Binûn

Nahl Suresi — 9. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الِاعْتِرَاضَ إِنَّمَا يَسْتَقِيمُ عَلَى مَذْهَبِ الْقَاضِي، أَمَّا عَلَى قَوْلِنَا فِي أَنَّهُ تَعَالَى يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ وَيُحْكِمُ مَا يُرِيدُ فَلَيْسَ لَهُ قُوَّةٌ وَاللَّهُ أَعْلَمُ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى عَادَ إِلَى الدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ الْمُخْتَارِ فَقَالَ:

Bil ki bu itiraz ancak Kâdı'nın mezhebine göre tutarlı olur; O Teâlâ'nın dilediğini yaptığı ve istediği hükmü verdiği şeklindeki bizim sözümüze göre ise onun bir kuvveti yoktur. Doğrusunu Allah bilir. Sonra O Teâlâ, Muhtar Sâni'in varlığına delalet eden delillere dönerek şöyle buyurdu:

وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَفِيهِ مَسَائِلُ:

{ وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئاً } “Allah sizi hiçbir şey bilmez bir halde analarınızın karınlarından çıkardı.” Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ أُمَّهاتِكُمْ بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ، وَالْبَاقُونَ بِضَمِّهَا.

Birinci Mesele: Hamza ve Kisâî, { أُمَّهاتِكُمْ } kelimesini hemzenin kesresiyle (immehâtikum şeklinde), diğerleri ise dammesiyle okumuştur.

المسألة الثَّانِيَةُ: أُمَّهَاتِكُمْ أَصْلُهُ أُمَّاتِكُمْ، إِلَّا أَنَّهُ زِيدَ الْهَاءُ فِيهِ كَمَا زِيدَ فِي أَرَاقَ فَقِيلَ: أَهْرَاقَ وَشَذَّتْ زِيَادَتُهَا فِي الْوَاحِدَةِ فِي قَوْلِهِ:

İkinci Mesele: { أُمَّهَاتِكُمْ } lafzının aslı { أُمَّاتِكُمْ } şeklindedir; ancak { أَرَاقَ } kelimesinde he harfi ziyade kılınıp { أَهْرَاقَ } denildiği gibi burada da he ziyade kılınmıştır. [Şairin] şu sözünde tekil için bu he'nin ziyade edilmesi ise kural dışıdır (şâzdır):

أُمَّهَتِي خِنْدَفُ وَالْيَأْسُ أَبِي

“Annem Hındıf, İlyâs ise babamdır.”

المسألة الثَّالِثَةُ: الْإِنْسَانُ خُلِقَ فِي مَبْدَأِ الْفِطْرَةِ خَالِيًا عَنْ معرفة الأشياء.

Üçüncü Mesele: İnsan yaratılışının başlangıcında şeyleri bilmekten yoksun olarak yaratılmıştır.

ثم قال تعالى: وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ والمعنى: أَنَّ النَّفْسَ الْإِنْسَانِيَّةَ لَمَّا كَانَتْ فِي أَوَّلِ الْخِلْقَةِ خَالِيَةً عَنِ الْمَعَارِفِ وَالْعُلُومِ بِاللَّهِ، فَاللَّهُ أَعْطَاهُ هَذِهِ الْحَوَاسَّ لِيَسْتَفِيدَ بِهَا الْمَعَارِفَ وَالْعُلُومَ، وَتَمَامُ الْكَلَامِ فِي هَذَا الْبَابِ يَسْتَدْعِي مَزِيدَ تَقْرِيرٍ فَنَقُولُ: التَّصَوُّرَاتُ وَالتَّصْدِيقَاتُ إِمَّا أَنْ تَكُونَ كَسْبِيَّةً، وَإِمَّا أَنْ تَكُونَ بَدِيهِيَّةً، وَالْكَسْبِيَّاتُ إِنَّمَا يُمْكِنُ تَحْصِيلُهَا بِوَاسِطَةِ تَرْكِيبَاتِ الْبَدِيهِيَّاتِ، فَلَا بُدَّ مِنْ سَبْقِ هَذِهِ الْعُلُومِ الْبَدِيهِيَّةِ، وَحِينَئِذٍ لِسَائِلٍ أَنْ يَسْأَلَ فَيَقُولَ: هَذِهِ الْعُلُومُ الْبَدِيهِيَّةُ إِمَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّهَا كَانَتْ حَاصِلَةً مُنْذَ خُلِقْنَا أَوْ مَا كَانَتْ حَاصِلَةً. وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّا بِالضَّرُورَةِ نَعْلَمُ أَنَّا حِينَ كُنَّا جَنِينًا فِي رَحِمِ الْأُمِّ مَا كُنَّا نَعْرِفُ أَنَّ النَّفْيَ وَالْإِثْبَاتَ لَا يَجْتَمِعَانِ، وَمَا كُنَّا نَعْرِفُ أَنَّ الْكُلَّ أَعْظَمُ مِنَ الْجُزْءِ.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ } “ve size işitme duyusu, gözler ve gönüller verdi.” Manası şudur: İnsan nefsi yaratılışın başında mârifetlerden ve ilimlerden yoksun olduğu için Allah, mârifet ve ilimleri elde etsin diye ona bu duyuları vermiştir. Bu konudaki sözün tamamı daha fazla açıklamayı gerektirir; nitekim şöyle deriz: Tasavvurlar ve tasdikler ya kesbîdir ya da bedîhîdir (apaçıktır). Kesbî olanlar ancak bedîhî olanların terkip edilmesi vasıtasıyla elde edilebilir; dolayısıyla bu bedîhî ilimlerin önceden var olması zorunludur. Bu durumda bir soran şöyle sorabilir: Bu bedîhî ilimler hakkında ya yaratıldığımız andan itibaren mevcut oldukları söylenecektir ya da mevcut olmadıkları. Birincisi bâtıldır; zira biz ana rahminde bir cenin iken nefy ile ispatın (çelişiklerin) bir arada bulunamayacağını bilmediğimizi ve bütünün parçadan büyük olduğunu bilmediğimizi zorunlu olarak biliriz.

وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: فَإِنَّهُ يَقْتَضِي أَنَّ هَذِهِ الْعُلُومَ الْبَدِيهِيَّةَ حَصَلَتْ فِي نُفُوسِنَا بَعْدَ أَنَّهَا مَا كَانَتْ حَاصِلَةً، فَحِينَئِذٍ لَا يُمْكِنُ حُصُولُهَا إِلَّا بِكَسْبٍ وَطَلَبٍ، وَكُلُّ مَا كَانَ كَسْبِيًّا فَهُوَ مَسْبُوقٌ بِعُلُومٍ أُخْرَى، فَهَذِهِ الْعُلُومُ الْبَدِيهِيَّةُ

İkinci kısma gelince: Bu durum, bu bedîhî ilimlerin nefislerimizde önceden mevcut değilken sonradan hâsıl olmasını gerektirir; bu takdirde de onların ancak bir kesb ve talep ile hâsıl olması mümkün olur. Kesbî olan her şey ise başka ilimlerle öncelenmiştir. Dolayısıyla bu bedîhî ilimler

تَصِيرُ كَسْبِيَّةً، وَيَجِبُ أَنْ تَكُونَ مَسْبُوقَةً بِعُلُومٍ أُخْرَى إِلَى غَيْرِ نِهَايَةٍ، وَكُلُّ ذَلِكَ مُحَالٌ، وَهَذَا سُؤَالٌ قَوِيٌّ مُشْكِلٌ.

kesbî hale gelir ve bunların sonsuza kadar başka ilimlerle öncelenmiş olması gerekir; bunların hepsi ise muhaldir (imkânsızdır). Bu, güçlü ve müşkül bir sorudur.

وَجَوَابُهُ أَنْ نَقُولَ: الْحَقُّ أَنَّ هَذِهِ الْعُلُومَ الْبَدِيهِيَّةَ مَا كَانَتْ حَاصِلَةً فِي نُفُوسِنَا، ثُمَّ إِنَّهَا حَدَثَتْ وَحَصَلَتْ، أما قوله فَيَلْزَمُ أَنْ تَكُونَ كَسْبِيَّةً.

Bunun cevabı olarak şöyle deriz: Hak olan şudur ki, bu bedîhî ilimler nefislerimizde önceden hâsıl değildi, sonradan meydana gelip hâsıl oldu. Onun “o takdirde kesbî olmaları gerekir” sözüne gelince:

قُلْنَا: هَذِهِ الْمُقَدِّمَةُ مَمْنُوعَةٌ، بَلْ نَقُولُ: إِنَّهَا إِنَّمَا حَدَثَتْ فِي نُفُوسِنَا بَعْدَ عَدَمِهَا بِوَاسِطَةِ إِعَانَةِ الْحَوَاسِّ الَّتِي هِيَ السَّمْعُ وَالْبَصَرُ، وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ النَّفْسَ كَانَتْ فِي مَبْدَأِ الْخِلْقَةِ خَالِيَةً عَنْ جَمِيعِ الْعُلُومِ إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ، فَإِذَا أَبْصَرَ الطِّفْلُ شَيْئًا مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى ارْتَسَمَ فِي خَيَالِهِ مَاهِيَّةُ ذَلِكَ الْمُبْصَرِ، وَكَذَلِكَ إِذَا سَمِعَ شَيْئًا مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى ارْتَسَمَ فِي سَمْعِهِ وَخَيَالِهِ مَاهِيَّةُ ذَلِكَ الْمَسْمُوعِ وكذا القول فِي سَائِرِ الْحَوَاسِّ، فَيَصِيرُ حُصُولُ الْحَوَاسِّ سَبَبًا لِحُضُورِ مَاهِيَّاتِ الْمَحْسُوسَاتِ فِي النَّفْسِ وَالْعَقْلِ ثُمَّ إِنَّ تِلْكَ الْمَاهِيَّاتِ عَلَى قِسْمَيْنِ: أَحَدُ الْقِسْمَيْنِ: مَا يَكُونُ نَفْسُ حُضُورِهِ مُوجِبًا تَامًّا فِي جَزْمِ الذِّهْنِ بِإِسْنَادِ بَعْضِهَا إِلَى بَعْضٍ بِالنَّفْيِ أَوِ الْإِثْبَاتِ، مِثْلَ أَنَّهُ إِذَا حَضَرَ فِي الذِّهْنِ أَنَّ الْوَاحِدَ مَا هُوَ، / وَأَنَّ نِصْفَ الِاثْنَيْنِ مَا هُوَ كَانَ حُضُورُ هَذَيْنِ التَّصَوُّرَيْنِ فِي الذِّهْنِ عِلَّةً تَامَّةً فِي جَزْمِ الذِّهْنِ بِأَنَّ الْوَاحِدَ مَحْكُومٌ عَلَيْهِ بِأَنَّهُ نِصْفُ الِاثْنَيْنِ، وَهَذَا الْقِسْمُ هُوَ عَيْنُ الْعُلُومِ الْبَدِيهِيَّةِ.

Şöyle deriz: Bu öncül kabul edilemez; bilakis biz deriz ki: Bunlar nefislerimizde yokluklarından sonra, işitme ve görme olan duyuların yardımı vasıtasıyla meydana gelmiştir. Bunun açıklaması şudur: Nefis, yaratılışın başlangıcında bütün ilimlerden yoksundu; ancak O Teâlâ işitme ve görmeyi yarattı. Çocuk bir şeyi tekrar tekrar gördüğünde o görülen şeyin mahiyeti onun hayalinde resmolur. Aynı şekilde bir şeyi tekrar tekrar işittiğinde de o işitilen şeyin mahiyeti onun işitmesinde ve hayalinde resmolur. Diğer duyular hakkındaki söz de böyledir. Böylece duyuların hâsıl olması, hissedilen şeylerin mahiyetlerinin nefiste ve akılda hazır bulunmasına sebep olur. Sonra bu mahiyetler iki kısımdır: Birinci kısım; bizzat hazır oluşu, zihnin bunların bir kısmını diğerine olumsuzluk veya olumlulukla isnat etmesine tam bir gerektirici olan mahiyetlerdir. Mesela zihinde birin ne olduğu ve ikinin yarısının ne olduğu hazır olduğunda, bu iki tasavvurun zihinde hazır bulunması, birin ikinin yarısı olduğuna zihnin kesin hükmetmesinde tam bir illet olur. İşte bu kısım, bedîhî ilimlerin ta kendisidir.

