son derece sıcak olanı, erkekler arasında da mizacı son derece soğuk olanı görmüşüzdür. Eğer erkekliği ve dişiliği gerektiren şey bu olsaydı, bu durum imkânsız olurdu. Böylece sabit oldu ki erkeği ve dişiyi yaratan Kadîm ve Hakîm olan İlah'tır; zikrettiğimiz delille Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجاً } “Allah size kendi nefislerinizden eşler kıldı” kavlinin doğruluğu ortaya çıkmıştır.
ثم قال تَعَالَى: وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً قَالَ الْوَاحِدِيُّ: أَصْلُ الْحَفَدَةِ مِنَ الْحَفَدِ وَهُوَ الْخِفَّةُ فِي الْخِدْمَةِ وَالْعَمَلِ. يُقَالُ: حَفَدَ يَحْفِدُ حَفَدًا وَحُفُودًا وَحَفَدَانًا إِذَا أَسْرَعَ، وَمِنْهُ فِي دُعَاءِ الْقُنُوتِ وَإِلَيْكَ نَسْعَى وَنَحْفِدُ، وَالْحَفَدَةُ جَمْعُ الْحَافِدِ، وَالْحَافِدُ كُلُّ مَنْ يَخِفُّ فِي خِدْمَتِكَ وَيُسْرِعُ فِي الْعَمَلِ بِطَاعَتِكَ، يُقَالُ فِي جَمْعِهِ الْحَفَدُ بِغَيْرِ هَاءٍ كَمَا يُقَالُ الرَّصَدُ، فَمَعْنَى الْحَفَدَةِ فِي اللُّغَةِ الْأَعْوَانُ وَالْخُدَّامُ، ثُمَّ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْحَفَدَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْأَعْوَانَ الَّذِينَ حَصَلُوا لِلرَّجُلِ مِنْ قِبَلِ الْمَرْأَةِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً فَالْأَعْوَانُ الَّذِينَ لَا يَكُونُونَ مِنْ قِبَلِ الْمَرْأَةِ لَا يَدْخُلُونَ تَحْتَ هَذِهِ الْآيَةِ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً } “Eşlerinizden de size oğullar ve torunlar/hizmetkârlar verdi” buyurdu. Vâhidî şöyle demiştir: Hafede (حَفَدَة) kelimesinin aslı hafed (الْحَفَد) kelimesinden gelir ki o da hizmette ve işte çeviklik/hızlılıktır. Bir kimse acele ettiğinde ve hızlandığında حَفَدَ يَحْفِدُ حَفَدًا وَحُفُودًا وَحَفَدَانًا denir. Kunut duasındaki وَإِلَيْكَ نَسْعَى وَنَحْفِدُ “Sana koşar ve [itaatine] acele ederiz” ifadesi de bundandır. Hafede (الْحَفَدَة) kelimesi hâfid (الْحَافِد) kelimesinin çoğuludur; hâfid ise senin hizmetinde çevik olan ve sana itaatte işe koşan herkestir. Çoğulunda râsad (الرَّصَد) denildiği gibi hâ (هـ) harfi olmaksızın el-hafed (الْحَفَد) de denir. Dolayısıyla lügatte hafedenin anlamı yardımcılar ve hizmetkârlardır. Bundan sonra bu ayetteki hafededen maksadın, kadının tarafından erkeğe sağlanan yardımcılar olması gerekir; çünkü Allah Teâlâ: { وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً } “Eşlerinizden de size oğullar ve torunlar/hizmetkârlar verdi” buyurmuştur. Dolayısıyla kadın tarafından olmayan yardımcılar bu ayetin kapsamına girmez.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قِيلَ هُمُ الْأَخْتَانُ، وَقِيلَ: هُمُ الْأَصْهَارُ، وَقِيلَ: وَلَدُ الْوَلَدِ، وَالْأَوْلَى دُخُولُ الْكُلِّ فِيهِ، لِمَا بَيَّنَّا أَنَّ اللَّفْظَ مُحْتَمِلٌ لِلْكُلِّ بِحَسَبِ الْمَعْنَى الْمُشْتَرَكِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ.
Bunu bildiğinde deriz ki: Onların damatlar olduğu söylenmiştir, hısımlar/akrabalar olduğu söylenmiştir, çocuğun çocuğu (torunlar) olduğu söylenmiştir. Evlâ olanı hepsinin buna dahil olmasıdır; zira lafzın, zikrettiğimiz ortak mana bakımından hepsine ihtimali olduğunu açıklamıştık.
ثم قال تَعَالَى: وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ لَمَّا ذَكَرَ تَعَالَى إِنْعَامَهُ عَلَى عَبِيدِهِ بِالْمَنْكُوحِ وَمَا فِيهِ مِنَ الْمَنَافِعِ وَالْمَصَالِحِ ذَكَرَ إِنْعَامَهُ عَلَيْهِمْ بِالْمَطْعُومَاتِ الطَّيِّبَةِ، سَوَاءٌ كَانَتْ مِنَ النَّبَاتِ وَهِيَ الثِّمَارُ وَالْحُبُوبُ وَالْأَشْرِبَةُ أَوْ كَانَتْ مِنَ الْحَيَوَانِ، ثم قال: أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: يَعْنِي بِالْأَصْنَامِ، وَقَالَ مُقَاتِلٌ: يَعْنِي بِالشَّيْطَانِ، وَقَالَ عَطَاءٌ: يُصَدِّقُونَ أَنَّ لِي شَرِيكًا وَصَاحِبَةً وولدا: وَبِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ أَيْ بِأَنْ يُضِيفُوهَا إِلَى غَيْرِ اللَّهِ وَيَتْرُكُوا إِضَافَتَهَا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى. وِفِي الْآيَةِ قَوْلٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ قَالَ بَعْدَهُ: أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ وَالْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُمْ يُحَرِّمُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ طَيِّبَاتٍ أَحَلَّهَا اللَّهُ لَهُمْ مِثْلَ الْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ وَالْوَصِيلَةِ/ وَيُبِيحُونَ لِأَنْفُسِهِمْ مُحَرَّمَاتٍ حَرَّمَهَا اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَهِيَ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ يَعْنِي لِمَ يَحْكُمُونَ بِتِلْكَ الْأَحْكَامِ الْبَاطِلَةِ، وَبِإِنْعَامِ اللَّهِ فِي تَحْلِيلِ الطَّيِّبَاتِ، وَتَحْرِيمِ الْخَبِيثَاتِ يَجْحَدُونَ وَيَكْفُرُونَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ } “Ve sizi temiz şeylerden rızıklandırdı” buyurdu. Allah Teâlâ kullarına nikâhlanan eşleri ve bundaki menfaat ve maslahatları nimet olarak zikredince, ardından gerek meyveler, hububat ve içecekler gibi bitkilerden olsun gerekse hayvandan olsun temiz yiyeceklerle olan nimetini de zikretti. Sonra: { أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ } “Şimdi onlar bâtıla inanıp” buyurdu. İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ): Yani putlara, demiştir. Mukātil: Yani şeytana, demiştir. Atâ ise: Benim bir ortağım, eşim ve çocuğum olduğunu tasdik ederler, demiştir. { وَبِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ } “Allah'ın nimetine ise onlar nankörlük ediyorlar” yani onu Allah'tan başkasına nispet edip Allah Teâlâ'ya nispet etmeyi terk ederek [nankörlük ederler]. Ayette bir diğer görüş daha vardır; o da şudur: Allah Teâlâ: { وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ } buyurunca ardından: { أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ } buyurmuştur. Bundan maksat şudur: Onlar Allah'ın kendilerine helal kıldığı bahîre, sâibe ve vasîle gibi temiz şeyleri kendilerine haram kılmakta; Allah'ın kendilerine haram kıldığı leş, kan, domuz eti ve dikili taşlar üzerinde boğazlananlar gibi haramları ise kendilerine helal saymaktadırlar. Yani, onlar bu bâtıl hükümlerle niçin hükmediyorlar ve Allah'ın temiz şeyleri helal, murdar şeyleri haram kılma nimetini inkâr edip nankörlük ediyorlar? Allah en iyisini bilir.
