Binûn

Nahl Suresi — 10. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٩٠)

{ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “Şüphesiz Allah adaleti, iyiliği ve akrabaya vermeyi emreder; hayasızlıktan, fenalıktan ve azgınlıktan nehyeder. Düşünüp öğüt alasınız diye size vaaz eder.” (90)

[فِي قَوْلُهُ تَعَالَى إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ] وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا اسْتَقْصَى فِي شَرْحِ الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ وَالتَّرْغِيبِ وَالتَّرْهِيبِ أَتْبَعَهُ بِقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ فَجَمَعَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا يَتَّصِلُ بِالتَّكْلِيفِ فَرْضًا وَنَفْلًا، وَمَا يَتَّصِلُ بِالْأَخْلَاقِ وَالْآدَابِ عُمُومًا وَخُصُوصًا، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ } “Şüphesiz Allah adaleti, iyiliği ve akrabaya vermeyi emreder; hayasızlıktan, fenalıktan ve azgınlıktan nehyeder” buyruğu hakkında.] Bil ki O, vaad, vaîd, terğib ve terhibi açıklamayı tamamlayınca, bunun ardından { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ } “Şüphesiz Allah adaleti ve iyiliği emreder” buyruğunu getirmiştir. Böylece bu ayette farz ve nafile olarak mükellefiyetle ilgili olan şeyleri, genel ve özel olarak ahlak ve adapla ilgili hususları bir araya toplamıştır. Bu ayette birtakım meseleler vardır:

المسألة الْأُولَى: فِي بَيَانِ فَضَائِلِ هَذِهِ الْآيَةِ

Birinci Mesele: Bu ayetin faziletlerinin beyanı hakkındadır.

رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ عُثْمَانَ بْنَ مَظْعُونٍ الْجُمَحِيَّ قَالَ: مَا أَسْلَمْتُ أَوَّلًا إِلَّا حَيَاءً مِنْ مُحَمَّدٍ ﵇ وَلَمْ يَتَقَرَّرِ الْإِسْلَامُ فِي قَلْبِي فَحَضَرْتُهُ ذَاتَ يَوْمٍ فَبَيْنَمَا هُوَ يُحَدِّثُنِي إِذْ رَأَيْتُ بَصَرَهُ شَخَصَ إِلَى السَّمَاءِ ثُمَّ خَفَضَهُ عَنْ يَمِينِهِ، ثُمَّ عَادَ لِمِثْلِ ذَلِكَ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ: «بَيْنَمَا أَنَا أُحَدِّثُكَ إِذَا بِجِبْرِيلَ نَزَلَ عَنْ يَمِينِي فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ، الْعَدْلُ شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَالْإِحْسَانُ الْقِيَامُ بِالْفَرَائِضِ وَإِيتَاءُ ذِي الْقُرْبَى، أَيْ صِلَةُ ذِي الْقَرَابَةِ وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ الزِّنَا، وَالْمُنْكَرِ مَا لَا يُعْرَفُ فِي شَرِيعَةٍ وَلَا سُنَّةٍ وَالْبَغْيِ الِاسْتِطَالَةِ» . قَالَ عُثْمَانُ: فَوَقَعَ الْإِيمَانُ فِي قَلْبِي فَأَتَيْتُ أَبَا طَالِبٍ فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ: يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ

İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Osmân b. Maz'ûn el-Cümehî şöyle demiştir: "Ben başlangıçta Muhammed aleyhisselâm'dan utandığım için Müslüman olmuştum, henüz İslam kalbime tam yerleşmemişti. Bir gün onun huzurunda bulundum; o benimle konuşurken bir ara gözlerini semaya diktiğini, sonra sağına doğru indirdiğini ve sonra bunu tekrarladığını gördüm. Ona bunu sorduğumda şöyle buyurdu: «Ben seninle konuşurken Cebrail sağıma indi ve şöyle dedi: Ey Muhammed! Şüphesiz Allah adaleti ve iyiliği emreder; adalet, Allah'tan başka ilah olmadığına şehadet etmek, iyilik (ihsan) farzları yerine getirmek ve akrabaya vermektir; yani akrabalık bağını gözetmektir. Hayasızlıktan (yani zinadan), fenalıktan (yani şeriatta ve sünnette bilinmeyen/tanınmayan şeyden) ve azgınlıktan (yani haddi aşıp büyüklük taslamaktan) nehyeder.» Osmân dedi ki: "Bunun üzerine iman kalbime yerleşti. Hemen Ebû Tâlib'e gidip durumu haber verdim. O da şöyle dedi: "Ey Kureyş topluluğu!

اتَّبِعُوا ابْنَ أَخِي تَرْشُدُوا وَلَئِنْ كَانَ صَادِقًا أَوْ كَاذِبًا فَإِنَّهُ مَا يَأْمُرُكُمْ إِلَّا بِمَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ، فَلَمَّا رَأَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ مِنْ عَمِّهِ اللِّينَ قَالَ: يَا عَمَّاهُ أَتَأْمُرُ النَّاسَ أَنْ يَتَّبِعُونِي وَتَدَعُ نَفْسَكَ وَجَهَدَ عَلَيْهِ، فَأَبَى أَنْ يُسْلِمَ فَنَزَلَ قَوْلُهُ: إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ [الْقَصَصِ: ٥٦]

Kardeşimin oğluna uyun ki doğru yolu bulasınız! İster doğru sözlü olsun ister yalancı olsun, o size ancak güzel ahlakı emretmektedir!" Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem amcasından bu yumuşaklığı görünce: "Ey amca! İnsanlara bana uymalarını emrediyorsun da kendini bırakıyor musun?" dedi ve onun üzerine çok düşüp ısrar etti. Fakat o Müslüman olmaktan kaçındı. Bunun üzerine: { إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ } “Şüphesiz sen sevdiğin kimseyi hidayete erdiremezsin” [Kasas 56] ayeti indi.

وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵁: إِنَّ أَجْمَعَ آيَةٍ فِي الْقُرْآنِ لِخَيْرٍ وَشَرٍّ هَذِهِ الْآيَةُ، وَعَنْ قَتَادَةَ لَيْسَ مِنْ خُلُقٍ حَسَنٍ كَانَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ يُعْمَلُ وَيُسْتَحَبُّ إِلَّا أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَلَيْسَ مِنْ خلق سيء إِلَّا نَهَى اللَّهُ عَنْهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ،

İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: "Kur'an'da hayır ve şerri en çok kendisinde toplayan ayet bu ayettir." Katâde'den ise şöyle rivayet edilmiştir: "Cahiliye devrinde işlenen ve hoş karşılanan hiçbir güzel ahlak yoktur ki Allah Teâlâ bu ayette onu emretmiş olmasın; yine hiçbir kötü ahlak yoktur ki Allah bu ayette ondan nehyetmiş olmasın."

وَرَوَى الْقَاضِي فِي «تَفْسِيرِهِ» عَنِ ابْنِ مَاجَهْ عَنْ عَلِيٍّ ﵇ أَنَّهُ قَالَ: أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى نَبِيَّهُ أَنْ يَعْرِضَ نَفْسَهُ عَلَى قَبَائِلِ الْعَرَبِ، فَخَرَجَ وَأَنَا مَعَهُ وَأَبُو بَكْرٍ فَوَقَفْنَا عَلَى مَجْلِسٍ عَلَيْهِمُ الْوَقَارُ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: مِمَّنِ الْقَوْمُ؟ فَقَالُوا: مِنْ شَيْبَانَ بْنِ ثَعْلَبَةَ فَدَعَاهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى الشَّهَادَتَيْنِ وَإِلَى أَنْ يَنْصُرُوهُ فَإِنَّ قُرَيْشًا كَذَّبُوهُ فَقَالَ/ مَقْرُونُ بْنُ عَمْرٍو: إِلَامَ تَدْعُونَا أَخَا قُرَيْشٍ فَتَلَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ الْآيَةَ فَقَالَ مَقْرُونُ بْنُ عَمْرٍو: دَعَوْتَ وَاللَّهِ إِلَى مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ وَمَحَاسِنِ الْأَعْمَالِ وَلَقَدْ أَفِكَ قَوْمٌ كَذَّبُوكَ وَظَاهَرُوا عَلَيْكَ،

Kādî, "Tefsir"inde İbn Mâce'den, o da Ali aleyhisselâm'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Allah Teâlâ Peygamberine kendini Arap kabilelerine arz etmesini emretti. O, ben ve Ebû Bekir beraberinde çıktık. Üzerlerinde vakar bulunan bir meclisin başında durduk. Ebû Bekir: 'Bu topluluk kimlerdendir?' diye sordu. 'Şeybân b. Sa'lebe'den' dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları kelime-i şehadete ve kendisine yardım etmeye davet etti; zira Kureyş onu yalanlamıştı. Makrûn b. Amr: 'Bizi neye davet ediyorsun, ey Kureyşli kardeş?' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ } “Şüphesiz Allah adaleti ve iyiliği emreder...” ayetini okudu. Bunun üzerine Makrûn b. Amr: 'Vallahi sen güzel ahlaka ve amellerin güzellerine davet ettin. Seni yalanlayan ve sana karşı birleşip arka çıkan topluluk gerçekten iftira etmiş ve sapıtmıştır' dedi.

وَعَنْ عِكْرِمَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى الْوَلِيدِ فَاسْتَعَادَهُ، ثم قال: إِنَّ لَهُ لَحَلَاوَةً وَإِنَّ عَلَيْهِ لَطَلَاوَةً،

İkrime'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti Velîd'e okumuş, o da tekrar okumasını istemiş, sonra da şöyle demiştir: "Şüphesiz onun bir tatlılığı ve üzerinde bir güzelliği vardır."

وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «إِنَّ اللَّهَ كَتَبَ الْإِحْسَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ فَإِذَا قَتَلْتُمْ فَأَحْسِنُوا الْقِتْلَةَ، وَإِذَا ذَبَحْتُمْ فَأَحْسِنُوا الذِّبْحَةَ وَلْيُحِدَّ أَحَدُكُمْ شَفْرَتَهُ وَلْيُرِحْ ذَبِيحَتَهُ»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Şüphesiz Allah her şeye karşı ihsanı (güzel davranmayı) farz kılmıştır. Öyleyse öldürdüğünüz zaman öldürmeyi güzel yapın, [hayvanı] kestiğiniz zaman kesmeyi güzel yapın. Biriniz bıçağını iyice bilesin ve keseceği hayvanı rahatlatsın.»

وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Doğrusunu Allah bilir.

المسألة الثَّانِيَةُ: فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ، أَكْثَرَ النَّاسُ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ

İkinci Mesele: Bu ayetin tefsiri hakkındadır. İnsanlar bu ayetin tefsirinde pek çok görüş ileri sürmüşlerdir.

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ الْعَدْلُ شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَالْإِحْسَانُ أَدَاءُ الْفَرَائِضِ وَقَالَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَى: الْعَدْلُ خَلْعُ الْأَنْدَادِ وَالْإِحْسَانُ أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ وَأَنْ تُحِبَّ لِلنَّاسِ مَا تُحِبُّ لِنَفْسِكَ فَإِنْ كَانَ مُؤْمِنًا أَحْبَبْتَ أَنْ يَزْدَادَ إِيمَانًا، وَإِنْ كَانَ كَافِرًا أَحْبَبْتَ أَنْ يَصِيرَ أَخَاكَ فِي الْإِسْلَامِ. وَقَالَ فِي رِوَايَةٍ ثَالِثَةٍ: الْعَدْلُ هُوَ التَّوْحِيدُ وَالْإِحْسَانُ الْإِخْلَاصُ فِيهِ.

İbn Abbâs bazı rivayetlerde şöyle demiştir: Adalet, 'lâ ilâhe illallâh' şehadetidir; ihsan ise farzları eda etmektir. Başka bir rivayette ise şöyle demiştir: Adalet, putları/ortakları terk etmektir; ihsan ise Allah'a O'nu görüyormuşsun gibi kulluk etmen ve kendin için istediğini insanlar için de istemendir. Şayet mümin ise onun imanının artmasını istersin; kâfir ise İslam'da senin kardeşin olmasını istersin. Üçüncü bir rivayette de şöyle demiştir: Adalet tevhiddir, ihsan ise onda ihlaslı olmaktır.

وَقَالَ آخَرُونَ: يَعْنِي بِالْعَدْلِ فِي الْأَفْعَالِ وَالْإِحْسَانِ فِي الْأَقْوَالِ، فَلَا تَفْعَلْ إِلَّا مَا هُوَ عَدْلٌ وَلَا تَقُلْ إِلَّا مَا هُوَ إِحْسَانٌ وَقَوْلُهُ: وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى يُرِيدُ صِلَةَ الرَّحِمِ بِالْمَالِ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فَبِالدُّعَاءِ،

Başkaları ise şöyle demiştir: Adaletle fiillerdeki [adaleti], ihsanla da sözlerdeki [ihsanı] kastetmektedir. Dolayısıyla adil olandan başkasını yapma ve güzel olandan başkasını söyleme! { وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى } “Akrabaya vermek” buyruğuyla da mal ile sıla-i rahim yapmayı kastetmektedir; şayet [mal] yoksa dua iledir.

رَوَى أَبُو مُسْلِمٍ عَنْ أَبِيهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «إِنَّ أَعْجَلَ الطَّاعَةِ ثَوَابًا صِلَةُ الرَّحِمِ إِنَّ أَهْلَ البيت ليكونوا فُجَّارًا فَتَنْمَى أَمْوَالُهُمْ وَيَكْثُرُ عَدَدُهُمْ إِذَا وَصَلُوا أَرْحَامَهُمْ»

Ebû Müslim babasından, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Sevap bakımından taatlerin en acele geleni sıla-i rahimdir. Bir ev halkı günahkâr kimseler olsalar bile, akrabalık bağlarını gözettiklerinde malları çoğalır ve sayıları artar.»

وَقَوْلُهُ: وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ قِيلَ: الزِّنَا، وَقِيلَ: الْبُخْلُ، وَقِيلَ: كُلُّ الذُّنُوبِ سَوَاءٌ كَانَتْ صَغِيرَةً أَوْ كَبِيرَةً، وَسَوَاءٌ كَانَتْ فِي الْقَوْلِ أَوْ فِي الْفِعْلِ، وَأَمَّا الْمُنْكَرُ فَقِيلَ، إِنَّهُ الْكُفْرُ بِاللَّهِ تَعَالَى، وَقِيلَ: الْمُنْكَرُ مَا لَا يُعْرَفُ فِي شَرِيعَةٍ وَلَا سُنَّةٍ، وَأَمَّا الْبَغْيُ فَقِيلَ: الْكِبْرُ وَالظُّلْمُ، وَقِيلَ: أَنْ تَبْغِيَ عَلَى أَخِيكَ.

{ وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ } “Hayasızlıktan nehyeder” buyruğu hakkında: Zina olduğu söylenmiştir; cimrilik olduğu söylenmiştir; küçük olsun büyük olsun, sözde olsun fiilde olsun bütün günahlar olduğu söylenmiştir. Münkere gelince: Onun Allah Teâlâ'yı inkâr etmek olduğu söylenmiştir; şeriatta ve sünnette bilinmeyen/kabul edilmeyen şey olduğu da söylenmiştir. Bağye gelince: Kibir ve zulüm olduğu söylenmiştir; kardeşine karşı haddi aşman olduğu da söylenmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ فِي الْمَأْمُورَاتِ كَثْرَةً وَفِي الْمَنْهِيَّاتِ أَيْضًا كَثْرَةً، وَإِنَّمَا حَسُنَ تَفْسِيرُ لَفْظٍ مُعَيَّنٍ لِشَيْءٍ مُعَيَّنٍ إِذَا حَصَلَ بَيْنَ ذَلِكَ اللَّفْظِ وَبَيْنَ ذَلِكَ الْمَعْنَى مُنَاسَبَةٌ. أَمَّا إِذَا لَمْ تَحْصُلْ هَذِهِ الْحَالَةُ كَانَ ذَلِكَ التَّفْسِيرُ فَاسِدًا، فَإِذَا فَسَّرْنَا الْعَدْلَ بِشَيْءٍ وَالْإِحْسَانَ بِشَيْءٍ آخَرَ وَجَبَ أَنْ نُبَيِّنَ أَنَّ لَفْظَ الْعَدْلِ يُنَاسِبُ ذَلِكَ الْمَعْنَى، وَلَفْظُ الْإِحْسَانِ يُنَاسِبُ هَذَا الْمَعْنَى، فَلَمَّا لَمْ نُبَيِّنْ هَذَا الْمَعْنَى كَانَ ذَلِكَ مُجَرَّدَ التَّحَكُّمِ، وَلَمْ يَكُنْ جَعْلُ بَعْضِ تلك المعنى تَفْسِيرًا لِبَعْضِ تِلْكَ الْأَلْفَاظِ أَوْلَى مِنَ الْعَكْسِ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْوُجُوهَ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا لَيْسَتْ قَوِيَّةً فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَأَقُولُ ظَاهِرَ هَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بِثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ، وَهِيَ الْعَدْلُ وَالْإِحْسَانُ وَإِيتَاءُ ذِي الْقُرْبَى وَنَهَى عَنْ ثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ وَهِيَ: الْفَحْشَاءُ، وَالْمُنْكَرُ، وَالْبَغْيُ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْعَدْلُ وَالْإِحْسَانُ وَإِيتَاءُ ذِي الْقُرْبَى ثَلَاثَةَ أَشْيَاءَ مُتَغَايِرَةً وَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ الْفَحْشَاءُ وَالْمُنْكَرُ وَالْبَغْيُ ثَلَاثَةَ أَشْيَاءَ مُتَغَايِرَةً، لِأَنَّ الْعَطْفَ يُوجِبُ الْمُغَايَرَةَ فَنَقُولُ:

Bil ki emredilen şeyler pek çoktur, nehyedilen şeyler de pek çoktur. Belirli bir lafzın belirli bir şeyle tefsir edilmesi, ancak o lafız ile o mana arasında bir münasebet bulunduğu zaman güzel olur. Bu durum bulunmadığında ise o tefsir bozuk olur. Dolayısıyla adaleti bir şeyle, ihsanı da başka bir şeyle tefsir ettiğimizde, adalet lafzının o manaya uygun olduğunu, ihsan lafzının da bu manaya uygun olduğunu açıklamamız gerekir. Bu manayı açıklamadığımızda bu sırf bir keyfî hüküm (tahakküm) olur ve bu manalardan bir kısmını bu lafızlardan bir kısmına tefsir kılmak, aksini yapmaktan daha evla olmaz. Böylece zikrettiğimiz bu vecihlerin bu ayetin tefsirinde güçlü olmadığı sabit olur. Ben derim ki: Bu ayetin zahiri O'nun üç şeyi emrettiğine delalet etmektedir ki bunlar: Adalet, ihsan ve akrabaya vermektir; yine üç şeyden de nehyetmiştir ki bunlar: Fahşâ (hayasızlık), münker ve bağydir (azgınlıktır). Dolayısıyla adalet, ihsan ve akrabaya vermenin birbirinden farklı üç şey olması, fahşâ, münker ve bağyin de birbirinden farklı üç şey olması gerekir; çünkü atıf farklılığı (mugayereti) gerektirir. O halde şöyle deriz:

/ أَمَّا الْعَدْلُ فَهُوَ عِبَارَةٌ عَنِ الْأَمْرِ الْمُتَوَسِّطِ بَيْنَ طَرَفَيِ الْإِفْرَاطِ وَالتَّفْرِيطِ، وَذَلِكَ أَمْرٌ وَاجِبُ الرِّعَايَةِ في جميع

Adalete gelince; o, ifrat ve tefrit uçları arasındaki orta noktadan ibarettir. Bu da bütün

الْأَشْيَاءِ، وَلَا بُدَّ مِنْ تَفْصِيلِ الْقَوْلِ فِيهِ فَنَقُولُ: الْأَحْوَالُ الَّتِي وَقَعَ التَّكْلِيفُ بِهَا إِمَّا الِاعْتِقَادَاتُ وَإِمَّا أَعْمَالُ الْجَوَارِحِ. أَمَّا الِاعْتِقَادَاتُ: فَالْعَدْلُ فِي كُلِّهَا وَاجِبُ الرِّعَايَةِ فَأَحَدُهَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالْعَدْلِ هُوَ قَوْلُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَتَحْقِيقُ الْقَوْلِ فِيهِ أَنَّ نَفْيَ الْإِلَهِ تَعْطِيلٌ مَحْضٌ وَإِثْبَاتَ أَكْثَرِ مِنْ إِلَهٍ وَاحِدٍ تَشْرِيكٌ وَتَشْبِيهٌ وَهُمَا مَذْمُومَانِ، وَالْعَدْلُ هُوَ إِثْبَاتُ الْإِلَهِ الْوَاحِدِ وَهُوَ قَوْلُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْقَوْلَ بِأَنَّ الْإِلَهَ لَيْسَ بِمَوْجُودٍ وَلَا شَيْءَ تَعْطِيلٌ مَحْضٌ، والقول بأنه جسم وجوهر ومركب مِنَ الْأَعْضَاءِ، وَمُخْتَصٌّ بِالْمَكَانِ تَشْبِيهٌ مَحْضٌ، وَالْعَدْلُ إِثْبَاتُ إِلَهٍ مَوْجُودٍ مُتَحَقِّقٍ بِشَرْطِ أَنْ يَكُونَ مُنَزَّهًا عَنِ الْجِسْمِيَّةِ وَالْجَوْهَرِيَّةِ وَالْأَعْضَاءِ وَالْأَجْزَاءِ وَالْمَكَانِ، وَثَالِثُهَا:

şeylerde gözetilmesi vacip olan bir husustur. Bu konudaki sözü tafsilatlandırmak gerekir. Şöyle deriz: Mükellefiyetin taalluk ettiği durumlar ya itikatlardır ya da uzuvların amelleridir. İtikatlara gelince: Onların tamamında adaleti gözetmek vaciptir. Birincisi: İbn Abbâs: "Adaletten maksat, 'lâ ilâhe illallâh' sözüdür" demiştir. Bu konudaki sözün tahkiki şudur: İlahı nefyetmek sırf ta'tîldir (inkârdır), birden fazla ilah ispat etmek ise şirk ve teşbihtir; bu ikisi de yerilmiştir. Adalet ise tek bir ilahı ispat etmektir ki bu da 'lâ ilâhe illallâh' sözüdür. İkincisi: İlahın mevcut ve bir şey olmadığını söylemek sırf ta'tîldir; O'nun bir cisim, cevher, uzuvlardan mürekkep ve bir mekana mahsus olduğunu söylemek ise sırf teşbihtir. Adalet ise cisimlikten, cevherlikten, uzuvlardan, cüzlerden ve mekandan münezzeh olması şartıyla mevcut ve muhakkak bir ilahı ispat etmektir. Üçüncüsü:

أَنَّ الْقَوْلَ بِأَنَّ الْإِلَهَ غَيْرُ مَوْصُوفٍ بِالصِّفَاتِ مِنَ الْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ تَعْطِيلٌ مَحْضٌ، وَالْقَوْلُ بِأَنَّ صِفَاتَهُ حَادِثَةٌ مُتَغَيِّرَةٌ تَشْبِيهٌ مَحْضٌ. وَالْعَدْلُ هُوَ إِثْبَاتُ أَنَّ الْإِلَهَ عَالِمٌ قَادِرٌ حَيٌّ مَعَ الِاعْتِرَافِ بِأَنَّ صِفَاتَهُ لَيْسَتْ حَادِثَةً وَلَا مُتَغَيِّرَةً.

İlahın ilim ve kudret gibi sıfatlarla nitelenmediğini söylemek sırf ta'tîldir; O'nun sıfatlarının sonradan yaratılmış (hâdis) ve değişken olduğunu söylemek ise sırf teşbihtir. Adalet ise O'nun sıfatlarının hâdis ve değişken olmadığını ikrar etmekle birlikte ilahın âlim, kādir ve hayy olduğunu ispat etmektir.

وَرَابِعُهَا: أَنَّ الْقَوْلَ بِأَنَّ الْعَبْدَ لَيْسَ لَهُ قُدْرَةٌ وَلَا اخْتِيَارٌ جَبْرٌ مَحْضٌ، وَالْقَوْلُ بِأَنَّ الْعَبْدَ مُسْتَقِلٌّ بِأَفْعَالِهِ قَدَرٌ مَحْضٌ وَهُمَا مَذْمُومَانِ، وَالْعَدْلُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الْعَبْدَ يَفْعَلُ الْفِعْلَ لَكِنْ بِوَاسِطَةِ قُدْرَةٍ وَدَاعِيَةٍ يَخْلُقُهُمَا اللَّهُ تعالى فيه، وخامسها: القول بأن اللَّهَ تَعَالَى لَا يُؤَاخِذُ عَبْدَهُ عَلَى شَيْءٍ مِنَ الذُّنُوبِ مُسَاهَلَةٌ عَظِيمَةٌ، وَالْقَوْلُ بِأَنَّهُ تَعَالَى يُخَلِّدُ فِي النَّارِ عَبْدَهُ الْعَارِفَ بِالْمَعْصِيَةِ الْوَاحِدَةِ تَشْدِيدٌ عَظِيمٌ، وَالْعَدْلُ أَنَّهُ يُخْرِجُ مِنَ النَّارِ كُلَّ مَنْ قَالَ وَاعْتَقَدَ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، فَهَذِهِ أَمْثِلَةٌ ذَكَرْنَاهَا فِي رِعَايَةِ مَعْنَى الْعَدْلِ فِي الِاعْتِقَادَاتِ، وَأَمَّا رِعَايَةُ الْعَدْلِ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِأَفْعَالِ الْجَوَارِحِ، فَنَذْكُرُ سِتَّةَ أَمْثِلَةٍ مِنْهَا: أَحَدُهَا: أَنَّ قَوْمًا مِنْ نُفَاةِ التَّكَالِيفِ يَقُولُونَ: لَا يَجِبُ عَلَى الْعَبْدِ الِاشْتِغَالُ بِشَيْءٍ مِنَ الطَّاعَاتِ وَلَا يَجِبُ عَلَيْهِ الِاحْتِرَازُ عَنْ شَيْءٍ مِنَ الْمَعَاصِي، وَلَيْسَ لِلَّهِ عَلَيْهِ تَكْلِيفٌ أَصْلًا وَقَالَ قَوْمٌ مِنَ الْهِنْدِ، وَمِنَ الْمَانَوِيَّةِ إِنَّهُ يَجِبُ عَلَى الْإِنْسَانِ أَنْ يَجْتَنِبَ عَنْ كُلِّ الطَّيِّبَاتِ وَأَنْ يُبَالِغَ فِي تَعْذِيبِ نَفْسِهِ وَأَنْ يَحْتَرِزَ عَنْ كُلِّ مَا يَمِيلُ الطَّبْعُ إِلَيْهِ حَتَّى أَنَّ الْمَانَوِيَّةَ يُخْصُونَ أَنْفُسَهُمْ وَيَحْتَرِزُونَ عَنِ التَّزَوُّجِ وَيَحْتَرِزُونَ عَنْ أَكْلِ الطَّعَامِ الطَّيِّبِ وَالْهِنْدُ يَحْرِقُونَ أَنْفُسَهُمْ وَيَرْمُونَ أَنْفُسَهُمْ مِنْ شَاهِقِ الْجِبَلِ، فَهَذَانِ الطَّرِيقَانِ مَذْمُومَانِ، وَالْوَسَطُ الْمُعْتَدِلُ هُوَ هَذَا الشَّرْعُ الَّذِي جَاءَنَا بِهِ مُحَمَّدٌ ﷺ. وَثَانِيهَا: أَنَّ التَّشْدِيدَ فِي دِينِ مُوسَى ﵇ غَالِبٌ جِدًّا، وَالتَّسَاهُلَ فِي دِينِ عِيسَى ﵇ غَالِبٌ جِدًّا وَالْوَسَطُ الْعَدْلُ شَرِيعَةُ مُحَمَّدٍ ﷺ. قِيلَ: كَانَ شَرْعُ مُوسَى ﵇ فِي الْقَتْلِ الْعَمْدِ اسْتِيَفَاءَ الْقَصَاصِ لَا مَحَالَةَ، وَفِي شَرْعِ عِيسَى ﵇ الْعَفْوُ. أَمَّا فِي شَرْعِنَا فَإِنْ شَاءَ اسْتَوْفَى الْقَصَاصَ عَلَى سَبِيلِ الْمُمَاثَلَةِ، وَإِنْ شَاءَ اسْتَوْفَى الدِّيَةَ وَإِنْ شَاءَ عَفَا، وَأَيْضًا شَرْعُ مُوسَى يَقْتَضِي/ الِاحْتِرَازَ الْعَظِيمَ عَنِ الْمَرْأَةِ حَالَ حَيْضِهَا وَشَرْعُ عِيسَى يَقْتَضِي حِلَّ وَطْءِ الْحَائِضِ، وَالْعَدْلُ مَا حَكَمَ بِهِ شَرْعُنَا وَهُوَ أَنَّهُ يَحْرُمُ وَطْؤُهَا احْتِرَازًا عَنِ التَّلَطُّخِ بِتِلْكَ الدِّمَاءِ الْخَبِيثَةِ أَمَّا لَا يَجِبُ إِخْرَاجُهَا عَنِ الدَّارِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً [الْبَقَرَةِ: ١٤٣] يَعْنِي مُتَبَاعِدِينَ عَنْ طَرَفَيِ الْإِفْرَاطِ وَالتَّفْرِيطِ فِي كُلِّ الْأُمُورِ، وَقَالَ: وَالَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً [الْفُرْقَانِ: ٦٧] وَقَالَ: وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ [الْإِسْرَاءِ: ٢٩] وَلَمَّا بَالَغَ رسول الله ﷺ في الْعِبَادَاتِ قَالَ تَعَالَى: طه مَا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقى [طه: ١، ٢] وَلَمَّا أَخَذَ قَوْمٌ فِي الْمُسَاهَلَةِ قَالَ: أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً [الْمُؤْمِنُونَ: ١١٥] وَالْمُرَادُ مِنَ الْكُلِّ رِعَايَةُ الْعَدْلِ وَالْوَسَطِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ شَرِيعَتَنَا أَمَرَتْ بِالْخِتَانِ، وَالْحِكْمَةُ فِيهِ أَنَّ رَأْسَ الْعُضْوِ جِسْمٌ شَدِيدُ الْحِسِّ وَلِأَجْلِهِ عَظُمَ الالتذاذ عند الوقاع، فلو بقيت تلك الْجِلْدَةُ عَلَى ذَلِكَ الْعُضْوِ بَقِيَ ذَلِكَ الْعُضْوُ عَلَى كَمَالِ الْقُوَّةِ وَشِدَّةِ الْإِحْسَاسِ فَيَعْظُمُ الِالْتِذَاذُ أما إذا قطعت تلك الجلدة بقي ذَلِكَ الْعُضْوُ عَارِيًا فَيَلْقَى الثِّيَابَ وَسَائِرَ الْأَجْسَامِ فَيَتَصَلَّبُ وَيَضْعُفُ حِسُّهُ وَيَقِلُّ شُعُورُهُ فَيَقِلُّ الِالْتِذَاذُ بِالْوِقَاعِ فَتَقِلُّ الرَّغْبَةُ فِيهِ، فَكَأَنَّ الشَّرِيعَةَ إِنَّمَا أمرت

Dördüncüsü: Kulun hiçbir kudreti ve ihtiyarı olmadığını söylemek sırf cebirdir; kulun fiillerinde tam bağımsız olduğunu söylemek ise sırf kaderciliktir (kaderiyyeliktir); bu ikisi de yerilmiştir. Adalet ise şöyle denilmesidir: Kul fiili işler, fakat Allah Teâlâ'nın kendisinde yarattığı bir kudret ve sevk edici arzu (dâiye) vasıtasıyla işler. Beşincisi: Allah Teâlâ'nın hiçbir günahtan dolayı kulunu hesaba çekmeyeceğini söylemek büyük bir gevşekliktir (tesahüldür); O'nun kendisini bilen kulunu tek bir günahtan ötürü cehennemde ebedî bırakacağını söylemek ise büyük bir aşırılıktır (teşdiddir). Adalet ise 'lâ ilâhe illallâh' deyip buna inanan herkesi cehennemden çıkaracağıdır. İşte bunlar, itikatlarda adalet manasının gözetilmesine dair zikrettiğimiz örneklerdir. Uzuvların fiilleriyle ilgili hususlarda adaletin gözetilmesine gelince, bunlardan da altı örnek zikredeceğiz: Birincisi: Teklifleri inkâr eden bir topluluk şöyle der: Kula hiçbir taatle meşgul olmak vacip değildir ve ona hiçbir günahtan sakınmak da vacip değildir; Allah'ın ona yönelik hiçbir teklifi yoktur. Hintlilerden ve Maniheistlerden bir grup ise şöyle demiştir: İnsana bütün güzel şeylerden (tayyibâttan) kaçınması, nefsine eziyet etmede aşırıya gitmesi ve tabiatın meylettiği her şeyden sakınması vaciptir; hatta Maniheistler kendilerini hadım ederler, evlenmekten sakınırlar, lezzetli yemekler yemekten sakınırlar; Hintliler ise kendilerini yakarlar ve kendilerini sarp dağlardan aşağı atarlar. Bu iki yol da yerilmiştir. Dengeli ve mutedil olan orta yol ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in bize getirdiği bu şeriattır. İkincisi: Mûsâ aleyhisselâm'ın dininde aşırı sıkılık (teşdid) pek galipti; Îsâ aleyhisselâm'ın dininde ise gevşeklik (tesahül) pek galipti. Orta ve adil olan ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in şeriatıdır. Denildi ki: Mûsâ aleyhisselâm'ın şeriatında kasten adam öldürmede kısasın mutlaka tam olarak alınması vardı; Îsâ aleyhisselâm'ın şeriatında ise affetmek vardı. Bizim şeriatımızda ise dilerse misliyle kısası tam olarak alır, dilerse diyeti alır, dilerse de affeder. Yine Mûsâ'nın şeriatı hayız halindeki kadından bütünüyle uzak durmayı gerektiriyordu; Îsâ'nın şeriatı ise hayızlı kadınla cinsel ilişkiyi helal kılıyordu. Adalet ise şeriatımızın hükmettiği şeydir; o da o pis kanlara bulaşmaktan sakınmak için onunla cinsel ilişkinin haram olması, fakat onu evden çıkarmanın vacip olmamasıdır. Üçüncüsü: Allah Teâlâ: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “İşte böylece sizi vasat (orta) bir ümmet kıldık” [Bakara 143] buyurmuştur; yani bütün işlerde ifrat ve tefrit uçlarından uzaklaştırılmış kimseler kıldık. Yine O: { وَالَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً } “Onlar harcadıkları zaman ne israf ederler ne de cimrilik; bu ikisi arasında dengeli bir yol tutarlar” [Furkan 67] buyurmuş ve: { وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ } “Elini boynuna asılmış kılma ve onu büsbütün de açıp saçma” [İsrâ 29] buyurmuştur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ibadetlerde aşırıya gittiğinde Allah Teâlâ: { طه مَا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقى } “Tâhâ. Biz bu Kur'an'ı sana güçlük çekip perişan olasın diye indirmedik” [Tâhâ 1-2] buyurmuş; bir topluluk gevşekliğe saptığında da: { أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً } “Sizi boş yere yarattığımızı mı sandınız?” [Mü'minûn 115] buyurmuştur. Bütün bunlardan maksat adaleti ve orta yolu gözetmektir. Dördüncüsü: Şeriatımız sünnet olmayı (hıtânı) emretmiştir. Bundaki hikmet şudur: Uzvun başı hissi çok kuvvetli bir organdır ve cinsel ilişki sırasındaki lezzet bundan dolayı büyüktür. Eğer o deri parçası o uzvun üzerinde kalsaydı, o uzuv tam bir güç ve şiddetli bir duyarlılık üzere kalır, böylece lezzet büyürdü. O deri parçası kesildiğinde ise o uzuv açıkta kalır; elbiselere ve diğer nesnelere temas eder, böylece sertleşir, hissi zayıflar, duyarlılığı azalır; neticede cinsel ilişkiden alınan lezzet azalır ve ona olan arzu eksilir. Sanki şeriat