وَالْقِسْمُ الثَّانِي: مَا لَا يَكُونُ كَذَلِكَ وَهُوَ الْعُلُومُ النَّظَرِيَّةُ، مِثْلَ أَنَّهُ إِذَا حَضَرَ فِي الذِّهْنِ أَنَّ الْجِسْمَ مَا هُوَ وَأَنَّ الْمُحْدَثَ مَا هُوَ، فَإِنَّ مُجَرَّدَ هَذَيْنِ التَّصَوُّرَيْنِ فِي الذِّهْنِ لَا يَكْفِي فِي جَزْمِ الذِّهْنِ بِأَنَّ الْجِسْمَ مُحْدَثٌ، بَلْ لَا بُدَّ فِيهِ مِنْ دَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ وَعُلُومٍ سَابِقَةٍ. وَالْحَاصِلُ: أَنَّ الْعُلُومَ الْكَسْبِيَّةَ إِنَّمَا يُمْكِنُ اكْتِسَابُهَا بِوَاسِطَةِ الْعُلُومِ الْبَدِيهِيَّةِ، وَحُدُوثُ هَذِهِ الْعُلُومِ الْبَدِيهِيَّةِ إِنَّمَا كَانَ عِنْدَ حُدُوثِ تَصَوُّرِ مَوْضُوعَاتِهَا وَتَصَوُّرِ مَحْمُولَاتِهَا. وَحُدُوثُ هَذِهِ التَّصَوُّرَاتِ إِنَّمَا كَانَ بِسَبَبِ إِعَانَةِ هَذِهِ الْحَوَاسِّ عَلَى جُزْئِيَّاتِهَا، فَظَهَرَ أَنَّ السَّبَبَ الْأَوَّلَ لِحُدُوثِ هَذِهِ الْمَعَارِفِ فِي النُّفُوسِ وَالْعُقُولِ هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى أَعْطَى هَذِهِ الْحَوَاسَّ، فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ

İkinci kısım ise böyle olmayanlardır ki bunlar nazarî (teorik) ilimlerdir. Mesela zihinde cismin ne olduğu ve sonradan yaratılanın (muhdesin) ne olduğu hazır olduğunda, zihindeki bu iki tasavvur tek başına cismin muhdes olduğuna zihnin kesin hükmetmesi için yeterli olmaz; bilakis bunda ayrı bir delile ve öncül ilimlere ihtiyaç vardır. Hâsılı şudur: Kesbî ilimler ancak bedîhî ilimler vasıtasıyla kazanılabilir; bu bedîhî ilimlerin meydana gelişi ise ancak onların mevzûlarının (öznelerinin) ve mahmûllerinin (yüklemlerinin) tasavvurunun meydana gelmesiyle olmuştur. Bu tasavvurların meydana gelişi de bu duyuların cüz'iyata dair yardımı sebebiyle olmuştur. Böylece nefislerde ve akıllarda bu mârifetlerin meydana gelmesinin ilk sebebinin O Teâlâ'nın bu duyuları vermesi olduğu ortaya çıktı. İşte bu sebeple Teâlâ: { وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ }

لِيَصِيرَ حُصُولُ هَذِهِ الْحَوَاسِّ سَبَبًا لِانْتِقَالِ نُفُوسِكُمْ مِنَ الْجَهْلِ إِلَى الْعِلْمِ بِالطَّرِيقِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ، وَهَذِهِ أَبْحَاثٌ شَرِيفَةٌ عَقْلِيَّةٌ مَحْضَةٌ مُدْرَجَةٌ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ. وَقَالَ الْمُفَسِّرُونَ: وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ لِتَسْمَعُوا مَوَاعِظَ اللَّهِ وَالْأَبْصارَ لِتُبْصِرُوا دَلَائِلَ اللَّهِ، وَالْأَفْئِدَةَ لِتَعْقِلُوا عَظَمَةَ اللَّهِ، وَالْأَفْئِدَةُ جَمْعُ فُؤَادٍ نَحْوَ أَغْرِبَةٍ وَغُرَابٍ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَلَمْ يُجْمَعْ فُؤَادٌ عَلَى أَكْثَرِ الْعَدَدِ، وَمَا قِيلَ فِيهِ فِئْدَانٌ كما قيل: غراب وغربان. وَأَقُولُ: لَعَلَّ الْفُؤَادَ إِنَّمَا جُمِعَ عَلَى بِنَاءِ جَمْعِ الْقِلَّةِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ كَثِيرَانِ وَأَنَّ الْفُؤَادَ قَلِيلٌ، لِأَنَّ الْفُؤَادَ إِنَّمَا خُلِقَ لِلْمَعَارِفِ الْحَقِيقِيَّةِ وَالْعُلُومِ الْيَقِينِيَّةِ، وَأَكْثَرُ الْخَلْقِ لَيْسُوا كَذَلِكَ بَلْ يَكُونُونَ مَشْغُولِينَ بِالْأَفْعَالِ الْبَهِيمِيَّةِ وَالصِّفَاتِ السَّبُعِيَّةِ، فَكَأَنَّ فُؤَادَهُمْ لَيْسَ بِفُؤَادٍ، فَلِهَذَا السَّبَبِ ذَكَرَ فِي جَمْعِهِ صِيغَةَ جَمْعِ الْقِلَّةِ.

“Allah sizi hiçbir şey bilmez bir halde annelerinizin karnından çıkardı; size işitme [duyusu], gözler ve gönüller verdi” buyurmuştur ki bu duyuların elde edilmesi, zikrettiğimiz yolla nefislerinizin cehaletten ilme geçmesine sebep olsun. Bunlar, bu ayetlerin içine dercedilmiş olan son derece kıymetli, sırf aklî incelemelerdir. Müfessirler şöyle demiştir: Allah'ın öğütlerini işitesiniz diye { وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ }, Allah'ın delillerini göresiniz diye { وَالْأَبْصارَ }, Allah'ın azametini akledesiniz diye de { وَالْأَفْئِدَةَ } kıldı. { الْأَفْئِدَةُ } kelimesi, { غُرَابٌ } ve { أَغْرِبَةٌ } gibi { فُؤَادٌ } kelimesinin çoğuludur. Zeccâc şöyle demiştir: Fuâd kelimesi çokluk bildiren çoğul (cem'-i kesret) ile cemilenmemiştir; gürâb ve gırbân denildiği gibi onun hakkında fı'dân denilmemiştir. Ben de derim ki: Fuâd kelimesinin azlık bildiren çoğul (cem'-i kıllet) vezninde getirilmesi, belki de işitme ve görmenin çok, kalbin (fuâdın) ise az olduğuna dikkat çekmek içindir; çünkü kalp ancak hakiki mârifetler ve yakînî ilimler için yaratılmıştır; mahlukatın çoğu ise böyle olmayıp bilakis behîmî (hayvânî) fiillerle ve yırtıcı sıfatlarla meşguldür. Sanki onların kalbi kalp değildir; bu sebeple onun çoğulunda azlık çoğulu veznini zikretmiştir.

فَإِنْ قِيلَ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: أَخْرَجَكُمْ وَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ جَعْلُ السَّمْعِ وَالْبَصَرِ مُتَأَخِّرًا عَنِ الْإِخْرَاجِ عَنِ الْبَطْنِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَيْسَ كَذَلِكَ.

Eğer: Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ } kavli, O'nun: { أَخْرَجَكُمْ } kavline matuftur; bu da işitme ve görmenin var kılınmasının karından çıkarılmaktan sonra olmasını gerektirir, oysa durumun böyle olmadığı bilinmektedir, denilirse;

وَالْجَوَابُ: أَنَّ حَرْفَ الْوَاوِ لَا يُوجِبُ التَّرْتِيبَ، وَأَيْضًا إِذَا حَمَلْنَا السَّمْعَ عَلَى الِاسْتِمَاعِ وَالْأَبْصَارَ عَلَى الرُّؤْيَةِ زَالَ السُّؤَالُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Cevap şudur: Vâv harfi tertip gerektirmez; ayrıca sem'i dinlemeye, ebsârı da görmeye hamletsek soru ortadan kalkar. Doğrusunu Allah bilir.

أما قوله: أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّراتٍ فِي جَوِّ السَّماءِ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ فَفِيهِ مسألتان:

O'nun: { أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّراتٍ فِي جَوِّ السَّماءِ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ } “Göğün boşluğunda boyun eğdirilmiş kuşları görmediler mi? Onları ancak Allah tutar” kavline gelince, bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: أَلَمْ تَرَوْا بِالتَّاءِ وَالْبَاقُونَ بِالْيَاءِ عَلَى الْحِكَايَةِ لِمَنْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنَ الْكُفَّارِ.

Birinci Mesele: İbn Âmir, Hamza ve Kisâî te harfiyle { أَلَمْ تَرَوْا } şeklinde okumuş; diğerleri ise daha önce zikredilen kâfirleri hikâye etmek üzere ye harfiyle [elem yerav şeklinde] okumuşlardır.

المسألة الثَّانِيَةُ: هَذَا دَلِيلٌ آخَرُ عَلَى كَمَالِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَحِكْمَتِهِ، فَإِنَّهُ لَوْلَا أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ الطَّيْرَ خِلْقَةً مَعَهَا يُمْكِنُهُ الطَّيَرَانُ وَخَلَقَ الْجَوَّ خِلْقَةً مَعَهَا يُمْكِنُ الطَّيَرَانُ فِيهِ لَمَا أَمْكَنَ ذَلِكَ فَإِنَّهُ تَعَالَى/ أَعْطَى الطَّيْرَ جَنَاحًا يَبْسُطُهُ مَرَّةً وَيَكْسِرُهُ أُخْرَى مِثْلَ مَا يَعْمَلُهُ السَّابِحُ فِي الْمَاءِ، وَخَلَقَ الْهَوَاءَ خِلْقَةً لَطِيفَةً رَقِيقَةً يَسْهُلُ بِسَبَبِهَا خَرْقُهُ وَالنَّفَاذُ فِيهِ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَمَا كَانَ الطَّيَرَانُ مُمْكِنًا. وَأما قوله تَعَالَى: مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ فَالْمَعْنَى: أَنَّ جَسَدَ الطَّيْرِ جِسْمٌ ثَقِيلٌ، وَالْجِسْمُ الثَّقِيلُ يَمْتَنِعُ بَقَاؤُهُ فِي الْجَوِّ مُعَلَّقًا مِنْ غَيْرِ دِعَامَةٍ تَحْتَهُ وَلَا عَلَاقَةَ فَوْقَهُ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُمْسِكُ له في ذلك الجو هو الله تعالى، ثم من الظاهر أن بقاء فِي الْجَوِّ مُعَلَّقًا فِعْلُهُ وَحَاصِلٌ بِاخْتِيَارِهِ، فَثَبَتَ أَنَّ خَالِقَ فِعْلِ الْعَبْدِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى. قَالَ الْقَاضِي: إِنَّمَا أَضَافَ اللَّهُ تَعَالَى هَذَا الْإِمْسَاكَ إِلَى نَفْسِهِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الَّذِي أَعْطَى الْآلَاتِ الَّتِي لِأَجْلِهَا يُمَكِّنُ الطَّيْرَ مِنْ تِلْكَ الْأَفْعَالِ، فَلَمَّا كَانَ تَعَالَى هُوَ الْمُسَبِّبُ لِذَلِكَ لَا جَرَمَ صَحَّتْ هَذِهِ الْإِضَافَةُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى.

İkinci Mesele: Bu, Allah Teâlâ'nın kudretinin ve hikmetinin kemaline dair diğer bir delildir. Zira O Teâlâ kuşu kendisiyle uçması mümkün olan bir yaratılışta yaratmasaydı ve gök boşluğunu da içinde uçulması mümkün olan bir yaratılışta yaratmasaydı bu mümkün olmazdı. Çünkü O Teâlâ kuşa, suda yüzen kimsenin yaptığı gibi bir açıp bir kapadığı bir kanat vermiş; havayı da yarılıp içinde yol alınması kolay olacak şekilde lâtif ve ince bir yaratılışta yaratmıştır. Bu olmasaydı uçmak mümkün olmazdı. Allah Teâlâ'nın: { مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ } kavline gelince, manası şudur: Kuşun gövdesi ağır bir cisimdir; ağır bir cismin ise altında bir dayanak, üstünde de bir asacak olmaksızın boşlukta asılı kalması imkânsızdır. Dolayısıyla onu o boşlukta tutanın Allah Teâlâ olması vacip olmuştur. Sonra [kuşun] boşlukta asılı kalmasının onun kendi fiili ve ihtiyarıyla hâsıl olduğu zâhirdir; böylece kulun fiilinin yaratıcısının Allah Teâlâ olduğu sabit olmuştur. Kâdı şöyle demiştir: Allah Teâlâ bu tutma işini ancak şu sebeple kendisine isnat etmiştir: Kuşu o fiillere muktedir kılan aletleri veren O Teâlâ'dır; Teâlâ buna sebep kılıcı olunca şüphesiz bu isnat Allah Teâlâ'ya sahih olmuştur.

وَالْجَوَابُ: أَنَّ هَذَا تَرْكٌ لِلظَّاهِرِ بِغَيْرِ دَلِيلٍ وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ، لَا سِيَّمَا وَالدَّلَائِلُ الْعَقْلِيَّةُ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ أَفْعَالَ الْعِبَادِ مَخْلُوقَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى.