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٧٣ الى ٧٤]
[Nahl Suresi (16), Ayetler 73-74]
وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقاً مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ شَيْئاً وَلا يَسْتَطِيعُونَ (٧٣) فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (٧٤)
{ وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقاً مِنَ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ شَيْئاً وَلا يَسْتَطِيعُونَ * فَلَا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثَالَ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ } “Allah'ı bırakıp da kendilerine göklerden ve yerden zerre kadar rızık vermeye malik olmayan ve buna güçleri de yetmeyen şeylere tapıyorlar. Artık Allah'a benzerler koşmayın! Şüphesiz Allah bilir, siz ise bilmezsiniz.” (73-74)
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقاً مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ شَيْئاً وَلا يَسْتَطِيعُونَ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَحَ أَنْوَاعًا كَثِيرَةً فِي دَلَائِلِ التَّوْحِيدِ، وَتِلْكَ الْأَنْوَاعُ كَمَا أَنَّهَا دَلَائِلُ عَلَى صِحَّةِ التَّوْحِيدِ، فَكَذَلِكَ بَدَأَ بِذِكْرِ أَقْسَامِ النِّعَمِ الْجَلِيلَةِ الشَّرِيفَةِ، ثُمَّ أَتْبَعَهَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِالرَّدِّ عَلَى عَبَدَةِ الْأَصْنَامِ فَقَالَ:
[Allah Teâlâ'nın: { وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقاً مِنَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ شَيْئاً وَلا يَسْتَطِيعُونَ } “Allah'ı bırakıp da kendilerine göklerden ve yerden hiçbir rızık vermeye malik olmayan ve buna güçleri de yetmeyen şeylere tapıyorlar” kavline dair:] Bil ki Allah Teâlâ tevhid delillerine dair pek çok türü açıklayıp, bu türler tevhidin doğruluğuna deliller olduğu gibi aynı şekilde yüce ve şerefli nimetlerin kısımlarını zikretmeye başlayınca, ardından bu ayette putperestlere reddiyede bulunarak şöyle buyurmuştur:
وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقاً مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ شَيْئاً وَلا يَسْتَطِيعُونَ أَمَّا الرِّزْقُ الَّذِي يَأْتِي مِنْ جَانِبِ السَّمَاءِ فَيَعْنِي بِهِ الْغَيْثَ الَّذِي يَأْتِي مِنْ جِهَةِ السَّمَاءِ، وَأَمَّا الَّذِي يَأْتِي مِنْ جَانِبِ الْأَرْضِ فَهُوَ النَّبَاتُ وَالثِّمَارُ الَّتِي تَخْرُجُ مِنْهَا وَقَوْلُهُ: مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مِنْ صِفَةُ النَّكِرَةِ الَّتِي هِيَ قَوْلُهُ: رِزْقاً كَأَنَّهُ قِيلَ: لَا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقًا مِنَ الْغَيْثِ وَالنَّبَاتِ وَقَوْلُهُ: شَيْئاً قَالَ الْأَخْفَشُ: جَعَلَ قَوْلَهُ: شَيْئاً بَدَلًا مِنْ قَوْلِهِ: رِزْقاً وَالْمَعْنَى: لَا يَمْلِكُونَ رِزْقًا لَا قَلِيلًا وَلَا كَثِيرًا، ثم قال: وَلا يَسْتَطِيعُونَ وَالْفَائِدَةُ فِي هَذِهِ اللَّفْظَةِ أَنَّ مَنْ لا
{ وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقاً مِنَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ شَيْئاً وَلا يَسْتَطِيعُونَ } “Allah'ı bırakıp da kendilerine göklerden ve yerden hiçbir rızık vermeye malik olmayan ve buna güçleri de yetmeyen şeylere tapıyorlar.” Gök tarafından gelen rızka gelince; bununla gök cihetinden gelen yağmuru kastetmektedir. Yer tarafından gelene gelince; o da yerden çıkan bitki ve meyvelerdir. O'nun: { مِنَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } kavli, { رِزْقاً } nekire lafzının sıfatıdır; sanki: “Onlara yağmur ve bitkiden bir rızka malik olmayan” denilmiştir. O'nun: { شَيْئاً } kavline gelince, Ahfeş: { شَيْئاً } lafzını { رِزْقاً } kavlinden bedel kılmıştır; mana şudur: “Ne az ne de çok hiçbir rızka malik değillerdir.” Sonra: { وَلا يَسْتَطِيعُونَ } “ve buna güçleri de yetmez” buyurdu. Bu lafızdaki fayda şudur: Bir şeye malik olmayan kimse,
يملك شيئا قد يكون موصوفا باستطاعة أَنْ يَتَمَلَّكَهُ بِطَرِيقٍ مِنَ الطُّرُقِ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ هَذِهِ الْأَصْنَامَ لَا تَمْلِكُ وَلَيْسَ لَهَا أَيْضًا اسْتِطَاعَةُ تَحْصِيلِ الْمُلْكِ.
bazen yollardan bir yolla ona malik olma gücüne sahip olmakla nitelenebilir. Allah Teâlâ bu putların malik olmadıklarını ve mülkü elde etme güçlerinin de bulunmadığını açıklamıştır.
فَإِنْ قِيلَ: إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ فَعَبَّرَ عَنِ الْأَصْنَامِ بِصِيغَةِ «مَا» وَهِيَ لِغَيْرِ أُولِي الْعِلْمِ، ثم قال: وَلا يَسْتَطِيعُونَ وَالْجَمْعُ بِالْوَاوِ وَالنُّونِ مُخْتَصٌّ بِأُولِي الْعِلْمِ فَكَيْفَ الْجَمْعُ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ؟
Eğer: Allah Teâlâ: { وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ } buyurarak putları akıl sahibi olmayanlar için kullanılan «مَا» (mâ) lafzıyla ifade etmiş, sonra da: { وَلا يَسْتَطِيعُونَ } buyurmuştur; oysa vâv ve nûn ile çoğul yapmak akıl sahiplerine mahsustur, bu iki durum nasıl bağdaştırılır? denilirse,
وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ عَبَّرَ عَنْهَا بِلَفْظِ «مَا» اعْتِبَارًا لِمَا هُوَ الْحَقِيقَةُ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ وَذَكَرَ الْجَمْعَ بِالْوَاوِ وَالنُّونِ اعْتِبَارًا لِمَا يَعْتَقِدُونَ فِيهَا أَنَّهَا آلِهَةٌ.
Cevap şudur: İşin kendisindeki hakikat dikkate alınarak onlardan «مَا» lafzıyla bahsedilmiş, onların putları ilah zannetmeleri dikkate alınarak da vâv ve nûn ile çoğul zikredilmiştir.
ثم قال تَعَالَى: فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: يَعْنِي لَا تُشَبِّهُوهُ/ بِخَلْقِهِ.
Sonra Allah Teâlâ: { فَلَا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثَالَ } “Artık Allah'a benzerler koşmayın!” buyurdu. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Müfessirler: Yani O'nu yarattıklarına benzetmeyin, demişlerdir.
الثَّانِي: قَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ لَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ مَثَلًا، لِأَنَّهُ وَاحِدٌ لَا مِثْلَ لَهُ. الثَّالِثُ: أَقُولُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ عَبَدَةَ الْأَوْثَانِ كَانُوا يَقُولُونَ: إِنَّ إِلَهَ الْعَالَمِ أَجَلُّ وَأَعْظَمُ مِنْ أَنْ يَعْبُدَهُ الْوَاحِدُ مِنَّا بَلْ نَحْنُ نَعْبُدُ الْكَوَاكِبَ أَوْ نَعْبُدُ هَذِهِ الْأَصْنَامَ، ثُمَّ إِنَّ الْكَوَاكِبَ وَالْأَصْنَامَ عَبِيدُ الْإِلَهِ الْأَكْبَرِ الْأَعْظَمِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ الْعُرْفُ، فَإِنَّ أَصَاغِرَ النَّاسِ يَخْدِمُونَ أَكَابِرَ حَضْرَةِ الْمَلِكِ، وَأُولَئِكَ الْأَكَابِرُ يخدمون الملك فكذا هاهنا فَعِنْدَ هَذَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُمْ اتْرُكُوا عِبَادَةَ هَذِهِ الْأَصْنَامِ وَالْكَوَاكِبِ وَلَا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثَالَ الَّتِي ذَكَرْتُمُوهَا وَكُونُوا مُخْلِصِينَ فِي عِبَادَةِ الْإِلَهِ الْحَكِيمِ الْقَدِيرِ.