بِالْخِتَانِ سَعْيًا فِي تَقْلِيلِ تِلْكَ اللَّذَّةِ، حَتَّى يَصِيرَ مَيْلُ الْإِنْسَانِ إِلَى قَضَاءِ شَهْوَةِ الْجِمَاعِ إِلَى حَدِّ الِاعْتِدَالِ، وَأَنْ لَا تَصِيرَ الرَّغْبَةُ فِيهِ غَالِبَةً عَلَى الطَّبْعِ، فَالْإِخْصَاءُ وَقَطْعُ الْآلَاتِ عَلَى مَا تَذْهَبُ إِلَيْهِ الْمَانَوِيَّةُ مَذْمُومٌ لِأَنَّهُ إِفْرَاطٌ، وَإِبْقَاءُ تِلْكَ الْجِلْدَةِ مُبَالَغَةٌ فِي تَقْوِيَةِ تِلْكَ اللَّذَّةِ، وَالْعَدْلُ الْوَسَطُ هُوَ الْإِتْيَانُ بِالْخِتَانِ، فَظَهَرَ بِهَذِهِ الْأَمْثِلَةِ أَنَّ الْعَدْلَ وَاجِبُ الرِّعَايَةِ فِي جَمِيعِ الْأَحْوَالِ، وَمِنَ الْكَلِمَاتِ الْمَشْهُورَةِ قَوْلُهُمْ: وبالعدل قامت السموات وَالْأَرْضُ، وَمَعْنَاهُ: أَنَّ مَقَادِيرَ الْعَنَاصِرِ لَوْ لَمْ تَكُنْ مُتَعَادِلَةً مُتَكَافِئَةً، بَلْ كَانَ بَعْضُهَا أَزْيَدَ بِحَسَبِ الْكِمِّيَّةِ وَبِحَسَبِ الْكَيْفِيَّةِ مِنَ الْآخَرِ، لَاسْتَوْلَى الْغَالِبُ عَلَى الْمَغْلُوبِ وَوَهَى الْمَغْلُوبُ، وَتَنْقَلِبُ الطَّبَائِعُ كُلُّهَا إِلَى طَبِيعَةِ الْجُرْمِ الْغَالِبِ، وَلَوْ كَانَ بُعْدُ الشَّمْسِ مِنَ الْأَرْضِ أَقَلَّ مِمَّا هُوَ الْآنَ، لَعَظُمَتِ السُّخُونَةُ فِي هَذَا الْعَالَمِ وَاحْتَرَقَ كُلُّ مَا فِي هَذَا الْعَالَمِ، وَلَوْ كَانَ بُعْدُهَا أَزْيَدَ مِمَّا هُوَ الْآنَ لَاسْتَوْلَى الْبَرْدُ وَالْجُمُودُ عَلَى هَذَا الْعَالَمِ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي مَقَادِيرِ حَرَكَاتِ الْكَوَاكِبِ وَمَرَاتِبِ سُرْعَتِهَا وَبُطْئِهَا، فَإِنَّ الْوَاحِدَ مِنْهَا لَوْ كَانَ أَزْيَدَ مِمَّا هُوَ الْآنَ أَوْ كَانَ أَنْقَصَ مِمَّا هُوَ الْآنَ لَاخْتَلَّتْ مَصَالِحُ هَذَا الْعَالَمِ فَظَهَرَ بِهَذَا السَّبَبِ الذي ذكرناه صدق قولهم: وبالعدل قامت السموات وَالْأَرْضُ، فَهَذِهِ إِشَارَةٌ مُخْتَصَرَةٌ إِلَى شَرْحِ حَقِيقَةِ الْعَدْلِ. وَأَمَّا الْإِحْسَانُ فَاعْلَمْ أَنَّ الزِّيَادَةَ عَلَى الْعَدْلِ قَدْ تَكُونُ إِحْسَانًا وَقَدْ تَكُونُ

bu lezzeti azaltma çabasıyla sünnet olmayı emretmiştir; ta ki insanın cinsel arzusunu tatmin etmeye meyli itidal sınırına gelsin ve ona duyulan arzu tabiata galip gelmesin. Maniheistlerin savunduğu gibi hadım etmek ve organları kesmek yerilmiştir; çünkü bu ifrattır. O deriyi bırakmak ise o lezzeti güçlendirmede aşırılıktır. Adil ve orta yol ise sünnet olmaktır. Bu örneklerle adaletin her durumda gözetilmesinin vacip olduğu açığa çıkmıştır. Meşhur sözlerden biri de: 'Gökler ve yer adaletle ayakta durmuştur' sözüdür. Bunun manası şudur: Unsurların miktarları dengeli ve eşit olmasaydı, bilakis bir kısmı miktar ve nitelik bakımından diğerinden fazla olsaydı, galip gelen mağlup olana üstün gelir, mağlup olan zayıflar ve bütün tabiatlar galip gelen cismin tabiatına dönüşürdü. Şayet güneşin dünyaya uzaklığı şimdikinden daha az olsaydı, bu alemde sıcaklık çok artar ve bu alemdeki her şey yanardı. Şayet uzaklığı şimdikinden daha fazla olsaydı, bu alemi soğuk ve donma istila ederdi. Gezegenlerin hareketlerinin miktarları, sürat ve yavaşlık dereceleri hakkındaki söz de böyledir; zira onlardan biri şimdikinden daha fazla veya şimdikinden daha az olsaydı, bu alemin maslahatları bozulurdu. Zikrettiğimiz bu sebeple: 'Gökler ve yer adaletle ayakta durmuştur' sözünün doğruluğu ortaya çıkmıştır. İşte bu, adalet hakikatinin şerhine dair kısa bir işarettir. İhsana gelince; bil ki adaletin üzerine yapılan fazlalık bazen ihsan olabilir, bazen de

إِسَاءَةً مِثَالُهُ: أَنَّ الْعَدْلَ فِي الطَّاعَاتِ هُوَ أَدَاءُ الْوَاجِبَاتِ أَمَّا الزِّيَادَةُ عَلَى الْوَاجِبَاتِ فَهِيَ أَيْضًا طَاعَاتٌ وَذَلِكَ مِنْ بَابِ الْإِحْسَانِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَالْمُبَالَغَةُ فِي أَدَاءِ الطَّاعَاتِ بِحَسَبِ الْكِمِّيَّةِ وَبِحَسَبِ الْكَيْفِيَّةِ هُوَ الْإِحْسَانُ. وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ:

kötülük (isâet) olabilir. Bunun örneği şudur: Taatlerdeki adalet vaciplerin eda edilmesidir; vaciplerin üzerine yapılan fazlalık da taattir ve bu ihsan kabilindendir. Kısacası, miktar ve keyfiyet bakımından taatleri eda etmede ileri gitmek ihsandır. Bunun delili şudur:

أَنَّ جِبْرِيلَ لَمَّا سَأَلَ النَّبِيَّ ﷺ عَنْ الْإِحْسَانِ قَالَ: «الْإِحْسَانُ أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ» .

Cebrail Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ihsandan sorduğunda: «İhsan, Allah'a O'nu görüyormuşsun gibi kulluk etmendir; sen O'nu görmüyorsan da O seni görmektedir» buyurmuştur.

فَإِنْ قَالُوا: لِمَ سُمِّيَ هَذَا الْمَعْنَى بِالْإِحْسَانِ؟

Eğer: 'Bu mana niçin ihsan olarak isimlendirilmiştir?' derlerse,

قُلْنَا: كَأَنَّهُ بِالْمُبَالَغَةِ فِي الطَّاعَةِ يُحْسِنُ إِلَى نَفْسِهِ وَيُوصِلُ الْخَيْرَ وَالْفِعْلَ الْحَسَنَ إِلَى نَفْسِهِ، وَالْحَاصِلُ أَنَّ الْعَدْلَ عِبَارَةٌ عَنِ الْقَدْرِ الْوَاجِبِ مِنَ الْخَيْرَاتِ، وَالْإِحْسَانَ عِبَارَةٌ عَنِ الزِّيَادَةِ فِي تِلْكَ الطَّاعَاتِ بِحَسَبِ الْكِمِّيَّةِ وَبِحَسَبِ الْكَيْفِيَّةِ، وَبِحَسَبِ الدَّوَاعِي وَالصَّوَارِفِ، وَبِحَسَبِ الِاسْتِغْرَاقِ فِي شُهُودِ مَقَامَاتِ الْعُبُودِيَّةِ وَالرُّبُوبِيَّةِ، فَهَذَا هُوَ الْإِحْسَانُ.

Şöyle deriz: Sanki o, taatte ileri gitmekle kendi nefsine ihsanda bulunmakta, hayrı ve güzel fiili kendi nefsine ulaştırmaktadır. Özetle, adalet hayırlardan vacip olan miktardan ibarettir; ihsan ise miktar, keyfiyet, sevk edici ve engelleyici unsurlar bakımından ve kulluk ile rablik makamlarını müşahedeye dalma bakımından o taatlerdeki fazlalıktan ibarettir. İşte ihsan budur.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْإِحْسَانَ بِالتَّفْسِيرِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ دَخَلَ فِيهِ التَّعْظِيمُ لِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى وَالشَّفَقَةُ عَلَى خَلْقِ الله، وَمِنَ الظَّاهِرِ أَنَّ الشَّفَقَةَ عَلَى خَلْقِ اللَّهِ أَقْسَامٌ كَثِيرَةٌ وَأَشْرَفُهَا وَأَجَلُّهَا صِلَةُ الرَّحِمِ لَا جَرَمَ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ أَفْرَدَهُ بِالذِّكْرِ فَقَالَ:

Bil ki zikrettiğimiz tefsire göre ihsanın içerisine Allah Teâlâ'nın emrini tazim etmek ve Allah'ın yarattıklarına şefkat göstermek girer. Açıktır ki Allah'ın yarattıklarına şefkat göstermenin birçok kısımları vardır; bunların en şereflisi ve en yücesi ise sıla-i rahimdir. Şüphesiz O da bunu ayrıca zikrederek şöyle buyurmuştur:

وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى فَهَذَا تَفْصِيلُ الْقَوْلِ فِي هَذِهِ الثَّلَاثَةِ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِهَا. وَأَمَّا الثَّلَاثَةُ الَّتِي نَهَى اللَّهُ عَنْهَا، وَهِيَ الْفَحْشَاءُ وَالْمُنْكَرُ وَالْبَغْيُ فَنَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى أَوْدَعَ فِي النَّفْسِّ الْبَشَرِيَّةِ قُوًى أَرْبَعَةً، وَهِيَ الشَّهْوَانِيَّةُ الْبَهِيمِيَّةُ وَالْغَضَبِيَّةُ السَّبُعِيَّةُ وَالْوَهْمِيَّةُ الشَّيْطَانِيَّةُ وَالْعَقْلِيَّةُ الْمَلَكِيَّةُ وَهَذِهِ الْقُوَّةُ الرَّابِعَةُ أَعْنِي الْعَقْلِيَّةَ الْمَلَكِيَّةَ لَا يَحْتَاجُ الْإِنْسَانُ إِلَى تَأْدِيبِهَا وَتَهْذِيبِهَا، لِأَنَّهَا مِنْ جَوَاهِرِ الْمَلَائِكَةِ، وَمِنْ نَتَائِجِ الْأَرْوَاحِ الْقُدْسِيَّةِ الْعُلْوِيَّةِ، إِنَّمَا الْمُحْتَاجُ إِلَى التَّأْدِيبِ وَالتَّهْذِيبِ تِلْكَ الْقُوَى الثَّلَاثَةُ الأولى. أَمَّا الْقُوَّةُ الشَّهْوَانِيَّةُ، فَهِيَ إِنَّمَا تُرَغِّبُ فِي تَحْصِيلِ اللَّذَّاتِ الشَّهْوَانِيَّةِ، وَهَذَا النوع مَخْصُوصٌ بِاسْمِ الْفُحْشِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ تَعَالَى سَمَّى الزِّنَا فَاحِشَةً فَقَالَ: إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَمَقْتاً وَساءَ سَبِيلًا [النساء: ٢٢] فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ الْمُرَادُ مِنْهُ الْمَنْعُ مِنْ تَحْصِيلِ اللَّذَّاتِ الشَّهْوَانِيَّةِ الْخَارِجَةِ عَنْ إِذْنِ الشَّرِيعَةِ، وَأَمَّا الْقُوَّةُ الْغَضَبِيَّةُ السَّبُعِيَّةُ فَهِيَ: أَبَدًا تَسْعَى فِي إِيصَالِ الشَّرِّ وَالْبَلَاءِ وَالْإِيذَاءِ إِلَى سَائِرِ النَّاسِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ النَّاسَ يُنْكِرُونَ تِلْكَ الْحَالَةَ، فَالْمُنْكَرُ عِبَارَةٌ عَنِ الْإِفْرَاطِ الْحَاصِلِ فِي آثَارِ الْقُوَّةِ الْغَضَبِيَّةِ. وَأَمَّا الْقُوَّةُ الْوَهْمِيَّةُ الشَّيْطَانِيَّةُ فَهِيَ أَبَدًا تَسْعَى فِي الِاسْتِعْلَاءِ عَلَى النَّاسِ وَالتَّرَفُّعِ وَإِظْهَارِ الرِّيَاسَةِ وَالتَّقَدُّمِ، وَذَلِكَ هو المراد

{ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى } “Akrabaya vermek”. İşte bu, Allah Teâlâ'nın emrettiği bu üç şey hakkındaki sözün tafsilatıdır. Allah'ın nehyettiği fahşâ, münker ve bağyden ibaret olan üç şeye gelince; şöyle deriz: O, insan nefsine dört kuvvet yerleştirmiştir ki bunlar: Hayvanî şehvet kuvveti, yırtıcı öfke kuvveti, şeytanî vehim kuvveti ve melekî akıl kuvvetidir. Dördüncü kuvvet, yani melekî akıl kuvvetine gelince; insanın onu terbiye ve tehzib etmeye ihtiyacı yoktur; çünkü o meleklerin cevherlerindendir ve yüce kudsî ruhların neticelerindendir. Terbiye ve tehzibe muhtaç olan ancak ilk üç kuvvettir. Şehvet kuvvetine gelince; o ancak şehvanî lezzetleri elde etmeye teşvik eder; bu tür de fahşâ ismiyle anılır. Görmez misin ki O, zinayı fahişe olarak isimlendirmiş ve: { إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَمَقْتاً وَساءَ سَبِيلًا } “Şüphesiz o bir hayasızlık, iğrenç bir şeydir ve kötü bir yoldur” [Nisâ 22] buyurmuştur. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ } “Hayasızlıktan nehyeder” buyruğundan maksat, şeriatın izni dışındaki şehvanî lezzetleri elde etmekten menetmektir. Yırtıcı öfke kuvvetine gelince; o daima diğer insanlara kötülük, bela ve eziyet ulaştırmaya çalışır. Şüphe yok ki insanlar bu durumu çirkin bulur (inkâr ederler). Dolayısıyla münker, öfke kuvvetinin eserlerinde meydana gelen aşırılıktan (ifrat) ibarettir. Şeytanî vehim kuvvetine gelince; o daima insanlara üstünlük taslamaya, böbürlenmeye, reislik ve önderlik göstermeye çalışır. İşte bundan maksat da