Cevap şudur: Bu, delilsiz olarak zâhiri terk etmektir ve buna cevaz yoktur; hele aklî deliller kulların fiillerinin Allah Teâlâ tarafından yaratılmış olduğuna delalet etmişken.

ثم قال تَعَالَى فِي آخَرِ الْآيَةِ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ وَخَصَّ هَذِهِ الْآيَاتِ بِالْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّهُمْ هُمُ المنتفعون بها وإن كانت هذه الآيات آيات لكل العقلاء. والله أعلم.

Sonra Teâlâ ayetin sonunda şöyle buyurmuştur: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “Şüphesiz bunda inanan bir kavim için ayetler (ibretler) vardır.” Bu ayetler bütün akıl sahipleri için birer ayet (delil) olduğu halde, onlardan faydalananlar oldukları için bu ayetleri müminlere tahsis etmiştir. Doğrusunu Allah bilir.

[سورة النحل (١٦) : آية ٨٠]

[Nahl Suresi (16): Ayet 80]

وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَناً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُيُوتاً تَسْتَخِفُّونَها يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقامَتِكُمْ وَمِنْ أَصْوافِها وَأَوْبارِها وَأَشْعارِها أَثاثاً وَمَتاعاً إِلى حِينٍ (٨٠)

{ وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَناً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُيُوتاً تَسْتَخِفُّونَها يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقامَتِكُمْ وَمِنْ أَصْوافِها وَأَوْبارِها وَأَشْعارِها أَثاثاً وَمَتاعاً إِلى حِينٍ (٨٠) } “Allah, evlerinizi sizin için bir huzur ve sükûn yeri yaptı ve sizin için davar derilerinden, göç gününüzde ve ikamet gününüzde kolayca taşıyacağınız evler (çadırlar); yünlerinden, yapağılarından ve kıllarından da bir süreye kadar kullanacağınız ev eşyası ve bir geçimlik kıldı.”

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا نَوْعٌ آخَرُ مِنْ دَلَائِلِ التَّوْحِيدِ، وَأَقْسَامِ النِّعَمِ والفضل، والسكن المسكن، وَأَنْشَدَ الْفَرَّاءُ:

Bil ki bu, tevhid delillerinin ve nimet ile lütuf kısımlarının bir diğer çeşididir. Seken (السكن), mesken (barınak) demektir. Ferrâ şu beyti inşad etmiştir:

جَاءَ الشِّتَاءُ وَلَمَّا أَتَّخِذْ سَكَنًا ... يَا وَيْحَ كَفِّي مِنْ حُفَرِ الْقَرَامِيصِ

“Kış geldi ve ben henüz bir barınak edinmedim... Vah karamîs çukurlarından [soğuktan donan] elimin haline!”

وَالسَّكَنُ مَا سَكَنْتَ إِلَيْهِ وَمَا سَكَنْتَ فِيهِ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : السَّكَنُ فَعَلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ، وَهُوَ مَا يُسْكَنُ إِلَيْهِ وَيُنْقَطَعُ إِلَيْهِ مِنْ بَيْتٍ أَوْ إِلْفٍ.

Seken, kendisine sığındığın ve içinde oturduğun şeydir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Seken (السكن), mef'ûl manasında fa'al (فَعَل) veznindedir; o da bir evden yahut bir dosttan ibaret olup kendisine sığınılan ve yanında huzura kavuşulan şeydir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْبُيُوتَ الَّتِي يَسْكُنُ الْإِنْسَانُ فِيهَا عَلَى قِسْمَيْنِ:

Bil ki insanın içinde oturduğu evler iki kısımdır:

الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: الْبُيُوتُ الْمُتَّخَذَةُ مِنَ الْخَشَبِ وَالطِّينِ وَالْآلَاتِ الَّتِي بِهَا يُمْكِنُ تَسْقِيفُ الْبُيُوتِ، / وَإِلَيْهَا الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَناً وَهَذَا الْقِسْمُ مِنَ الْبُيُوتِ لَا يُمْكِنُ نَقْلُهُ، بَلِ الْإِنْسَانُ يَنْتَقِلُ إِلَيْهِ.

Birinci Kısım: Ahşaptan, çamurdan ve evlerin çatısının örtülmesini sağlayan aletlerden yapılan evlerdir ki O'nun: { وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَناً } kavliyle buna işaret edilmektedir. Bu tür evlerin taşınması mümkün değildir; bilakis insan onlara intikal eder.

وَالْقِسْمُ الثَّانِي: الْقِبَابُ وَالْخِيَامُ وَالْفَسَاطِيطُ، وَإِلَيْهَا الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُيُوتاً تَسْتَخِفُّونَها يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقامَتِكُمْ وَهَذَا الْقِسْمُ مِنَ الْبُيُوتِ يُمْكِنُ نَقْلُهُ وَتَحْوِيلُهُ مِنْ مَكَانٍ إِلَى مَكَانٍ. وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُرَادَ الْأَنْطَاعُ، وَقَدْ تَعْمَلُ الْعَرَبُ الْبُيُوتَ مِنَ الْأَدَمِ وَهِيَ جُلُودُ الْأَنْعَامِ أَيْ يَخِفُّ عَلَيْكُمْ حَمْلُهَا فِي أَسْفَارِكُمْ.

İkinci Kısım: Kubbeler, çadırlar ve otağlardır ki O'nun: { وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُيُوتاً تَسْتَخِفُّونَها يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقامَتِكُمْ } kavliyle buna işaret edilmektedir. Bu tür evlerin taşınması ve bir yerden başka bir yere nakledilmesi mümkündür. Bil ki murad deri yaygılardır (antâ'); nitekim Araplar dabaklanmış derilerden -ki bunlar en'âm derileridir- evler yaparlar; yani yolculuklarınızda onları taşımak size hafif gelir.

قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو: يَوْمَ ظَعْنِكُمْ بِفَتْحِ الْعَيْنِ وَالْبَاقُونَ سَاكِنَةَ الْعَيْنِ. قَالَ الْوَاحَدِيُّ: وَهُمَا لُغَتَانِ كَالْشَّعْرِ وَالشَّعَرِ والنهر والنهر.

Nâfi', İbn Kesîr ve Ebû Amr ayın harfinin fethasıyla { يَوْمَ ظَعَنِكُمْ } şeklinde, diğerleri ise ayın harfinin sükûnuyla [yevme za'nikum] okumuşlardır. Vâhidî şöyle demiştir: Bu ikisi, şa'r ve şa'ar ile nehr ve neher gibi iki lehçedir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الظَّعْنَ سَيْرُ الْبَادِيَةِ لِنُجْعَةٍ، أَوْ حُضُورِ مَاءٍ، أَوْ طَلَبِ مَرْتَعٍ، وَقَدْ يُقَالُ لِكُلِّ شَاخِصٍ لِسَفَرٍ:

Bil ki za'n (الظَّعْن), çöl ehlinin otlak aramak, suya ulaşmak veya otlak talep etmek üzere göç etmesidir. Yolculuk için yola çıkan herkese bazen:

ظَاعِنٌ، وَهُوَ ضِدُّ الْخَافِضِ. وَقَوْلُهُ: وَيَوْمَ إِقامَتِكُمْ بِمَعْنَى لَا يَثْقُلُ عَلَيْكُمْ فِي الْحَالَيْنِ. وَقَوْلُهُ: وَمِنْ أَصْوافِها وَأَوْبارِها وَأَشْعارِها قَالَ الْمُفَسِّرُونَ وَأَهْلُ اللُّغَةِ: الْأَصْوَافُ لِلضَّأْنِ وَالْأَوْبَارُ لِلْإِبِلِ وَالْأَشْعَارُ لِلْمَعِزِ.

zâin (ظَاعِن) denilir; bu da hâfıdın (mukimin) zıddıdır. O'nun: { وَيَوْمَ إِقامَتِكُمْ } kavli ise her iki durumda da size ağır gelmez manasındadır. O'nun: { وَمِنْ أَصْوافِها وَأَوْبارِها وَأَشْعارِها } kavline gelince, müfessirler ve lügat ehli şöyle demiştir: Asvâf (yünler) koyunlara, evbâr (yapağılar) develere, eş'âr (kıllar) ise keçilere aittir.

وَقَوْلُهُ: أَثاثاً الْأَثَاثُ أَنْوَاعُ مَتَاعِ الْبَيْتِ مِنَ الْفُرُشِ وَالْأَكْسِيَةِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَلَا وَاحِدَ لَهُ، كَمَا أَنَّ الْمَتَاعَ لَا وَاحِدَ لَهُ. قَالَ: وَلَوْ جَمَعْتَ، فَقُلْتَ: آثِثَةٌ فِي الْقَلِيلِ وَأُثُثٌ فِي الْكَثِيرِ لَمْ يَبْعُدْ. وَقَالَ أَبُو زَيْدٍ: وَاحِدُهَا أَثَاثَةٌ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: أَثاثاً يُرِيدُ طَنَافِسَ وَبُسُطًا وَثِيَابًا وَكُسْوَةً. قَالَ الْخَلِيلُ: وَأَصْلُهُ مِنْ قَوْلِهِمْ: أث النبات والشعر إذا كثر. وقوله: مَتاعاً أَيْ مَا يَتَمَتَّعُونَ بِهِ. وَقَوْلُهُ: إِلى حِينٍ يُرِيدُ إِلَى حِينِ الْبَلَا، وَقِيلَ: إِلَى حِينِ الموت. وقيل: إلى حين بعد الحين، وَقِيلَ: إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ.

O'nun: { أَثاثاً } kavline gelince; esâs (الأَثَاث), yaygılardan ve örtülerden oluşan ev eşyası çeşitleridir. Ferrâ şöyle demiştir: Metâ' kelimesinin tekili olmadığı gibi bunun da tekili yoktur. Şöyle demiştir: Şayet çoğul yapacak olursan azlık için âsise (آثِثَةٌ), çokluk için de üsüs (أُثُثٌ) desen uzak olmaz. Ebû Zeyd ise: Tekili esâsedir (أَثَاثَةٌ), demiştir. İbn Abbâs O'nun: { أَثاثاً } kavli hakkında: Halılar, sergiler, elbiseler ve giyecekler demektir, demiştir. Halîl şöyle demiştir: Bunun aslı, bitki ve saç çoğaldığında (أَثَّ النَّبَاتُ وَالشَّعْرُ) denilmesinden gelir. O'nun: { مَتاعاً } kavli ise faydalandıkları şeyler demektir. O'nun: { إِلى حِينٍ } kavli ise eskiyip yıpranacağı vakte kadar demektir; ölüm vaktine kadar olduğu da söylenmiştir; bir vakitten başka bir vakte kadar olduğu da söylenmiştir; kıyamet gününe kadar olduğu da söylenmiştir.

فَإِنْ قِيلَ: عَطَفَ الْمَتَاعَ عَلَى الْأَثَاثِ وَالْعَطْفُ يَقْتَضِي الْمُغَايَرَةَ، وَمَا الْفَرْقُ بَيْنَ الْأَثَاثِ وَالْمَتَاعِ؟

Eğer: Metâ' kelimesi esâs üzerine atfedilmiştir, atıf ise farklılığı (mugâyereti) gerektirir; esâs ile metâ' arasındaki fark nedir? denilirse;

قُلْنَا: الْأَقْرَبُ أَنَّ الْأَثَاثَ مَا يَكْتَسِي بِهِ الْمَرْءُ وَيَسْتَعْمِلُهُ فِي الْغِطَاءِ وَالْوِطَاءِ، وَالْمَتَاعَ مَا يُفْرَشُ فِي الْمَنَازِلِ ويزين به.

Cevap şudur: En uygun olan şudur ki esâs, kişinin giyindiği, örtü ve döşek olarak kullandığı şeylerdir; metâ' ise evlere serilen ve kendisiyle süslenilen şeylerdir.