İkincisi: Zeccâc şöyle demiştir: Yani Allah'a benzer kılmayın; zira O, dengi ve benzeri olmayan tektir. Üçüncüsü: Ben derim ki, kastedilenin şu olması muhtemeldir: Putperestler şöyle diyorlardı: “Âlemin ilahı, bizden birinin doğrudan O'na ibadet etmesinden çok daha yüce ve büyüktür. Bilakis biz yıldızlara veya bu putlara ibadet ederiz; sonra o yıldızlar ve putlar da en büyük ve en yüce ilahın kullarıdır. Buna delil ise örftür; zira insanların alt tabakası hükümdarın huzurundaki ileri gelenlere hizmet eder, o ileri gelenler de hükümdara hizmet eder. Burada da durum böyledir.” İşte bunun üzerine Allah Teâlâ onlara: “Bu putlara ve yıldızlara ibadeti bırakın, Allah'a andığınız o benzerleri koşmayın ve mutlak hikmet ve kudret sahibi ilaha ibadette ihlaslı olun!” buyurmuştur.
ثم قال: إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَعْلَمُ مَا عَلَيْكُمْ مِنَ الْعِقَابِ الْعَظِيمِ، بِسَبَبِ عِبَادَةِ هَذِهِ الْأَصْنَامِ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ ذَلِكَ، وَلَوْ عَلِمْتُمُوهُ لَتَرَكْتُمْ عِبَادَتَهَا. الثَّانِي: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا نَهَاكُمْ عَنْ عِبَادَةِ هَذِهِ الْأَصْنَامِ فَاتْرُكُوا عِبَادَتَهَا، وَاتْرُكُوا دَلِيلَكُمُ الَّذِي عَوَّلْتُمْ عَلَيْهِ وَهُوَ قَوْلُكُمْ الِاشْتِغَالُ بِعِبَادَةِ عَبِيدِ الْمَلِكِ أَدْخَلُ فِي التَّعْظِيمِ مِنَ الِاشْتِغَالِ بِعِبَادَةِ نَفْسِ الْمَلِكِ، لِأَنَّ هَذَا قِيَاسٌ، وَالْقِيَاسُ يَجِبُ تَرْكُهُ عِنْدَ وُرُودِ النَّصِّ، فَلِهَذَا قَالَ: إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ. ثم قال تعالى:
Sonra: { إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ } “Şüphesiz Allah bilir, siz bilmezsiniz” buyurdu. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Allah Teâlâ, bu putlara ibadet etmeniz sebebiyle uğrayacağınız büyük azabı bilir; siz ise bunu bilmezsiniz. Şayet bilseydiniz, onlara tapmayı terk ederdiniz. İkincisi: Allah Teâlâ sizi bu putlara ibadetten nehyettiğinde onların ibadetini bırakın ve dayandığınız o delilinizi de terk edin! O da sizin: “Hükümdarın kullarına ibadetle meşgul olmak, hükümdarın bizzat kendisine ibadetle meşgul olmaktan saygıya daha uygundur” sözünüzdür. Çünkü bu bir kıyastır; nass vaki olduğunda ise kıyası terk etmek vaciptir. İşte bu sebeple: { إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ } “Şüphesiz Allah bilir, siz bilmezsiniz” buyurmuştur. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة النحل (١٦) : آية ٧٥]
[Nahl Suresi (16) : Ayet 75]
ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً عَبْداً مَمْلُوكاً لَا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ وَمَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْراً هَلْ يَسْتَوُونَ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٧٥)
{ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً عَبْداً مَمْلُوكاً لَا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ وَمَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْراً هَلْ يَسْتَوُونَ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٧٥) } “Allah, hiçbir şeye gücü yetmeyen bir köle ile tarafımızdan kendisine güzel bir rızık verdiğimiz ve ondan gizli ve aşikâr infak eden kimseyi misal verdi. Hiç bunlar bir olur mu? Hamd Allah'a mahsustur; fakat onların çoğu bilmezler.”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى أَكَّدَ إِبْطَالَ مَذْهَبِ عَبَدَةِ الْأَصْنَامِ بِهَذَا الْمِثَالِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ bu misalle putperestlerin mezhebinin batıllığını pekiştirmiştir. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي تَفْسِيرِ هَذَا الْمَثَلِ قَوْلَانِ:
Birinci Mesele: Bu misalin tefsirinde iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّا لَوْ فَرَضْنَا عَبْدًا مَمْلُوكًا لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ، وَفَرَضْنَا حُرًّا كَرِيمًا غَنِيًّا كَثِيرَ الْإِنْفَاقِ سِرًّا وَجَهْرًا، فَصَرِيحُ الْعَقْلِ يَشْهَدُ بِأَنَّهُ لَا تَجُوزُ التَّسْوِيَةُ بَيْنَهُمَا فِي التَّعْظِيمِ والإجلال فلما لَمْ تَجُزِ التَّسْوِيَةُ بَيْنَهُمَا مَعَ اسْتِوَائِهِمَا فِي الْخِلْقَةِ وَالصُّورَةِ وَالْبَشَرِيَّةِ، فَكَيْفَ يَجُوزُ لِلْعَاقِلِ أَنْ يُسَوِّي بَيْنَ اللَّهِ الْقَادِرِ عَلَى الرِّزْقِ وَالْإِفْضَالِ، وَبَيْنَ الْأَصْنَامِ الَّتِي لَا تَمْلِكُ وَلَا تَقْدِرُ الْبَتَّةَ.
Birinci Görüş: Murad şudur: Şayet hiçbir şeye gücü yetmeyen bir köle ile cömert, zengin, gizli ve açık çokça infak eden hür bir kimseyi varsaysak, sarih akıl şahitlik eder ki tazim ve hürmette ikisini bir tutmak caiz değildir. Yaratılışta, surette ve insan olmakta eşit olmalarına rağmen bu ikisinin eşit tutulması caiz olmadığına göre, aklı başında bir kimse için rızık vermeye ve lütufta bulunmaya kadir olan Allah ile hiçbir şeye malik olmayan ve asla gücü yetmeyen putları eşit tutmak nasıl caiz olabilir?
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْعَبْدِ الْمَمْلُوكِ الَّذِي لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ هُوَ الْكَافِرُ، فَإِنَّهُ مِنْ حَيْثُ/ إِنَّهُ بَقِيَ مَحْرُومًا عَنْ عُبُودِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى وَعَنْ طَاعَتِهِ صَارَ كَالْعَبْدِ الذَّلِيلِ الْفَقِيرِ الْعَاجِزِ، وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَمَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً هُوَ الْمُؤْمِنُ فَإِنَّهُ مُشْتَغِلٌ بِالتَّعْظِيمِ لِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى، وَالشَّفَقَةُ عَلَى خَلْقِ اللَّهِ فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُمَا لَا يَسْتَوِيَانِ فِي الْمَرْتَبَةِ وَالشَّرَفِ وَالْقُرْبِ مِنْ رِضْوَانِ اللَّهِ تَعَالَى.
İkinci Görüş: Hiçbir şeye gücü yetmeyen köle ile kastedilen kâfirdir. Zira o, Allah Teâlâ'ya kulluktan ve O'na itaatten mahrum kaldığı için zelil, fakir ve aciz bir köle gibi olmuştur. O'nun: { وَمَنْ رَزَقْنَاهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً } “tarafımızdan kendisine güzel bir rızık verdiğimiz kimse” kavliyle kastedilen ise mümindir. Zira o, Allah Teâlâ'nın emrine tazim ve Allah'ın yarattıklarına şefkatle meşguldür. Böylece Allah Teâlâ bu ikisinin mertebede, şerefte ve Allah Teâlâ'nın rızasına yakınlıkta eşit olmadıklarını açıklamıştır.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ أَقْرَبُ، لِأَنَّ مَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ وَمَا بَعْدَهَا إِنَّمَا وَرَدَ فِي إِثْبَاتِ التَّوْحِيدِ، وَفِي الرَّدِّ عَلَى الْقَائِلِينَ بِالشِّرْكِ فَحَمْلُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى أَوْلَى.
Bil ki birinci görüş daha uygundur; zira bu ayetin öncesi ve sonrası ancak tevhidi ispat etmek ve şirki savunanlara reddiyede bulunmak sadedinde gelmiştir. Dolayısıyla bu ayeti bu manaya hamletmek daha evladır.
المسألة الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِقَوْلِهِ: عَبْداً مَمْلُوكاً لَا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ فَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِ الصَّنَمُ لِأَنَّهُ عَبْدٌ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً [مَرْيَمَ: ٩٣] وَأَمَّا أَنَّهُ مَمْلُوكٌ وَلَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ فَظَاهِرٌ، وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَمَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْراً عَابِدُ الصَّنَمِ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى رَزَقَهُ الْمَالَ وَهُوَ يُنْفِقُ مِنْ ذَلِكَ الْمَالِ عَلَى نَفْسِهِ وَعَلَى أَتْبَاعِهِ سِرًّا وَجَهْرًا.