مِنَ الْبَغْيِ، فَإِنَّهُ لَا مَعْنَى لِلْبَغْيِ إِلَّا التَّطَاوُلُ عَلَى النَّاسِ وَالتَّرَفُّعُ عَلَيْهِمْ، فَظَهَرَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ هَذِهِ الْأَلْفَاظَ الثَّلَاثَةَ مُنْطَبِقَةٌ عَلَى أَحْوَالِ هَذِهِ الْقُوَى الثَّلَاثَةِ، وَمِنَ الْعَجَائِبِ فِي هَذَا الْبَابِ أَنَّ الْعُقَلَاءَ قَالُوا: أَخَسُّ هَذِهِ الْقُوَى الثَّلَاثَةِ هِيَ الشَّهْوَانِيَّةُ، وَأَوْسَطُهَا الْغَضَبِيَّةُ وَأَعْلَاهَا الْوَهْمِيَّةُ. وَاللَّهُ تَعَالَى رَاعَى هَذَا التَّرْتِيبَ فَبَدَأَ بِالْفَحْشَاءِ الَّتِي هِيَ نَتِيجَةُ الْقُوَّةِ الشَّهْوَانِيَّةِ، ثُمَّ بِالْمُنْكَرِ الَّذِي هُوَ نَتِيجَةُ الْقُوَّةِ الْغَضَبِيَّةِ، ثُمَّ بِالْبَغْيِ الَّذِي هُوَ نَتِيجَةُ الْقُوَّةِ الْوَهْمِيَّةِ، فَهَذَا مَا وَصَلَ إِلَيْهِ عَقْلِي وَخَاطِرِي فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ، فَإِنْ يَكُ صَوَابًا فَمِنَ الرَّحْمَنِ، وَإِنْ يَكُنْ خَطَأً فَمِنِّي وَمِنَ الشَّيْطَانِ وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ عَنْهُ بَرِيئَانِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى مَا خَصَّنَا بِهَذَا النوع مِنَ الْفَضْلِ وَالْإِحْسَانِ إِنَّهُ الْمَلِكُ الدَّيَّانُ.

bağydir; zira bağyin insanlara karşı haddi aşmak ve onlara büyüklük taslamaktan başka bir manası yoktur. Zikrettiğimiz şeylerle ortaya çıkmıştır ki bu üç lafız, bu üç kuvvetin hallerine tam olarak uymaktadır. Bu husustaki şaşılacak şeylerden biri de şudur: Akıl sahipleri: 'Bu üç kuvvetin en düşüğü şehvanî olanı, ortası öfke kuvveti, en yükseği ise vehim kuvvetidir' demişlerdir. Allah Teâlâ da bu tertibi gözetmiş ve önce şehvet kuvvetinin neticesi olan fahşâ ile başlamış, sonra öfke kuvvetinin neticesi olan münker ile, sonra da vehim kuvvetinin neticesi olan bağy ile devam etmiştir. İşte bu lafızların tefsirinde aklımın ve fikrimin ulaştığı netice budur; eğer doğruysa Rahmân'dandır, eğer yanlışsa bendendir ve şeytandandır; Allah ve Resûlü bundan uzaktır. Bizi bu tür bir fazl ve ihsana mazhar kıldığı için Allah'a hamdolsun; şüphesiz O, Melik ve Deyyân'dır.

ثم قال تَعَالَى: يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: يَعِظُكُمْ أَمْرُهُ تَعَالَى بِتِلْكَ الثَّلَاثَةِ وَنَهْيُهُ عَنْ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ: لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Sonra Allah Teâlâ: { يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “Düşünüp öğüt alasınız diye size vaaz eder” buyurmuştur. Allah Teâlâ'nın: { يَعِظُكُمْ } “Size vaaz eder” buyruğundan maksat; O'nun bu üç şeyi emretmesi ve bu üç şeyden nehyetmesidir: { لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “Umulur ki düşünüp öğüt alırsınız”. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى: وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ [النَّحْلِ: ٨٩] أَرْدَفَهُ بِهَذِهِ الْآيَةِ مُشْتَمِلَةً عَلَى الْأَمْرِ بِهَذِهِ الثَّلَاثَةِ، وَالنَّهْيِ عَنْ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ، كَانَ ذَلِكَ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِكَوْنِ الْقُرْآنِ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ هُوَ هَذِهِ التَّكَالِيفُ السِّتَّةُ وَهِيَ فِي الْحَقِيقَةِ كَذَلِكَ، لِأَنَّ جَوْهَرَ النَّفْسِ مِنْ زُمْرَةِ الْمَلَائِكَةِ وَمِنْ نَتَائِجِ الْأَرْوَاحِ الْعَالِيَةِ الْقُدْسِيَّةِ إِلَّا أَنَّهُ دَخَلَ فِي هَذَا الْعَالَمِ خَالِيًا عَارِيًا عَنِ التَّعَلُّقَاتِ فَتِلْكَ الثَّلَاثَةُ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ بِهَا هِيَ الَّتِي تُرَقِّيهَا بِالْمَعَارِفِ الْإِلَهِيَّةِ وَالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ، وَتِلْكَ الْمَعَارِفُ وَالْأَعْمَالُ هِيَ الَّتِي تُرَقِّيهَا إِلَى عَالَمِ الْغَيْبِ وَسُرَادِقَاتِ الْقُدْسِ، وَمُجَاوَرَةِ الْمَلَائِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ فِي جِوَارِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَتِلْكَ الثَّلَاثَةُ الَّتِي نَهَى اللَّهُ عَنْهَا هِيَ الَّتِي تَصُدُّهَا عَنْ تِلْكَ السَّعَادَاتِ وَتَمْنَعُهَا عَنِ الْفَوْزِ بِتِلْكَ الْخَيْرَاتِ، فَلَمَّا أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِتِلْكَ الثَّلَاثَةِ، وَنَهَى عَنْ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ فَقَدْ نَبَّهَ عَلَى كُلِّ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ الْمُسَافِرُونَ مِنْ عَالَمِ الدُّنْيَا إِلَى مَبْدَأِ عَرْصَةِ الْقِيَامَةِ.

Birinci Mesele: Allah Teâlâ önceki ayette: { وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ } “Sana Kitab'ı her şey için bir açıklama olarak indirdik” [Nahl 89] buyurunca, bunun peşinden bu üç şeyi emretmeyi ve bu üç şeyden nehyetmeyi içeren bu ayeti getirmiştir. Bu da Kur'an'ın her şey için açıklama olmasından maksadın bu altı mükellefiyet olduğuna bir dikkat çekmedir. Gerçekte de durum böyledir; çünkü nefsin cevheri melekler zümresindendir ve yüce kudsî ruhların neticelerindendir. Ancak o, bu aleme alakalardan arınmış ve çıplak olarak girmiştir. Allah'ın emrettiği bu üç şey, onu ilahî marifetler ve salih amellerle yükselten şeylerdir. Bu marifetler ve ameller ise onu gayb alemine, kudsiyet otağlarına ve Âlemlerin Rabbi'nin huzurunda mukarreb meleklerin civarına yükselten şeylerdir. Allah'ın nehyettiği bu üç şey ise onu bu saadetlerden alıkoyan ve bu hayırları kazanmasına engel olan şeylerdir. Allah Teâlâ bu üç şeyi emredip bu üç şeyden nehyedince, dünya aleminden kıyamet meydanının başlangıcına yolculuk edenlerin muhtaç olduğu her şeye dikkat çekmiş oldu.

المسألة الثَّانِيَةُ: قَالَ الْكَعْبِيُّ: الْآيَةُ تَدُّلُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يَخْلُقُ الْجَوْرَ وَالْفَحْشَاءَ، وَذَلِكَ مِنْ وُجُوهٍ:

İkinci Mesele: Ka'bî şöyle demiştir: Ayet, O'nun zulmü ve hayasızlığı yaratmadığına delalet eder; bu da birkaç vecihtendir:

الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى كَيْفَ يَنْهَاهُمْ عَمَّا يَخْتَرِعُهُ فِيهِمْ، وَكَيْفَ يَنْهَى عَمَّا يُرِيدُ تَحْصِيلَهُ فِيهِمْ وَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَمَا قَالُوا لَكَانَ كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَفْعَلُوا خِلَافَ مَا خَلَقَهُ فِيكُمْ وَيَنْهَاكُمْ عَنْ أَفْعَالٍ خَلَقَهَا فِيكُمْ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ بَاطِلٌ فِي بَدِيهَةِ الْعَقْلِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى، وَنَهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ، فَلَوْ أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بِتِلْكَ الثَّلَاثَةِ ثُمَّ إِنَّهُ مَا فَعَلَهَا لَدَخَلَ تَحْتَ قَوْلِهِ: أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٤٤] وَتَحْتَ قَوْلُهُ: لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ [الصَّفِّ: ٢، ٣] . الثَّالِثُ: أَنَّ قَوْلَهُ: لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ التَّرَجِّي وَالتَّمَنِّي، فَإِنَّ ذَلِكَ مُحَالٌ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ أَنَّهُ تَعَالَى يَعِظُكُمْ لِإِرَادَةِ أَنْ تَتَذَكَّرُوا طَاعَتَهُ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يُرِيدُ الْإِيمَانَ مِنَ الْكُلِّ. الرَّابِعُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ صَرَّحَ وَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي القربي، ولكنه تمنع مِنْهُ وَيَصُدُّ عَنْهُ وَلَا يُمَكِّنُ الْعَبْدَ مِنْهُ. ثم قال: وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ وَلَكِنَّهُ يُوجِدُ كُلَّ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ فِي الْعَبْدِ شَاءَ أَمْ أَبَى وَأَرَادَهُ مِنْهُ وَمَنَعَهُ مِنْ تَرْكِهِ، وَمِنَ الِاحْتِرَازِ عَنْهُ لَحَكَمَ كُلُّ أَحَدٍ عَلَيْهِ بِالرَّكَاكَةِ وَفَسَادِ النَّظْمِ وَالتَّرْكِيبِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ سُبْحَانَهُ مُتَعَالِيًا عَنْ فِعْلِ الْقَبَائِحِ.

Birincisi: O, kendilerinde icat ettiği şeyden onları nasıl nehyeder ve kendilerinde meydana gelmesini irade ettiği şeyden nasıl meneder? Eğer durum onların dedikleri gibi olsaydı, sanki Allah Teâlâ: 'Şüphesiz Allah sizde yarattığı şeyin aksini yapmanızı emreder ve sizde yarattığı fiillerden sizi nehyeder' demiş gibi olurdu; bunun ise aklın bedahetiyle batıl olduğu bilinmektedir. İkincisi: O, adaleti, iyiliği ve akrabaya vermeyi emredip hayasızlıktan, fenalıktan ve azgınlıktan nehyettiğine göre; şayet bu üç şeyi emredip de sonra kendisi bunları yapmamış olsaydı: { أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ } “İnsanlara iyiliği emredip kendinizi unutuyor musunuz?” [Bakara 44] buyruğunun ve: { لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ } “Yapmayacağınız şeyleri niçin söylüyorsunuz? Yapmayacağınız şeyleri söylemeniz Allah katında büyük bir gazap sebebi olmuştur” [Saff 2-3] buyruğunun altına girerdi. Üçüncüsü: O'nun: { لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “Umulur ki düşünüp öğüt alırsınız” buyruğundan maksat ümit etmek ve temenni etmek değildir; zira bu Allah Teâlâ hakkında muhaldir. Dolayısıyla bunun manasının, O'nun kendi taatini hatırlamanızı irade ettiği için size vaaz etmesi olması vaciptir; bu da O'nun herkesten imanı irade ettiğine delalet eder. Dördüncüsü: Şayet Allah Teâlâ açıkça: 'Şüphesiz Allah adaleti, iyiliği ve akrabaya vermeyi emreder, fakat buna engel olur, bundan alıkoyar ve kulu buna muktedir kılmaz' dese; sonra da: { وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ } “Hayasızlıktan, fenalıktan ve azgınlıktan nehyeder”, fakat kul istese de istemese de bu üç şeyin tamamını onda var eder, bunu ondan irade eder ve onu bunu terk etmekten ve bundan sakınmaktan meneder' deseydi; herkes bunun tutarsızlığına, nazım ve terkibinin bozukluğuna hükmederdi. Bu da O'nun çirkin fiilleri işlemekten yüce olduğuna delalet eder.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا النوع مِنَ الِاسْتِدْلَالِ كَثِيرٌ، وَقَدْ مَرَّ الْجَوَابُ عَنْهُ وَالْمُعْتَمَدُ فِي دَفْعِ هَذِهِ الْمُشَاغَبَاتِ التَّعْوِيلُ عَلَى سُؤَالِ الدَّاعِي وَسُؤَالِ الْعِلْمِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Bil ki bu tür istidlal pek çoktur; bunun cevabı daha önce geçmişti. Bu tür muğalataları defetmede itimat edilen şey ise dâî (sevk edici irade) sorusuna ve ilim sorusuna dayanmaktır. Doğrusunu Allah bilir.

المسألة الثَّالِثَةُ: اتَّفَقَ الْمُتَكَلِّمُونَ مِنْ أَهْلِ السُّنَّةِ وَمِنَ الْمُعْتَزِلَةِ عَلَى أَنَّ تَذَكُّرَ الْأَشْيَاءِ مِنْ فِعْلِ/ اللَّهِ لَا مِنْ فِعْلِ الْعَبْدِ، وَالدَّلِيلُ عليه هو أن التذكر عِبَارَةٌ عَنْ طَلَبِ الْمُتَذَكَّرِ فَحَالَ الطَّلَبُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ لَهُ بِهِ شُعُورٌ أَوْ لَا يَكُونُ لَهُ بِهِ شُعُورٌ. فَإِنْ كَانَ لَهُ شُعُورٌ فَذَلِكَ الذِّكْرُ حَاصِلٌ، وَالْحَاصِلُ لَا يُطْلَبُ تَحْصِيلُهُ. وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ بِهِ شُعُورٌ فَكَيْفَ يَطْلُبُهُ بِعَيْنِهِ، لِأَنَّ تَوْجِيهَ الطَّلَبِ إِلَيْهِ بِعَيْنِهِ حَالَ مَا لَا يَكُونُ هُوَ بِعَيْنِهِ مُتَصَوَّرًا مُحَالٌ.

Üçüncü Mesele: Ehl-i Sünnet ve Mu'tezile'den olan kelamcılar, şeyleri hatırlamanın (tezekkürün) kulun fiilinden değil, Allah'ın fiilinden olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Bunun delili şudur: Tezekkür, hatırlanacak şeyin talep edilmesinden ibarettir. Talep hali esnasında o kimsenin ya o şeyden bir şuuru vardır ya da ondan bir şuuru yoktur. Şayet onun hakkında bir şuuru varsa, o hatırlama zaten hasıldır; hasıl olan şeyin ise tahsili talep edilmez. Şayet onun hakkında bir şuuru yoksa, onu bizzat nasıl talep edebilir? Çünkü bizzat tasavvur edilmediği bir halde talebin bizzat ona yöneltilmesi muhaldir.

إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ مَعْنَاهُ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذَا الْوَعْظِ أَنْ يُقْدِمُوا عَلَى تَحْصِيلِ ذَلِكَ التَّذَكُّرِ، فَإِذَا لَمْ يَكُنِ التَّذَكُّرُ فِعْلًا لَهُ فَكَيْفَ طَلَبَ مِنْهُ تَحْصِيلَهُ، وَهَذَا هُوَ الَّذِي يَحْتَجُّ بِهِ أَصْحَابُنَا عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يُرِيدُ منه ذلك. والله أعلم.

Bu sabit olunca deriz ki: O'nun: { لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “Umulur ki düşünüp öğüt alırsınız” buyruğunun manası, bu vaazdan maksadın onların o hatırlamayı elde etmeye yönelmeleridir. Hatırlamak onun fiili olmadığına göre, onu elde etmesi kendisinden nasıl talep edilmiştir? İşte ashabımızın (Eş'arîlerin) Allah Teâlâ'nın: { لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } buyruğunun, O'nun bunu ondan irade ettiğine delalet etmediğine dair delil getirdikleri husus budur. Doğrusunu Allah bilir.