[سورة النحل (١٦) : الآيات ٨١ الى ٨٣]

[Nahl Suresi (16): Ayetler 81-83]

وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلالاً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبالِ أَكْناناً وَجَعَلَ لَكُمْ سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ وَسَرابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ كَذلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ (٨١) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٨٢) يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَها وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ (٨٣)

{ وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلالاً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبالِ أَكْناناً وَجَعَلَ لَكُمْ سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ وَسَرابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ كَذلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ (٨١) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٨٢) يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَها وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ (٨٣) } “Allah, yarattıklarından sizin için gölgeler yaptı; dağlardan sizin için barınaklar kıldı; sizi sıcaktan koruyacak elbiseler ve savaşınızda sizi koruyacak zırhlar yaptı. İşte O, Müslüman olasınız diye üzerinizdeki nimetini böylece tamamlamaktadır. (81) Yine de yüz çevirirlerse, artık sana düşen ancak apaçık bir tebliğdir. (82) Onlar Allah'ın nimetini bilirler, sonra da onu inkâr ederler. Onların çoğu kâfirlerdir. (83)”

اعْلَمْ أَنَّ الْإِنْسَانَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُقِيمًا أَوْ مُسَافِرًا، وَالْمُسَافِرُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ غَنِيًّا يُمْكِنُهُ اسْتِصْحَابُ الْخِيَامِ وَالْفَسَاطِيطِ، أَوْ لَا يُمْكِنُهُ ذَلِكَ فَهَذِهِ أَقْسَامٌ ثَلَاثَةٌ:

Bil ki insan ya mukimdir ya da yolcudur. Yolcu da ya çadırları ve otağları yanında götürmesi mümkün olan bir zengindir ya da buna imkânı olmayandır. İşte bunlar üç kısımdır:

أَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: فَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَناً.

Birinci Kısma: { وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَناً } kavliyle işaret edilmektedir.

وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: فَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُيُوتاً.

İkinci Kısma: { وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُيُوتاً } kavliyle işaret edilmektedir.

وأما الْقِسْمُ الثَّالِثُ: فَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلالًا وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُسَافِرَ إِذَا لَمْ يَكُنْ لَهُ خَيْمَةٌ يَسْتَظِلُّ بِهَا فَإِنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَسْتَظِلَّ بِشَيْءٍ آخَرَ كَالْجُدْرَانِ وَالْأَشْجَارِ وَقَدْ يَسْتَظِلُّ بِالْغَمَامِ كَمَا قَالَ: وَظَلَّلْنا عَلَيْكُمُ الْغَمامَ [الْبَقَرَةِ: ٥٧] .

Üçüncü Kısma gelince: { وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلالًا } kavliyle buna işaret edilmektedir. Çünkü yolcunun gölgeleneceği bir çadırı olmadığında duvarlar ve ağaçlar gibi başka bir şeyle gölgelenmesi kaçınılmazdır; nitekim: { وَظَلَّلْنا عَلَيْكُمُ الْغَمامَ } [Bakara: 57] buyurduğu gibi bazen de bulutla gölgelenir.

ثم قال: وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبالِ أَكْناناً واحد الأكنان كِنٌّ عَلَى قِيَاسِ أَحْمَالٍ وَحِمْلٍ، وَلَكِنَّ الْمُرَادَ كُلُّ شَيْءٍ وَقَى شَيْئًا، وَيُقَالُ اسْتَكَنَ وَأَكَنَّ إِذَا صَارَ فِي كِنٍّ.

Sonra şöyle buyurdu: { وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبالِ أَكْناناً } Eknânın (الأَكْنَان) tekili, ahmâl ve hıml kıyasına göre kinn (كِنّ) gelir. Fakat murad, bir şeyi koruyan her şeydir. Bir kimse bir sığınağa girdiğinde (اسْتَكَنَ) ve (أَكَنَّ) denilir.

وَاعْلَمْ أَنَّ بِلَادَ الْعَرَبِ شَدِيدَةُ الْحَرِّ، وَحَاجَتُهُمْ إِلَى الظِّلِّ وَدَفْعِ الْحَرِّ شَدِيدَةٌ، فَلِهَذَا السَّبَبِ ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْمَعَانِيَ فِي مَعْرِضِ النِّعْمَةِ الْعَظِيمَةِ، وَأَيْضًا الْبِلَادُ الْمُعْتَدِلَةُ وَالْأَوْقَاتُ الْمُعْتَدِلَةُ نَادِرَةٌ جِدًّا وَالْغَالِبُ إِمَّا غَلَبَةُ الْحَرِّ أَوْ غَلَبَةُ الْبَرْدِ. وَعَلَى كُلِّ التَّقْدِيرَاتِ فَلَا بُدَّ لِلْإِنْسَانِ مِنْ مَسْكَنٍ يَأْوِي إِلَيْهِ، فَكَانَ الْإِنْعَامُ بِتَحْصِيلِهِ عَظِيمًا، وَلَمَّا ذَكَرَ تَعَالَى أَمْرَ الْمَسْكَنِ ذَكَرَ بَعْدَهُ أَمْرَ الْمَلْبُوسِ فَقَالَ: وَجَعَلَ لَكُمْ سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ وَسَرابِيلَ تَقِيكُمْ

Bil ki Arap diyarı aşırı sıcaktır; onların gölgeye ve sıcağı defetmeye olan ihtiyaçları pek şiddetlidir. İşte bu sebeple Allah Teâlâ bu manaları büyük bir nimet makamında zikretmiştir. Ayrıca mutedil memleketler ve mutedil mevsimler pek nadirdir; galip olan durum ya sıcağın ya da soğuğun galebesidir. Her halükârda insanın sığınacağı bir meskene sahip olması kaçınılmazdır; dolayısıyla bunu elde ettirme nimeti pek büyüktür. Teâlâ mesken konusunu zikredince, onun ardından giyecek konusunu zikrederek şöyle buyurdu: { وَجَعَلَ لَكُمْ سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ وَسَرابِيلَ تَقِيكُمْ

بَأْسَكُمْ

بَأْسَكُمْ } “ve sizi sıcaktan koruyacak elbiseler ile savaşınızda sizi koruyacak zırhlar yaptı.”

السَّرَابِيلُ الْقُمُصُ وَاحِدُهَا سِرْبَالٌ، قَالَ الزَّجَّاجُ: كُلُّ مَا لَبِسْتَهُ فَهُوَ سِرْبَالٌ مِنْ قَمِيصٍ أَوْ دِرْعٍ أَوْ جَوْشَنٍ أَوْ غَيْرِهِ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا الْقَوْلِ أَنَّهُ جَعَلَ السَّرَابِيلَ عَلَى قِسْمَيْنِ: أَحَدُهُمَا: مَا يَكُونُ وَاقِيًا مِنَ الْحَرِّ وَالْبَرْدِ. وَالثَّانِي: مَا يُتَّقَى بِهِ عَنِ الْبَأْسِ وَالْحُرُوبِ، وَذَلِكَ هُوَ الْجَوْشَنُ وَغَيْرُهُ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْقِسْمَيْنِ مِنَ السَّرَابِيلِ.

Serâbîl (السَّرَابِيل), gömleklerdir; tekili sirbâldir (سِرْبَال). Zeccâc şöyle demiştir: Gömlek, zırh, cevşen veya başka bir şey olsun, giydiğin her şey sirbâldir. Bu sözün doğruluğuna delalet eden husus, serâbîli iki kısma ayırmış olmasıdır: Birincisi: Sıcak ve soğuktan koruyan şeylerdir. İkincisi: Savaştan ve harplerden korunulan şeylerdir ki bu da cevşen ve benzeridir. İşte bu, o iki kısımdan her birinin serâbîlden olduğuna delalet eder.

فَإِنْ قِيلَ: لِمَ ذَكَرَ الْحَرَّ وَلَمْ يَذْكُرِ الْبَرْدَ؟

Eğer: Niçin sıcak zikredildi de soğuk zikredilmedi? denilirse;

أَجَابُوا عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ:

Buna birkaç vecihle cevap vermişlerdir:

الوجه الْأَوَّلُ: قَالَ عَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ: الْمُخَاطَبُونَ بِهَذَا الْكَلَامِ هُمُ الْعَرَبُ وَبِلَادُهُمْ حَارَّةٌ فَكَانَتْ حَاجَتُهُمْ إِلَى مَا يَدْفَعُ الْحَرَّ فَوْقَ حَاجَتِهِمْ إِلَى مَا يَدْفَعُ الْبَرْدَ كَمَا قَالَ: وَمِنْ أَصْوافِها وَأَوْبارِها وَأَشْعارِها [النحل: ٨٠] وَسَائِرُ أَنْوَاعِ الثِّيَابِ أَشْرَفُ، إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى ذكر ذلك النوع لِأَنَّهُ كَانَ إِلْفَتُهُمْ بِهَا أَشَدَّ، وَاعْتِيَادُهُمْ لِلُبْسِهَا/ أَكْثَرَ، وَلِذَلِكَ قَالَ: وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ [النُّورِ: ٤٣] لِمَعْرِفَتِهِمْ بِذَلِكَ وَمَا أَنْزَلَ مِنَ الثَّلْجِ أَعْظَمُ وَلَكِنَّهُمْ كَانُوا لَا يَعْرِفُونَهُ.

Birinci Vecih: Atâ el-Horasânî şöyle demiştir: Bu hitabın muhatapları Araplardır; onların memleketleri ise sıcaktır. Dolayısıyla onların sıcağı defedecek şeye olan ihtiyaçları, soğuğu defedecek şeye olan ihtiyaçlarından daha fazlaydı. Nitekim: { وَمِنْ أَصْوافِها وَأَوْبارِها وَأَشْعارِها } [Nahl: 80] buyurmuştur; diğer elbise çeşitleri daha üstün olduğu halde O Teâlâ bu türü zikretmiştir; zira onların bunlara olan aşinalıkları daha fazla ve bunları giymeye olan alışkanlıkları daha çoktu. İşte bundan dolayı, onların bunu bilmelerinden ötürü: { وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ } [Nûr: 43] buyurmuştur; oysa indirdiği kar daha büyüktür fakat onlar bunu bilmiyorlardı.

وَالوجه الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ قَالَ الْمُبَرِّدُ: إِنَّ ذِكْرَ أَحَدِ الضِّدَّيْنِ تَنْبِيهٌ عَلَى الْآخَرِ، قُلْتُ ثَبَتَ فِي الْعُلُومِ الْعَقْلِيَّةِ أَنَّ الْعِلْمَ بِأَحَدِ الضِّدَّيْنِ يَسْتَلْزِمُ الْعِلْمَ بِالضِّدِّ الْآخَرِ، فَإِنَّ الْإِنْسَانَ مَتَى خَطَرَ بِبَالِهِ الْحَرُّ خَطَرَ بِبَالِهِ أَيْضًا الْبَرْدُ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي النُّورِ وَالظُّلْمَةِ وَالسَّوَادِ وَالْبَيَاضِ، فَلَمَّا كَانَ الشُّعُورُ بِأَحَدِهِمَا مستتبعا للشعور بالآخر، كان ذكر أحدها مُغْنِيًا عَنْ ذِكْرِ الْآخَرِ.

Cevaptaki İkinci Vecih: Müberred şöyle demiştir: İki zıttan birinin zikredilmesi diğerine dikkat çekmektir. Ben de derim ki: Aklî ilimlerde iki zıttan birini bilmenin diğer zıddı bilmeyi gerektirdiği sabit olmuştur. Zira insanın aklına sıcak geldiğinde şüphesiz aklına soğuk da gelir; nur ve zulmet, siyahlık ve beyazlık hakkındaki söz de böyledir. İkisinden birinin idraki diğerinin idrakini beraberinde getirdiğinden ötürü, birinin zikri diğerinin zikrinin yerine geçmiştir.

وَالوجه الثَّالِثُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: مَا وَقَى مِنَ الْحَرِّ وَقَى مِنَ الْبَرْدِ، فَكَانَ ذِكْرُ أَحَدِهِمَا مُغْنِيًا عَنْ ذِكْرِ الْآخَرِ.

Üçüncü Vecih: Zeccâc şöyle demiştir: Sıcaklıktan koruyan şey soğukluktan da korur; dolayısıyla birinin zikredilmesi diğerinin zikrinin yerine geçmiştir.

فَإِنْ قِيلَ: هَذَا بِالضِّدِّ أَوْلَى، لِأَنَّ دَفْعَ الْحَرِّ يَكْفِي فِيهِ السَّرَابِيلُ الَّتِي هِيَ الْقُمُصُ مِنْ دُونِ تَكَلُّفِ زِيَادَةٍ، وَأَمَّا الْبَرْدُ فَإِنَّهُ لَا يَنْدَفِعُ إِلَّا بِتَكَلُّفٍ زَائِدٍ.

Eğer: Bu durum zıddı için daha evlâdır; çünkü sıcağın defedilmesinde fazladan bir külfet olmaksızın gömlek olan serâbîl yeterlidir, soğuk ise ancak fazla bir külfetle defedilir, denilirse;

قُلْنَا: الْقَمِيصُ الْوَاحِدُ لَمَّا كَانَ دَافِعًا لِلْحَرِّ كَانَ الاستكثار من القميص دافعا لِلْبَرْدِ فَصَحَّ مَا ذَكَرْنَاهُ، وَقَوْلُهُ:

Biz de deriz ki: Tek bir gömlek sıcağı defedici olunca, gömleği çoğaltmak da soğuğu defedici olur; böylece zikrettiğimiz şey doğru olur. O'nun şu sözü:

وَسَرابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ يَعْنِي دُرُوعَ الْحَدِيدِ، وَمَعْنَى الْبَأْسِ الشِّدَّةُ ويريد هاهنا شِدَّةَ الطَّعْنِ وَالضَّرْبِ وَالرَّمْيِ.

{ وَسَرابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ } “ve sizi savaşınızın şiddetinden koruyan zırhlar” demir zırhları kastetmektedir. Be's (بَأْس) kelimesinin anlamı şiddettir; burada ise saplama, vurma ve atmanın şiddetini kastetmektedir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا عَدَّدَ أَقْسَامَ نِعْمَةِ الدُّنْيَا قَالَ: كَذلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ أَيْ مِثْلَ مَا خَلَقَ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ لَكُمْ وَأَنْعَمَ بِهَا عَلَيْكُمْ فَإِنَّهُ يُتِمُّ نِعْمَةَ الدُّنْيَا وَالدِّينِ عَلَيْكُمْ: لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَعَلَّكُمْ يَا أَهْلَ مَكَّةَ تُخْلِصُونَ لِلَّهِ الرُّبُوبِيَّةَ، وَتَعْلَمُونَ أَنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَى هَذِهِ الْإِنْعَامَاتِ أَحَدٌ سِوَاهُ، وَنُقِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَرَأَ:

Bil ki O Teâlâ dünya nimetinin kısımlarını sayınca şöyle buyurmuştur: { كَذلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ } “İşte böylece üzerinizdeki nimetini tamamlar”, yani bu şeyleri sizin için yarattığı ve bunlarla size nimet verdiği gibi, dünya ve din nimetini üzerinizde tamamlar: { لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ } “Tâ ki teslim olasınız”. İbn Abbâs şöyle demiştir: “Umulur ki ey Mekke halkı, rubûbiyyeti Allah'a tahsis edesiniz ve bu nimetleri vermeye O'ndan başka kimsenin güç yetiremeyeceğini bilesiniz.” İbn Abbâs'tan şöyle okuduğu da nakledilmiştir:

لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ بِفَتْحِ التَّاءِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّا أَعْطَيْنَاكُمْ هَذِهِ السَّرَابِيلَاتِ لِتَسْلَمُوا عَنْ بَأْسِ الْحَرْبِ، وَقِيلَ أَعْطَيْتُكُمْ هَذِهِ النِّعَمَ لِتَتَفَكَّرُوا فِيهَا فَتُؤْمِنُوا فَتَسْلَمُوا مِنْ عَذَابِ اللَّهِ.

Tâ harfinin fethasıyla { لَعَلَّكُمْ تَسْلَمُونَ } “Tâ ki esenlikte/selamette olasınız”. Bunun anlamı şudur: Savaşın şiddetinden kurtulup esenlikte olasınız diye size bu elbiseleri/zırhları verdik. Şöyle de denilmiştir: Düşünüp iman edesiniz ve böylece Allah'ın azabından kurtulasınız diye size bu nimetleri verdim.

ثم قال تَعَالَى: فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ الْمُبِينُ أَيْ فَإِنْ تَوَلَّوْا يَا مُحَمَّدُ وَأَعْرَضُوا وَآثَرُوا لَذَّاتِ الدُّنْيَا وَمُتَابَعَةَ الْآبَاءِ وَالْمُعَادَاةَ فِي الْكُفْرِ فَعَلَى أَنْفُسِهِمْ جَنَوْا ذَلِكَ، وَلَيْسَ عَلَيْكَ إِلَّا مَا فَعَلْتَ مِنَ التَّبْلِيغِ التَّامِّ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَمَّهُمْ بِأَنَّهُمْ يَعْرِفُونَ نِعْمَةَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا، وَذَلِكَ نِهَايَةٌ فِي كُفْرَانِ النعمة.

Sonra Teâlâ şöyle buyurdu: { فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ الْمُبِينُ } “Eğer yüz çevirirlerse artık sana düşen ancak apaçık bir tebliğdir”, yani [ey Muhammed], eğer yüz çevirir, sırt döner, dünya lezzetlerini, atalarına uymayı ve küfürde düşmanlık etmeyi tercih ederlerse kendi aleyhlerine cinayet işlemiş olurlar. Sana düşen ise yapmış olduğun eksiksiz tebliğden başkası değildir. Sonra O Teâlâ, onların Allah'ın nimetini bildikleri, sonra da inkâr ettikleri gerekçesiyle onları kınadı ki bu nankörlükte son noktadır.

فإن قيل: ما عني ثم؟

Eğer: Sümme (ثُمَّ) [edatı] ile ne kastedilmiştir? denilirse;

قُلْنَا: الدَّلَالَةُ عَلَى أَنَّ إِنْكَارَهُمْ أَمْرٌ يُسْتَبْعَدُ بَعْدَ حُصُولِ الْمَعْرِفَةِ، لِأَنَّ حَقَّ مَنْ عَرَفَ النِّعْمَةَ أَنْ يَعْتَرِفَ لَا أَنْ يُنْكِرَ. وَفِي الْمُرَادِ بِهَذِهِ النِّعْمَةِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ الْقَاضِي: الْمُرَادُ بِهَا جَمِيعُ مَا ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ مِنْ جَمِيعِ أَنْوَاعِ النِّعَمِ، وَمَعْنَى أَنَّهُمْ أَنْكَرُوهُ هُوَ أَنَّهُمْ مَا أَفْرَدُوهُ تَعَالَى بِالشُّكْرِ وَالْعِبَادَةِ، بَلْ شَكَرُوا عَلَى تِلْكَ النِّعَمِ غَيْرَ اللَّهِ تَعَالَى وَلِأَنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّمَا حَصَلَتْ هَذِهِ النِّعِمُ بِشَفَاعَةِ/ هَذِهِ الْأَصْنَامِ. وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُمْ عَرَفُوا أَنَّ نُبُوَّةَ مُحَمَّدٍ ﷺ حَقٌّ ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا، وَنُبُوَّتُهُ نِعْمَةٌ عَظِيمَةٌ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ. الثَّالِثُ: يَعْرِفُونَ نِعْمَةَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا، أَيْ لَا يَسْتَعْمِلُونَهَا فِي طَلَبِ رِضْوَانِ اللَّهِ تَعَالَى.

Biz de deriz ki: [Bununla kastedilen,] marifet hasıl olduktan sonra inkâr etmelerinin akıldan uzak bir durum olduğuna delalettir; zira nimeti bilenin hakkı inkâr etmek değil, itiraf etmektir. Bu nimet ile ne kastedildiği hususunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Kâdî şöyle demiştir: Bununla kastedilen, Allah Teâlâ'nın geçmiş ayetlerde zikrettiği her türlü nimetin tamamıdır. Onu inkâr etmelerinin anlamı ise şükrü ve ibadeti Teâlâ'ya has kılmayıp o nimetler sebebiyle Allah Teâlâ'dan başkasına şükretmeleridir; zira onlar: “Bu nimetler ancak bu putların şefaatiyle hasıl olmuştur” demişlerdir. İkincisi: Kastedilen, Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğinin hak olduğunu bildikleri, sonra da onu inkâr ettikleridir. Oysa onun peygamberliği büyük bir nimettir; nitekim Teâlâ: { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ } “Biz seni ancak âlemlere bir rahmet olarak gönderdik” buyurmuştur. Üçüncüsü: Allah'ın nimetini bilirler, sonra onu inkâr ederler; yani onu Allah Teâlâ'nın rızasını talep etme yolunda kullanmazlar.

ثم قال تَعَالَى: وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ.

Sonra Teâlâ şöyle buyurdu: { وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ } “Onların çoğu kâfirlerdir.”

فَإِنْ قِيلَ: مَا مَعْنَى قَوْلِهِ، وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ مَعَ أَنَّهُ كَانَ كُلُّهُمْ كَافِرِينَ.

Eğer: Onların hepsi kâfir olduğu halde { وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ } “Onların çoğu kâfirlerdir” buyurmasının anlamı nedir? denilirse;

قُلْنَا: الْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: إِنَّمَا قَالَ: وَأَكْثَرُهُمُ لِأَنَّهُ كَانَ فِيهِمْ مَنْ لَمْ تَقُمْ عَلَيْهِ الْحُجَّةُ مِمَّنْ لَمْ يَبْلُغْ حَدَّ التَّكْلِيفِ أَوْ كَانَ نَاقِصَ الْعَقْلِ مَعْتُوهًا، فَأَرَادَ بِالْأَكْثَرِ الْبَالِغِينَ الْأَصِحَّاءَ. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْكَافِرِ الْجَاحِدَ الْمُعَانِدَ، وَحِينَئِذٍ نَقُولُ إِنَّمَا قَالَ: وَأَكْثَرُهُمُ لِأَنَّهُ كَانَ فِيهِمْ مَنْ لَمْ يَكُنْ مُعَانِدًا بَلْ كَانَ جَاهِلًا بِصِدْقِ الرَّسُولِ ﵊ وَمَا ظَهَرَ لَهُ كونه نبيا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ. الثَّالِثُ: أَنَّهُ ذَكَرَ الْأَكْثَرَ وَالْمُرَادُ الْجَمِيعُ، لِأَنَّ أَكْثَرَ الشَّيْءِ يَقُومُ مَقَامَ الْكُلِّ، فَذِكْرُ الْأَكْثَرِ كَذِكْرِ الْجَمِيعِ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ: الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ [لقمان: ٢٥] والله أعلم.

Biz de deriz ki: Cevap birkaç vecihledir: Birincisi: { وَأَكْثَرُهُمُ } “onların çoğu” buyurmuştur; çünkü içlerinde teklif çağına ulaşmamış veya aklı kıt, mecnun kabilinden aleyhine hüccet ikame edilmemiş kimseler vardı. Dolayısıyla "çoğu" ile akil bâliğ ve sağlıklı olanları kastetmiştir. İkincisi: Kâfirden maksadın bile bile inkâr eden inatçı kimse olmasıdır. Bu takdirde deriz ki: { وَأَكْثَرُهُمُ } “onların çoğu” buyurmuştur; çünkü içlerinde inatçı olmayan, aksine Peygamber aleyhisselâm'ın doğruluğundan ve onun Allah katından bir peygamber olduğunun kendisine açıkça tebellüğ etmediğinden dolayı cahil kalan kimseler vardı. Üçüncüsü: Çoğunluğu zikretmiş fakat tamamını kastetmiştir; çünkü bir şeyin çoğu tamamının yerine geçer. Dolayısıyla çoğunluğun zikredilmesi tamamının zikredilmesi gibidir. Bu durum O'nun şu sözü gibidir: { الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ } “Hamd Allah'a aittir; hayır, onların çoğu bilmezler” [Lokmân: 25]. Doğrusunu Allah bilir.

[سورة النحل (١٦) : الآيات ٨٤ الى ٨٥]

[Nahl Suresi (16), 84 ila 85. Ayetler]

وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً ثُمَّ لَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٨٤) وَإِذا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذابَ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٨٥)

{ وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً ثُمَّ لَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٨٤) وَإِذا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذابَ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٨٥) } “Her ümmetten bir şahit göndereceğimiz gün, artık inkâr edenlere ne izin verilir ne de onların özür dilemeleri istenir. O zulmedenler azabı gördüklerinde artık onlardan [azap] hafifletilmez ve onlara mühlet de verilmez.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ مِنْ حَالِ الْقَوْمِ أَنَّهُمْ عَرَفُوا نِعْمَةَ اللَّهِ ثُمَّ أَنْكَرُوهَا وَذَكَرَ أَيْضًا مِنْ حَالِهِمْ أَنَّ أَكْثَرَهُمُ الْكَافِرُونَ أَتْبَعَهُ بِالْوَعِيدِ، فَذَكَرَ حَالَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ فَقَالَ: وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أُولَئِكَ الشُّهَدَاءَ يَشْهَدُونَ عَلَيْهِمْ بِذَلِكَ الْإِنْكَارِ وَبِذَلِكَ الْكُفْرِ، وَالْمُرَادُ بِهَؤُلَاءِ الشُّهَدَاءِ الْأَنْبِيَاءُ كَمَا قَالَ تَعَالَى:

Bil ki O Teâlâ kavmin durumundan, onların Allah'ın nimetini bildiklerini sonra inkâr ettiklerini beyan edip yine onların durumundan çoğunun kâfirler olduğunu zikredince, bunu tehditle peş peşe getirdi ve kıyamet gününün durumunu zikrederek: { وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً } “Her ümmetten bir şahit göndereceğimiz gün” buyurdu. Bu da o şahitlerin onların aleyhine bu inkâr ve bu küfürle şahitlik edeceklerine delalet eder. Bu şahitlerden maksat ise peygamberlerdir; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur:

فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً [النِّسَاءِ: ٤١] وَقَوْلُهُ: ثُمَّ لَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا فِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: لَا يُؤْذَنُ لَهُمْ فِي الِاعْتِذَارِ لِقَوْلِهِ: وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ [الْمُرْسَلَاتِ: ٣٦] .

{ فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً } “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunların üzerine şahit getirdiğimiz zaman [halleri] nasıl olacak?” [Nisâ: 41]. O'nun: { ثُمَّ لَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا } “Sonra inkâr edenlere izin verilmez” sözü hakkında birkaç vecih vardır: Birincisi: { وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ } “Onlara izin de verilmez ki özür dilesinler” [Mürselât: 36] buyruğu gereğince özür dilemelerine izin verilmez.

وَثَانِيهَا: لَا يُؤْذَنُ لَهُمْ فِي كَثْرَةِ الْكَلَامِ. وَثَالِثُهَا: لَا يُؤْذَنُ لَهُمْ فِي الْرُجُوعِ إِلَى دَارِ الدُّنْيَا وَإِلَى التَّكْلِيفِ. وَرَابِعُهَا:

İkincisi: Çok konuşmalarına izin verilmez. Üçüncüsü: Dünya yurduna ve mükellefiyete dönmelerine izin verilmez. Dördüncüsü:

لَا يُؤْذَنُ لَهُمْ فِي حَالِ شَهَادَةِ الشُّهُودِ، بَلْ يَسْكُتْ أَهْلُ الْجَمْعِ كُلُّهُمْ لِيَشْهَدَ الشُّهُودُ. وَخَامِسُهَا: لَا يُؤْذَنُ لَهُمْ فِي كَثْرَةِ الْكَلَامِ لِيَظْهَرَ لَهُمْ كَوْنُهُمْ/ آيِسِينَ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى. ثم قال: وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ الِاسْتِعْتَابُ طَلَبُ الْعِتَابِ، وَالرَّجُلُ يَطْلُبُ الْعِتَابَ مِنْ خَصْمِهِ إِذَا كَانَ عَلَى جَزْمِ أَنَّهُ إِذَا عَاتَبَهُ رَجَعَ إِلَى الرِّضَا، فَإِذَا لَمْ يَطْلُبِ الْعِتَابَ مِنْهُ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ رَاسِخٌ فِي غَضَبِهِ وَسَطْوَتِهِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَكَّدَ هَذَا الْوَعِيدَ فَقَالَ: وَإِذا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذابَ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ وَالْمَعْنَى أَنَّ الْمُشْرِكِينَ إِذَا رَأَوُا الْعَذَابَ وَوَصَلُوا إِلَيْهِ، فَعِنْدَ ذَلِكَ لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلا هُمْ أَيْضًا يُنْظَرُونَ أَيْ لَا يُؤَخَّرُونَ وَلَا يُمْهَلُونَ، لِأَنَّ التَّوْبَةَ هُنَاكَ غَيْرُ مَوْجُودَةٍ، وَتَحْقِيقُهُ مَا يَقُولُهُ الْمُتَكَلِّمُونَ مِنْ أَنَّ الْعَذَابَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ خَالِصًا عَنْ شَوَائِبِ النَّفْعِ، وَهُوَ المراد من قوله: فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ العذاب [البقرة: ١٦٢] وَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْعَذَابُ دَائِمًا وَهُوَ الْمُرَادُ من قوله: وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ.

Şahitlerin şahitliği anında onlara izin verilmez; bilakis şahitler şahitlik etsin diye toplananların tamamı susar. Beşincisi: Allah Teâlâ'nın rahmetinden ümitsiz oldukları kendilerine zahir olsun diye çok konuşmalarına izin verilmez. Sonra: { وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ } “ne de onların rızayı celbetmeleri/özür dilemeleri istenir” buyurmuştur. İsti'tâb (الِاسْتِعْتَابُ), itap (sitem) talep etmektir. Kişi, hasmına sitem ettiğinde onun yeniden rızaya döneceğine kesin kanaat getirdiğinde hasmından sitem talep eder. Şayet ondan sitem talep etmezse, bu onun öfkesinde ve şiddetinde kökleşmiş olduğuna delalet eder. Sonra Teâlâ bu tehdidi pekiştirerek şöyle buyurdu: { وَإِذا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذابَ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ } “O zulmedenler azabı gördüklerinde artık onlardan [azap] hafifletilmez”. Bunun anlamı şudur: Müşrikler azabı görüp ona ulaştıklarında, işte o zaman onlardan azap hafifletilmez; { وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ } “onlara mühlet de verilmez”, yani onlar tehir edilmez ve kendilerine mühlet tanınmaz; zira orada tövbe mevcut değildir. Bunun tahkiki kelamcıların şu sözüdür: Azabın menfaat şaibelerinden arınmış olması vaciptir; O'nun { فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ } “Onlardan [azap] hafifletilmez” [Bakara: 162] sözünden murat budur. Azabın daimi olması da vaciptir; O'nun { وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ } “onlara mühlet de verilmez” sözünden murat da budur.

[سورة النحل (١٦) : الآيات ٨٦ الى ٨٧]

[Nahl Suresi (16), 86 ila 87. Ayetler]

وَإِذا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكاءَهُمْ قالُوا رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَكاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ (٨٦) وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ (٨٧)

{ وَإِذا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكاءَهُمْ قالُوا رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَكاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ (٨٦) وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ (٨٧) } “O ortak koşanlar, ortak koştuklarını gördüklerinde: 'Rabbimiz! İşte bunlar, seni bırakıp da kendilerine yalvardığımız ortaklarımızdır' derler. Onlar da kendilerine: 'Şüphesiz siz yalancılarsınız' sözünü fırlatırlar. O gün Allah'a teslimiyet arz ederler ve uydurdukları şeyler kendilerinden kaybolup gider.”

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا أَيْضًا مِنْ بَقِيَّةِ وَعِيدِ الْمُشْرِكِينَ، وَفِي الشُّرَكَاءِ قَوْلَانِ:

Bil ki bu da müşriklerin tehdidinin devamındandır. Şürekâ (ortaklar) hakkında iki görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى يَبْعَثُ الْأَصْنَامَ الَّتِي كَانَ يَعْبُدُهَا الْمُشْرِكُونَ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ إِعَادَتِهَا أَنَّ الْمُشْرِكِينَ يُشَاهِدُونَهَا فِي غَايَةِ الذِّلَّةِ وَالْحَقَارَةِ. وَأَيْضًا أَنَّهَا تُكَذِّبُ الْمُشْرِكِينَ، وَكُلُّ ذَلِكَ مِمَّا يُوجِبُ زِيَادَةَ الْغَمِّ وَالْحَسْرَةِ فِي قُلُوبِهِمْ، وَإِنَّمَا وَصَفَهُمُ اللَّهُ بِكَوْنِهِمْ شُرَكَاءَ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوْلُ: أَنَّ الْكُفَّارَ كَانُوا يُسَمُّونَهَا بِأَنَّهَا شُرَكَاءُ اللَّهِ. وَالثَّانِي:

Birinci Görüş: Allah Teâlâ müşriklerin tapmış oldukları putları diriltir. Onların iade edilmesinden maksat, müşriklerin onları son derece zillet ve hakaret içinde görmeleridir. Ayrıca onların müşrikleri yalanlamasıdır; bütün bunlar ise onların kalplerindeki keder ve hasretin artmasını gerektiren şeylerdendir. Allah'ın onları ortaklar olarak nitelendirmesi iki vecihten dolayıdır: Birincisi: Kâfirler onları Allah'ın ortakları olarak isimlendiriyorlardı. İkincisi:

أَنَّ الْكُفَّارَ جَعَلُوا لَهُمْ نَصِيبًا مِنْ أَمْوَالِهِمْ.

Kâfirlerin mallarından onlar için bir pay ayırmış olmalarıdır.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِالشُّرَكَاءِ الشَّيَاطِينُ الَّذِينَ دَعَوُا الْكُفَّارَ إِلَى الْكُفْرِ، وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ، وَإِنَّمَا ذَهَبَ إِلَى هَذَا الْقَوْلِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ أُولَئِكَ الشُّرَكَاءِ أَنَّهُمْ أَلْقَوْا إِلَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ، وَالْأَصْنَامُ جَمَادَاتٌ فَلَا يَصِحُّ مِنْهُمْ هَذَا الْقَوْلِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ الشُّرَكَاءِ الشَّيَاطِينَ حَتَّى يَصِحَّ مِنْهُمْ هَذَا الْقَوْلُ وَهَذَا بَعِيدٌ، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى خَلْقِ الْحَيَاةِ فِي تِلْكَ الْأَصْنَامِ وَعَلَى خَلْقِ الْعَقْلِ وَالنُّطْقِ فِيهَا، وَحِينَئِذٍ يَصِحُّ مِنْهَا هَذَا الْقَوْلُ، ثُمَّ حَكَى تَعَالَى عَنِ الْمُشْرِكِينَ أَنَّهُمْ إِذَا رَأَوْا تِلْكَ الشُّرَكَاءَ قَالُوا: رَبَّنَا هَؤُلَاءِ شُرَكَاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ.

İkinci Görüş: Ortaklardan maksadın kâfirleri küfre çağıran şeytanlar olduğudur; bu Hasan[-ı Basrî]'nin görüşüdür. O ancak şu sebeple bu görüşe gitmiştir: Çünkü Allah Teâlâ o ortakların, şirk koşanlara onların yalancı olduklarını fırlattıklarını hikâye etmiştir; putlar ise cansız varlıklardır, bu sözün onlardan sâdır olması sahih olmaz. Dolayısıyla bu sözün kendilerinden sâdır olmasının sahih olabilmesi için ortaklardan maksadın şeytanlar olması vacip olmuştur. Bu ise uzaktır; çünkü Allah Teâlâ o putlarda hayat yaratmaya, onlarda akıl ve konuşma yaratmaya kadirdir ve bu durumda onlardan bu sözün sâdır olması sahih olur. Sonra Teâlâ müşriklerden, onların o ortakları gördüklerinde: { رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَكاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ } “Rabbimiz! İşte bunlar, seni bırakıp da kendilerine yalvardığımız ortaklarımızdır” dediklerini hikâye etmiştir.

فَإِنْ قِيلَ: فَمَا فَائِدَتُهُمْ فِي هَذَا الْقَوْلِ؟

Eğer: Onların bu sözdeki faydası/kazancı nedir? denilirse;

قُلْنَا: فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ: مَقْصُودُ الْمُشْرِكِينَ إِحَالَةُ الذَّنْبِ عَلَى هَذِهِ الْأَصْنَامِ وَظَنُّوا أَنَّ ذَلِكَ يُنْجِيهِمْ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ تَعَالَى أَوْ يُنْقِصُ مِنْ عَذَابِهِمْ، فَعِنْدَ هَذَا تُكَذِّبُهُمْ تِلْكَ الْأَصْنَامُ. قَالَ الْقَاضِي:

Biz de deriz ki: Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Ebû Müslim el-İsfahânî şöyle demiştir: Müşriklerin maksadı suçu bu putlara havale etmektir; bunun kendilerini Allah Teâlâ'nın azabından kurtaracağını veya azaplarını hafifleteceğini zannetmişlerdir. İşte bunun üzerine o putlar onları yalanlar. Kâdî şöyle demiştir:

هَذَا بَعِيدٌ، لِأَنَّ الْكُفَّارَ يَعْلَمُونَ عِلْمًا ضَرُورِيًّا فِي الْآخِرَةِ أَنَّ الْعَذَابَ سَيَنْزِلُ بِهِمْ وَأَنَّهُ لَا نُصْرَةَ وَلَا فِدْيَةَ وَلَا شَفَاعَةَ.

Bu uzaktır; çünkü kâfirler ahirette azabın başlarına ineceğini, hiçbir yardımın, fidyenin ve şefaatin bulunmadığını zorunlu bir bilgiyle bilirler.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُشْرِكِينَ يَقُولُونَ هَذَا الْكَلَامَ تَعَجُّبًا مِنْ حُضُورِ تِلْكَ الْأَصْنَامِ مَعَ أَنَّهُ لَا ذَنْبَ لَهَا وَاعْتِرَافًا بِأَنَّهُمْ كَانُوا مُخْطِئِينَ فِي عِبَادَتِهَا. ثُمَّ حَكَى تَعَالَى أَنَّ الْأَصْنَامَ يُكَذِّبُونَهُمْ، فَقَالَ: فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ تَعَالَى يَخْلُقُ الْحَيَاةَ وَالْعَقْلَ وَالنُّطْقَ فِي تِلْكَ الْأَصْنَامِ حَتَّى تَقُولَ هَذَا الْقَوْلَ، وَقَوْلُهُ:

İkinci Görüş: Müşrikler, hiçbir günahı olmadığı halde o putların hazır bulunmasına şaşırarak ve onlara tapmakta hatalı olduklarını itiraf ederek bu sözü söylerler. Sonra Allah Teâlâ putların onları yalanlayacağını hikâye ederek: { فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ } “Onlar da kendilerine: 'Şüphesiz siz yalancılarsınız' sözünü fırlatırlar” buyurmuştur. Anlam şudur: Teâlâ bu sözü söylesinler diye o putlarda hayat, akıl ve konuşma yaratır. O'nun:

إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ بَدَلٌ مِنَ الْقَوْلِ، وَالتَّقْدِيرُ: فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمْ إِنَّكُمْ لَكَاذِبُونَ.

{ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ } “Şüphesiz siz yalancılarsınız” ifadesi “el-kavl” (الْقَوْل) kelimesinden bedeldir; takdiri ise: “Onlara: Şüphesiz siz yalancılarsınız [sözünü] fırlattılar” şeklindedir.

فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ الْمُشْرِكِينَ مَا قَالُوا إِلَّا أَنَّهُمْ لَمَّا أَشَارُوا إِلَى الْأَصْنَامِ قَالُوا: إِنَّ هَؤُلَاءِ شُرَكَاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ وَقَدْ كَانُوا صَادِقِينَ فِي كُلِّ ذَلِكَ، فَكَيْفَ قَالَتِ الْأَصْنَامُ إِنَّكُمْ لَكَاذِبُونَ؟

Eğer: Müşrikler ancak putlara işaret ederek: “Bunlar seni bırakıp da kendilerine yalvardığımız ortaklarımızdır” dediler ve bütün bunlarda doğru söylüyorlardı; peki putlar nasıl { إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ } “Şüphesiz siz yalancılarsınız” dediler? denilirse;

قُلْنَا: فِيهِ وُجُوهٌ: وَالْأَصَحُّ أَنْ يُقَالَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِمْ هَؤُلَاءِ شُرَكَاؤُنَا هُوَ أَنَّ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ كُنَّا نَقُولُ أَنَّهُمْ شُرَكَاءُ اللَّهِ فِي الْمَعْبُودِيَّةِ، فَالْأَصْنَامُ كَذَّبُوهُمْ فِي إِثْبَاتِ هَذِهِ الشَّرِكَةِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ إِنَّكُمْ لَكَاذِبُونَ فِي قَوْلِكُمْ إِنَّا نَسْتَحِقُّ الْعِبَادَةَ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ [مَرْيَمَ: ٨٢] .

Biz de deriz ki: Bunda birkaç vecih vardır: En sahih olanı, onların “bunlar bizim ortaklarımızdır” sözünden muradın “mabudiyette Allah'ın ortakları olduklarını söylediğimiz şeyler bunlardır” şeklinde olduğunun söylenmesidir; putlar ise bu ortaklığın ispatı konusunda onları yalanlamışlardır. Şöyle de denilmiştir: Murad, “bizim ibadete layık olduğumuz yönündeki sözünüzde şüphesiz siz yalancılarsınız” demektir. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu sözü buna delalet eder: { كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ } “Hayır! Onların ibadetlerini inkâr edecekler” [Meryem: 82].

ثم قال تَعَالَى: وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ قَالَ الْكَلْبِيُّ: اسْتَسْلَمَ الْعَابِدُ وَالْمَعْبُودُ وَأَقَرُّوا لِلَّهِ بالربوبية

Sonra Teâlâ şöyle buyurdu: { وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ } “O gün Allah'a teslimiyet arz ederler.” Kelbî şöyle demiştir: Tapan da tapılan da teslim olmuş ve Allah'ın rubûbiyyetini ikrar etmişlerdir.

وَبِالْبَرَاءَةِ عَنِ الشُّرَكَاءِ وَالْأَنْدَادِ: وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ وَفِيهِ وَجْهَانِ: وَقِيلَ: ذَهَبَ عَنْهُمْ مَا زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مِنْ أَنَّ لِلَّهِ شَرِيكًا وَصَاحِبَةً وَوَلَدًا. وَقِيلَ: بَطَلَ مَا كَانُوا يَأْمَلُونَ مِنْ أَنَّ آلِهَتَهُمْ تَشْفَعُ لَهُمْ عِنْدَ الله تعالى.

Ve ortaklardan ve emsallerden teberri etmişlerdir: { وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ } “Ve uydurdukları şeyler kendilerinden kaybolup gider.” Bunda iki vecih vardır: Şöyle denilmiştir: Şeytanın kendilerine süslediği Allah'ın ortağı, eşi ve çocuğu olduğu [düşüncesi] onlardan çekilip gitti. Şöyle de denilmiştir: İlahlarının Allah Teâlâ katında kendilerine şefaat edeceği yönündeki umutları boşa çıktı.

[سورة النحل (١٦) : آية ٨٨]

[Nahl Suresi (16), 88. Ayet]

الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ بِما كانُوا يُفْسِدُونَ (٨٨)

{ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ بِما كانُوا يُفْسِدُونَ (٨٨) } “İnkâr edip de Allah'ın yolundan alıkoyanlar var ya, fesat çıkarmalarına karşılık onlara azap üstüne azap artırdık.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ وَعِيدَ الَّذِينَ كَفَرُوا، أَتْبَعَهُ بِوَعِيدِ مَنْ ضَمَّ إِلَى كُفْرِهِ صَدَّ الْغَيْرِ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ. وَفِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَجْهَانِ: قِيلَ: مَعْنَاهُ الصَّدُّ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَالْأَصَحُّ أَنَّهُ يَتَنَاوَلُ جُمْلَةَ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَالرَّسُولِ وَبِالشَّرَائِعِ، لِأَنَّ اللَّفْظَ عَامٌّ فَلَا مَعْنَى لِلتَّخْصِيصِ/ وَقَوْلُهُ: زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ فَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ زَادُوا عَلَى كُفْرِهِمْ صَدَّ غَيْرِهِمْ عَنِ الْإِيمَانِ فَهُمْ فِي الْحَقِيقَةِ ازْدَادُوا كُفْرًا عَلَى كُفْرٍ، فَلَا جَرَمَ يَزِيدُهُمُ اللَّهُ تَعَالَى عَذَابًا عَلَى عَذَابٍ، وَأَيْضًا أَتْبَاعُهُمْ إِنَّمَا اقْتَدَوْا بِهِمْ فِي الْكُفْرِ، فَوَجَبَ أَنْ يَحْصُلَ لَهُمْ مِثْلُ عِقَابِ أَتْبَاعِهِمْ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ [الْعَنْكَبُوتِ: ١٣]

Bil ki Teâlâ inkâr edenlerin tehdidini zikredince, küfrüne başkalarını Allah yolundan çevirmeyi de ekleyen kimsenin tehdidini buna bağladı. O'nun: { وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “ve Allah'ın yolundan alıkoyanlar” sözünün tefsirinde iki vecih vardır: Denildi ki: Bunun anlamı Mescid-i Haram'dan alıkoymaktır. En sahih olanı ise Allah'a, Resûl'e ve şeriatlara imanın tamamını kapsamasıdır; zira lafız geneldir, dolayısıyla tahsis etmenin bir anlamı yoktur. O'nun: { زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ } “onlara azap üstüne azap artırdık” sözünün anlamı ise şudur: Onlar küfürlerinin üzerine başkalarını imandan alıkoymayı da eklediler; dolayısıyla gerçekte küfür üstüne küfür artırdılar. Şüphesiz Allah Teâlâ da onlara azap üstüne azap artıracaktır. Ayrıca onlara tabi olanlar küfürde ancak onlara uymuşlardır; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ } “Onlar mutlaka kendi ağırlıklarını da o ağırlıklarıyla beraber başka ağırlıkları da yükleneceklerdir” [Ankebût: 13] buyruğu gereğince, onlara uyanların cezasının bir benzerinin de onlara hasıl olması vacip olmuştur.

وَلِقَوْلِهِ ﵇: «مَنْ سَنَّ سُنَّةً سَيِّئَةً فَعَلَيْهِ وِزْرُهَا وَوِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ» ،

Ve Peygamber aleyhisselâm'ın şu sözü gereğince: “Kim kötü bir çığır açarsa, onun günahı ve kıyamet gününe kadar onunla amel edenlerin günahı kendi üzerinedir.”

وَمِنْ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ ذَكَرَ تَفْصِيلَ تِلْكَ الزِّيَادَةِ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:

Müfessirlerden bu artışın tafsilatını zikredenler olmuştur; İbn Abbâs şöyle demiştir:

الْمُرَادُ بِتِلْكَ الزِّيَادَةِ خَمْسَةُ أَنْهَارٍ مِنْ نَارٍ تَسِيلُ مِنْ تَحْتِ الْعَرْشِ يُعَذَّبُونَ بِهَا ثَلَاثَةٌ بِاللَّيْلِ وَاثْنَانِ بِالنَّهَارِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ زِدْنَاهُمْ عَذَابًا بِحَيَّاتٍ وَعَقَارِبَ كَأَمْثَالِ الْبُخْتِ، فَيَسْتَغِيثُونَ بِالْهَرَبِ مِنْهَا إِلَى النَّارِ وَمِنْهُمْ مَنْ ذَكَرَ لِكُلِّ عَقْرَبٍ ثَلَاثُمِائَةِ فَقْرَةٍ فِي كل فقرة ثَلَاثِمِائَةِ قُلَّةٍ مِنْ سُمٍّ. وَقِيلَ: عَقَارِبُ لَهَا أَنْيَابُ كَالنَّخْلِ الطُّوَالِ.

Bu artıştan maksat, Arş'ın altından akan ve kendisiyle azap olunacakları ateşten beş nehirdir: Üçü geceleyin, ikisi gündüzleyin. Bazıları da şöyle demiştir: Onlara Horasan develeri gibi yılanlar ve akreplerle azap artırdık; onlar da bunlardan ateşe kaçarak feryat edip sığınırlar. Onlardan kimisi her bir akrebin üç yüz boğumu olduğunu, her boğumda üç yüz testi zehir bulunduğunu zikretmiştir. Şöyle de denilmiştir: Uzun hurma ağaçları gibi azı dişleri olan akreplerdir.

ثم قال تَعَالَى: بِما كانُوا يُفْسِدُونَ أَيْ هَذِهِ الزِّيَادَةُ مِنَ الْعَذَابِ إِنَّمَا حَصَلَتْ مُعَلَّلَةً بِذَلِكَ الصَّدِّ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَنْ دَعَا غَيْرَهُ إِلَى الْكُفْرِ وَالضَّلَالِ فَقَدْ عَظُمَ عَذَابُهُ، فَكَذَلِكَ إِذَا دَعَا إِلَى الدِّينِ وَالْيَقِينِ، فَقَدْ عَظُمَ قَدْرُهُ عِنْدَ الله تعالى والله أعلم.

Sonra Teâlâ şöyle buyurdu: { بِما كانُوا يُفْسِدُونَ } “fesat çıkarmalarına karşılık”, yani azaptaki bu artış ancak o engelleme gerekçesiyle hasıl olmuştur. Bu da göstermektedir ki, kim başkasını küfre ve sapıklığa çağırırsa onun azabı büyük olur; aynı şekilde kim dine ve yakîne çağırırsa Allah Teâlâ katında onun kadrü kıymeti de büyük olur. Doğrusunu Allah bilir.

[سورة النحل (١٦) : آية ٨٩]

[Nahl Suresi (16), 89. Ayet]

وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ (٨٩)

{ وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ (٨٩) } “Her ümmet içinde kendilerinden aleyhlerine bir şahit göndereceğimiz ve seni de bunların üzerine şahit olarak getireceğimiz gün... Sana Kitab'ı her şey için bir açıklama, bir hidayet, bir rahmet ve Müslümanlara bir müjde olarak indirdik.”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ] اعْلَمْ أَنَّ هَذَا نَوْعٌ آخَرُ مِنَ التَّهْدِيدَاتِ الْمَانِعَةِ لِلْمُكَلَّفِينَ عَنِ الْمَعَاصِي. وَاعْلَمْ أَنَّ الْأُمَّةَ عِبَارَةٌ عَنِ الْقَرْنِ وَالْجَمَاعَةِ.

[Allah Teâlâ'nın: { وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ } “Her ümmet içinde kendilerinden aleyhlerine bir şahit göndereceğimiz ve seni de bunların üzerine şahit olarak getireceğimiz gün” buyruğu hakkında:] Bil ki bu, mükellefleri günahlardan alıkoyan tehditlerin başka bir türüdür. Bil ki ümmet, asır/nesil ve topluluk demektir.

إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: فِي الْآيَةِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ كُلَّ نَبِيٍّ شَاهِدٌ عَلَى أُمَّتِهِ. وَالثَّانِي: أَنَّ كُلَّ جَمْعٍ وَقَرْنٍ يَحْصُلُ فِي الدُّنْيَا فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَحْصُلَ فِيهِمْ وَاحِدٌ يَكُونُ شَهِيدًا عَلَيْهِمْ. أَمَّا الشَّهِيدُ عَلَى الَّذِينَ كَانُوا فِي عَصْرِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَهُوَ الرَّسُولُ بِدَلِيلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً [الْبَقَرَةِ: ١٤٣] وَثَبَتَ أَيْضًا أَنَّهُ لَا بُدَّ فِي كُلِّ زَمَانٍ بَعْدَ زَمَانِ الرَّسُولِ مِنَ الشَّهِيدِ فَحَصَلَ مِنْ هَذَا أَنَّ عَصْرًا مِنَ الْأَعْصَارِ لَا يَخْلُو/ مِنْ شَهِيدٍ عَلَى النَّاسِ وَذَلِكَ الشَّهِيدُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ غَيْرَ جَائِزِ الْخَطَأِ، وَإِلَّا لَافْتَقَرَ إِلَى شَهِيدٍ آخَرَ وَيَمْتَدُّ ذَلِكَ إِلَى غَيْرِ النِّهَايَةِ وَذَلِكَ بَاطِلٌ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا بُدَّ فِي كُلِّ عَصْرٍ مِنْ أَقْوَامٍ تَقُومُ الْحُجَّةُ بِقَوْلِهِمْ وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ إِجْمَاعُ الْأُمَّةِ حُجَّةً. قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَصَمُّ: الْمُرَادُ بِذَلِكَ الشَّهِيدِ هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى يُنْطِقُ عَشَرَةً مِنْ أعضاء الإنسان حتى إِنَّهَا تَشْهَدُ عَلَيْهِ وَهِيَ: الْأُذُنَانِ وَالْعَيْنَانِ وَالرِّجْلَانِ وَالْيَدَانِ وَالْجِلْدُ وَاللِّسَانُ.

Bu sabit olunca deriz ki: Ayette iki görüş vardır: Birincisi: Muradın, her peygamberin kendi ümmetine bir şahit olmasıdır. İkincisi: Dünyada var olan her topluluk ve nesil içinde mutlaka onların aleyhine bir şahit olacak bir kimsenin bulunması gerektiğidir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in asrında bulunanların aleyhindeki şahide gelince, o Resûl'dür; bunun delili Allah Teâlâ'nın: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً } “İşte böylece, insanların üzerine şahitler olasınız, Resûl de sizin üzerinize bir şahit olsun diye sizi vasat bir ümmet yaptık” [Bakara: 143] ayetidir. Resûl'ün zamanından sonraki her zamanda da bir şahidin bulunmasının zorunlu olduğu sabit olmuştur. Bundan çıkan sonuç şudur: Hiçbir asır insanlar üzerine bir şahitten hali kalmaz; o şahidin de hataya düşmesi caiz olmayan (masum) biri olması zorunludur. Aksi takdirde başka bir şahide muhtaç olurdu ve bu durum sonsuza kadar uzayıp giderdi ki bu da batıldır. Böylece her asırda sözleriyle hüccet ikame edilen birtakım toplulukların bulunmasının zorunlu olduğu sabit olmuştur ve bu da ümmetin icmâının hüccet olmasını iktiza eder. Ebû Bekir el-Esam şöyle demiştir: O şahitten maksat, Teâlâ'nın insanın aleyhine şahitlik etsinler diye on uzvunu konuşturmasıdır ki bunlar: İki kulak, iki göz, iki ayak, iki el, deri ve dildir.

قَالَ: وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ قَالَ فِي صِفَةِ الشَّهِيدِ أَنَّهُ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَهَذِهِ الْأَعْضَاءُ لَا شَكَّ أَنَّهَا مِنْ أَنْفُسِهِمْ.

[Esam] dedi ki: Bunun delili, O'nun şahidin sıfatı hakkında { مِنْ أَنْفُسِهِمْ } “kendilerinden” buyurmuş olmasıdır; bu uzuvlar ise şüphesiz kendilerindendir.

أَجَابَ الْقَاضِي عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: شَهِيداً عَلَيْهِمْ أَيْ عَلَى الْأُمَّةِ فَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ

Kâdî buna birkaç vecihle cevap vermiştir: Birincisi: Allah Teâlâ: { شَهِيداً عَلَيْهِمْ } “onların aleyhine bir şahit”, yani ümmetin aleyhine buyurmuştur; dolayısıyla onun [şahidin]

غيرهم. الثاني: أنه قال: فِي كُلِّ أُمَّةٍ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الشَّهِيدُ مِنَ الْأُمَّةِ وَآحَادُ الْأَعْضَاءِ لَا يَصِحُّ وَصْفُهَا بِأَنَّهَا مِنَ الْأُمَّةِ، وَأَمَّا حَمْلُ هَؤُلَاءِ الشُّهَدَاءِ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ فَبَعِيدٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ كَوْنَهُمْ أَنْبِيَاءَ مَبْعُوثِينَ إِلَى الْخَلْقِ أَمْرٌ مَعْلُومٌ بِالضَّرُورَةِ فَلَا فَائِدَةَ فِي حَمْلِ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَيْهِ.

onlardan başkası olması vaciptir. İkincisi: O, { فِي كُلِّ أُمَّةٍ } “her ümmet içinde” buyurmuştur; dolayısıyla o şahidin ümmetten olması vacip olmuştur. Tek tek uzuvların ise ümmetten olduğu şeklinde nitelendirilmesi sahih olmaz. Bu şahitlerin peygamberlere hamledilmesine gelince, bu uzaktır; zira onların mahlukata gönderilmiş peygamberler oluşu zorunlu olarak bilinen bir husustur, dolayısıyla bu ayeti buna hamletmekte bir fayda yoktur.

ثم قال تَعَالَى: وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Teâlâ şöyle buyurdu: { وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ } “Sana Kitab'ı her şey için bir açıklama olarak indirdik.” Bunda meseleler vardır:

المسألة الْأُولَى: وَجْهُ تَعَلُّقِ هَذَا الْكَلَامِ بِمَا قَبْلَهُ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ بَيَّنَ أَنَّهُ أَزَاحَ عِلَّتَهُمْ فِيمَا كُلِّفُوا فَلَا حُجَّةَ لَهُمْ وَلَا مَعْذِرَةَ.

Birinci Mesele: Bu kelamın öncesiyle irtibatının vechi şudur: Teâlâ: { وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ } “ve seni de bunların üzerine şahit olarak getirdiğimiz gün” buyurunca, mükellef kılındıkları hususlarda mazeretlerini ortadan kaldırdığını, dolayısıyla artık kendileri için ne bir delil ne de bir mazeret kaldığını beyan etmiştir.

المسألة الثَّانِيَةُ: مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: الْقُرْآنُ تِبْيَانٌ لِكُلِّ شَيْءٍ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعُلُومَ إِمَّا دِينِيَّةٌ أَوْ غَيْرُ دِينِيَّةٍ، أَمَّا الْعُلُومُ الَّتِي لَيْسَتْ دِينِيَّةً فَلَا تَعَلُّقَ لَهَا بِهَذِهِ الْآيَةِ، لِأَنَّ مِنَ الْمَعْلُومِ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِنَّمَا مَدَحَ الْقُرْآنَ بِكَوْنِهِ مُشْتَمِلًا عَلَى عُلُومِ الدِّينِ فَأَمَّا مَا لَا يَكُونُ مِنْ عُلُومِ الدِّينِ فَلَا الْتِفَاتَ إِلَيْهِ، وَأَمَّا عُلُومُ الدِّينِ فَإِمَّا الْأُصُولُ، وَإِمَّا الْفُرُوعُ، أَمَّا عِلْمُ الْأُصُولِ فَهُوَ بِتَمَامِهِ مَوْجُودٌ فِي الْقُرْآنِ وَأَمَّا عِلْمُ الْفُرُوعِ فَالْأَصْلُ بَرَاءَةُ الذِّمَّةِ إِلَّا مَا وَرَدَ عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ فِي هَذَا الْكِتَابِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا تَكْلِيفَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى إِلَّا مَا وَرَدَ فِي هَذَا الْقُرْآنِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ الْقَوْلُ بِالْقِيَاسِ بَاطِلًا، وَكَانَ الْقُرْآنُ وَافِيًا بِبَيَانِ كُلِّ الْأَحْكَامِ، وَأَمَّا الْفُقَهَاءُ فَإِنَّهُمْ قَالُوا: الْقُرْآنُ إِنَّمَا كَانَ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ، لِأَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِجْمَاعَ وَخَبَرَ الْوَاحِدِ وَالْقِيَاسَ حُجَّةٌ، فَإِذَا ثَبَتَ حُكْمٌ مِنَ الْأَحْكَامِ بِأَحَدِ هَذِهِ الْأُصُولِ كَانَ ذَلِكَ الحكم ثَابِتًا بِالْقُرْآنِ، وَهَذِهِ المسألة قَدْ سَبَقَ ذِكْرُهَا بِالِاسْتِقْصَاءِ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

İkinci Mesele: İnsanlardan bazıları şöyle demiştir: Kur'an her şey için bir açıklamadır; zira ilimler ya dinîdir ya da dinî değildir. Dinî olmayan ilimlere gelince, bunların bu ayetle bir ilgisi yoktur; çünkü zorunlu olarak bilinmektedir ki Allah Teâlâ Kur'an'ı ancak din ilimlerini içeriyor olmasıyla övmüştür. Din ilimlerinden olmayan şeylere ise itibar edilmez. Din ilimleri ise ya usûldür ya da fürûdur. Usûl ilmine gelince, o bütünüyle Kur'an'da mevcuttur. Fürû ilmine gelince, bu Kitap'ta ayrıntılı olarak gelenler müstesna asıl olan berâet-i zimmettir (sorumsuzluktur). Bu da göstermektedir ki Allah Teâlâ'dan bu Kur'an'da gelenden başka bir teklif yoktur. Durum böyle olunca kıyası kabul etmek batıl olur ve Kur'an bütün hükümleri açıklamada yeterli olur. Fakihlere gelince, onlar şöyle demişlerdir: Kur'an ancak icmâın, haber-i vâhidin ve kıyasın birer hüccet olduğuna delalet ettiği için her şeyin açıklaması olmuştur. Dolayısıyla hükümlerden bir hüküm bu asıllardan biriyle sabit olduğunda, o hüküm Kur'an ile sabit olmuş olur. Bu mesele A'râf Suresi'nde etraflıca geçmişti. Doğrusunu Allah bilir.

المسألة الثَّالِثَةُ: رَوَى الْوَاحِدِيُّ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الزَّجَّاجِ أَنَّهُ قَالَ: تِبْيَانًا فِي مَعْنَى اسْمِ الْبَيَانِ وَمِثْلُ التِّبْيَانِ الْتِلْقَاءُ، وَرَوَى ثَعْلَبٌ عَنِ الْكُوفِيِّينَ، وَالْمُبَرِّدُ عَنِ الْبَصْرِيِّينَ أَنَّهُمْ قَالُوا: لَمْ يَأْتِ مِنَ الْمَصَادِرِ عَلَى تِفْعَالٍ إِلَّا حَرْفَانِ تِبْيَانًا وَتِلْقَاءً، وَإِذَا تَرَكْتَ هَذَيْنِ اللَّفْظَيْنِ اسْتَوَى لَكَ الْقِيَاسُ فَقُلْتُ: فِي كُلِّ/ مَصْدَرٍ تَفْعَالٌ بِفَتْحِ التَّاءِ مِثْلُ تَسْيَارٍ وَتَذْكَارٍ وَتَكْرَارٍ، وَقُلْتُ: فِي كُلِّ اسْمٍ تِفْعَالٌ بِكَسْرِ التَّاءِ مثل تقصار وتمثال.

Üçüncü Mesele: Vâhidî senediyle Zeccâc'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Tibyân (تِبْيَانًا) kelimesi beyan ismi anlamındadır; tibyân gibisi de tilkâdır. Sa'leb Kûfelilerden, Müberred de Basralılardan onların şöyle dediklerini rivayet etmiştir: Masdarlardan 'tif'âl' (تِفْعَال) vezninde tibyân (تِبْيَانًا) ve tilkâ (تِلْقَاءً) olmak üzere sadece iki kelime gelmiştir. Bu iki lafzı bir kenara bıraktığında kıyas senin için düzgünleşir ve her masdarda tâ harfinin fethasıyla tefyâr (تَسْيَار), tezkâr (تَذْكَار) ve tekrâr (تَكْرَار) gibi 'tef'âl' (تَفْعَال) dersin; her isimde de tâ harfinin kesresiyle tıkasâr (تِقْصَار) ve timsâl (تِمْثَال) gibi 'tif'âl' (تِفْعَال) dersin.

[سورة النحل (١٦) : آية ٩٠]

[Nahl Suresi (16), 90. Ayet]