İkinci Mesele: O'nun: { عَبْداً مَمْلُوكاً لَا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ } “hiçbir şeye gücü yetmeyen bir köle” kavliyle ne kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Kastedilenin put olduğu söylenmiştir; zira o, O'nun: { إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمَنِ عَبْداً } [Meryem 93] “Göklerde ve yerde olan herkes Rahmân'a kul olarak gelecektir” kavlinin delaletiyle bir kuldur. Onun köle/mülk edinilmiş olması ve hiçbir şeye gücünün yetmemesi ise açıktır. O'nun: { وَمَنْ رَزَقْنَاهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْراً } “kendisine tarafımızdan güzel bir rızık verdiğimiz ve ondan gizli ve aşikâr infak eden kimse” kavliyle kastedilen ise puta tapan kimsedir; zira Allah Teâlâ ona mal rızkı vermiş, o da bu maldan kendisine ve tâbilerine gizli ve aşikâr infak etmektedir.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: هُمَا لَا يَسْتَوِيَانِ فِي بَدِيهَةِ الْعَقْلِ، بَلْ صَرِيحُ الْعَقْلِ يَشْهَدُ بِأَنَّ ذَلِكَ الْقَادِرَ أَكْمَلُ حَالًا وَأَفْضَلُ مَرْتَبَةً مِنْ ذَلِكَ الْعَاجِزِ، فَهُنَا صَرِيحُ الْعَقْلِ يَشْهَدُ بِأَنَّ عَابِدَ الصَّنَمِ أَفْضَلُ مِنْ ذَلِكَ الصَّنَمِ فَكَيْفَ يَجُوزُ الحكم بِكَوْنِهِ مُسَاوِيًا لِرَبِّ الْعَالَمِينَ فِي الْعُبُودِيَّةِ.
Bu sabit olduğunda deriz ki: İkisi aklın bedahetinde eşit değildir; bilakis sarih akıl şahitlik eder ki o kadir olan kimse, o aciz olandan hâlce daha kâmil ve mertebece daha üstündür. Burada sarih akıl, puta tapan kimsenin o puttan daha faziletli olduğuna şahitlik etmektedir; öyleyse onun kullukta Âlemlerin Rabbine denk olduğuna hükmetmek nasıl caiz olabilir?
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: عَبْداً مَمْلُوكاً عَبْدٌ مُعَيَّنٌ، وَقِيلَ: هُوَ عَبْدٌ لِعُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ، وَحَمَلُوا قَوْلَهُ: وَمَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً عَلَى عُثْمَانَ خَاصَّةً.
İkinci Görüş: O'nun: { عَبْداً مَمْلُوكاً } “bir köle” kavliyle muayyen bir kölenin kastedildiğidir; onun Osman b. Affân'ın bir kölesi olduğu söylenmiştir. O'nun: { وَمَنْ رَزَقْنَاهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً } “ve tarafımızdan kendisine güzel bir rızık verdiğimiz kimse” kavlini de özellikle Osman'a hamletmişlerdir.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ عَامٌّ فِي كُلِّ عَبْدٍ بِهَذِهِ الصِّفَةِ وَفِي كُلِّ حُرٍّ بِهَذِهِ الصِّفَةِ، وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الْأَظْهَرُ، لِأَنَّهُ هُوَ الْمُوَافِقُ لِمَا أَرَادَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Üçüncü Görüş: Bu sıfattaki her köle ve bu sıfattaki her hür hakkında genel olduğudur. En açık olan da bu görüştür; zira Allah Teâlâ'nın bu ayette murad ettiğine uygun olan budur. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ الْفُقَهَاءُ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ لَا يَمْلِكُ شَيْئًا.
Üçüncü Mesele: Fakihler bu ayeti kölenin hiçbir şeye malik olamayacağına delil getirmişlerdir.
فَإِنْ قَالُوا: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ عَبْدًا مِنَ الْعَبِيدِ لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ، فَلِمَ قُلْتُمْ: إِنَّ كُلَّ عَبْدٍ كَذَلِكَ؟
Şayet: “Ayetin zahiri, kölelerden herhangi bir kölenin hiçbir şeye güç yetiremeyeceğine delalet etmektedir; peki her kölenin böyle olduğunu nereden çıkardınız?” derlerse,
فَنَقُولُ: الَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ ثَبَتَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ الْحُكْمَ الْمَذْكُورَ عَقِيبَ الْوَصْفِ الْمُنَاسِبِ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ ذَلِكَ الْوَصْفِ عِلَّةً لِذَلِكَ الحكم، وَكَوْنُهُ عَبْدًا وَصْفٌ مُشْعِرٌ بِالذُّلِّ وَالْمَقْهُورِيَّةِ. وَقَوْلُهُ: لَا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ حُكْمٌ مَذْكُورٌ عَقِيبَهُ فَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ الْعِلَّةَ لِعَدَمِ الْقُدْرَةِ عَلَى شَيْءٍ هُوَ كَوْنُهُ عَبْدًا، وَبِهَذَا الطَّرِيقِ يَثْبُتُ الْعُمُومُ. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ بَعْدَهُ: وَمَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً فَمَيَّزَ هَذَا الْقِسْمَ الثَّانِيَ عَنِ الْقِسْمِ الْأَوَّلِ وَهُوَ الْعَبْدُ بِهَذِهِ الصِّفَةِ وَهُوَ أَنَّهُ يَرْزُقُهُ رِزْقًا، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَحْصُلَ هَذَا الْوَصْفُ لِلْعَبْدِ حَتَّى يَحْصُلَ الِامْتِيَازُ بَيْنَ الْقِسْمِ الثَّانِي وَبَيْنَ الْقِسْمِ الْأَوَّلِ، وَلَوْ مَلَكَ الْعَبْدُ لَكَانَ اللَّهُ قَدْ آتَاهُ رِزْقًا حَسَنًا، لِأَنَّ الْمِلْكَ الْحَلَالَ رِزْقٌ حَسَنٌ سَوَاءٌ كَانَ قَلِيلًا أَوْ كَثِيرًا. فثبت بهذين الوجهين أَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنَّ الْعَبْدَ لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ وَلَا يَمْلِكُ شَيْئًا. ثُمَّ اخْتَلَفُوا/ فَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ التَّشَدُّدُ فِي ذَلِكَ حَتَّى قَالَ: لَا يَمْلِكُ الطَّلَاقَ أَيْضًا. وَأَكْثَرُ الْفُقَهَاءِ قَالُوا:
Biz de şöyle deriz: Buna delalet eden iki vecih vardır: Birincisi: Fıkıh usulünde sabit olmuştur ki, münasip bir vasfın ardından zikredilen hüküm, o vasfın söz konusu hükmün illeti olduğuna delalet eder. Onun köle olması zillet ve makhurluk (baskı altında olma) hissi veren bir vasıftır. O'nun: { لَا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ } “hiçbir şeye gücü yetmeyen” kavli ise onun ardından zikredilen bir hükümdür. Bu da hiçbir şeye güç yetirememe illetinin onun köle oluşu olmasını gerektirir; bu yolla da umumiyet (genellik) sabit olur. İkincisi: Allah Teâlâ bundan sonra: { وَمَنْ رَزَقْنَاهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً } “ve tarafımızdan kendisine güzel bir rızık verdiğimiz kimse” buyurarak bu ikinci kısmı, kendisine rızık vermesi vasfıyla birinci kısımdan -ki o da köledir- ayırmıştır. İkinci kısım ile birinci kısım arasında temayüzün gerçekleşmesi için köle hakkında bu vasfın bulunmaması vaciptir. Şayet köle malik olabilseydi, Allah ona güzel bir rızık vermiş olurdu; zira helal mülk, az olsun çok olsun, güzel bir rızıktır. Bu iki vecihle sabit olmuştur ki ayetin zahiri kölenin hiçbir şeye güç yetiremeyeceğini ve hiçbir şeye malik olamayacağını iktiza eder. Sonra ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbas ve başkalarından bu hususta şiddetli davranıldığı, hatta: “Boşamaya (talaka) da malik olamaz” dediği rivayet edilmiştir. Fakihlerin çoğu ise şöyle demiştir:
يَمْلِكُ الطَّلَاقَ إِنَّمَا لَا يَمْلِكُ الْمَالَ وَلَا مَا لَهُ تَعَلُّقٌ بِالْمَالِ. وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْمَالِكَ إِذَا مَلَّكَهُ شَيْئًا فَهَلْ يَمْلِكُهُ أَمْ لَا؟ وَظَاهِرُ الْآيَةِ يَنْفِيهِ، بَقِيَ فِي الْآيَةِ سُؤَالَاتٌ:
Boşamaya malik olur; o ancak mala ve malla alakası olan şeylere malik olamaz. Efendisi ona bir şey temlik ettiğinde (mülkiyetine verdiğinde) ona malik olup olamayacağı hususunda da ihtilaf etmişlerdir; ayetin zahiri ise bunu nefyeder. Ayetle ilgili geriye birtakım sorular kalmaktadır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لِمَ قَالَ: مَمْلُوكاً لَا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ وَكُلُّ عَبْدٍ فَهُوَ مَمْلُوكٌ وَغَيْرُ قَادِرٍ عَلَى التَّصَرُّفِ؟
Birinci Soru: Her köle zaten memlûk (mülk edinilmiş) ve tasarrufa güç yetiremez olduğu halde, neden: { مَمْلُوكاً لَا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ } “hiçbir şeye gücü yetmeyen bir memlûk” buyurmuştur?
قُلْنَا: أَمَّا ذِكْرُ الْمَمْلُوكِ فَلِيَحْصُلَ الِامْتِيَازُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْحُرِّ لِأَنَّ الْحُرَّ قَدْ يُقَالُ: إِنَّهُ عَبْدُ اللَّهِ، وَأما قوله: لَا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ قَدْ يَحْصُلُ الِامْتِيَازُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْمُكَاتَبِ وَبَيْنَ الْعَبْدِ الْمَأْذُونِ، لِأَنَّهُمَا لَا يَقْدِرَانِ عَلَى التَّصَرُّفِ.
Cevap olarak deriz ki: Memlûk lafzının zikredilmesi onunla hür kimse arasında ayrım sağlanması içindir; zira hür kimseye de bazen “Allah'ın kulu (abdi)” denir. O'nun: { لَا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ } “hiçbir şeye gücü yetmez” kavline gelince, bununla mükâteb (özgürlük sözleşmesi yapmış) köle ile mezun (ticaret izni verilmiş) köleden ayrılması sağlanır; zira o ikisi tasarrufta bulunmaya kadir değildir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: (مَنْ) فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ رَزَقْناهُ مَا هِيَ؟
İkinci Soru: O'nun: { وَمَنْ رَزَقْنَاهُ } kavlindeki (Men [مَنْ]) nedir?
قُلْنَا: الظَّاهِرُ أَنَّهَا مَوْصُوفَةٌ كَأَنَّهُ قِيلَ: وَحُرًّا ورزقناه لِيُطَابِقَ عَبْدًا، وَلَا يَمْتَنِعُ أَنْ تَكُونَ مَوْصُولَةً.
Cevap olarak deriz ki: Zahir olan, { عَبْداً } kelimesine mutabık olması için sanki: “Ve rızıklandırdığımız bir hür kimse” denilmiş gibi mevsûfe olmasıdır. Mevsûle olması da imkânsız değildir.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: لِمَ قَالَ: يَسْتَوُونَ عَلَى الْجَمْعِ؟
Üçüncü Soru: Neden çoğul olarak: { يَسْتَوُونَ } buyurmuştur?
قُلْنَا: مَعْنَاهُ هَلْ يَسْتَوِي الْأَحْرَارُ وَالْعَبِيدُ. ثم قال: الْحَمْدُ لِلَّهِ وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:
Cevap olarak deriz ki: Bunun manası, “Hürler ve köleler bir olur mu?” demektir. Sonra: { الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Hamd Allah'a mahsustur” buyurdu. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: İbn Abbas şöyle demiştir:
الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى مَا فَعَلَ بِأَوْلِيَائِهِ وَأَنْعَمَ عَلَيْهِمْ بِالتَّوْحِيدِ. وَالثَّانِي: الْمَعْنَى أَنَّ كُلَّ الْحَمْدِ لِلَّهِ، وَلَيْسَ شَيْءٌ مِنَ الْحَمْدِ لِلْأَصْنَامِ، لِأَنَّهَا لَا نِعْمَةَ لَهَا عَلَى أَحَدٍ. وَقَوْلُهُ: بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ يَعْنِي أَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ أَنَّ كُلَّ الْحَمْدِ لِلَّهِ وَلَيْسَ شَيْءٌ مِنْهُ لِلْأَصْنَامِ. الثَّالِثُ:
Dostlarına yaptıklarından ve onlara tevhidi lütfetmesinden dolayı hamd Allah'a mahsustur. İkincisi: Mana şudur: Bütün hamd Allah'adır, hamdden hiçbir şey putlara ait değildir; zira onların kimseye bir nimeti yoktur. O'nun: { بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Fakat onların çoğu bilmezler” kavli ise, bütün hamdin Allah'a ait olduğunu ve ondan hiçbir şeyin putlara ait olmadığını bilmedikleri manasındadır. Üçüncüsü:
قَالَ الْقَاضِي فِي «التفسير» : قال الرسول ﵊: قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ
Kâdı, et-Tefsîr'de şöyle demiştir: Resul aleyhisselâm: “{ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ } De ki: Hamd Allah'a mahsustur” demiştir.
وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ خِطَابًا لِمَنْ رَزَقَهُ اللَّهُ رِزْقًا حَسَنًا أَنْ يَقُولَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى أَنْ مَيَّزَهُ فِي هَذِهِ الْقُدْرَةِ عَنْ ذَلِكَ الْعَبْدِ الضَّعِيفِ. الرَّابِعُ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ هَذَا الْمَثَلَ، وَكَانَ هَذَا مَثَلًا مُطَابِقًا لِلْغَرَضِ كَاشِفًا عَنِ الْمَقْصُودِ قَالَ بَعْدَهُ: الْحَمْدُ لِلَّهِ يَعْنِي الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى قُوَّةِ هَذِهِ الْحُجَّةِ وَظُهُورِ هَذِهِ الْبَيِّنَةِ. ثم قال:
Bu kudrette kendisini o zayıf köleden ayırıp üstün kıldığı için Allah'ın kendisine güzel bir rızık verdiği kimseye: “Hamd Allah'a mahsustur” demesi için bir hitap olması da muhtemeldir. Dördüncüsü: Kastedilenin şu olması muhtemeldir: Allah Teâlâ bu misali zikredip bu misal de maksada tastamam uygun ve muradı açıklayıcı olunca, ardından: { الْحَمْدُ لِلَّهِ } buyurmuştur; yani bu hüccetin kuvvetinden ve bu delilin açıklığından dolayı hamd Allah'a mahsustur. Sonra şöyle buyurdu:
بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ يَعْنِي أَنَّهَا مَعَ غَايَةِ ظُهُورِهَا وَنِهَايَةِ وُضُوحِهَا لَا يَعْلَمُهَا ولا يفهمها هؤلاء الضلال.
{ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Fakat onların çoğu bilmezler”; yani son derece açık ve nihayet derecede sarih olmasına rağmen bu sapkınlar bunu bilmez ve anlamazlar.
[سورة النحل (١٦) : آية ٧٦]
[Nahl Suresi (16) : Ayet 76]
وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً رَجُلَيْنِ أَحَدُهُما أَبْكَمُ لَا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ وَهُوَ كَلٌّ عَلى مَوْلاهُ أَيْنَما يُوَجِّهْهُ لَا يَأْتِ بِخَيْرٍ هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَهُوَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٧٦)
{ وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً رَجُلَيْنِ أَحَدُهُما أَبْكَمُ لَا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ وَهُوَ كَلٌّ عَلى مَوْلاهُ أَيْنَما يُوَجِّهْهُ لَا يَأْتِ بِخَيْرٍ هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَهُوَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٧٦) } “Allah, şu iki adamı da misal verdi: Onlardan biri dilsizdir, hiçbir şeye gücü yetmez ve efendisine bir yüktür; onu nereye gönderse bir hayır getirmez. Şimdi bu adamla, doğru yol üzerinde bulunup adaleti emreden kimse bir olur mu?”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى أَبْطَلَ قَوْلَ عَبَدَةِ الْأَوْثَانِ وَالْأَصْنَامِ بِهَذَا الْمَثَلِ الثَّانِي، وَتَقْرِيرُهُ: أَنَّهُ كَمَا تَقَرَّرَ فِي أَوَائِلِ الْعُقُولِ أَنَّ الْأَبْكَمَ الْعَاجِزَ لَا يَكُونُ مُسَاوِيًا فِي الْفَضْلِ وَالشَّرَفِ لِلنَّاطِقِ الْقَادِرِ الْكَامِلِ مَعَ اسْتِوَائِهِمَا فِي الْبَشَرِيَّةِ، فَلَأَنْ يُحْكَمَ بِأَنَّ الْجَمَادَ لَا يَكُونُ مُسَاوِيًا لِرَبِّ الْعَالَمِينَ فِي الْمَعْبُودِيَّةِ كَانَ أَوْلَى، ثُمَّ نَقُولُ: فِي الْآيَةِ مَسْأَلَتَانِ:
Bil ki Allah Teâlâ putlara tapanların sözünü bu ikinci misalle iptal etmiştir. Bunun açıklaması şudur: İnsan olmakta eşit olmalarına rağmen, dilsiz ve aciz olan kimsenin fazilet ve şerefte konuşan, muktedir ve kâmil olan kimseye eşit olamayacağı ilk akli prensiplerde yerleştiği gibi; cansız maddenin mabut olmakta Âlemlerin Rabbine eşit olamayacağına hükmetmek evleviyetle geçerlidir. Sonra deriz ki: Ayette iki mesele vardır:
المسألة الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ الرَّجُلَ الْأَوَّلَ بِصِفَاتٍ:
Birinci Mesele: Allah Teâlâ birinci adamı birtakım sıfatlarla nitelemiştir:
الصِّفَةُ الْأُولَى: الْأَبْكَمُ وَفِي تَفْسِيرِهِ أَقْوَالٌ نَقَلَهَا الْوَاحِدِيُّ. الْأَوَّلُ: قَالَ أَبُو زَيْدٍ رَجُلٌ أَبْكَمُ، وَهُوَ الْعَيِيُّ الْمُقْحَمُ، وَقَدْ بَكِمَ بَكَمًا وَبَكَامَةً، وَقَالَ أَيْضًا: الْأَبْكَمُ الْأَقْطَعُ اللِّسَانِ وَهُوَ الَّذِي لَا يُحْسِنُ الْكَلَامَ. الثَّانِي: رَوَى ثَعْلَبٌ عَنِ ابْنِ الْأَعْرَابِيِّ: الْأَبْكَمُ الَّذِي لَا يَعْقِلُ. الثَّالِثُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: الْأَبْكَمُ الْمُطْبَقُ الَّذِي لَا يَسْمَعُ وَلَا يُبْصِرُ.
Birinci Sıfat: Ebkem (أَبْكَمُ) (dilsiz); tefsirinde Vâhidî'nin naklettiği görüşler vardır. Birincisi: Ebû Zeyd şöyle demiştir: Ebkem adam; dili tutulmuş, konuşamayan kimsedir. (بَكِمَ بَكَمًا وَبَكَامَةً) denilir. Yine o şöyle demiştir: Ebkem; dili kesik ve güzel konuşamayan kimsedir. İkincisi: Sa'leb, İbnü'l-A'râbî'den rivayet etmiştir: Ebkem; aklı ermeyen kimsedir. Üçüncüsü: Zeccâc şöyle demiştir: Ebkem; işitmeyen ve görmeyen doğuştan engelli kimsedir.
الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: لَا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى الْعَجْزِ التَّامِّ وَالنُّقْصَانِ الْكَامِلِ.
İkinci Sıfat: O'nun: { لَا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ } “hiçbir şeye gücü yetmez” kavlidir ki bu, tam bir acziyete ve eksiksiz bir noksanlığa işarettir.
وَالصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: كَلٌّ عَلى مَوْلاهُ أَيْ هَذَا الْأَبْكَمُ الْعَاجِزُ كَلٌّ عَلَى مَوْلَاهُ. قَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: أَصْلُهُ مِنَ الْغِلَظِ الَّذِي هُوَ نَقِيضُ الْحِدَّةِ. يُقَالُ: كَلَّ السِّكِّينُ إِذَا غَلُظَتْ شَفْرَتُهُ فَلَمْ يَقْطَعْ، وَكَلَّ لِسَانُهُ إِذَا غَلُظَ فَلَمْ يَقْدِرْ عَلَى الْكَلَامِ، وَكَلَّ فُلَانٌ عَنِ الْأَمْرِ إِذَا ثَقُلَ عَلَيْهِ فَلَمْ يَنْبَعِثْ فِيهِ. فَقَوْلُهُ: كَلٌّ عَلى مَوْلاهُ أَيْ غَلِيظٌ وَثَقِيلٌ على مولاه.
Üçüncü Sıfat: O'nun: { كَلٌّ عَلى مَوْلاهُ } “efendisine bir yüktür” kavlidir; yani bu dilsiz ve aciz adam efendisine yüktür. Meânî âlimleri şöyle demiştir: Bunun aslı, keskinliğin zıddı olan kalınlıktan/körlükten gelir. Bıçağın ağzı kalınlaşıp kesmediğinde (كَلَّ السِّكِّينُ), dil kalınlaşıp konuşamadığında (كَلَّ لِسَانُهُ) ve bir iş bir kimseye ağır gelip o işte harekete geçemediğinde (كَلَّ فُلَانٌ عَنِ الْأَمْرِ) denilir. Dolayısıyla O'nun: { كَلٌّ عَلى مَوْلاهُ } kavli, efendisine kaba ve ağır gelen kimse demektir.
الصفة الرابعة: قوله: أَيْنَما يُوَجِّهْهُ لَا يَأْتِ بِخَيْرٍ أَيْ أَيْنَمَا يُرْسِلْهُ، وَمَعْنَى التَّوْجِيهِ أَنْ تُرْسِلَ صَاحِبَكَ فِي وَجْهٍ مُعَيَّنٍ مِنَ الطَّرِيقِ. يُقَالُ: وَجَّهْتُهُ إِلَى مَوْضِعِ كَذَا فَتَوَجَّهَ إِلَيْهِ. وَقَوْلُهُ: لَا يَأْتِ بِخَيْرٍ مَعْنَاهُ لِأَنَّهُ عَاجِزٌ لَا يُحْسِنُ وَلَا يَفْهَمُ. ثم قال تَعَالَى: هَلْ يَسْتَوِي هُوَ أَيْ هَذَا الْمَوْصُوفُ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ الْأَرْبَعِ: وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَاعْلَمْ أَنَّ الْآمِرَ بِالْعَدْلِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مَوْصُوفًا بِالنُّطْقِ وَإِلَّا لَمْ يَكُنْ آمِرًا وَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ قَادِرًا، لِأَنَّ الْأَمْرَ مشعر بعلو الْمَرْتَبَةِ وَذَلِكَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا مَعَ كَوْنِهِ قَادِرًا، وَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ عَالِمًا حَتَّى يُمْكِنُهُ التمييز بين
Dördüncü Sıfat: O'nun: { أَيْنَما يُوَجِّهْهُ لَا يَأْتِ بِخَيْرٍ } “onu nereye gönderse bir hayır getirmez” kavlidir; yani onu nereye yollarsa yollasın. Tevcîh (تَوْجِيه), arkadaşını yolun belirli bir yönüne göndermendir. (وَجَّهْتُهُ إِلَى مَوْضِعِ كَذَا فَتَوَجَّهَ إِلَيْهِ) “Onu falan yere yönelttim, o da oraya yöneldi” denilir. O'nun: { لَا يَأْتِ بِخَيْرٍ } “bir hayır getirmez” kavlinin manası ise aciz olduğu, beceremediği ve anlamadığı içindir. Sonra Allah Teâlâ: { هَلْ يَسْتَوِي هُوَ } “o hiç bir olur mu?” yani bu dört sıfatla nitelenen kimse { وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ } “adaleti emreden kimse ile” buyurdu. Bil ki adaleti emreden kimsenin konuşma sıfatıyla nitelenmiş olması vaciptir; aksi takdirde emreden olamaz. Yine kadir olması da vaciptir; zira emir, mertebe yüksekliğini hissettirir ve bu da ancak kadir olmasıyla gerçekleşir. Yine
الْعَدْلِ وَبَيْنَ الْجَوْرِ. فَثَبَتَ أَنَّ وَصْفَهُ بِأَنَّهُ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ يَتَضَمَّنُ وَصْفَهُ بِكَوْنِهِ قَادِرًا عَالِمًا، وَكَوْنُهُ آمِرًا يُنَاقِضُ كَوْنَ الْأَوَّلِ أَبْكَمَ، وَكَوْنُهُ قَادِرًا يُنَاقِضُ وَصْفَ الْأَوَّلِ بِأَنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ وَبِأَنَّهُ كَلٌّ عَلَى مَوْلَاهُ، وَكَوْنُهُ عالما يناقض وصف الأول بأنه لا يأت بخير.
adalet ile zulmü birbirinden ayırt edebilmesi için âlim olması da vaciptir. Böylece onun adaleti emretmekle vasfedilmesinin, kadir ve âlim olmakla vasfedilmesini içerdiği sabit olmuştur. Onun emredici olması birincinin dilsiz oluşuyla çelişir; kadir olması birincinin hiçbir şeye gücünün yetmemesi ve efendisine bir yük olması vasfıyla çelişir; âlim olması ise birincinin hayır getirememesi vasfıyla çelişir.