[سورة النحل (١٦) : الآيات ٩١ الى ٩٢]

[Nahl Suresi (16), 91-92. Ayetler]

وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلاً إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ (٩١) وَلا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَها مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكاثاً تَتَّخِذُونَ أَيْمانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبى مِنْ أُمَّةٍ إِنَّما يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِهِ وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ مَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٩٢)

{ وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلاً إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ (٩١) وَلا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَها مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكاثاً تَتَّخِذُونَ أَيْمانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبى مِنْ أُمَّةٍ إِنَّما يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِهِ وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ مَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٩٢) } “Antlaşma yaptığınız zaman Allah'ın ahdini yerine getirin ve pekiştirdikten sonra yeminleri bozmayın; zira Allah'ı üzerinize kefil kılmışsınızdır. Şüphesiz Allah yaptıklarınızı bilir. (91) Bir topluluk diğer bir topluluktan daha çok diye yeminlerinizi aranızda bir hile ve fesat aracı edinerek, ipliğini kuvvetle büktükten sonra çözüp dağıtan kadın gibi olmayın. Allah sizi bununla imtihan eder. Hakkında ihtilafa düştüğünüz şeyi kıyamet günü size elbette açıklayacaktır. (92)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا جَمَعَ كُلَّ الْمَأْمُورَاتِ وَالْمَنْهِيَّاتِ فِي الْآيَةِ الْأُولَى عَلَى سَبِيلِ الْإِجْمَالِ، ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بَعْضَ تِلْكَ الْأَقْسَامِ، فَبَدَأَ تَعَالَى بِالْأَمْرِ بِالْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ } “Antlaşma yaptığınız zaman Allah'ın ahdini yerine getirin” buyruğu hakkında.] Bil ki O, önceki ayette bütün emredilen ve nehyedilen şeyleri icmali olarak toplayınca, bu ayette o kısımlardan bazılarını zikretmiştir. Allah Teâlâ söze ahde vefayı emretmekle başlamıştır. Bu ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: بِعَهْدِ اللَّهِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : عَهْدُ اللَّهِ هِيَ الْبَيْعَةُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَلَى الْإِسْلَامِ لِقَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ [الْفَتْحِ: ١٠] أَيْ وَلَا تَنْقُضُوا أَيْمَانَ الْبَيْعَةِ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا، أَيْ بَعْدَ تَوْثِيقِهَا بِاسْمِ اللَّهِ. الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ كُلُّ عَهْدٍ يَلْتَزِمُهُ الْإِنْسَانُ بِاخْتِيَارِهِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَالْوَعْدُ مِنَ الْعَهْدِ، وَقَالَ/ مَيْمُونُ بْنُ مِهْرَانَ مَنْ عاهدته ف بِعَهْدِهِ مُسْلِمًا كَانَ أَوْ كَافِرًا فَإِنَّمَا الْعَهْدُ لِلَّهِ تَعَالَى. الثَّالِثُ: قَالَ الْأَصَمُّ: الْمُرَادُ مِنْهُ الْجِهَادُ وَمَا فَرَضَ اللَّهُ فِي الْأَمْوَالِ مِنْ حَقٍّ. الرَّابِعُ: عَهْدُ اللَّهِ هُوَ الْيَمِينُ بِاللَّهِ، وَقَالَ هَذَا الْقَائِلُ: إِنَّمَا يَجِبُ الْوَفَاءُ بِالْيَمِينِ إِذَا لَمْ يَكُنِ الصَّلَاحُ فِي خِلَافِهِ،

Birinci Mesele: { بِعَهْدِ اللَّهِ } “Allah'ın ahdini” buyruğunun tefsirinde birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: "el-Keşşâf" sahibi şöyle demiştir: Allah'ın ahdi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e İslam üzere yapılan biattir; çünkü O: { إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ } “Sana biat edenler ancak Allah'a biat etmiş olurlar. Allah'ın eli onların ellerinin üzerindedir” [Fetih 10] buyurmuştur. Yani pekiştirdikten sonra, yani Allah'ın ismiyle sağlamlaştırdıktan sonra biat yeminlerini bozmayın! İkincisi: Bundan maksat, insanın kendi ihtiyarıyla üstlendiği her ahittir. İbn Abbâs: "Vaad de ahittendir" demiştir. Meymûn b. Mihrân ise: "Kiminle ahitleştiysen, ister Müslüman olsun ister kâfir olsun onun ahdini yerine getir; çünkü ahit ancak Allah Teâlâ içindir" demiştir. Üçüncüsü: Asamm şöyle demiştir: Bundan maksat cihat ve Allah'ın mallarda farz kıldığı haktır. Dördüncüsü: Allah'ın ahdi, Allah adına yapılan yemindir. Bu sözü söyleyen kimse şöyle demiştir: Yemini yerine getirmek, ancak aksinde bir salah (iyilik) bulunmadığı zaman vaciptir;

لِأَنَّهُ ﵇ قَالَ: «مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ وَرَأَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا فَلْيَأْتِ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ ثُمَّ لْيُكَفِّرْ» .

Çünkü Peygamber aleyhisselâm: «Bir kimse bir yemin eder de ondan başkasını daha hayırlı görürse, hayırlı olanı yapsın ve sonra yeminine kefaret versin» buyurmuştur.

الْخَامِسُ: قَالَ الْقَاضِي الْعَهْدُ يَتَنَاوَلُ كُلَّ أَمْرٍ يَجِبُ الْوَفَاءُ بِمُقْتَضَاهُ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ أَدِلَّةَ الْعَقْلِ وَالسَّمْعِ أَوْكَدُ فِي لُزُومِ الْوَفَاءِ بِمَا يَدُلَّانِ عَلَى وُجُوبِهِ مِنَ الْيَمِينِ وَلِذَلِكَ لَا يَصِحُّ فِي هَذَيْنِ الدَّلِيلَيْنِ التَّغَيُّرُ وَالِاخْتِلَافُ، وَيَصِحُّ ذَلِكَ فِي الْيَمِينِ وَرُبَّمَا نَدَبَ فِيهِ خِلَافَ الْوَفَاءِ.

Beşincisi: Kādî şöyle demiştir: Ahit, gereğinin yerine getirilmesi vacip olan her işi kapsar. Bilinmektedir ki aklî ve naklî delillerin vücubuna delalet ettiği şeylerin yerine getirilmesinin gerekliliği, yeminden daha kuvvetlidir. Bu sebeple bu iki delilde değişme ve farklılaşma sahih olmazken, yeminde bu sahih olur; hatta bazen yeminde yerine getirmenin aksini yapmak mendup kılınır.

وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ فَهَذَا يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُخْتَصًّا بِالْعُهُودِ الَّتِي يَلْتَزِمُهَا الْإِنْسَانُ بِاخْتِيَارِ نَفْسِهِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: إِذا عاهَدْتُمْ يَدُلُّ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى وَحِينَئِذٍ لَا يَبْقَى الْمَعْنَى الَّذِي ذَكَرَهُ الْقَاضِي مُعْتَبَرًا وَلِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي آخِرِ الْآيَةِ: وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلًا وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْآيَةَ وَارِدَةٌ فِيمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالرَّسُولِ، وَأَيْضًا يَجِبُ أَنْ لَا يُحْمَلَ هَذَا الْعَهْدُ عَلَى الْيَمِينِ، لِأَنَّا لَوْ حَمَلْنَاهُ عَلَيْهِ لَكَانَ قَوْلُهُ بَعْدَ ذَلِكَ: وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها تَكْرَارًا لِأَنَّ الْوَفَاءَ بِالْعَهْدِ وَالْمَنْعَ مِنَ النَّقْضِ مُتَقَارِبَانِ، لِأَنَّ الْأَمْرَ بِالْفِعْلِ يَسْتَلْزِمُ النَّهْيَ عَنِ التَّرْكِ إِلَّا إِذَا قِيلَ إِنَّ الْوَفَاءَ بِالْعَهْدِ عَامٌّ فَدَخَلَ تَحْتَهُ الْيَمِينُ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى خص اليمين بالذر تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُ أَوْلَى أَنْوَاعِ الْعَهْدِ بِوُجُوبِ الرِّعَايَةِ، وَعِنْدَ هَذَا نَقُولُ الْأَوْلَى أَنْ يُحْمَلَ هَذَا الْعَهْدُ عَلَى مَا

Biri şöyle diyebilir: Allah Teâlâ: { وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ } “Antlaşma yaptığınız zaman Allah'ın ahdini yerine getirin” buyurmuştur. Bunun insanın bizzat kendi ihtiyarıyla üstlendiği ahitlere mahsus olması gerekir; zira O'nun: { إِذا عاهَدْتُمْ } “Antlaşma yaptığınız zaman” buyruğu bu manaya delalet etmektedir. Bu durumda Kādî'nin zikrettiği mana muteber kalmaz. Ayrıca Allah Teâlâ ayetin sonunda: { وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلًا } “Zira Allah'ı üzerinize kefil kılmışsınızdır” buyurmuştur. Bu da ayetin Allah'a ve Resûlü'ne iman eden kimseler hakkında varid olduğuna delalet eder. Yine bu ahdin yemine hamledilmemesi gerekir; zira onu yemine hamledersek, O'nun bundan sonraki: { وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها } “Pekiştirdikten sonra yeminleri bozmayın” buyruğu bir tekrar olur. Çünkü ahde vefa göstermek ile bozmaktan menetmek birbirine yakındır; zira bir fiili emretmek onun terkini nehyetmeyi gerektirir. Meğerki ahde vefanın genel olup yeminin de onun altına girdiği, sonra da Allah Teâlâ'nın riayet edilmesinin vücubuna en layık olan ahit türü olduğuna dikkat çekmek için yemini özel olarak zikrettiği söylensin. İşte bu noktada deriz ki: Bu ahdin

يَلْتَزِمُهُ الْإِنْسَانُ بِاخْتِيَارِهِ وَيَدْخُلُ فِيهِ الْمُبَايَعَةُ عَلَى الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ وَيَدْخُلُ فِيهِ عَهْدُ الْجِهَادِ، وَعَهْدُ الْوَفَاءِ بِالْمُلْتَزَمَاتِ مِنَ الْمَنْذُورَاتِ، وَالْأَشْيَاءِ الَّتِي أَكَّدَهَا بِالْحَلِفِ وَالْيَمِينِ، وَفِي قَوْلِهِ: وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها مَبَاحِثُ:

insanın kendi ihtiyarıyla üstlendiği şeylere hamledilmesi daha evladır; bunun içine Allah'a ve Resûlü'ne iman üzere biat etmek girer, cihat ahdi girer, adaklardan üstlenilen şeyleri yerine getirme ahdi ve yeminle pekiştirdiği şeyler girer. O'nun: { وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها } “Pekiştirdikten sonra yeminleri bozmayın” buyruğunda birtakım incelemeler vardır:

البحث الْأَوَّلُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: يُقَالُ وَكَّدْتُ وَأَكَّدْتُ لُغَتَانِ جَيِّدَتَانِ، وَالْأَصْلُ الْوَاوُ، وَالْهَمْزَةُ بَدَلٌ مِنْهَا.

Birinci İnceleme: Zeccâc şöyle demiştir: Vekkettü (وَكَّدْتُ) ve ekkettü (أَكَّدْتُ) denir; her ikisi de fasih iki lügattir. Asıl olan vav harfidir, hemze ise ondan bedeldir.

البحث الثَّانِي: قَالَ أَصْحَابُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀: يَمِينُ اللَّغْوِ هِيَ يَمِينُ الْغَمُوسِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها فَنَهَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَنْ نَقْضِ الْأَيْمَانِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ كُلُّ يَمِينٍ قَابِلًا لِلْبِرِّ وَالْحِنْثِ، وَيَمِينُ الْغَمُوسِ غَيْرُ قَابِلَةٍ لِلْبِرِّ وَالْحِنْثِ فَوَجَبَ أَنْ لَا تَكُونَ مِنَ الْأَيْمَانِ. وَاحْتَجَّ الْوَاحِدِيُّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ يَمِينَ اللَّغْوِ هِيَ قَوْلُ الْعَرَبِ لَا وَاللَّهِ وَبَلَى وَاللَّهِ. قَالَ إِنَّمَا قَالَ تَعَالَى: بَعْدَ تَوْكِيدِها لِلْفَرْقِ بَيْنَ الْأَيْمَانِ الْمُؤَكَّدَةِ بِالْعَزْمِ وَبِالْعَقْدِ وَبَيْنَ لَغْوِ الْيَمِينِ.

İkinci İnceleme: Ebû Hanîfe rahimehullâh'ın ashabı şöyle demiştir: Lağv yemini, yemin-i gamûstur (yalan yere yapılan yemindir). Bunun delili şudur: Allah Teâlâ: { وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها } “Pekiştirdikten sonra yeminleri bozmayın” buyurarak bu ayette yeminleri bozmaktan nehyetmiştir. Dolayısıyla her yeminin yerine getirilmeye (bire) ve bozulmaya (hinse) elverişli olması vaciptir; yemin-i gamûs ise yerine getirilmeye ve bozulmaya elverişli değildir. Bu sebeple onun [hüküm ifade eden] yeminlerden olmaması gerekir. Vâhidî ise bu ayetle lağv yemininin Arapların 'Lâ vallâhi' (Hayır vallahi) ve 'Belâ vallâhi' (Evet vallahi) sözü olduğuna delil getirmiştir. O şöyle demiştir: Allah Teâlâ, azim ve akit ile pekiştirilmiş yeminler ile lağv yemini arasını ayırmak için: { بَعْدَ تَوْكِيدِها } “Onları pekiştirdikten sonra” buyurmuştur.

البحث الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها عَامٌّ دَخَلَهُ التَّخْصِيصُ، لِأَنَّا بَيَّنَّا/ أَنَّ الْخَبَرَ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ مَتَى كَانَ الصَّلَاحُ فِي نَقْضِ الْأَيْمَانِ جَازَ نَقْضُهَا.

Üçüncü İnceleme: O'nun: { وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها } “Pekiştirdikten sonra yeminleri bozmayın” buyruğu, tahsise uğramış genel (âmm) bir ifadedir; zira açıkladığımız üzere rivayet, yeminleri bozmakta bir salah (fayda) bulunduğu takdirde onları bozmanın caiz olduğuna delalet etmiştir.

ثم قال: وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلًا هَذِهِ وَاوُ الْحَالِ، أَيْ لَا تَنْقُضُوهَا وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ كَفِيلًا عَلَيْكُمْ بِالْوَفَاءِ، وَذَلِكَ أَنَّ مَنْ حَلَفَ بِاللَّهِ تَعَالَى فَكَأَنَّهُ قَدْ جَعَلَ اللَّهَ كَفِيلًا بِالْوَفَاءِ بِسَبَبِ ذَلِكَ الْحَلِفِ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلًا } “Zira Allah'ı üzerinize kefil kılmışsınızdır” buyurmuştur. Bu vav harfi hal vâvıdır; yani Allah'ı [yemini] yerine getirmeye dair üzerinize kefil kılmış olduğunuz halde onları bozmayın! Zira Allah Teâlâ adına yemin eden kimse, bu yemini sebebiyle sanki Allah'ı yerine getirmeye kefil kılmış gibi olur.

ثم قال: إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ وَفِيهِ تَرْغِيبٌ وَتَرْهِيبٌ، وَالْمُرَادُ فَيُجَازِيكُمْ عَلَى مَا تَفْعَلُونَ إِنْ خَيْرًا فَخَيْرٌ وَإِنْ شَرًّا فَشَرٌّ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَكَّدَ وُجُوبَ الْوَفَاءِ، وَتَحْرِيمَ النَّقْضِ وَقَالَ: وَلا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَها مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكاثاً وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra: { إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ } “Şüphesiz Allah yaptıklarınızı bilir” buyurmuştur. Bunda terğib ve terhib vardır; maksat ise: Yaptıklarınıza karşılık size ceza/mükâfat verecektir; hayırsa hayır, şerse şerdir. Sonra Allah Teâlâ vefanın vücubunu ve ahdi bozmanın haramlığını tekit etmiş ve: { وَلا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَها مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكاثاً } “İpliğini kuvvetle büktükten sonra çözüp dağıtan kadın gibi olmayın” buyurmuştur. Bunda birtakım meseleler vardır:

المسألة الْأُولَى: فِي الْمُشَبَّهِ بِهِ قَوْلَانِ:

Birinci Mesele: Kendisine benzetilen (müşebbehün bih) hakkında iki görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهَا امْرَأَةٌ مِنْ قُرَيْشٍ يُقَالُ لَهَا رَايِطَةُ، وَقِيلَ رَيْطَةُ، وَقِيلَ تُلَقَّبُ جَعْرَاءَ وَكَانَتْ حَمْقَاءَ تَغْزِلُ الْغَزْلَ هِيَ وَجَوَارِيهَا فَإِذَا غَزَلَتْ وَأَبْرَمَتْ أَمَرَتْهُنَّ فَنَقَضْنَ مَا غَزَلْنَ.

Birinci Görüş: O, Kureyş'ten Râyıta (veya Reyta) denilen, lakabının da Ca'râ olduğu söylenen bir kadındır. O ahmak bir kadındı; cariyeleriyle birlikte iplik bükerdi. Eğirip sağlamlaştırdığında cariyelerine emreder, onlar da büktükleri iplikleri çözerlerdi.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْمَثَلِ الْوَصْفُ دُونَ التَّعْيِينِ، لِأَنَّ الْقَصْدَ بِالْأَمْثَالِ صَرْفُ الْمُكَلَّفِ عَنْهُ إِذَا كَانَ قَبِيحًا، وَالدُّعَاءُ إِلَيْهِ إِذَا كَانَ حَسَنًا، وَذَلِكَ يَتِمُّ بِهِ مِنْ دُونِ التَّعْيِينِ.

İkinci Görüş: Temsilden maksat, belirli bir şahsı tayin etmek değil, [genel] vasıftır. Çünkü mesellerden maksat, şayet çirkin bir şeyse mükellefi ondan vazgeçirmek, güzel bir şeyse ona teşvik etmektir; bu da bir şahsı tayin etmeksizin gerçekleşir.

المسألة الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أي من به قُوَّةِ الْغَزْلِ بِإِبْرَامِهَا وَفَتْلِهَا.

İkinci Mesele: O'nun: { مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ } “Kuvvetle büktükten sonra” buyruğu; yani ipliğin sağlamlaştırılarak ve bükülerek kuvvet kazanmasından sonra demektir.

المسألة الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: أَنْكاثاً قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: وَاحِدُهَا: نِكْثٌ وَهُوَ الْغَزْلُ مِنَ الصُّوفِ وَالشَّعْرِ يُبْرَمُ وَيُنْسَجُ فَإِذَا أَحْكَمَتِ النَّسِيجَةَ قَطَعَتْهَا وَنَكَثَتْ خُيُوطَهَا الْمُبْرَمَةَ وَنَفَشَتْ تِلْكَ الْخُيُوطَ وَخَلَطَتْ بِالصُّوفِ ثُمَّ غَزَلَتْ ثَانِيَةً، وَالنَّكْثُ الْمَصْدَرُ، وَمِنْهُ يُقَالُ نَكَثَ فُلَانٌ عَهْدَهُ إِذَا نَقَضَهُ بَعْدَ إِحْكَامِهِ كَمَا يُنْكَثُ خَيْطُ الصُّوفِ بَعْدَ إِبْرَامِهِ.

Üçüncü Mesele: O'nun: { أَنْكاثاً } “Çözüp dağıtan” buyruğuna gelince, Ezherî şöyle demiştir: Tekili niks (نِكْث) olup bükülüp dokunan yün ve kıl ipliktir. Kadın dokumayı sağlamlaştırdığında onu keser, bükülmüş iplerini çözer, o ipleri dider, yünle karıştırır ve sonra ikinci kez eğirirdi. Niks masdardır; nitekim yün ipliğin büküldükten sonra çözülmesi gibi bir kimse ahdini pekiştirdikten sonra bozduğunda 'Nekese fulânun ahdehû' (Falan ahdini bozdu) denilir.

المسألة الرَّابِعَةُ: فِي انْتِصَابِ قَوْلِهِ: أَنْكاثاً وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: أَنْكَاثًا مَنْصُوبٌ لِأَنَّهُ بِمَعْنَى الْمَصْدَرِ لِأَنَّ مَعْنَى نَكَثَتْ نَقَضَتْ وَمَعْنَى نَقَضَتْ نَكَثَتْ، وَهَذَا غَلَطٌ مِنْهُ، لِأَنَّ الْأَنْكَاثَ جَمْعُ نِكْثٍ وَهُوَ اسْمٌ لَا مَصْدَرٌ فَكَيْفَ يَكُونُ قَوْلُهُ: أَنْكاثاً بِمَعْنَى الْمَصْدَرِ؟ الثَّانِي: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: أَنْكَاثًا مَفْعُولٌ ثَانٍ كَمَا تَقُولُ كسره

Dördüncü Mesele: { أَنْكاثاً } lafzının mensub oluşu hususunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: Zeccâc şöyle demiştir: 'Enkâsen' mensubdur; çünkü masdar anlamındadır. Zira nekese'nin manası nakaza (bozdu), nakaza'nın manası da nekese'dir. Bu onun bir hatasıdır; zira enkâs (أَنْكاث) niks (نِكْث) kelimesinin çoğuludur, o ise masdar değil isimdir. O halde { أَنْكاثاً } buyruğu nasıl masdar anlamında olabilir? İkincisi: Vâhidî şöyle demiştir: 'Enkâsen' ikinci mef'uldür; nitekim Sen onu parçalara ayırdın ve kısımlara böldün derken onu parçalar ve kısımlar haline getirdi manasını kastetmen gibi.

أَقْطَاعًا وَفَرَّقَهُ أَجْزَاءً عَلَى مَعْنَى جَعَلَهُ أَقْطَاعًا وأجزاء فكذا هاهنا قَوْلُهُ: نَقَضَتْ غَزْلَهَا أَنْكَاثًا أَيْ جَعَلَتْ غَزْلَهَا أَنْكَاثًا الثَّالِثُ: أَنَّ قَوْلَهُ: أَنْكاثاً حَالٌ مُؤَكِّدَةٌ.

Burada da böyledir. O'nun: { نَقَضَتْ غَزْلَها أَنْكاثاً } buyruğu; yani eğirdiği ipliğini çözülmüş parçalar haline getirdi demektir. Üçüncüsü: { أَنْكاثاً } buyruğu tekit edici bir haldir.

المسألة الْخَامِسَةُ: قَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: هَذِهِ الْآيَةُ مُتَّصِلَةٌ بِمَا قَبْلَهَا، وَالتَّقْدِيرُ: وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدْتُمْ وَلَا تَنْقُضُوا الْأَيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا، فَإِنَّكُمْ إِنْ فَعَلْتُمْ ذَلِكَ كُنْتُمْ مِثْلَ الْمَرْأَةِ الَّتِي غَزَلَتْ غَزْلًا وَأَحْكَمَتْهُ فَلَمَّا اسْتَحْكَمَ نَقَضَتْهُ فَجَعَلَتْهُ أَنْكَاثًا.

Beşinci Mesele: İbn Kuteybe şöyle demiştir: Bu ayet bir önceki ayetle bağlantılıdır. Takdiri şöyledir: 'Antlaşma yaptığınız zaman Allah'ın ahdine vefa gösterin ve pekiştirdikten sonra yeminleri bozmayın! Şayet böyle yaparsanız, bir iplik eğirip onu sağlamlaştıran, sağlamlaştıktan sonra da onu bozup çözülmüş parçalar haline getiren kadın gibi olursunuz.'

ثم قال تَعَالَى: تَتَّخِذُونَ أَيْمانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الدَّخَلُ وَالدَّغَلُ الْغِشُّ وَالْخِيَانَةُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: كُلُّ مَا دَخَلَهُ عَيْبٌ قِيلَ هُوَ مَدْخُولٌ وَفِيهِ دَخَلٌ، وَقَالَ غَيْرُهُ: الدَّخَلُ مَا أُدْخِلَ فِي الشَّيْءِ عَلَى فَسَادٍ.

Sonra Allah Teâlâ: { تَتَّخِذُونَ أَيْمانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ } “Yeminlerinizi aranızda bir fesat aracı kılıyorsunuz” buyurmuştur. Vâhidî şöyle demiştir: Dehal (دَخَل) ve dağal (دَغَل), hile ve hıyanet demektir. Zeccâc şöyle demiştir: İçine kusur giren her şeye 'medhûl' ve 'fîhi dehal' (onda bozukluk/hile var) denir. Başkası ise şöyle demiştir: Dehal, fesat gayesiyle bir şeyin içine sokulan şeydir.

ثم قال: أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبى مِنْ أُمَّةٍ أَرْبَى أَيْ أَكْثَرُ مِنْ رَبَا الشَّيْءُ يَرْبُو إِذَا زَادَ، وَهَذِهِ الزِّيَادَةُ قَدْ تَكُونُ فِي الْعَدَدِ وَفِي الْقُوَّةِ وَفِي الشَّرَفِ. قَالَ مُجَاهِدٌ: كَانُوا يُحَالِفُونَ الْحُلَفَاءَ ثُمَّ يَجِدُونَ مَنْ كَانَ أَعَزَّ مِنْهُمْ وَأَشْرَفَ فَيَنْقُضُونَ حِلْفَ الْأَوَّلِينَ وَيُحَالِفُونَ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ هُمْ أَعَزُّ، فَنَهَاهُمُ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ ذَلِكَ. وَقَوْلُهُ: أَنْ تَكُونَ مَعْنَاهُ أَنَّكُمْ تَتَّخِذُونَ أَيْمَانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ بِسَبَبِ أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ أَرْبَى مِنْ أُمَّةٍ فِي الْعَدَدِ وَالْقُوَّةِ وَالشَّرَفِ.

Sonra: { أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبى مِنْ أُمَّةٍ } “Bir topluluk diğer bir topluluktan daha çok olduğu için” buyurmuştur. Erba (أَرْبَى), yani 'Rabâ'ş-şey'u yerbû' ifadesinden türeyerek 'daha çok' demektir ki bir şey arttığı zaman bu söylenir. Bu fazlalık bazen sayıda, bazen kuvvette, bazen de şerefte olur. Mücâhid şöyle demiştir: Onlar birtakım kimselerle müttefik olurlar, sonra onlardan daha güçlü ve daha şerefli birilerini bulunca öncekilerin ittifakını bozar ve daha güçlü olan bu kimselerle ittifak kurarlardı. Allah Teâlâ onları bundan nehyetti. O'nun: { أَنْ تَكُونَ } buyruğunun manası: 'Siz, bir topluluk sayı, kuvvet ve şeref bakımından diğer bir topluluktan daha üstün olduğu gerekçesiyle yeminlerinizi aranızda bir fesat aracı kılıyorsunuz' demektir.

فَقَوْلُهُ: تَتَّخِذُونَ أَيْمانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ اسْتِفْهَامٌ عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ، وَالْمَعْنَى: أَتَتَّخِذُونَ أَيْمَانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ بِسَبَبِ أَنَّ أُمَّةً أَزْيَدُ فِي الْقُوَّةِ وَالْكَثْرَةِ مِنْ أُمَّةٍ أُخْرَى.

Dolayısıyla O'nun: { تَتَّخِذُونَ أَيْمانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ } buyruğu inkâr yollu bir istifhamdır (sorudur). Manası ise: 'Bir topluluk kuvvet ve çokluk bakımından diğer bir topluluktan daha fazla olduğu için mi yeminlerinizi aranızda bir fesat aracı kılıyorsunuz?' demektir.

ثم قال تَعَالَى: إِنَّما يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِهِ أَيْ بِمَا يَأْمُرُكُمْ وَيَنْهَاكُمْ، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ: وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ مَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ فَيَتَمَيَّزُ الْمُحِقُّ مِنَ الْمُبْطِلِ بِمَا يَظْهَرُ مِنْ دَرَجَاتِ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّما يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِهِ } “Allah sizi bununla imtihan ediyor” yani size emrettiği ve nehyettiği şeylerle buyurmuştur. Emir ve nehiyden daha önce bahsedilmişti. { وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ مَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ } “Kıyamet günü, hakkında ihtilaf ettiğiniz şeyleri size muhakkak açıklayacaktır” buyurmuştur ki sevap ve ceza derecelerinden açığa çıkanlarla haklı olan, batıl olandan ayırt edilecektir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة النحل (١٦) : آية ٩٣]

[Nahl Suresi (16), Ayet 93]

وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَلكِنْ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَلَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٣)

{ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَلكِنْ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَلَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٣) } “Eğer Allah dileseydi sizi elbette tek bir ümmet yapardı; fakat O, dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletir. Yaptıklarınızdan mutlaka sorguya çekileceksiniz.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا كَلَّفَ الْقَوْمَ بِالْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ وَتَحْرِيمِ نَقْضِهِ، أَتْبَعَهُ بِبَيَانِ أَنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَجْمَعَهُمْ عَلَى هَذَا الْوَفَاءِ وَعَلَى سَائِرِ أَبْوَابِ الْإِيمَانِ، وَلَكِنَّهُ سُبْحَانَهُ بِحُكْمِ الْإِلَهِيَّةِ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ. أَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ: فَإِنَّهُمْ حَمَلُوا ذَلِكَ عَلَى الْإِلْجَاءِ، أَيْ لَوْ أَرَادَ أَنْ يُلْجِئَهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ أَوْ إِلَى الْكُفْرِ لَقَدَرَ عَلَيْهِ، إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ يُبْطِلُ التَّكْلِيفَ، فَلَا جَرَمَ مَا أَلْجَأَهُمْ إِلَيْهِ وَفَوَّضَ الْأَمْرَ إِلَى اخْتِيَارِهِمْ فِي هَذِهِ التَّكَالِيفِ، وَأَمَّا قَوْلُ أَصْحَابِنَا فِيهِ فَهُوَ ظَاهِرٌ، وَهَذِهِ الْمُنَاظَرَةُ قَدْ تَكَرَّرَتْ مرارا كثيرة،

Bil ki Allah Teâlâ o topluluğu ahde vefa göstermekle mükellef kılıp ahdi bozmayı haram kıldıktan sonra, bunun peşinden Teâlâ'nın onları bu vefa ve diğer bütün iman kapıları üzerinde birleştirmeye kadir olduğunu, lakin ilahlık hükmü gereği dilediğini saptırıp dilediğini de doğru yola ilettiğini beyan etmiştir. Mutezile'ye gelince, onlar bunu ilcâya (zorlamaya) hamletmişlerdir; yani: 'Şayet onları imana veya inkâra zorlamak isteseydi buna güç yetirirdi; ancak bu durum teklifi geçersiz kılardı. Bu sebeple onları buna zorlamamış, bu teklifler hususunda işi onların ihtiyarına (seçimine) bırakmıştır' demişlerdir. Ashabımızın (Ehl-i Sünnet'in) bu konudaki görüşü ise açıktır ve bu münazara defalarca tekrarlanmıştır.

وروى الواحدي أن عزيزا قَالَ: يَا رَبِّ خَلَقْتَ الْخَلْقَ فَتُضِلُّ مَنْ تشاء وتهدي من تشاء، فقال: يا عزير أَعْرِضْ عَنْ هَذَا، فَأَعَادَهُ ثَانِيًا. فَقَالَ: أَعْرِضْ عَنْ هَذَا، فَأَعَادَهُ ثَالِثًا، فَقَالَ: أَعْرِضْ عَنْ هَذَا وَإِلَّا مَحَوْتُ اسْمَكَ مِنَ النُّبُوَّةِ.

Vâhidî'nin rivayet ettiğine göre Üzeyr şöyle demiştir: 'Ey Rabbim! Mahlûkatı yarattın, sonra dilediğini saptırıyor, dilediğini de doğru yola iletiyorsun.' Bunun üzerine [Allah]: 'Ey Üzeyr! Bundan vazgeç!' buyurdu. Üzeyr ikinci kez tekrarladı; [Allah]: 'Bundan vazgeç!' buyurdu. Üzeyr üçüncü kez tekrarlayınca: 'Bundan vazgeç, yoksa ismini peygamberlikten silerim!' buyurdu.

قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ الْمَشِيئَةِ مَشِيئَةُ الْإِلْجَاءِ، أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ بعده: وَلَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ فَلَوْ كَانَتْ أَعْمَالُ الْعِبَادِ بِخَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى لَكَانَ سُؤَالُهُمْ عَنْهَا عَبَثًا، وَالْجَوَابُ عَنْهُ قَدْ سَبَقَ مِرَارًا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Mutezile şöyle demiştir: Bu meşietten (dilemeden) maksadın ilcâ (zorlama) meşieti olduğuna delalet eden hususlardan biri de, Teâlâ'nın bundan sonra: { وَلَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Yaptıklarınızdan mutlaka sorguya çekileceksiniz” buyurmuş olmasıdır. Zira kulların fiilleri Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla olsaydı, onlardan sorguya çekilmeleri abes olurdu. Buna verilen cevap ise daha önce defalarca geçmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة النحل (١٦) : الآيات ٩٤ الى ٩٧]

[Nahl Suresi (16), Ayetler 94-97]

وَلا تَتَّخِذُوا أَيْمانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها وَتَذُوقُوا السُّوءَ بِما صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَلَكُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (٩٤) وَلا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلاً إِنَّما عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٩٥) مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٩٦) مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٩٧)

{ وَلا تَتَّخِذُوا أَيْمانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها وَتَذُوقُوا السُّوءَ بِما صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَلَكُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (٩٤) وَلا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلاً إِنَّما عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٩٥) مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٩٦) مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٩٧) } “Yeminlerinizi aranızda bir fesat aracı kılmayın; sonra bir ayak, sağlam bastıktan sonra kayıverir ve Allah yolundan alıkoymanız sebebiyle kötülüğü tadarsınız; sizin için büyük bir azap da olur. (94) Allah'ın ahdini az bir karşılıkla değiştirmeyin. Eğer bilirseniz, şüphesiz Allah katında olan sizin için daha hayırlıdır. (95) Sizin yanınızdaki tükenir, Allah'ın katındaki ise kalıcıdır. Sabredenlerin mükâfatını, yaptıklarının en güzeliyle mutlaka vereceğiz. (96) Erkek olsun, kadın olsun kim mümin olarak salih bir amelde bulunursa, ona mutlaka güzel bir hayat yaşatırız ve onların mükâfatını, yaptıklarının en güzeliyle mutlaka veririz. (97)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَذَّرَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى عَنْ نَقْضِ الْعُهُودِ وَالْأَيْمَانِ عَلَى الْإِطْلَاقِ، حَذَّرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: وَلا تَتَّخِذُوا أَيْمانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ التَّحْذِيرَ عَنْ نَقْضِ مُطْلَقِ الْأَيْمَانِ، وَإِلَّا لَزِمَ التَّكْرِيرُ الْخَالِي عَنِ الْفَائِدَةِ فِي مَوْضِعٍ وَاحِدٍ، بَلِ الْمُرَادُ نَهْيُ أُولَئِكَ الْأَقْوَامِ الْمُخَاطَبِينَ بِهَذَا الْخِطَابِ عَنْ نَقْضِ أَيْمَانٍ مَخْصُوصَةٍ أَقْدَمُوا عَلَيْهَا، فَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ نَهْيُ الَّذِينَ بَايَعُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنِ نَقْضِ عَهْدِهِ، لِأَنَّ هَذَا الوعيد وهو قَوْلُهُ: فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها لَا يَلِيقُ بِنَقْضِ عَهْدٍ قَبْلَهُ، وَإِنَّمَا يَلِيقُ بِنَقْضِ عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ على الْإِيمَانِ بِهِ وَشَرَائِعِهِ. وَقَوْلُهُ: فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها مَثَلٌ يُذْكَرُ لِكُلِّ مَنْ وَقَعَ فِي بَلَاءٍ بَعْدَ عَافِيَةٍ، وَمِحْنَةٍ بَعْدَ نِعْمَةٍ، فَإِنَّ مَنْ نَقَضَ عَهْدَ الْإِسْلَامِ فَقَدْ سَقَطَ عَنِ الدَّرَجَاتِ الْعَالِيَةِ وَوَقَعَ فِي مِثْلِ هَذِهِ الضَّلَالَةِ، وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَذُوقُوا السُّوءَ أَيِ الْعَذَابَ: بِما صَدَدْتُمْ أَيْ بِصَدِّكُمْ: عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَلَكُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ أَيْ ذَلِكَ السُّوءُ الَّذِي تَذُوقُونَهُ سُوءٌ عَظِيمٌ وَعِقَابٌ شَدِيدٌ، / ثُمَّ أَكَّدَ هَذَا التَّحْذِيرَ فَقَالَ:

Bil ki Allah Teâlâ önceki ayette mutlak olarak ahitleri ve yeminleri bozmaktan sakındırdıktan sonra bu ayette de sakındırmış ve: { وَلا تَتَّخِذُوا أَيْمانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ } “Yeminlerinizi aranızda bir fesat aracı kılmayın” buyurmuştur. Bundan maksat mutlak yeminleri bozmaktan sakındırmak değildir; aksi takdirde aynı yerde faydasız bir tekrar gerekirdi. Bilakis maksat, kendilerine hitap edilen bu toplulukları, giriştikleri özel yeminleri bozmaktan nehyetmektir. Bu manadan ötürü müfessirler şöyle demişlerdir: Bu ayetten maksat, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e biat edenleri onun ahdini bozmaktan nehyetmektir. Çünkü: { فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها } “Sonra bir ayak, sağlam bastıktan sonra kayıverir” buyruğundaki bu tehdit, ondan önceki bir ahdin bozulmasına uygun düşmez; ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, ona ve şeriatına iman etmeye dair verilen ahdin bozulmasına uygun düşer. O'nun: { فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها } buyruğu, afiyetten sonra belaya, nimetten sonra mihnete düşen herkes için zikredilen bir meseldir. Çünkü İslam ahdini bozan kimse yüksek derecelerden düşmüş ve böylesi bir dalalete yuvarlanmış olur. Buna Allah Teâlâ'nın: { وَتَذُوقُوا السُّوءَ } “Kötülüğü tadarsınız” yani azabı; { بِما صَدَدْتُمْ } “Alıkoymanız sebebiyle” yani engellemeniz sebebiyle; { عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَلَكُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } “Allah yolundan ve sizin için büyük bir azap da olur” buyruğu delalet eder. Yani tadacağınız o kötülük büyük bir kötülük ve şiddetli bir cezadır. Sonra bu sakındırmayı pekiştirmiş ve şöyle buyurmuştur:

وَلا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلًا يُرِيدُ عَرَضَ الدُّنْيَا وَإِنْ كَانَ كَثِيرًا، إِلَّا أَنَّ مَا عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ، يَعْنِي أَنَّكُمْ وَإِنْ وَجَدْتُمْ عَلَى نَقْضِ عَهْدِ الْإِسْلَامِ خَيْرًا مِنْ خَيْرَاتِ الدُّنْيَا، فَلَا تَلْتَفِتُوا إِلَيْهِ، لِأَنَّ الَّذِي أَعَدَّهُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى الْبَقَاءِ عَلَى الْإِسْلَامِ خَيْرٌ وَأَفْضَلُ وَأَكْمَلُ مِمَّا يَجِدُونَهُ فِي الدُّنْيَا عَلَى نَقْضِ عَهْدِ الْإِسْلَامِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ التَّفَاوُتَ بَيْنَ خَيْرَاتِ الدُّنْيَا وَبَيْنَ خَيْرَاتِ الْآخِرَةِ، ثُمَّ ذَكَرَ الدَّلِيلَ الْقَاطِعَ عَلَى أَنَّ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِمَّا يَجِدُونَهُ مِنْ طَيِّبَاتِ الدُّنْيَا فَقَالَ: مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ وَفِيهِ بَحْثَانِ:

{ وَلا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلًا } “Allah'ın ahdini az bir karşılıkla değiştirmeyin”; ne kadar çok olsa da dünya metaını kastetmektedir; { إِنَّما عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Eğer bilirseniz, şüphesiz Allah katında olan sizin için daha hayırlıdır”. Yani şayet İslam ahdini bozma karşılığında dünya nimetlerinden bir hayır elde etseniz bile ona iltifat etmeyin; çünkü Allah Teâlâ'nın İslam üzere sebat etmeye karşılık hazırladığı şey, şayet dünya nimetleri ile ahiret nimetleri arasındaki farkı biliyorsanız, İslam ahdini bozmakla dünyada elde edecekleri şeyden daha hayırlı, daha üstün ve daha mükemmeldir. Sonra Allah katındakinin, onların dünyadaki güzelliklerden elde ettikleri şeyden daha hayırlı olduğuna dair kesin delili zikretmiş ve: { مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ } “Sizin yanınızdaki tükenir, Allah'ın katındaki ise kalıcıdır” buyurmuştur. Bunda iki inceleme vardır:

البحث الْأَوَّلُ: الْحِسُّ شَاهِدٌ بِأَنَّ خَيْرَاتِ الدُّنْيَا مُنْقَطِعَةٌ، وَالْعَقْلُ دَلَّ عَلَى أَنَّ خَيْرَاتِ الْآخِرَةِ بَاقِيَةٌ، وَالْبَاقِي خَيْرٌ مِنَ الْمُنْقَطِعِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ هَذَا الْمُنْقَطِعَ إِمَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ كَانَ خَيْرًا عَالِيًا شَرِيفًا أَوْ كَانَ خَيْرًا دَنِيًّا خَسِيسًا، فَإِنْ قُلْنَا: إِنَّهُ كَانَ خَيْرًا عَالِيًا شَرِيفًا فَالْعِلْمُ بِأَنَّهُ سَيَنْقَطِعُ يَجْعَلُهُ مُنَغَّصًا حَالَ حُصُولِهِ، وَأَمَّا حَالَ حُصُولِ ذَلِكَ الِانْقِطَاعِ فَإِنَّهَا تَعْظُمُ الْحَسْرَةُ وَالْحُزْنُ، وَكَوْنُ تِلْكَ النِّعْمَةِ الْعَالِيَةِ الشَّرِيفَةِ كَذَلِكَ يُنَغِّصُ فِيهَا وَيُقَلِّلُ مَرْتَبَتَهَا وَتَفْتُرُ الرَّغْبَةُ فِيهَا، وَأَمَّا إِنْ قُلْنَا: إِنَّ تِلْكَ النِّعْمَةَ الْمُنْقَطِعَةَ كَانَتْ مِنَ الْخَيْرَاتِ الْخَسِيسَةِ فَهَمُّنَا مِنَ الظَّاهِرِ أَنَّ ذَلِكَ الْخَيْرَ الدَّائِمَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ أَفْضَلَ مِنْ ذَلِكَ الْخَيْرِ الْمُنْقَطِعِ، فَثَبَتَ بِهَذَا أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ بُرْهَانٌ قَاطِعٌ عَلَى أَنَّ خَيْرَاتِ الْآخِرَةِ أَفْضَلُ مِنْ خَيْرَاتِ الدُّنْيَا.

Birinci İnceleme: Duyu organları dünya nimetlerinin kesintiye uğradığına şahittir; akıl ise ahiret nimetlerinin baki olduğuna delalet etmiştir. Baki olan ise kesintiye uğrayandan daha hayırlıdır. Bunun delili şudur: Kesintiye uğrayan bu şeyin ya yüce ve şerefli bir hayır olduğu veya alçak ve değersiz bir hayır olduğu söylenecektir. Şayet onun yüce ve şerefli bir hayır olduğunu söylersek, onun kesintiye uğrayacağını bilmek, elde edildiği anda onu kederli kılar; o kesintinin gerçekleştiği anda ise hasret ve hüzün büyür. O yüce ve şerefli nimetin böyle olması onu kederli kılar, mertebesini düşürür ve ona duyulan rağbeti azaltır. Şayet o kesintiye uğrayan nimetin değersiz hayırlardan olduğunu söylersek, zihnimiz açıkça anlar ki o daimi hayrın bu kesintiye uğrayan hayırdan daha üstün olması zorunludur. Böylece Allah Teâlâ'nın: { مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ } “Sizin yanınızdaki tükenir, Allah'ın katındaki ise kalıcıdır” buyruğunun, ahiret hayırlarının dünya hayırlarından daha üstün olduğuna dair kesin bir delil olduğu sabit olmuştur.

البحث الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: وَما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ نَعِيمَ أَهْلِ الْجَنَّةِ بَاقٍ لَا يَنْقَطِعُ. وَقَالَ جَهْمُ بْنُ صَفْوَانَ: إِنَّهُ مُنْقَطِعٌ وَالْآيَةُ حُجَّةٌ عَلَيْهِ.

İkinci İnceleme: O'nun: { وَما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ } “Allah'ın katındaki ise kalıcıdır” buyruğu, cennet ehlinin nimetinin kalıcı olduğuna ve kesintiye uğramayacağına delalet eder. Cehd b. Safvân ise onun kesintiye uğrayacağını söylemiştir; ayet onun aleyhine bir hüccettir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا آمَنَ بِاللَّهِ فَقَدِ الْتَزَمَ شَرَائِعَ الْإِسْلَامِ وَالْإِيمَانِ، وَحِينَئِذٍ يَجِبُ عَلَيْهِ أَمْرَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَصْبِرَ عَلَى ذَلِكَ الِالْتِزَامِ وَأَنْ لَا يَرْجِعَ عَنْهُ وَأَنْ لَا يَنْقُضَهُ بَعْدَ ثُبُوتِهِ، وَالثَّانِي: أَنْ يَأْتِيَ بِكُلِّ مَا هُوَ مِنْ شَرَائِعِ الْإِسْلَامِ وَلَوَازِمِهِ.

Bil ki mümin, Allah'a iman ettiğinde İslam ve imanın hükümlerini yüklenmiş olur. Bu durumda ona iki şey vacip olur: Birincisi: Bu yükümlülüğe sabretmek, ondan dönmemek ve sabit olduktan sonra onu bozmamaktır. İkincisi: İslam'ın hükümlerinden ve gereklerinden olan her şeyi yerine getirmektir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى رَغَّبَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الْقِسْمِ الْأَوَّلِ وَهُوَ الصَّبْرُ عَلَى مَا الْتَزَمُوهُ، فقال:

Bunu anladığında şöyle deriz: Allah Teâlâ müminleri birinci kısma, yani üzerlerine aldıkları yükümlülüğe sabretmeye teşvik etmiş ve şöyle buyurmuştur:

وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أَيْ عَلَى مَا الْتَزَمُوهُ مِنْ شَرَائِعِ الْإِسْلَامِ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ أَيْ يَجْزِيهِمْ عَلَى أَحْسَنِ أَعْمَالِهِمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُؤْمِنَ قَدْ يَأْتِي بِالْمُبَاحَاتِ وَبِالْمَنْدُوبَاتِ وَبِالْوَاجِبَاتِ وَلَا شَكَّ أَنَّهُ عَلَى فِعْلِ الْمَنْدُوبَاتِ وَالْوَاجِبَاتِ يُثَابُ لَا عَلَى فِعْلِ الْمُبَاحَاتِ، فَلِهَذَا قَالَ: وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى رَغَّبَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الْقِسْمِ الثَّانِي وَهُوَ الْإِتْيَانُ بِكُلِّ مَا كَانَ مِنْ شَرَائِعِ الْإِسْلَامِ فَقَالَ:

{ وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا } “Sabredenlerin mükâfatını mutlaka vereceğiz”, yani İslam hükümlerinden yüklendikleri şeylere sabredenlerin; { بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Yaptıklarının en güzeliyle”, yani onları amellerinin en güzeliyle mükâfatlandıracaktır. Çünkü mümin bazen mubahları, bazen mendupları, bazen de vacipleri işler. Şüphe yok ki o, mubahları işlemesinden ötürü değil, mendupları ve vacipleri işlemesinden ötürü sevap kazanır. Bundan dolayı: { وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Sabredenlerin mükâfatını, yaptıklarının en güzeliyle mutlaka vereceğiz” buyurmuştur. Sonra Allah Teâlâ müminleri ikinci kısma, yani İslam hükümlerinden olan her şeyi yerine getirmeye teşvik etmiş ve şöyle buyurmuştur:

مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ وَفِي الْآيَةِ سُؤَالَاتٌ:

{ مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Erkek olsun, kadın olsun kim mümin olarak salih bir amelde bulunursa, ona mutlaka güzel bir hayat yaşatırız ve onların mükâfatını, yaptıklarının en güzeliyle mutlaka veririz.” Ayette birtakım sorular vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لَفْظَةُ «مَنْ» فِي قَوْلِهِ: مَنْ عَمِلَ صالِحاً تُفِيدُ الْعُمُومَ فَمَا الْفَائِدَةُ فِي ذِكْرِ الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى؟

Birinci Soru: O'nun: { مَنْ عَمِلَ صالِحاً } “Kim salih bir amelde bulunursa” buyruğundaki 'men' (مَنْ) lafzı umum (genellik) ifade eder. O halde erkek ve kadının zikredilmesindeki fayda nedir?

وَالْجَوَابُ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ لِلْوَعْدِ بِالْخَيْرَاتِ وَالْمُبَالَغَةُ فِي تَقْرِيرِ الْوَعْدِ مِنْ أَعْظَمِ دَلَائِلِ الْكَرَمِ وَالرَّحْمَةِ إِثْبَاتًا لِلتَّأْكِيدِ وَإِزَالَةً لِوَهْمِ التَّخْصِيصِ.

Cevap: Bu ayet hayırları vadetmek içindir; vaadi pekiştirmede mübalağa göstermek ise teyidi sabit kılmak ve tahsis (özele indirgeme) vehmini ortadan kaldırmak suretiyle kerem ve rahmetin en büyük delillerindendir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: هَلْ تَدُلُّ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ مُغَايِرٌ لِلْعَمَلِ الصَّالِحِ؟

İkinci Soru: Bu ayet imanın salih amelden farklı olduğuna delalet eder mi?

وَالْجَوَابُ: نَعَمْ لِأَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ الْإِيمَانَ شَرْطًا فِي كَوْنِ الْعَمَلِ الصَّالِحِ مُوجِبًا لِلثَّوَابِ. وَشَرْطُ الشَّيْءِ مُغَايِرٌ لِذَلِكَ الشَّيْءِ.

Cevap: Evet; çünkü Teâlâ, salih amelin sevabı gerektirmesinde imanı şart kılmıştır. Bir şeyin şartı ise o şeyden başkadır.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنَّ الْعَمَلَ الصَّالِحَ إِنَّمَا يُفِيدُ الْأَثَرَ بِشَرْطِ الْإِيمَانِ، فَظَاهِرُ قَوْلِهِ: فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعَمَلَ الصَّالِحَ يُفِيدُ الْأَثَرَ سَوَاءٌ كَانَ مَعَ الْإِيمَانِ أَوْ كَانَ مَعَ عَدَمِهِ.

Üçüncü Soru: Ayetin zahiri, salih amelin ancak iman şartıyla tesir sağlayacağını gerektirmektedir. Oysa O'nun: { فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ } “Artık kim zerre ağırlığınca bir hayır işlerse onu görür” buyruğunun zahiri, salih amelin ister imanla beraber olsun ister imansız olsun tesir sağlayacağına delalet etmektedir.

وَالْجَوَابُ: أَنَّ إِفَادَةَ الْعَمَلِ الصَّالِحِ لِلْحَيَاةِ الطَّيِّبَةِ مَشْرُوطٌ بِالْإِيمَانِ، أَمَّا إِفَادَتُهُ لِأَثَرٍ غَيْرِ هَذِهِ الْحَيَاةِ الطَّيِّبَةِ وَهُوَ تَخْفِيفُ الْعِقَابِ فَإِنَّهُ لَا يَتَوَقَّفُ عَلَى الْإِيمَانِ.

Cevap: Salih amelin güzel bir hayat sağlaması imana bağlıdır. Ancak bu güzel hayatın dışındaki bir tesiri sağlaması, yani azabı hafifletmesi ise imana bağlı değildir.

السُّؤَالُ الرَّابِعُ: هَذِهِ الْحَيَاةُ الطَّيِّبَةُ تَحْصُلُ فِي الدُّنْيَا أَوْ فِي الْقَبْرِ أَوْ فِي الْآخِرَةِ.