ثم قال تعالى: وَهُوَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ مَعْنَاهُ كَوْنُهُ عَادِلًا مُبَرَّأً عَنِ الْجَوْرِ وَالْعَبَثِ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَهُوَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “ve kendisi de doğru bir yol üzeredir” buyurdu; bunun manası, adil olması, zulüm ve abesten münezzeh bulunmasıdır.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: ظَاهِرٌ فِي بَدِيهَةِ الْعَقْلِ أَنَّ الْأَوَّلَ والثاني لا يستويان، فكذا هاهنا وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bu sabit olduğunda deriz ki: Birinci ile ikincinin eşit olamayacağı aklın bedahetinde açıktır; burada da durum böyledir. En doğrusunu Allah bilir.
المسألة الثَّانِيَةُ: فِي الْمُرَادِ بِهَذَا الْمَثَلِ أَقْوَالٌ كَمَا فِي الْمَثَلِ الْمُتَقَدِّمِ.
İkinci Mesele: Önceki misalde olduğu gibi bu misalle neyin kastedildiği hususunda da görüşler vardır.
فَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ: قَالَ مُجَاهِدٌ: كُلُّ هَذَا مَثَلُ إِلَهِ الْخَلْقِ وَمَا يُدْعَى مِنْ دُونِهِ مِنَ الْبَاطِلِ. وَأَمَّا الْأَبْكَمُ فَمَثَلُ الصَّنَمِ، لِأَنَّهُ لَا يَنْطِقُ الْبَتَّةَ وَكَذَلِكَ لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ، وَأَيْضًا كَلٌّ عَلَى عَابِدِيهِ لِأَنَّهُ لَا يُنْفِقُ عَلَيْهِمْ وَهُمْ يُنْفِقُونَ عَلَيْهِ، وَأَيْضًا إِلَى أَيِّ مُهِمٍّ تَوَجَّهَ الصَّنَمُ لَمْ يَأْتِ بِخَيْرٍ، وَأَمَّا الَّذِي يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ فَهُوَ اللَّهُ ﷾.
Birinci Görüş: Mücâhid şöyle demiştir: Bunların hepsi yaratılmışların ilahı ile O'ndan başka yalvarılan batıl şeylerin misalidir. Dilsiz olana gelince, o putun misalidir; zira o asla konuşmaz, aynı şekilde hiçbir şeye gücü yetmez; ayrıca tapanlarına bir yüktür, zira o onlara infak etmez, onlar ona infak ederler; yine put hangi mühim işe yöneltilse bir hayır getirmez. Adaleti emredene gelince, O da aziz ve celil olan Allah'tır.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذَا الْأَبْكَمِ: هُوَ عَبْدٌ لِعُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ كَانَ ذَلِكَ الْعَبْدُ يَكْرَهُ الْإِسْلَامَ، وَمَا كَانَ فِيهِ خَيْرٌ، وَمَوْلَاهُ وَهُوَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ كَانَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ، وَكَانَ عَلَى الدِّينِ الْقَوِيمِ وَالصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ.
İkinci Görüş: Bu dilsiz ile kastedilen kimsenin Osman b. Affân'ın bir kölesi olduğudur; o köle İslam'dan hoşlanmazdı ve onda hiçbir hayır yoktu. Efendisi olan Osman b. Affân ise adaleti emrederdi ve dosdoğru din ile sırat-ı müstakim üzereydi.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهُ: كُلُّ عَبْدٍ مَوْصُوفٍ بَهَذِهِ الصِّفَاتِ الْمَذْمُومَةِ وَكُلُّ حُرٍّ مَوْصُوفٍ بِتِلْكَ الصِّفَاتِ الْحَمِيدَةِ، وَهَذَا الْقَوْلُ أَوْلَى مِنَ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ، لِأَنَّ وَصْفَهُ تَعَالَى إِيَّاهُمَا بِكَوْنِهِمَا رَجُلَيْنِ يَمْنَعُ مِنْ حَمْلِ ذَلِكَ عَلَى الْوَثَنِ، وَكَذَلِكَ بالبكم وبالكل وبالتوجه فِي جِهَاتِ الْمَنَافِعِ وَكَذَلِكَ وَصْفُ الْآخَرِ بِأَنَّهُ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ يَمْنَعُ مِنْ حَمْلِهِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَأَيْضًا فَالْمَقْصُودُ تَشْبِيهُ صُورَةٍ بِصُورَةٍ فِي أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ، وَذَلِكَ التَّشْبِيهُ لَا يتم إلا عند كون إحدى الصُّورَتَيْنِ مُغَايِرَةً لِلْأُخْرَى.
Üçüncü Görüş: Bundan maksadın, bu yerilmiş sıfatlarla nitelenen her köle ile o övülen sıfatlarla nitelenen her hür kimse olduğudur. Bu görüş birinci görüşten daha uygundur; zira Allah Teâlâ'nın o ikisini “iki adam” olarak vasfetmesi, bunun puta hamledilmesine engeldir. Aynı şekilde dilsizlik, yük olma ve menfaat cihetlerine yöneltilme [vasıfları da böyledir]. Yine diğerinin dosdoğru bir yol üzere vasfedilmesi de bunun Allah Teâlâ'ya hamledilmesine engeldir. Ayrıca maksat bir suretin bir hususta başka bir surete benzetilmesidir; bu benzetme ise ancak iki suretten birinin diğerinden farklı olması halinde tamamlanır.
وَأَمَّا الْقَوْلُ الثَّانِي: فَضَعِيفٌ أَيْضًا، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ إِبَانَةُ التَّفْرِقَةِ بَيْنَ رَجُلَيْنِ مَوْصُوفَيْنِ بِالصِّفَاتِ الْمَذْكُورَةِ، وَذَلِكَ غَيْرُ مُخْتَصٍّ بِشَخْصٍ معين، بل أيما حَصَلَ التَّفَاوُتُ فِي الصِّفَاتِ الْمَذْكُورَةِ حَصَلَ الْمَقْصُودُ. والله أعلم.
İkinci görüşe gelince: O da zayıftır; çünkü maksat zikredilen sıfatlarla nitelenmiş iki adam arasındaki farkı ortaya koymaktır. Bu ise muayyen bir şahsa mahsus değildir; bilakis zikredilen sıfatlardaki farklılık nerede hasıl olursa maksat hasıl olur. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٧٧ الى ٧٩]
[Nahl Suresi (16) : Ayetler 77-79]
وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلاَّ كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٧٧) وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٧٨) أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّراتٍ فِي جَوِّ السَّماءِ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلاَّ اللَّهُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٧٩)
{ وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلاَّ كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٧٧) وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٧٨) أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّراتٍ فِي جَوِّ السَّماءِ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلاَّ اللَّهُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٧٩) } “Göklerin ve yerin gaybı Allah'a aittir. Kıyametin kopması ise ancak bir göz kırpması gibi veya daha da yakındır. Şüphesiz Allah her şeye kadirdir. (77) Allah sizi analarınızın karnından hiçbir şey bilmez halde çıkardı; şükredesiniz diye size kulaklar, gözler ve gönüller verdi. (78) Göğün boşluğunda boyun eğdirilmiş kuşları görmediler mi? Onları orada Allah'tan başkası tutamaz. Şüphesiz bunda inanan bir topluluk için ayetler vardır. (79)”
[في قوله تعالى وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إلى قوله عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى مَثَلَ الْكُفَّارِ بِالْأَبْكَمِ الْعَاجِزِ، وَمَثَلَ نَفْسِهِ بِالَّذِي يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ، وَهُوَ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ يُمْتَنَعُ أَنْ يَكُوُنَ آمِرًا بِالْعَدْلِ، وَأَنْ يَكُونَ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ إِلَّا إِذَا كان كاملا في العلم والقدرة، وذكر فِي هَذِهِ الْآيَةِ بَيَانَ كَوْنِهِ كَامِلًا فِي الْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ، أَمَّا بَيَانُ كَمَالِ الْعِلْمِ فَهُوَ قَوْلُهُ:
[Allah Teâlâ'nın: { وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } kavlinden { عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } kavline kadar olan kısım hakkında] Bil ki Allah Teâlâ önceki ayette kâfirlerin misalini dilsiz ve aciz adamla, kendisinin misalini ise adaleti emreden ve dosdoğru yol üzerinde bulunan kimse ile vermişti. Malumdur ki adaleti emreden ve dosdoğru yol üzerinde olan kimsenin ilim ve kudrette kâmil olması şarttır; aksi takdirde böyle olamaz. Bu ayette ise ilim ve kudrette kâmil olduğunu beyan etmeyi zikretmiştir. İlimdeki kemalin beyanına gelince, o O'nun şu kavlidir:
وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالْمَعْنَى: عَلِمَ الله غيب السموات وَالْأَرْضِ وَأَيْضًا فَقَوْلُهُ: وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يُفِيدُ الْحَصْرَ مَعْنَاهُ: أَنَّ الْعِلْمَ بِهَذِهِ الْغُيُوبِ لَيْسَ إِلَّا لِلَّهِ وَأَمَّا بَيَانُ كَمَالِ الْقُدْرَةِ فَقَوْلُهُ: وَما أَمْرُ السَّاعَةِ
{ وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin gaybı Allah'a aittir.” Manası: Allah göklerin ve yerin gaybını bilmiştir. Ayrıca O'nun: { وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } kavli hasr ifade eder; manası şudur: Bu gaybların bilgisi yalnızca Allah'a aittir. Kudretteki kemalin beyanına gelince, o da O'nun şu kavlidir: { وَمَا أَمْرُ السَّاعَةِ }
إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ
{ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ } “ancak bir göz kırpması gibi veya daha da yakındır.”
وَالسَّاعَةُ هِيَ الْوَقْتُ الَّذِي تَقُومُ فِيهِ الْقِيَامَةُ سُمِّيَتْ سَاعَةً لِأَنَّهَا تَفْجَأُ الْإِنْسَانَ فِي سَاعَةٍ فَيَمُوتُ الْخَلْقُ بِصَيْحَةٍ وَاحِدَةٍ، وَقَوْلُهُ: إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ اللَّمْحُ النَّظَرُ بِسُرْعَةٍ يُقَالُ لَمَحَهُ بِبَصَرِهِ لَمْحًا ولمحانا، والمعنى: وما أمر قيام الْقِيَامَةِ فِي السُّرْعَةِ إِلَّا كَطَرْفِ الْعَيْنِ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ تَقْرِيرُ كَمَالِ الْقُدْرَةِ، وَقَوْلُهُ:
Saat (es-Sâat), kıyametin kopacağı vakittir. Ona “saat” denilmesinin sebebi, insanı ansızın bir anda (saatte) yakalaması ve bütün mahlukatın tek bir sayha ile ölmesidir. O'nun: { إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ } kavlindeki lemh (اللمح), süratle bakmaktır. (لَمَحَهُ بِبَصَرِهِ لَمْحًا وَلَمَحَانًا) denilir. Mana şudur: Kıyametin kopuş işi süratte ancak bir göz kırpması gibidir. Bundan murad ise kudretin kemalini ortaya koymaktır. O'nun şu kavline gelince:
أَوْ هُوَ أَقْرَبُ مَعْنَاهُ أَنَّ لَمْحَ الْبَصَرِ عِبَارَةٌ عَنِ انْتِقَالِ الْجِسْمِ الْمُسَمَّى بِالطَّرْفِ مِنْ أَعْلَى الْحَدَقَةِ إِلَى أَسْفَلِهَا، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْحَدَقَةَ مُؤَلَّفَةٌ مِنْ أَجْزَاءٍ لَا تَتَجَزَّأُ، فَلَمْحُ الْبَصَرِ عِبَارَةٌ عَنِ الْمُرُورِ عَلَى جُمْلَةِ تِلْكَ الْأَجْزَاءِ الَّتِي مِنْهَا تَأَلَّفَ سَطْحُ الْحَدَقَةِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ تِلْكَ الْأَجْزَاءَ كَثِيرَةٌ، وَالزَّمَانُ الَّذِي يَحْصُلُ فِيهِ لَمْحُ الْبَصَرِ مُرَكَّبٌ مِنْ آنَاتٍ مُتَعَاقِبَةٍ، وَاللَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى إِقَامَةِ الْقِيَامَةِ فِي آنٍ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الْآنَاتِ فَلِهَذَا قَالَ: أَوْ هُوَ أَقْرَبُ إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا كَانَ أَسْرَعُ الْأَحْوَالِ وَالْحَوَادِثِ فِي عُقُولِنَا وَأَفْكَارِنَا هُوَ لَمْحَ الْبَصَرِ لَا جَرَمَ ذَكَرَهُ. ثم قال: أَوْ هُوَ أَقْرَبُ تَنْبِيهًا عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ، وَلَا شُبْهَةَ فِي أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ طَرِيقَةَ الشَّكِّ، بِلِ الْمُرَادُ: بَلْ هُوَ أَقْرَبُ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْمُرَادُ بِهِ الْإِبْهَامُ عَنِ الْمُخَاطَبِينَ أَنَّهُ تَعَالَى يَأْتِي بِالسَّاعَةِ إِمَّا بِقَدْرِ لَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ بِمَا هُوَ أَسْرَعُ. قَالَ الْقَاضِي: هَذَا لَا يَصِحُّ، لِأَنَّ إِقَامَةَ السَّاعَةِ لَيْسَتْ حَالَ تَكْلِيفٍ حَتَّى يُقَالُ إِنَّهُ تَعَالَى يَأْتِي بِهَا فِي زَمَانٍ، بَلِ الْوَاجِبُ أَنْ يَخْلُقَهَا دُفْعَةً وَاحِدَةً فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ، وَيُفَارِقُ مَا ذَكَرْنَاهُ فِي ابتداء خلق السموات وَالْأَرْضِ لِأَنَّ تِلْكَ الْحَالَ حَالُ تَكْلِيفٍ، فَلَمْ يمتنع أن يخلقهما كَذَلِكَ لِمَا فِيهِ مِنْ مَصْلَحَةِ الْمَلَائِكَةِ.
{ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ } “veya daha da yakındır”; bunun manası şudur: Göz kırpması, göz kapağı adı verilen cismin gözbebeğinin üstünden altına doğru intikal etmesinden ibarettir. Şüphe yok ki gözbebeği bölünemeyen parçalardan (cüz-i lâ yetecezzâ) meydana gelmiştir; dolayısıyla göz kırpması, gözbebeği yüzeyini oluşturan bu parçaların tamamı üzerinden geçmekten ibarettir. Şüphe yok ki o parçalar çoktur ve göz kırpmasının gerçekleştiği zaman birbirini takip eden anlardan mürekkeptir. Allah Teâlâ ise kıyameti bu anlardan tek bir an içinde koparmaya kadirdir; işte bu sebeple { أَوْ هُوَ أَقْرَبُ } buyurmuştur. Ancak akıllarımızda ve fikirlerimizde durumların ve hadiselerin en süratlisi göz kırpması olduğu için şüphesiz onu zikretmiştir. Sonra zikrettiğimiz hususa dikkat çekmek üzere { أَوْ هُوَ أَقْرَبُ } buyurmuştur. Kuşkusuz murad şüphe yolu değil, bilakis “bilakis o daha yakındır” manasıdır. Zeccâc şöyle demiştir: Bununla murad, Allah Teâlâ'nın kıyameti ya bir göz kırpması kadar bir sürede yahut daha hızlı getireceğini muhataplara kapalı bırakmaktır (ibhâm). Kâdı şöyle demiştir: Bu sahih değildir; çünkü kıyametin koparılması mükellefiyet hâli değildir ki Allah Teâlâ'nın onu bir zaman diliminde getireceği söylensin; bilakis onu tek bir defada ve tek bir vakitte yaratması vaciptir. Bu durum, göklerin ve yerin ilk yaratılışında zikrettiğimiz husustan farklıdır; zira o hâl mükellefiyet hâlidir, dolayısıyla meleklerin maslahatına binaen o ikisini o şekilde yaratması imkânsız olmamıştır.