Dördüncü Soru: Bu güzel hayat dünyada mı, kabirde mi, yoksa ahirette mi gerçekleşir?

وَالْجَوَابُ فِيهِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ:

Cevap: Bu hususta üç görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: قَالَ الْقَاضِي: الْأَقْرَبُ أَنَّهَا تَحْصُلُ فِي الدُّنْيَا بِدَلِيلِ أَنَّهُ تَعَالَى أَعْقَبَهُ بِقَوْلِهِ: وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ وَلَا شُبْهَةَ فِي أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ مَا يَكُونُ فِي الْآخِرَةِ.

Birinci Görüş: Kadı şöyle demiştir: Teâlâ'nın bunun ardından: { وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Ve onların mükâfatını, yaptıklarının en güzeliyle mutlaka veririz” buyurmuş olması deliliyle, en yakın ihtimal onun dünyada gerçekleşmesidir. Bundan maksadın ahirette olacak şey olduğunda ise şüphe yoktur.

وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْحَيَاةِ الطَّيِّبَةِ مَا يَحْصُلُ فِي الْآخِرَةِ، ثُمَّ إِنَّهُ مَعَ ذَلِكَ وَعَدَهُمُ اللَّهُ عَلَى أَنَّهُ إِنَّمَا يَجْزِيهِمْ عَلَى مَا هُوَ أَحْسَنُ أَعْمَالِهِمْ فَهَذَا لَا امْتِنَاعَ فِيهِ.

Bir kimse şöyle diyebilir: Güzel hayattan maksadın ahirette gerçekleşecek şey olması uzak bir ihtimal değildir. Sonra bununla birlikte Allah onlara, kendilerini ancak amellerinin en güzeliyle mükâfatlandıracağını vadetmiştir; bunda hiçbir imkânsızlık yoktur.

فَإِنْ قِيلَ: بِتَقْدِيرِ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْحَيَاةُ الطَّيِّبَةُ إِنَّمَا تَحْصُلُ فِي الدُّنْيَا فَمَا هِيَ؟

Eğer bu güzel hayatın ancak dünyada gerçekleştiği varsayılırsa, bu nedir? denilirse,

وَالْجَوَابُ: ذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا قِيلَ: هُوَ الرِّزْقُ الْحَلَالُ الطَّيِّبُ، وَقِيلَ: عِبَادَةُ اللَّهِ مَعَ أَكْلِ الْحَلَالِ، وَقِيلَ:

Cevap: Bu hususta birtakım vecihler zikretmişlerdir: Denildi ki: O, helal ve temiz rızıktır. Denildi ki: Helal yemekle birlikte Allah'a ibadet etmektir. Denildi ki:

الْقَنَاعَةُ، وَقِيلَ: رِزْقُ يَوْمٍ بِيَوْمٍ

Kanaattir. Denildi ki: Günü gününe rızıktır.

كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يَقُولُ فِي دُعَائِهِ: «قَنِّعْنِي بِمَا رَزَقْتَنِي»

Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem duasında şöyle derdi: “Beni bana rızık olarak verdiğin şeye kanaatkâr kıl.”

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ كَانَ يَدْعُو: «اللَّهُمَّ اجْعَلْ رِزْقَ آلِ مُحَمَّدٍ كَفَافًا»

Ebû Hüreyre'den nakledildiğine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle dua ederdi: “Allah'ım! Muhammed ailesinin rızkını yetecek kadar kıl.”

قَالَ الْوَاحِدِيُّ وَقَوْلُ من يقول: إن الْقَنَاعَةُ حَسَنٌ مُخْتَارٌ لِأَنَّهُ لَا يَطِيبُ عَيْشُ أَحَدٍ فِي الدُّنْيَا إِلَّا عَيْشَ الْقَانِعِ وَأَمَّا الْحَرِيصُ فَإِنَّهُ يَكُونُ أَبَدًا فِي الْكَدِّ وَالْعَنَاءِ.

Vâhidî şöyle demiştir: 'O kanaattir' diyen kimsenin sözü güzel ve tercih edilendir; çünkü dünyada hiç kimsenin hayatı kanaatkâr olanın hayatı kadar güzel olamaz. Hırslı kimseye gelince, o daima meşakkat ve sıkıntı içindedir.

وَاعْلَمْ أَنَّ عَيْشَ الْمُؤْمِنِ فِي الدَّنْيَا أَطْيَبُ مِنْ عَيْشِ الْكَافِرِ لِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَمَّا عَرَفَ أَنَّ رِزْقَهُ إِنَّمَا حَصَلَ

Bil ki müminin dünyadaki hayatı, birtakım yönlerden kâfirin hayatından daha hoştur: Birincisi: O, rızkının ancak Allah Teâlâ'nın takdiriyle gerçekleştiğini bildiği,

بِتَدْبِيرِ اللَّهِ تَعَالَى، وَعَرَفَ أَنَّهُ تَعَالَى مُحْسِنٌ كَرِيمٌ لَا يَفْعَلُ إِلَّا الصَّوَابَ كَانَ رَاضِيًا/ بِكُلِّ مَا قَضَاهُ وَقَدَّرَهُ، وَعَلِمَ أَنَّ مَصْلَحَتَهُ فِي ذَلِكَ، أَمَّا الْجَاهِلُ فَلَا يَعْرِفُ هَذِهِ الْأُصُولَ فَكَانَ أَبَدًا فِي الْحُزْنِ وَالشَّقَاءِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمُؤْمِنَ أَبَدًا يَسْتَحْضِرُ فِي عَقْلِهِ أَنْوَاعَ الْمَصَائِبِ وَالْمِحَنِ وَيُقَدِّرُ وُقُوعَهَا وَعَلَى تَقْدِيرِ وُقُوعِهَا يَرْضَى بِهَا، لِأَنَّ الرِّضَا بِقَضَاءِ اللَّهِ تَعَالَى وَاجِبٌ، فَعِنْدَ وُقُوعِهَا لَا يَسْتَعْظِمُهَا بِخِلَافِ الْجَاهِلِ فَإِنَّهُ يَكُونُ غَافِلًا عَنْ تِلْكَ الْمَعَارِفِ، فَعِنْدَ وُقُوعِ الْمَصَائِبِ يَعْظُمُ تَأْثِيرُهَا فِي قَلْبِهِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ قَلْبَ الْمُؤْمِنِ مُنْشَرِحٌ بِنُورِ مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَالْقَلْبُ إِذَا كَانَ مَمْلُوءًا مِنْ هَذِهِ الْمَعَارِفِ لَمْ يَتَّسِعْ لِلْأَحْزَانِ الْوَاقِعَةِ بِسَبَبِ أَحْوَالِ الدُّنْيَا، أَمَّا قَلْبُ الْجَاهِلِ فَإِنَّهُ خَالٍ عَنْ مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى فَلَا جَرَمَ يَصِيرُ مَمْلُوءًا مِنَ الْأَحْزَانِ الْوَاقِعَةِ بِسَبَبِ مَصَائِبِ الدُّنْيَا. وَرَابِعُهَا: أَنَّ الْمُؤْمِنَ عَارِفٌ بِأَنَّ خَيْرَاتِ الْحَيَاةِ الْجُسْمَانِيَّةِ خَسِيسَةٌ فَلَا يَعْظُمُ فَرَحُهُ بِوِجْدَانِهَا وَغَمُّهُ بِفُقْدَانِهَا، أَمَّا الْجَاهِلُ فَإِنَّهُ لَا يَعْرِفُ سَعَادَةً أُخْرَى تُغَايِرُهَا فَلَا جَرَمَ يَعْظُمُ فَرَحُهُ بِوِجْدَانِهَا وَغَمُّهُ بِفُقْدَانِهَا. وَخَامِسُهَا: أَنَّ الْمُؤْمِنَ يَعْلَمُ أَنَّ خَيْرَاتِ الدُّنْيَا وَاجِبَةُ التَّغَيُّرِ سَرِيعَةُ التَّقَلُّبِ فَلَوْلَا تَغَيُّرُهَا وَانْقِلَابُهَا لَمْ تَصِلْ مِنْ غَيْرِهِ إِلَيْهِ.

O'nun ihsan sahibi, cömert olduğunu ve sadece doğru olanı yaptığını bildiği için, O'nun hükmettiği ve takdir ettiği her şeye razı olur ve maslahatının bunda olduğunu bilir. Cahil ise bu esasları bilmez; dolayısıyla daima hüzün ve şekavet içindedir. İkincisi: Mümin aklında musibet ve mihnet türlerini daima hazır tutar, onların gerçekleşebileceğini düşünür ve vuku bulmaları halinde de buna razı olur; çünkü Allah Teâlâ'nın kazasına rıza göstermek vaciptir. Dolayısıyla bunlar vuku bulduğunda onları gözünde büyütmez. Cahil ise böyle değildir; zira o, bu marifetlerden gafildir. Bu sebeple musibetler vuku bulduğunda kalbindeki tesiri büyük olur. Üçüncüsü: Müminin kalbi Allah Teâlâ'yı tanıma nuruyla inşirah bulmuştur; kalp bu marifetlerle dolu olduğunda ise dünya halleri sebebiyle vuku bulan hüzünlere yer kalmaz. Cahilin kalbi ise Allah Teâlâ'yı tanımaktan uzaktır; bu sebeple dünya musibetleri yüzünden oluşan hüzünlerle doluverir. Dördüncüsü: Mümin bedensel hayata ait nimetlerin değersiz olduğunu bilir; bu yüzden onları elde ettiğinde sevinci, kaybettiğinde ise üzüntüsü aşırı olmaz. Cahil ise bundan başka bir mutluluk bilmez; bu sebeple onları elde ettiğinde sevinci, kaybettiğinde ise üzüntüsü pek büyük olur. Beşincisi: Mümin bilir ki dünya nimetlerinin değişmesi zorunludur ve onlar hızla el değiştirir; şayet onların değişmesi ve dönüşmesi olmasaydı, başkasından kendisine ulaşmazdı.

وَاعْلَمْ أَنَّ مَا كَانَ وَاجِبَ التَّغَيُّرِ فَإِنَّهُ عِنْدَ وُصُولِهِ إِلَيْهِ لَا تَنْقَلِبُ حَقِيقَتُهُ وَلَا تَتَبَدَّلُ مَاهِيَّتُهُ، فَعِنْدَ وُصُولِهِ إِلَيْهِ يَكُونُ أَيْضًا وَاجِبَ التَّغَيُّرِ، فَعِنْدَ ذَلِكَ لَا يَطْبَعُ الْعَاقِلُ قَلْبَهُ عَلَيْهِ وَلَا يُقِيمُ لَهُ فِي قَلْبِهِ وَزْنًا بِخِلَافِ الْجَاهِلِ فَإِنَّهُ يَكُونُ غَافِلًا عَنْ هَذِهِ الْمَعَارِفِ فَيَطْبَعُ قَلْبَهُ عَلَيْهَا وَيُعَانِقُهَا مُعَانَقَةَ الْعَاشِقِ لِمَعْشُوقِهِ فَعِنْدَ فَوْتِهِ وَزَوَالِهِ يَحْتَرِقُ قَلْبُهُ وَيَعْظُمُ الْبَلَاءُ عِنْدَهُ، فَهَذِهِ وُجُوهٌ كَافِيَةٌ فِي بَيَانِ أَنَّ عَيْشَ الْمُؤْمِنِ الْعَارِفِ أَطْيَبُ مِنْ عَيْشِ الْكَافِرِ هَذَا كُلُّهُ إِذَا فَسَّرْنَا الْحَيَاةَ الطَّيِّبَةَ بِأَنَّهَا فِي الدُّنْيَا.

Bil ki değişmesi zorunlu olan şey kendisine ulaştığında hakikati tersine dönmez ve mahiyeti değişmez; dolayısıyla kendisine ulaştığı anda da değişmesi yine zorunludur. İşte o zaman akıllı kimse kalbini ona bağlamaz ve kalbinde ona bir değer vermez. Cahil ise böyle değildir; zira o, bu marifetlerden gafil olduğu için kalbini ona bağlar ve âşığın maşukuna sarıldığı gibi ona sarılır. Dolayısıyla o elden gidip yok olduğunda kalbi yanar ve uğradığı bela gözünde büyür. İşte bunlar, arif müminin hayatının kâfirin hayatından daha hoş olduğunu beyan etmede yeterli vecihlerdir. Bütün bunlar, güzel hayatı dünyada olmakla tefsir ettiğimiz takdirdedir.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ السُّدِّيِّ إِنَّ هَذِهِ الْحَيَاةَ الطَّيِّبَةَ إِنَّمَا تَحْصُلُ فِي الْقَبْرِ.

İkinci Görüş: Bu Süddî'nin görüşü olup bu güzel hayatın ancak kabirde gerçekleşeceğidir.

وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ إِنَّ هَذِهِ الْحَيَاةَ الطَّيِّبَةَ لَا تَحْصُلُ إِلَّا فِي الْآخِرَةِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قوله تعالى: يَا أَيُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّكَ كادِحٌ إِلى رَبِّكَ كَدْحاً فَمُلاقِيهِ [الِانْشِقَاقِ: ٦] فَبَيَّنَ أَنَّ هَذَا الْكَدْحَ بَاقٍ إِلَى أَنْ يَصِلَ إِلَى رَبِّهِ وَذَلِكَ مَا قُلْنَاهُ، وَأَمَّا بَيَانُ أَنَّ الْحَيَاةَ الطَّيِّبَةَ فِي الْجَنَّةِ فَلِأَنَّهَا حَيَاةٌ بِلَا مَوْتٍ وَغِنًى بِلَا فَقْرٍ، وَصِحَّةٌ بِلَا مَرَضٍ، وَمُلْكٌ بِلَا زَوَالٍ، وَسَعَادَةٌ بِلَا شَقَاءٍ، فَثَبَتَ أَنَّ الْحَيَاةَ الطَّيِّبَةَ لَيْسَتْ إِلَّا تِلْكَ الْحَيَاةَ، ثَمَّ إِنَّهُ تَعَالَى خَتَمَ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ: وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ وقد سبق تفسيره والله أعلم.

Üçüncü Görüş: Bu Hasan ve Saîd b. Cübeyr'in görüşü olup bu güzel hayatın ancak ahirette gerçekleşeceğidir. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّكَ كادِحٌ إِلى رَبِّكَ كَدْحاً فَمُلاقِيهِ } “Ey insan! Şüphesiz sen Rabbine doğru durmaksızın çabalayıp durmaktasın; sonunda O'na kavuşacaksın” [İnşikâk 6] buyruğudur. Allah, bu çabanın Rabbine ulaşıncaya kadar baki olduğunu beyan etmiştir ki bu bizim söylediğimiz şeydir. Güzel hayatın cennette olduğuna dair beyana gelince; çünkü o ölümsüz bir hayat, fakirliksiz bir zenginlik, hastalıksız bir sıhhat, zevalsiz bir mülk ve şekavetsiz bir saadettir. Böylece güzel hayatın ancak o hayattan ibaret olduğu sabit olmuştur. Sonra Allah Teâlâ ayeti: { وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Ve onların mükâfatını, yaptıklarının en güzeliyle mutlaka veririz” buyruğuyla noktalamıştır. Bunun tefsiri daha önce geçmişti. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة النحل (١٦) : الآيات ٩٨ الى ١٠٠]

[Nahl Suresi (16), Ayetler 98-100]

فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ (٩٨) إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٩٩) إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ (١٠٠)

{ فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ (٩٨) إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٩٩) إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ (١٠٠) } “Kur'an okuduğun zaman, kovulmuş şeytandan Allah'a sığın. (98) Şüphesiz iman edip yalnız Rablerine tevekkül edenler üzerinde onun hiçbir hâkimiyeti yoktur. (99) Onun hâkimiyeti, ancak onu dost edinenler ve onun yüzünden şirk koşanlar üzerindedir. (100)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ: وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلُونَ [النحل: ٩٧] أَرْشَدَ إِلَى الْعَمَلِ الَّذِي بِهِ تَخْلُصُ أَعْمَالُهُ عَنِ الْوَسَاوِسِ فَقَالَ: فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ bu ayetten önce: { وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلُونَ } [Nahl 97] “Ve onların mükâfatını, yaptıklarının en güzeliyle mutlaka veririz” buyurduktan sonra, amellerini vesveselerden arındıracak olan amele rehberlik etmiş ve: { فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ } “Kur'an okuduğun zaman, kovulmuş şeytandan Allah'a sığın” buyurmuştur. Ayette birtakım meseleler vardır:

المسألة الْأُولَى: الشَّيْطَانُ سَاعٍ فِي إِلْقَاءِ الْوَسْوَسَةِ فِي الْقَلْبِ حَتَّى فِي حَقِّ الْأَنْبِيَاءِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ [الْحَجِّ: ٥٢] وَالِاسْتِعَاذَةُ بِاللَّهِ مَانِعَةٌ لِلشَّيْطَانِ مِنْ إِلْقَاءِ الْوَسْوَسَةِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ

Birinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ } “Biz senden önce hiçbir resul ve hiçbir nebi göndermedik ki, o bir şey arzu ettiği zaman şeytan onun arzusuna [vesvese] katmış olmasın” [Hac 52] buyruğu deliliyle şeytan, peygamberler hakkında bile kalbe vesvese atmaya gayret eder. Allah'a sığınmak ise Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ }