Binûn

Nahl Suresi — 11. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

مُبْصِرُونَ

{ مُبْصِرُونَ } “gerçeği görürler.”

[الْأَعْرَافِ: ٢٠١] فَلِهَذَا السَّبَبِ أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى رَسُولَهُ بِالِاسْتِعَاذَةِ عِنْدَ الْقِرَاءَةِ حَتَّى تَبْقَى تِلْكَ الْقِرَاءَةُ مَصُونَةً عَنِ الْوَسْوَسَةِ.

[A'râf 201] İşte bu sebeple Allah Teâlâ, tilavetin vesveseden korunmuş kalması için okuma esnasında Resûlüne [Allah'a] sığınmayı emretmiştir.

المسألة الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ خِطَابٌ لِلرَّسُولِ ﷺ إِلَّا أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ الْكُلُّ، لِأَنَّ الرَّسُولَ لَمَّا كَانَ مُحْتَاجًا إِلَى الِاسْتِعَاذَةِ عِنْدَ الْقِرَاءَةِ فَغَيْرُ الرَّسُولِ أَوْلَى بِهَا.

İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ } “Kur'an okuduğun zaman” buyruğu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir hitaptır; ancak bununla herkes kastedilmektedir. Zira Resûl okuma sırasında istiazeye (Allah'a sığınmaya) muhtaç olduğuna göre, Resûl dışındakiler buna daha çok muhtaçtır.

المسألة الثَّالِثَةُ: الْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ لِلتَّعْقِيبِ فَظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الِاسْتِعَاذَةَ بَعْدَ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ وَإِلَيْهِ ذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَهُوَ قَوْلُ أَبِي هُرَيْرَةَ وَمَالِكٍ وَدَاوُدَ قَالُوا:

Üçüncü Mesele: { فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ } “Allah'a sığın” buyruğundaki fâ harfi ta'kîb (hemen ardındalık) içindir. Dolayısıyla bu ayetin zahiri, istiazenin Kur'an okuduktan sonra yapılacağına delalet eder. Sahabe ve tâbiînden bir topluluk bu görüşe varmıştır. Vâhidî şöyle demiştir: Bu, Ebû Hüreyre, Mâlik ve Dâvûd'un görüşüdür. Onlar şöyle demişlerdir:

وَالْفَائِدَةُ فِيهِ أَنَّهُ إِذَا قَرَأَ الْقُرْآنَ اسْتَحَقَّ بِهِ ثَوَابًا عَظِيمًا، فَإِنْ لَمْ يَأْتِ بِالِاسْتِعَاذَةِ وَقَعَتِ الْوَسْوَسَةُ فِي قَلْبِهِ، وَتِلْكَ الْوَسْوَسَةُ تُحْبِطُ ثَوَابَ الْقِرَاءَةِ أَمَّا إِذَا اسْتَعَاذَ بَعْدَ الْقِرَاءَةِ انْدَفَعَتِ الْوَسَاوِسُ وَبَقِيَ الثَّوَابُ مَصُونًا عَنِ الْإِحْبَاطِ. أَمَّا الْأَكْثَرُونَ مِنْ عُلَمَاءِ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ فَقَدِ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الِاسْتِعَاذَةَ مُقَدَّمَةٌ عَلَى الْقِرَاءَةِ، وَقَالُوا: مَعْنَى الْآيَةِ إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَقْرَأَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ، وَلَيْسَ مَعْنَاهُ اسْتَعِذْ بَعْدَ الْقِرَاءَةِ، وَمِثْلُهُ إِذَا أَكَلْتَ فَقُلْ: بِسْمِ اللَّهِ وَإِذَا سَافَرْتَ فَتَأَهَّبْ، وَنَظِيرُهُ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا [الْمَائِدَةِ: ٦] أَيْ إِذَا أَرَدْتُمُ الْقِيَامَ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا، وَأَيْضًا لَمَّا ثَبَتَ أَنَّ الشَّيْطَانَ أَلْقَى الْوَسْوَسَةَ فِي أَثْنَاءِ قِرَاءَةِ الرَّسُولِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ [الْحَجِّ: ٥٢] وَمِنَ الظَّاهِرِ أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَمَرَ الرَّسُولَ بِالِاسْتِعَاذَةِ عِنْدَ الْقِرَاءَةِ لِدَفْعِ تِلْكَ الْوَسَاوِسِ، فَهَذَا الْمَقْصُودُ إِنَّمَا يَحْصُلُ عِنْدَ تَقْدِيمِ الِاسْتِعَاذَةِ.

Bunun faydası şudur: Kişi Kur'an okuduğu zaman onunla büyük bir sevaba hak kazanır. Şayet istiazede bulunmazsa kalbine vesvese düşer ve bu vesvese okumanın sevabını boşa çıkarır. Okuduktan sonra istiaze ettiğinde ise vesveseler defolur ve sevap boşa çıkmaktan korunmuş kalır. Sahabe ve tâbiîn âlimlerinin çoğunluğu ise istiazenin okumadan önce yapılacağı hususunda ittifak etmişler ve şöyle demişlerdir: Ayetin anlamı; 'Kur'an okumak istediğin zaman sığın' demektir, yoksa 'okuduktan sonra sığın' demek değildir. Bunun bir benzeri; 'Yediğin zaman Bismillâh de' ve 'Yolculuğa çıktığın zaman hazırlık yap' ifadeleridir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا } [Mâide 6] “Namaza kalktığınız zaman yıkayın” yani 'Namaza kalkmak istediğiniz zaman yıkayın' buyruğudur. Ayrıca Allah Teâlâ'nın: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ } [Hac 52] “Biz senden önce hiçbir resul ve hiçbir nebi göndermedik ki, o bir şey arzu ettiği (okuduğu) zaman şeytan onun arzusuna [vesvese] katmış olmasın” buyruğu deliliyle, şeytanın Resûl'ün kıraati esnasında vesvese attığı sabit olduğuna göre ve Allah Teâlâ'nın Resûl'e okuma sırasında sığınmayı ancak bu vesveseleri defetmek için emrettiği açık olduğuna göre, bu maksat ancak istiazenin öne alınmasıyla gerçekleşir.

المسألة الرَّابِعَةُ: مَذْهَبُ عَطَاءٍ: أَنَّهُ تَجِبُ الِاسْتِعَاذَةُ عِنْدَ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ سَوَاءٌ كَانَتِ الْقِرَاءَةُ/ فِي الصَّلَاةِ أَوْ غَيْرِهَا، وَسَائِرُ الْفُقَهَاءِ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ كَذَلِكَ، لِأَنَّهُ لَا خِلَافَ بَيْنَهُمْ أَنَّهُ إِنْ لَمْ يَتَعَوَّذْ قَبْلَ الْقِرَاءَةِ فِي الصَّلَاةِ، فَصَلَاتُهُ مَاضِيَةٌ، وَكَذَلِكَ حَالُ الْقِرَاءَةِ فِي غَيْرِ الصَّلَاةِ لَكِنْ حَالُ الْقِرَاءَةِ فِي الصَّلَاةِ آكَدُ.

Dördüncü Mesele: Atâ'nın mezhebine göre Kur'an okunurken, kıraat ister namazda olsun ister namaz dışında olsun, istiaze vaciptir. Diğer bütün fakihler ise böyle olmadığı hususunda ittifak etmişlerdir; zira namazda kıraatten önce eûzü çekmese bile namazının geçerli olduğu hususunda aralarında ihtilaf yoktur. Namaz dışındaki kıraatin durumu da böyledir, ancak namazdaki kıraat durumu daha kuvvetlidir.

المسألة الْخَامِسَةُ: الْمُرَادُ بِالشَّيْطَانِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قِيلَ إِبْلِيسُ، وَالْأَقْرَبُ أَنَّهُ لِلْجِنْسِ، لِأَنَّ لِجَمِيعِ الْمَرَدَةِ مِنَ الشَّيَاطِينِ حَظًّا فِي الْوَسْوَسَةِ.

Beşinci Mesele: Bu ayette geçen 'şeytan' ile kastedilenin İblis olduğu söylenmiştir; ancak [bunun] cins [ismi] olması daha uygundur, çünkü şeytanların azgınlarının hepsinin vesvesede bir payı vardır.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ رَسُولَهُ بِالِاسْتِعَاذَةِ مِنَ الشَّيْطَانِ وَكَانَ ذَلِكَ يُوهِمُ أَنَّ لِلشَّيْطَانِ قُدْرَةً عَلَى التَّصَرُّفِ فِي أَبْدَانِ النَّاسِ، فَأَزَالَ اللَّهُ تَعَالَى هَذَا الْوَهْمَ، وَبَيَّنَ أَنَّهُ لَا قُدْرَةَ لَهُ الْبَتَّةَ إِلَّا عَلَى الْوَسْوَسَةِ فَقَالَ: إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ وَيَظْهَرُ مِنْ هَذَا أَنَّ الِاسْتِعَاذَةَ إِنَّمَا تُفِيدُ إِذَا حَضَرَ فِي قَلْبِ الْإِنْسَانِ كَوْنُهُ ضَعِيفًا، وَأَنَّهُ لَا يُمْكِنُهُ التَّحَفُّظُ عَنْ وَسْوَسَةِ الشَّيْطَانِ إِلَّا بِعِصْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ الْمُحَقِّقُونَ: لَا حَوْلَ عَنْ مَعْصِيَةِ اللَّهِ تَعَالَى إِلَّا بِعِصْمَةِ اللَّهِ، وَلَا قُوَّةَ عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ إِلَّا بِتَوْفِيقِ اللَّهِ تَعَالَى، وَالتَّفْوِيضُ الْحَاصِلُ عَلَى هَذَا الوجه هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ.

Bil ki Allah Teâlâ, Resûlüne şeytandan sığınmayı emrettiğinde bu durum şeytanın insanların bedenleri üzerinde tasarruf gücü olduğu vehmini doğurabileceğinden, Allah Teâlâ bu vehmi ortadan kaldırmış ve şeytanın vesveseden başka hiçbir gücünün bulunmadığını açıklayarak şöyle buyurmuştur: { إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ } “Şüphesiz iman edip yalnız Rablerine tevekkül edenler üzerinde onun hiçbir hâkimiyeti yoktur.” Bundan anlaşılmaktadır ki istiaze, ancak insanın kalbinde kendisinin zayıf olduğu ve Allah Teâlâ'nın koruması olmadan şeytanın vesvesesinden korunmasının mümkün olmadığı şuuru hazır bulunduğunda fayda verir. Bu manadan ötürü muhakkikler şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ'ya isyandan dönüş ancak Allah'ın korumasıyla, Allah Teâlâ'ya itaate güç yetiriş ise ancak Allah'ın muvaffak kılmasıyla mümkündür.' İşte bu şekilde gerçekleşen teslimiyet, Allah Teâlâ'nın: { وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ } “Yalnız Rablerine tevekkül ederler” buyruğundan kastedilen şeydir.

ثم قال: إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُطِيعُونَهُ يُقَالُ: تَوَلَّيْتُهُ أَيْ أَطَعْتُهُ وَتَوَلَّيْتُ عَنْهُ أَيْ أَعْرَضْتُ عَنْهُ: وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: (بِهِ) إِلَى مَاذَا يَعُودُ؟ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى رَبِّهِمْ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى الشَّيْطَانِ وَالْمَعْنَى بِسَبَبِهِ، وَهَذَا كَمَا تَقُولُ لِلرَّجُلِ إِذَا تَكَلَّمَ بِكَلِمَةٍ مُؤَدِّيَةٍ إِلَى الْكُفْرِ كَفَرْتَ بِهَذِهِ الْكَلِمَةِ أَيْ مِنْ أَجْلِهَا، فَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ أَيْ مِنْ أَجْلِهِ وَمِنْ أَجْلِ حَمْلِهِ إِيَّاهُمْ عَلَى الشِّرْكِ بالله صاروا مشركين.

Sonra şöyle buyurmuştur: { إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ } “Onun hâkimiyeti, ancak onu dost edinenler üzerindedir.” İbn Abbas: 'Ona itaat edenler üzerindedir' demiştir. Tevelleytühû (تَوَلَّيْتُهُ) 'ona itaat ettim', tevelleytü anhü (تَوَلَّيْتُ عَنْهُ) ise 'ondan yüz çevirdim' demektir. { وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ } “Ve onun yüzünden şirk koşanlar [üzerindedir].” Âyetteki bihi (بِهِ) ifadesindeki zamir nereye dönmektedir? Bunda iki görüş vardır: Birincisi, Rablerine dönmesidir. İkincisi, şeytana dönmesidir ve anlamı 'onun sebebiyle' demektir. Bu, küfre götüren bir söz söyleyen kimseye 'Bu söz sebebiyle küfre girdin' yani 'onun yüzünden' demen gibidir. İşte Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ } buyruğu da böyledir; yani onun yüzünden ve onun kendilerini Allah'a şirk koşmaya sevk etmesi sebebiyle müşrik olmuşlardır.

[سورة النحل (١٦) : الآيات ١٠١ الى ١٠٢]

[Nahl Suresi (16), Ayetler 101-102]

وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ قالُوا إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٠١) قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا وَهُدىً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ (١٠٢)

{ وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ قالُوا إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٠١) قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا وَهُدىً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ (١٠٢) } “Bir ayetin yerine başka bir ayeti getirdiğimiz zaman -ki Allah ne indirdiğini gayet iyi bilir- 'Sen ancak bir iftiracısın' derler. Hayır, onların çoğu bilmezler. (101) De ki: 'İman edenleri sebatkâr kılmak, Müslümanlara bir hidayet ve müjde olmak üzere onu Ruhulkudüs Rabbinden hak ile indirmiştir.' (102)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى شَرَعَ مِنْ هذا الموضع فِي حِكَايَةِ شُبُهَاتِ مُنْكِرِي نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ. وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ bu kısımdan itibaren Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini inkâr edenlerin şüphelerini aktarmaya başlamıştır. Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: كَانَ إِذَا نَزَلَتْ آيَةٌ فِيهَا شِدَّةٌ، ثُمَّ نَزَلَتْ آيَةٌ أَلْيَنُ مِنْهَا تَقُولُ كُفَّارُ قُرَيْشٍ: وَاللَّهِ مَا مُحَمَّدٌ إِلَّا يَسْخَرُ بِأَصْحَابِهِ، الْيَوْمَ يَأْمُرُ بِأَمْرٍ وَغَدًا يَنْهَى عَنْهُ، وَإِنَّهُ لَا يَقُولُ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ إِلَّا مِنْ عِنْدِ نَفْسِهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى قَوْلَهُ: وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ وَمَعْنَى التَّبْدِيلِ، رَفْعُ الشَّيْءِ مَعَ وَضْعِ غَيْرِهِ مَكَانَهُ. وَتَبْدِيلُ الْآيَةِ رَفْعُهَا بِآيَةٍ أُخْرَى غَيْرِهَا، وَهُوَ نَسْخُهَا بِآيَةٍ سِوَاهَا، وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ اعْتِرَاضٌ دَخَلَ فِي الْكَلَامِ، وَالْمَعْنَى: وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ مِنَ النَّاسِخِ وَالْمَنْسُوخِ وَالتَّغْلِيظِ وَالتَّخْفِيفِ، أَيْ هُوَ أَعْلَمُ بِجَمِيعِ ذَلِكَ فِي مَصَالِحِ الْعِبَادِ، وَهَذَا تَوْبِيخٌ لِلْكُفَّارِ عَلَى قَوْلِهِ: إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ أَيْ إِذَا كَانَ هُوَ أَعْلَمَ بِمَا يُنَزِّلُ فَمَا بَالُهُمْ ينسبون محمد ﷺ إِلَى الِافْتِرَاءِ لِأَجْلِ التَّبْدِيلِ وَالنَّسْخِ، وَقَوْلُهُ: بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ أَيْ لَا يَعْلَمُونَ حَقِيقَةَ الْقُرْآنِ وَفَائِدَةَ النَّسْخِ وَالتَّبْدِيلِ وَأَنَّ ذَلِكَ لِمَصَالِحِ الْعِبَادِ كَمَا أَنَّ الطَّبِيبَ يَأْمُرُ الْمَرِيضَ بِشَرْبَةٍ، ثُمَّ بَعْدَ مُدَّةٍ يَنْهَاهُ عَنْهَا، وَيَأْمُرُهُ بِضِدِّ تِلْكَ الشَّرْبَةِ، وَقَوْلُهُ: قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ تَفْسِيرُ رُوحِ الْقُدُسِ مَرَّ ذِكْرُهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ. وَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : رُوحُ الْقُدُسِ جِبْرِيلُ ﵇ أُضِيفَ إِلَى الْقُدُسِ وَهُوَ الطُّهْرُ كَمَا يُقَالُ:

Birinci Mesele: İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Şiddet içeren bir ayet inip ardından ondan daha yumuşak bir ayet indiğinde Kureyş kâfirleri: 'Vallahi Muhammed ashabıyla alay etmekten başka bir şey yapmıyor; bugün bir şey emrediyor, yarın onu yasaklıyor. O bu şeyleri ancak kendi nefsinden söylüyor' derlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ } “Bir ayetin yerine başka bir ayeti getirdiğimiz zaman” buyruğunu indirdi. Tebdîl (تَبْدِيل) kelimesinin anlamı, bir şeyi kaldırıp yerine başkasını koymaktır. Ayetin tebdili ise onun başka bir ayetle kaldırılmasıdır ki bu da onun başka bir ayetle neshedilmesidir. { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ } “Ki Allah ne indirdiğini gayet iyi bilir” buyruğu, sözün arasına girmiş bir itiraz (ara cümle)dir. Anlamı şudur: Allah nâsihi (hükmü kaldıranı), mensûhu (hükmü kaldırılanı), ağırlaştırmayı ve hafifletmeyi ne şekilde indirdiğini en iyi bilendir; yani kulların maslahatları doğrultusunda bütün bunları en iyi bilendir. Bu, kâfirlerin { إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ } “Sen ancak bir iftiracısın” sözlerine karşı bir azarlamadır; yani ne indirdiğini en iyi bilen O olduğuna göre, tebdîl ve nesih sebebiyle Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iftira isnat etmekle ellerine ne geçiyor? { بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Hayır, onların çoğu bilmezler” buyruğu ise; Kur'an'ın hakikatini, nesih ve tebdîlin faydasını ve bunun kulların maslahatları için olduğunu bilmezler demektir. Nitekim doktor hastaya bir ilacı içmesini emreder, bir süre sonra ise onu yasaklar ve o ilacın zıddını emreder. { قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ } “De ki: Onu Ruhulkudüs Rabbinden indirmiştir” buyruğuna gelince, Ruhulkudüs'ün tefsiri Bakara Suresi'nde geçmişti. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Ruhulkudüs, Cebrail aleyhisselâm'dır; tıpkı:

حَاتِمُ الْجُودِ وَزَيْدُ الْخَيْرِ، وَالْمُرَادُ الرُّوحُ الْمُقَدَّسُ، وَحَاتِمٌ الْجَوَادُ وَزَيْدٌ الْخَيْرُ، وَالْمُقَدَّسُ الْمُطَهَّرُ مِنَ الْمَاءِ وَ «مِنْ» فِي قَوْلِهِ: مِنْ رَبِّكَ صِلَةٌ لِلْقُرْآنِ أَيْ أَنَّ جِبْرِيلَ نَزَّلَ الْقُرْآنَ مِنْ رَبِّكَ لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا أَيْ لِيَبْلُوَهُمْ بِالنَّسْخِ حَتَّى إِذَا قَالُوا فِيهِ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنَا حُكِمَ لَهُمْ بِثَبَاتِ الْقَدَمِ فِي الدِّينِ وَصِحَّةِ الْيَقِينِ بِأَنَّ اللَّهَ حَكِيمٌ فَلَا يَفْعَلُ إِلَّا مَا هُوَ حِكْمَةٌ وَصَوَابٌ: وَهُدىً وَبُشْرى مَفْعُولٌ لَهُمَا مَعْطُوفٌ عَلَى مَحَلِّ لِيُثَبِّتَ، وَالتَّقْدِيرُ: تَثْبِيتًا لَهُمْ وَإِرْشَادًا وَبِشَارَةً. وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِحُصُولِ أَضْدَادِ هَذِهِ الصِّفَاتِ لِغَيْرِهِمْ.

Hâtimu'l-cûd (cömert Hâtim) ve Zeydü'l-hayr (hayırlı Zeyd) denildiği gibi el-Kuds (temizlik/kutsiyet) kelimesine izafe edilmiştir. Kastedilen mukaddes ruhtur; Hâtim-i Cevâd ve Zeyd-i Hayr'dır. Mukaddes ise kusurdan arındırılmış olandır. { مِنْ رَبِّكَ } “Rabbinden” buyruğundaki min (مِنْ) edatı Kur'an'a bağlıdır; yani Cebrail Kur'an'ı Rabbinden indirmiştir. { لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenleri sebatkâr kılmak için” yani nesih yoluyla onları sınamak için indirmiştir; ta ki onlar bunun hakkında 'O, Rabbimizden gelen haktır' dediklerinde dinde sebatkâr olduklarına ve Allah'ın Hakîm olup hikmet ve doğrudan başka bir şey yapmayacağına dair kesin bir yakîne sahip olduklarına hükmedilsin. { وَهُدىً وَبُشْرى } “Bir hidayet ve müjde” mef'ûlün leh olup { لِيُثَبِّتَ } buyruğunun mahalline matuftur. Takdiri şöyledir: Onları sebatkâr kılmak, hidâyete erdirmek ve müjdelemek için. Bunda, bu sıfatların zıtlarının müminler dışındakiler için gerçekleşeceğine bir tariz (dolaylı işaret) vardır.

المسألة الثَّانِيَةُ: قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ مَذْهَبَ أَبِي مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيِّ: أَنَّ النَّسْخَ غَيْرُ وَاقِعٍ فِي هَذِهِ الشريعة، فقال المراد هاهنا: إِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ فِي الْكُتُبِ الْمُتَقَدِّمَةِ مِثْلَ أَنَّهُ حَوَّلَ الْقِبْلَةَ مِنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ إِلَى الْكَعْبَةِ، قَالَ الْمُشْرِكُونَ: أَنْتَ مُفْتَرٍ فِي هَذَا التَّبْدِيلِ، وَأَمَّا سَائِرُ الْمُفَسِّرِينَ فَقَالُوا: النَّسْخُ وَاقِعٌ فِي هَذِهِ الشَّرِيعَةِ، وَالْكَلَامُ فِيهِ عَلَى الِاسْتِقْصَاءِ فِي سَائِرِ السُّوَرِ.

İkinci Mesele: Ebû Müslim el-İsfahânî'nin mezhebinin bu şeriatta neshin vuku bulmadığı şeklinde olduğunu belirtmiştik. O, buradaki kastedilenin; kıblenin Mescid-i Aksâ'dan Kâbe'ye çevrilmesi gibi önceki kitaplardaki bir ayetin yerine bir ayet getirdiğimizde müşriklerin 'Sen bu değiştirmede bir iftiracısın' demeleri olduğunu söylemiştir. Diğer müfessirler ise: 'Bu şeriatta nesih vaki olmuştur' demişlerdir. Bu konudaki açıklama diğer surelerde ayrıntılı olarak geçmiştir.

المسألة الثَّالِثَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: الْقُرْآنُ لَا يُنْسَخُ بِالسُّنَّةِ، وَاحْتَجَّ عَلَى صِحَّتِهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ الْآيَةَ لَا تَصِيرُ مَنْسُوخَةً إِلَّا بِآيَةٍ أُخْرَى، وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ هَذِهِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يُبَدِّلُ آيَةً بِآيَةٍ أُخْرَى وَلَا دَلَالَةَ فِيهَا عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُبَدِّلُ آيَةً إِلَّا بِآيَةٍ، وَأَيْضًا فَجِبْرِيلُ ﵇ قَدْ يَنْزِلُ بِالسُّنَّةِ كَمَا يَنْزِلُ بِالْآيَةِ، وَأَيْضًا فَالسُّنَّةُ قَدْ تَكُونُ مُثْبِتَةً لِلْآيَةِ، وَأَيْضًا فَهَذَا حِكَايَةُ كَلَامِ الْكُفَّارِ، فَكَيْفَ يَصِحُّ التَّعَلُّقُ بِهِ؟ وَاللَّهُ أعلم.

Üçüncü Mesele: Şâfiî rahimehullâh: 'Kur'an sünnet ile neshedilmez' demiş ve bunun doğruluğuna Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ } “Bir ayetin yerine başka bir ayeti getirdiğimiz zaman” buyruğunu delil getirmiştir. Bu, bir ayetin ancak başka bir ayetle mensûh olacağını iktiza eder. Fakat bu delil zayıftır; çünkü bu [ayet] Allah Teâlâ'nın bir ayeti başka bir ayetle değiştirdiğine delalet eder, yoksa Allah Teâlâ'nın bir ayeti ancak bir ayetle değiştireceğine dair içinde bir delalet yoktur. Ayrıca Cebrail aleyhisselâm ayetle indiği gibi sünnetle de inebilir. Yine sünnet bazen ayeti neshedici/tespit edici de olabilir. Üstelik bu, kâfirlerin sözünün aktarımıdır; buna dayanmak nasıl sahih olabilir? Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة النحل (١٦) : الآيات ١٠٣ الى ١٠٥]

[Nahl Suresi (16), Ayetler 103-105]

وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهذا لِسانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ (١٠٣) إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ لَا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٠٤) إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَأُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ (١٠٥)

{ وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهذا لِسانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ (١٠٣) إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ لَا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٠٤) إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَأُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ (١٠٥) } “Andolsun ki biz onların, 'Ona ancak bir insan öğretiyor' dediklerini biliyoruz. Kastettikleri kimsenin dili yabancıdır; bu ise apaçık Arapça bir dildir. (103) Allah'ın ayetlerine inanmayanları Allah elbette doğru yola iletmez ve onlar için can yakıcı bir azap vardır. (104) Yalanı ancak Allah'ın ayetlerine inanmayanlar uydurur; işte onlar yalancıların ta kendileridir. (105)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ] اعْلَمْ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ حِكَايَةُ شُبْهَةٍ أُخْرَى مِنْ شُبُهَاتِ مُنْكِرِي نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ إِنَّ مُحَمَّدًا إِنَّمَا يَذْكُرُ هَذِهِ الْقِصَصَ وَهَذِهِ الْكَلِمَاتِ لِأَنَّهُ يَسْتَفِيدُهَا مِنْ إِنْسَانٍ آخَرَ وَيَتَعَلَّمُهَا مِنْهُ. وَاخْتَلَفُوا فِي هَذَا الْبَشَرِ الَّذِي نَسَبَ الْمُشْرِكُونَ النَّبِيَّ ﷺ إِلَى التَّعَلُّمِ مِنْهُ قِيلَ: هُوَ عَبْدٌ لِبَنِي عَامِرِ بْنِ لُؤَيٍّ يُقَالُ لَهُ يَعِيشُ، وَكَانَ يَقْرَأُ الْكُتُبَ، وَقِيلَ: عَدَّاسٌ غُلَامُ عُتْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ، وَقِيلَ: عَبْدٌ لِبَنِي الْحَضْرَمِيِّ صَاحِبُ كُتُبٍ، وَكَانَ اسْمُهُ جَبْرًا، وَكَانَتْ قُرَيْشٌ تَقُولُ: عَبْدُ بَنِي الْحَضْرَمِيِّ يُعَلِّمُ خَدِيجَةَ وَخَدِيجَةُ تُعَلِّمُ مُحَمَّدًا، وَقِيلَ: كَانَ بِمَكَّةَ نَصْرَانِيٌّ أَعْجَمِيُّ اللِّسَانِ اسْمُهُ بَلْعَامٌ وَيُقَالُ لَهُ أَبُو مَيْسَرَةَ يَتَكَلَّمُ بِالرُّومِيَّةِ وَقِيلَ: سَلْمَانُ الْفَارِسِيُّ، وَبِالْجُمْلَةِ فَلَا فَائِدَةَ فِي تَعْدِيدِ هَذِهِ الْأَسْمَاءِ وَالْحَاصِلُ أَنَّ الْقَوْمَ اتَّهَمُوهُ بِأَنَّهُ يَتَعَلَّمُ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ مِنْ غَيْرِهِ ثُمَّ إِنَّهُ يُظْهِرُهَا مِنْ نَفْسِهِ وَيَزْعُمُ أَنَّهُ إِنَّمَا عَرَفَهَا بِالْوَحْيِ وَهُوَ كَاذِبٌ فِيهِ.

[Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ } “Andolsun ki biz onların, 'Ona ancak bir insan öğretiyor' dediklerini biliyoruz” Buyruğu Hakkında] Bil ki bu ayetten maksat, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini inkâr edenlerin diğer bir şüphesini aktarmaktır. Zira onlar; Muhammed bu kıssaları ve bu sözleri ancak başka bir insandan istifade ettiği ve ondan öğrendiği için anlatıyor diyorlardı. Müşriklerin, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisinden öğrendiğini iddia ettikleri bu insan hakkında ihtilaf etmişlerdir: Âmir b. Lüeyy oğullarının Yaîş adındaki bir kölesi olduğu ve kitapları okuduğu söylenmiştir. Utbe b. Rebîa'nın kölesi Addâs olduğu söylenmiştir. Hadramî oğullarının kitap sahibi Cebr adında bir kölesi olduğu söylenmiştir; nitekim Kureyş: 'Hadramî oğullarının kölesi Hatice'ye öğretiyor, Hatice de Muhammed'e öğretiyor' derdi. Mekke'de Bel'âm adında, Ebû Meysere de denilen ve Rumca konuşan yabancı dilli bir Hristiyan olduğu söylenmiştir. Selmân-ı Fârisî olduğu da söylenmiştir. Hasılı, bu isimleri saymanın bir faydası yoktur. Netice itibarıyla o topluluk, Peygamber'i bu sözleri başkasından öğrenip ardından kendisinden ortaya koymakla ve bunları vahiy yoluyla bildiğini iddia etmekle suçlamışlardır; oysa bunda yalancıdırlar.

ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَجَابَ عَنْهُ بِأَنْ قَالَ: لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهذا لِسانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ وَمَعْنَى الْإِلْحَادِ فِي اللُّغَةِ الْمَيْلُ يُقَالُ: لَحَدَ وَأَلْحَدَ إِذَا مَالَ عَنِ الْقَصْدِ، وَمِنْهُ يُقَالُ لِلْعَادِلِ عَنِ الْحَقِّ مُلْحِدٌ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: يُلْحِدُونَ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَالْحَاءِ، وَالْبَاقُونَ بِضَمِّ الْيَاءِ وَكَسْرِ الْحَاءِ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَالْأَوْلَى ضَمُّ الْيَاءِ لِأَنَّهُ لُغَةُ الْقُرْآنِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ [الْحَجِّ: ٢٥] وَالْإِلْحَادُ قَدْ يَكُونُ بِمَعْنَى الْإِمَالَةِ، وَمِنْهُ يُقَالُ: أَلْحَدْتُ لَهُ لَحْدًا إِذَا حَفَرْتَهُ فِي جَانِبِ الْقَبْرِ مَائِلًا عَنِ الِاسْتِوَاءِ وَقَبْرٌ مُلْحَدٌ وَمَلْحُودٌ، وَمِنْهُ الْمُلْحِدُ لِأَنَّهُ أَمَالَ مَذْهَبَهُ عَنِ الْأَدْيَانِ كُلِّهَا لَمْ يُمِلْهُ عَنْ دِينٍ إِلَى دِينٍ آخَرَ وَفُسِّرَ الْإِلْحَادُ/ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِالْقَوْلَيْنِ:

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurarak buna cevap vermiştir: { لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهذا لِسانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ } “Kastettikleri kimsenin dili yabancıdır; bu ise apaçık Arapça bir dildir.” Lugatta ilhâd (إِلْحَاد) kelimesinin anlamı meyletmektir. Doğruluktan saptığı zaman lehede (لَحَدَ) ve elhede (أَلْحَدَ) denir. Haktan sapan kimseye mülhid (مُلْحِد) denilmesi de bundandır. Hamza ve Kisâî yâ ve hâ harflerinin fethasıyla yelhedûne (يَلْحَدُونَ) şeklinde; diğerleri ise yâ'nın dammesi ve hâ'nın kesrasıyla yülhidûne (يُلْحِدُونَ) şeklinde okumuşlardır. Vâhidî şöyle demiştir: Evla olan yâ'nın dammesidir; çünkü Kur'an'ın lügatı böyledir. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ } [Hac 25] “Kim orada zulümle haktan sapmak isterse” buyruğudur. İlhâd bazen meylettirmek manasına da gelir. Nitekim kabrin kenarında düzlükten meyilli bir şekilde çukur kazdığında elhedtü lehû lahden (أَلْحَدْتُ لَهُ لَحْدًا) dersin; kabir için de mülhad (مُلْحَد) ve melhûd (مَلْحُود) denir. Mülhid de bundandır; çünkü o mezhebini bir dinden diğerine değil, bütün dinlerin dışına meylettirmiştir. Bu ayetteki ilhâd iki görüşle açıklanmıştır:

قَالَ الْفَرَّاءُ: يَمِيلُونَ مِنَ الْمَيْلِ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: يَمِيلُونَ مِنَ الْإِمَالَةِ، أَيْ لِسَانُ الَّذِينَ يَمِيلُونَ الْقَوْلَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ، وَأما قوله: أَعْجَمِيٌّ فَقَالَ أَبُو الْفَتْحِ الْمَوْصِلِيُّ: تَرْكِيبُ ع ج م وُضِعَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ لِلْإِبْهَامِ وَالْإِخْفَاءِ، وَضِدِّ الْبَيَانِ وَالْإِيضَاحِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: رَجَلٌ أَعْجَمُ وَامْرَأَةٌ عَجْمَاءُ إِذَا كَانَا لَا يُفْصِحَانِ، وَعَجَمُ الذَّنَبِ سُمِّيَ بِذَلِكَ لِاسْتِتَارِهِ وَاخْتِفَائِهِ، وَالْعَجْمَاءُ الْبَهِيمَةُ لِأَنَّهَا لَا تُوَضِّحُ مَا فِي نَفْسِهَا، وَسَمَّوْا صَلَاتَيِ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ عَجْمَاوَيْنِ، لِأَنَّ الْقِرَاءَةَ حَاصِلَةٌ فِيهِمَا بِالسِّرِّ لَا بالجهر، فأما قولهم: أَعْجَمْتُ الْكِتَابَ فَمَعْنَاهُ أَزَلْتُ عُجْمَتَهُ، وَأَفْعَلْتُ قَدْ يَأْتِي وَالْمُرَادُ مِنْهُ السَّلْبُ كَقَوْلِهِمْ: أَشْكَيْتُ فُلَانًا إِذَا أَزَلْتَ مَا يَشْكُوهُ، فَهَذَا هُوَ الْأَصْلُ فِي هَذِهِ الْكَلِمَةِ، ثُمَّ إِنَّ الْعَرَبَ تُسَمِّي كُلَّ مَنْ لَا يَعْرِفُ لُغَتَهُمْ وَلَا يَتَكَلَّمُ بِلِسَانِهِمْ أَعْجَمَ وَأَعْجَمِيًّا. قَالَ الْفَرَّاءُ وَأَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى: الْأَعْجَمُ الَّذِي فِي لِسَانِهِ عُجْمَةٌ وَإِنْ كَانَ مِنَ الْعَرَبِ، وَالْأَعْجَمِيُّ وَالْعَجَمِيُّ الَّذِي أَصْلُهُ مِنَ الْعَجَمِ قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ:

Ferrâ: 'Meyl kökünden [gelip] meylederler demektir' demiştir. Zeccâc ise: 'İmâle (meylettirme) kökünden [gelip] meylettirirler demektir; yani sözü kendisine meylettirdikleri kimselerin dili yabancıdır' demiştir. { أَعْجَمِيٌّ } “Yabancıdır” buyruğuna gelince; Ebü'l-Feth el-Mevsılî şöyle demiştir: Ayın-cim-mim (ع ج م) kökü, Arap kelamında kapalılık, gizlilik, açıklık ve netliğin zıddı için vaz edilmiştir. Nitekim meramını açıkça ifade edemedikleri zaman recülün a'cem (رَجُلٌ أَعْجَمُ) ve imraetün acmâ (امْرَأَةٌ عَجْمَاءُ) derler. Kuyruk sokumu kemiğine (acbü'z-zeneb) örtülü ve gizli olduğu için bu isim verilmiştir. Dilsiz hayvana, içindekini açıkça anlatamadığı için acmâ (عَجْمَاءُ) denilmiştir. Öğle ve ikindi namazlarına, kıraatleri aşikâre değil gizli yapıldığı için acmâveyn (عَجْمَاوَيْنِ) adını vermişlerdir. A'cemtü'l-kitâbe (أَعْجَمْتُ الْكِتَابَ) sözlerine gelince; bunun manası 'onun kapalılığını giderdim' demektir. Ef'altü (أَفْعَلْتُ) vezni bazen, şikâyet ettiği şeyi giderdiğinde eşkeytü fülânen (أَشْكَيْتُ فُلَانًا) demeleri gibi giderme (selb) anlamında gelir. İşte bu kelimenin aslı budur. Sonra Araplar kendi dillerini bilmeyen ve dilleriyle konuşmayan herkese a'cem (أَعْجَم) ve a'cemî (أَعْجَمِيّ) adını vermişlerdir. Ferrâ ve Ahmed b. Yahyâ şöyle demiştir: A'cem, Arap dahi olsa dilinde kapalılık/tutukluk bulunandır; a'cemî ve acemî ise aslen Arap olmayandır. Ebû Alî el-Fârisî şöyle demiştir:

الْأَعْجَمُ الَّذِي لَا يُفْصِحُ سَوَاءٌ كَانَ مِنَ الْعَرَبِ أَوْ مِنَ الْعَجَمِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُمْ قَالُوا: زِيَادٌ الْأَعْجَمِ لِأَنَّهُ كَانَتْ فِي لِسَانِهِ عُجْمَةٌ مَعَ أَنَّهُ كَانَ عَرَبِيًّا، وَأَمَّا مَعْنَى الْعَرَبِيِّ وَاشْتِقَاقِهِ فَقَدْ ذَكَرْنَاهُ عِنْدَ قَوْلِهِ: الْأَعْرابُ أَشَدُّ كُفْراً وَنِفاقاً [التَّوْبَةِ: ٩٧] وَقَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ يُقَالُ عَرُبَ لِسَانُهُ عَرَابَةً وَعُرُوبَةً هَذَا تَفْسِيرُ أَلْفَاظِ الْآيَةِ.

A'cem, ister Arap ister yabancı olsun, meramını açıkça ifade edemeyendir. Görmez misin ki Ziyâd el-A'cem hakkında Arap olduğu hâlde dilinde tutukluk bulunduğu için böyle demişlerdir. Arabî (عَرَبِيّ) kelimesinin manası ve iştikakına gelince; bunu { الْأَعْرابُ أَشَدُّ كُفْراً وَنِفاقاً } [Tevbe 97] “Bedeviler inkâr ve nifak bakımından daha şiddetlidir” buyruğunda zikretmiştik. Ferrâ ve Zeccâc bu ayette şöyle demişlerdir: Dili açık ve fasih olduğunda 'arube lisânuhû arâbeten ve urûbeten' (عَرُبَ لِسَانُهُ عَرَابَةً وَعُرُوبَةً) denir. Ayetin lafızlarının tefsiri böyledir.

وَأَمَّا تَقْرِيرُ وَجْهِ الْجَوَابِ فَاعْلَمْ أَنَّهُ إِنَّمَا يَظْهَرُ إِذَا قُلْنَا: الْقُرْآنُ إِنَّمَا كَانَ مُعْجِزًا لِمَا فِيهُ مِنَ الفصاحة العائدة

Cevabın yönünün ortaya konulmasına gelince; bil ki bu, Kur'an'ın ancak lafza dönen fesahati sebebiyle mucize olduğunu söylediğimizde zahir olur.

إِلَى اللَّفْظِ وَكَأَنَّهُ قِيلَ: هَبْ أَنَّهُ يَتَعَلَّمُ الْمَعَانِيَ مِنْ ذَلِكَ الْأَعْجَمِيِّ إِلَّا أَنَّ الْقُرْآنَ إِنَّمَا كَانَ مُعْجِزًا لِمَا فِي أَلْفَاظِهِ مِنَ الْفَصَاحَةِ فَبِتَقْدِيرِ أَنْ تَكُونُوا صَادِقِينَ فِي أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ يَتَعَلَّمُ تِلْكَ الْمَعَانِيَ مِنْ ذَلِكَ الرَّجُلِ إِلَّا أَنَّهُ لَا يَقْدَحُ ذَلِكَ فِي الْمَقْصُودِ إِذِ الْقُرْآنُ إِنَّمَا كَانَ مُعْجِزًا لِفَصَاحَتِهِ وَمَا ذَكَرْتُمُوهُ لَا يَقْدَحُ فِي ذَلِكَ الْمَقْصُودِ، وَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى هَذَا الْجَوَابَ أَرْدَفَهُ بِالتَّهْدِيدِ وَالْوَعِيدِ، فَقَالَ: إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ لَا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ أَمَّا تَفْسِيرُ أَصْحَابِنَا لِهَذِهِ الْآيَةِ فَظَاهِرٌ، وَقَالَ الْقَاضِي: أَقْوَى مَا قِيلَ فِي ذَلِكَ أَنَّهُ لَا يَهْدِيهِمْ إِلَى طَرِيقِ الْجَنَّةِ، وَلِذَلِكَ قَالَ بَعْدَهُ:

Sanki şöyle denilmiştir: 'Farz edelim ki o, manaları o yabancıdan öğreniyor; fakat Kur'an ancak lafızlarındaki fesahat sebebiyle mucizedir. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in o manaları o adamdan öğrendiği hususunda doğru söylediğiniz varsayılsa bile, bu durum maksada halel getirmez. Çünkü Kur'an ancak fesahati sebebiyle mucizedir ve sizin zikrettiğiniz şey bu maksada halel getirmez.' Allah Teâlâ bu cevabı zikredince ardına tehdit ve vaîd ekleyerek şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ لَا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ } “Allah'ın ayetlerine inanmayanları Allah elbette doğru yola iletmez.” Ashabımızın bu ayete getirdiği tefsir açıktır. Kadı ise şöyle demiştir: Bu hususta söylenenlerin en güçlüsü, 'onları cennet yoluna iletmez' demektir. Nitekim bundan sonra şöyle buyurmuştur:

وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ وَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ لَمَّا تَرَكُوا الْإِيمَانَ بِاللَّهِ لَا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ إِلَى الْجَنَّةِ بَلْ يَسُوقُهُمْ إِلَى النَّارِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ كَوْنَهُمْ كَذَّابِينَ فِي ذَلِكَ الْقَوْلِ فَقَالَ: إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَأُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

{ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Ve onlar için can yakıcı bir azap vardır.” Maksat şudur: Onlar Allah'a imanı terk ettiklerinde Allah onları cennete iletmez, aksine ateşe sevk eder. Sonra Allah Teâlâ onların bu sözlerinde yalancı olduklarını açıklayarak şöyle buyurmuştur: { إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَأُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ } “Yalanı ancak Allah'ın ayetlerine inanmayanlar uydurur; işte onlar yalancıların ta kendileridir.” Bunda birtakım meseleler vardır:

المسألة الْأُولَى: الْمَقْصُودُ مِنْهُ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ أَنَّ الَّذِي قَالُوهُ بِتَقْدِيرِ أَنْ يَصِحَّ لَمْ يَقْدَحْ فِي الْمَقْصُودِ، ثم إنه تعالى فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الَّذِي قَالُوهُ لَمْ يَصِحَّ وَهُمْ كَذَبُوا فِيهِ، وَالدَّلِيلُ عَلَى كَوْنِهِمْ كَاذِبِينَ فِي ذَلِكَ الْقَوْلِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَهُمْ كَافِرُونَ، وَمَتَى كَانَ/ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانُوا أَعْدَاءً لِلرَّسُولِ ﷺ وَكَلَامُ الْعِدَا ضَرْبٌ مِنَ الْهَذَيَانِ وَلَا شَهَادَةَ لِمُتَّهَمٍ. وَالثَّانِي: أَنَّ أَمْرَ التَّعَلُّمِ لَا يَتَأَتَّى فِي جَلْسَةٍ وَاحِدَةٍ وَلَا يَتِمُّ فِي الْخُفْيَةِ، بَلِ التَّعَلُّمُ إِنَّمَا يَتِمُّ إِذَا اخْتَلَفَ الْمُعَلِّمُ إِلَى الْمُتَعَلِّمِ أَزْمِنَةً مُتَطَاوِلَةً وَمُدَدًا مُتَبَاعِدَةً، وَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَاشْتُهِرَ فِيمَا بَيْنَ الْخَلْقِ أَنَّ مُحَمَّدًا ﵇ يَتَعَلَّمُ الْعُلُومَ مِنْ فُلَانٍ وَفُلَانٍ. الثَّالِثُ: أَنَّ الْعُلُومَ الْمَوْجُودَةَ فِي الْقُرْآنِ كَثِيرَةٌ وَتَعَلُّمَهَا لَا يَتَأَتَّى إِلَّا إِذَا كَانَ الْمُعَلِّمُ فِي غَايَةِ الْفَضْلِ وَالتَّحْقِيقِ، فَلَوْ حَصَلَ فِيهِمْ إِنْسَانٌ بَلَغَ فِي التَّعْلِيمِ وَالتَّحْقِيقِ إِلَى هَذَا الْحَدِّ لَكَانَ مُشَارًا إِلَيْهِ بِالْأَصَابِعِ فِي التَّحْقِيقِ وَالتَّدْقِيقِ فِي الدُّنْيَا، فَكَيْفَ يُمْكِنُ تَحْصِيلُ هَذِهِ الْعُلُومِ الْعَالِيَةِ وَالْمَبَاحِثِ النَّفِيسَةِ مِنْ عِنْدِ فُلَانٍ وَفُلَانٍ؟

Birinci Mesele: Bundan maksat şudur: Allah Teâlâ önceki ayette, söyledikleri şeyin doğru olduğu varsayılsa bile maksada halel getirmeyeceğini açıklamış; sonra bu ayette ise onların söylediklerinin doğru olmadığını ve bu hususta yalan söylediklerini bildirmiştir. Onların bu sözlerinde yalancı olduklarının delili birkaç yöndendir: Birincisi: Onlar Allah'ın ayetlerine inanmazlar ve kâfirdirler. Durum böyle olunca onlar Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in düşmanları idiler; düşmanın sözü ise bir nevi hezeyandır ve itham altında olanın şahitliği geçerli değildir. İkincisi: Öğrenme işi tek bir mecliste gerçekleşmez ve gizlilik içinde tamamlanmaz; bilakis öğrenme ancak öğreticinin öğreniciye uzun zamanlar ve uzak müddetler boyunca gidip gelmesiyle tamamlanır. Şayet durum böyle olsaydı, Muhammed aleyhisselâm'ın ilimleri falandan ve filandan öğrendiği insanlar arasında yayılır ve meşhur olurdu. Üçüncüsü: Kur'an'da bulunan ilimler pek çoktur ve bunların öğrenilmesi ancak öğreticinin son derece faziletli ve tahkik ehli olması durumunda mümkündür. Eğer aralarında öğretim ve tahkikte bu dereceye ulaşmış bir insan bulunsaydı, dünyada tahkik ve tedkik hususunda parmakla gösterilirdi. Durum böyleyken bu yüce ilimlerin ve nefis bahislerin falandan ve filandan elde edilmesi nasıl mümkün olabilir?

وَاعْلَمْ أَنَّ الطَّعْنَ فِي نُبُوَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِأَمْثَالِ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ الرَّكِيكَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْحُجَّةَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ كَانَتْ ظَاهِرَةً بَاهِرَةً، فَإِنَّ الْخُصُومَ كَانُوا عَاجِزِينَ عَنِ الطَّعْنِ فِيهَا، وَلِأَجْلِ غَايَةِ عَجْزِهِمْ عَدَلُوا إِلَى هَذِهِ الْكَلِمَاتِ الرَّكِيكَةِ.

Bil ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğine bu gibi çürük sözlerle dil uzatılması, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hüccetinin apaçık ve galip olduğuna delalet eder; zira hasımları ona dil uzatmaktan aciz kalmışlar ve son derece aciz oldukları için bu çürük sözlere yönelmişlerdir.

المسألة الثَّانِيَةُ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلَالَةٌ قَوِيَّةٌ عَلَى أَنَّ الْكَذِبَ مِنْ أَكْبَرِ الْكَبَائِرِ وَأَفْحَشِ الْفَوَاحِشِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ كَلِمَةَ «إِنَّمَا» لِلْحَصْرِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْكَذِبَ وَالْفِرْيَةَ لَا يَقْدُمُ عَلَيْهِمَا إِلَّا مَنْ كَانَ غَيْرَ مُؤْمِنٍ بِآيَاتِ اللَّهِ تَعَالَى، وَإِلَّا مَنْ كَانَ كَافِرًا وَهَذَا تَهْدِيدٌ فِي النِّهَايَةِ.

İkinci Mesele: Bu ayette, yalanın büyük günahların en büyüklerinden ve çirkinliklerin en çirkinlerinden olduğuna dair güçlü bir delalet vardır. Bunun delili, 'innemâ' (إِنَّمَا) kelimesinin hasr (sınırlandırma) ifade etmesidir. Anlamı şudur: Yalana ve iftiraya ancak Allah Teâlâ'nın ayetlerine inanmayan ve ancak kâfir olan kimse cüret eder. Bu ise son derece büyük bir tehdittir.

فَإِنْ قِيلَ: قَوْلُهُ: لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ فِعْلٌ وَقَوْلُهُ: وَأُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ اسْمٌ وَعَطْفُ الْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ عَلَى الْجُمْلَةِ الْفِعْلِيَّةِ قبيح فما السبب في حصوله هاهنا؟

Eğer: 'Allah Teâlâ'nın: { لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ } “Allah'ın ayetlerine inanmazlar” buyruğu fiil cümlesidir; { وَأُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ } “İşte onlar yalancıların ta kendileridir” buyruğu ise isim cümlesidir. İsim cümlesinin fiil cümlesine atfedilmesi ise çirkindir; buradaki vukuunun sebebi nedir?' denilirse;

قُلْنَا: الْفِعْلُ قَدْ يَكُونُ لَازِمًا وَقَدْ يَكُونُ مُفَارِقًا، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآياتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ [يُوسُفَ: ٣٥] ذَكَرَهُ بِلَفْظِ الْفِعْلِ، تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ ذَلِكَ السِّجْنَ لَا يَدُومُ. وَقَالَ فِرْعَوْنُ لِمُوسَى ﵇: لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلهَاً غَيْرِي لَأَجْعَلَنَّكَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ [الشُّعَرَاءِ: ٢٩] ذَكَرَهُ بِصِيغَةِ الِاسْمِ تَنْبِيهًا عَلَى الدَّوَامِ، وَقَالَ أَصْحَابُنَا: إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى [طه: ١٢١] وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ آدَمَ عَاصٍ وَغَاوٍ، لِأَنَّ صِيغَةَ الْفِعْلِ لَا تُفِيدُ الدَّوَامَ، وَصِيغَةُ الِاسْمِ تُفِيدُهُ.

Şöyle deriz: Fiil bazen süreklilik (lâzım) bazen de geçicilik (müfârık) ifade eder. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآياتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ } [Yûsuf 35] “Sonra delilleri gördükten sonra onu bir süreye kadar zindana atmak kendilerine uygun göründü” buyruğudur. Bu zindanın devam etmeyeceğine dikkat çekmek için bunu fiil lafzıyla zikretmiştir. Firavun ise Mûsâ aleyhisselâm'a: { لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلهَاً غَيْرِي لَأَجْعَلَنَّكَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ } [Şuarâ 29] “Eğer benden başka bir ilah edinirsen, mutlaka seni zindana atılanlardan yaparım” demiştir; sürekliliğe dikkat çekmek için isim kalıbıyla zikretmiştir. Ashabımız şöyle demiştir: Allah Teâlâ: { وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى } [Tâhâ 121] “Âdem Rabbine isyan etti de şaşırdı” buyurmuştur. Ancak Âdem'in 'âsi' ve 'gâvî' (yoldan sapan) olduğu söylenemez; zira fiil kalıbı süreklilik ifade etmez, isim kalıbı ise süreklilik ifade eder.

إِذَا عَرَفْتَ هَذِهِ الْمُقْدِّمَةَ فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ ذَكَرَ ذَلِكَ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ مَنْ أَقْدَمَ عَلَى الْكَذِبِ فَكَأَنَّهُ دَخَلَ فِي الْكُفْرِ، ثم قال: وَأُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ صِفَةَ الْكَذِبِ فِيهِمْ ثَابِتَةٌ رَاسِخَةٌ دَائِمَةٌ. وَهَذَا كَمَا تَقُولُ: كَذَبْتَ وَأَنْتَ كَاذِبٌ فَيَكُونُ قَوْلُكَ وَأَنْتَ كَاذِبٌ زِيَادَةً فِي الْوَصْفِ بِالْكَذِبِ. وَمَعْنَاهُ: أن عادتك أن تكون كاذبا.

Bu mukaddimeyi anladığında deriz ki: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ } “Yalanı ancak Allah'ın ayetlerine inanmayanlar uydurur” buyruğu, yalana cüret edenin sanki küfre girmiş gibi olduğuna dikkat çekmek için zikredilmiştir. Sonra da yalan sıfatının onlarda sabit, kökleşmiş ve sürekli olduğuna dikkat çekmek için { وَأُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ } “İşte onlar yalancıların ta kendileridir” buyurmuştur. Bu, senin birine: 'Yalan söyledin ve sen bir yalancısın' demen gibidir; 've sen bir yalancısın' sözün onu yalanla nitelemede bir ziyadeliktir. Bunun manası: 'Senin âdetin yalancı olmaktır' demektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكَاذِبَ الْمُفْتَرِيَ الَّذِي لَا يُؤْمِنُ بِآيَاتِ اللَّهِ وَالْأَمْرُ كَذَلِكَ، لِأَنَّهُ لَا مَعْنَى لِلْكُفْرِ إِلَّا إِنْكَارُ الْإِلَهِيَّةِ وَنُبُوَّةِ الْأَنْبِيَاءِ، وَهَذَا الْإِنْكَارُ مُشْتَمِلٌ عَلَى/ الْكَذِبِ وَالِافْتِرَاءِ.

Üçüncü Mesele: Ayetin zahiri, yalancı ve iftiracının Allah'ın ayetlerine iman etmeyen kimse olduğuna delalet eder; durum da böyledir. Çünkü küfrün anlamı ilahlığı ve peygamberlerin nübüvvetini inkâr etmekten başka bir şey değildir; bu inkâr ise yalan ve iftirayı içermektedir.

وَرُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قِيلَ لَهُ: هَلْ يَكْذِبُ الْمُؤْمِنُ؟ قَالَ: «لَا» ثُمَّ قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ،

Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Mümin yalan söyler mi?' diye sorulmuş; 'Hayır' buyurmuş, sonra bu ayeti okumuştur.

وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة النحل (١٦) : الآيات ١٠٦ الى ١٠٩]

[Nahl Suresi (16), Ayetler 106-109]

مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ إِلاَّ مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ وَلكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (١٠٦) ذلِكَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَياةَ الدُّنْيا عَلَى الْآخِرَةِ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (١٠٧) أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ وَأُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ (١٠٨) لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْخاسِرُونَ (١٠٩)

{ مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ إِلاَّ مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ وَلكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (١٠٦) ذلِكَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَياةَ الدُّنْيا عَلَى الْآخِرَةِ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (١٠٧) أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ وَأُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ (١٠٨) لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْخاسِرُونَ (١٠٩) } “Kalbi iman ile dopdolu olduğu hâlde zorlanan müstesna olmak üzere, kim iman ettikten sonra Allah'ı inkâr eder, lâkin küfre göğüs açarsa, işte onların üzerine Allah'tan bir gazap vardır ve onlar için büyük bir azap vardır. (106) Bu, onların dünya hayatını ahirete tercih etmelerinden ve Allah'ın inkârcı bir kavmi doğru yola iletmemesinden ötürüdür. (107) İşte onlar; Allah'ın kalplerini, kulaklarını ve gözlerini mühürlediği kimselerdir. İşte onlar gafillerin ta kendileridir. (108) Şüphe yok ki onlar, ahirette de ziyana uğrayanların ta kendileridir. (109)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا عَظَّمَ تَهْدِيدَ الْكَافِرِينَ ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ تَفْصِيلًا فِي بَيَانِ من يكفر بلسانه لا يقلبه، وَمَنْ يَكْفُرُ بِلِسَانِهِ وَقَلْبِهِ مَعًا، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ } “Kalbi iman ile dopdolu olduğu hâlde zorlanan müstesna olmak üzere, kim iman ettikten sonra Allah'ı inkâr ederse” Buyruğu Hakkında] Bil ki Allah Teâlâ kâfirlerin tehdidini büyütünce, bu ayette kalbiyle değil diliyle inkâr eden kimse ile hem dili hem kalbiyle inkâr eden kimsenin beyanı hususunda bir ayrıntı zikretmiştir. Ayette birtakım meseleler vardır:

المسألة الْأُولَى: قَوْلُهُ: مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ مُبْتَدَأٌ خَبَرُهُ غَيْرُ مَذْكُورٍ، فَلِهَذَا السَّبَبِ اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ وَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: مَنْ كَفَرَ بَدَلًا مِنْ قَوْلِهِ: الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَالتَّقْدِيرُ: إِنَّمَا يَفْتَرِي مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ، وَاسْتَثْنَى مِنْهُمُ الْمُكْرَهَ فَلَمْ يَدْخُلْ تَحْتَ حُكْمِ الِافْتِرَاءِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: فَقَوْلُهُ: وَأُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ اعْتِرَاضٌ وَقَعَ بَيْنَ الْبَدَلِ وَالْمُبْدَلِ مِنْهُ. الثَّانِي: يَجُوزُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ بَدَلًا مِنَ الْخَبَرِ الَّذِي هُوَ الْكَاذِبُونَ، وَالتَّقْدِيرُ: وَأُولَئِكَ هُمْ مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ، وَالثَّالِثُ: يَجُوزُ أَنْ يَنْتَصِبَ عَلَى الذَّمِّ، وَالتَّقْدِيرُ: وَأُولَئِكَ هُمُ الْكَاذِبُونَ، أَعْنِي مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ وَهُوَ أَحْسَنُ الْوُجُوهِ عِنْدِي وَأَبْعَدُهَا عَنِ التَّعَسُّفِ، وَالرَّابِعُ: أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ شَرْطًا مُبْتَدَأً وَيُحْذَفُ جَوَابُهُ، لِأَنَّ جَوَابَ الشَّرْطِ الْمَذْكُورِ بَعْدَهُ يَدُلُّ عَلَى جَوَابِهِ كَأَنَّهُ قِيلَ: مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ/ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ: وَلَكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرًا فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ.

Birinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ } “Kim iman ettikten sonra Allah'ı inkâr ederse” buyruğu haberi zikredilmemiş bir mübtedadır (öznedir). İşte bu sebeple müfessirler ihtilaf etmişler ve bu hususta birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: { مَنْ كَفَرَ } “Kim inkâr ederse” ifadesinin, { الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ } “Allah'ın ayetlerine inanmayanlar” buyruğundan bedel olmasıdır. Takdiri şöyledir: 'İftirayı ancak iman ettikten sonra Allah'ı inkâr eden kimse uydurur.' Zorlanan kimseyi bunlardan istisna etmiştir; dolayısıyla o, iftira hükmü altına girmez. Bu takdire göre: { وَأُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ } “İşte onlar yalancıların ta kendileridir” buyruğu, bedel ile mübdelün minh arasına girmiş bir itiraz (ara cümle)dir. İkincisi: Haber olan el-kâzibûn (الْكَاذِبُونَ) lafzından bedel olması da caizdir. Takdiri şöyledir: 'İşte onlar, iman ettikten sonra Allah'ı inkâr edenlerin ta kendileridir.' Üçüncüsü: Zem (kınama) üzere mansub olması caizdir. Takdiri: 'İşte onlar yalancıların ta kendileridir; yani iman ettikten sonra Allah'ı inkâr eden kimseleri kastediyorum' şeklindedir. Bana göre en güzel ve zorlamadan en uzak vecih budur. Dördüncüsü: { مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ } buyruğunun mübteda olarak bir şart olması ve cevabının hazfedilmesidir; zira kendisinden sonra zikredilen şartın cevabı onun cevabına delalet eder. Sanki şöyle denilmiştir: 'Kim iman ettikten sonra Allah'ı inkâr ederse -zorlanan müstesna- işte onların üzerine Allah'tan bir gazap vardır; lakin kim küfre göğüs açarsa işte onların üzerine Allah'tan bir gazap vardır.'

المسألة الثَّانِيَةُ: أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ التَّكَلُّمُ بِالْكُفْرِ يَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: أحدها: أنا روينا أن بلالا صبر على ذَلِكَ الْعَذَابِ، وَكَانَ يَقُولُ: أَحَدٌ أَحَدٌ.

İkinci Mesele: [Âlimler], küfür kelimesini telaffuz etmenin kişiye vacip olmadığı hususunda icma etmişlerdir. Buna birkaç vecih delalet eder: Birincisi: Rivayet ettiğimize göre Bilâl o azaba sabretmiş ve: 'Ehad, Ehad' diyordu.

رُوِيَ أَنَّ نَاسًا مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ فُتِنُوا فَارْتَدُّوا عَنِ الْإِسْلَامِ بَعْدَ دُخُولِهِمْ فِيهِ، وَكَانَ فِيهِمْ مَنْ أُكْرِهَ فَأَجْرَى كَلِمَةَ الْكُفْرِ عَلَى لِسَانِهِ، مَعَ أَنَّهُ كَانَ بِقَلْبِهِ مُصِرًّا عَلَى الْإِيمَانِ، مِنْهُمْ:

Rivayet edildiğine göre Mekke halkından birtakım insanlar işkenceye maruz kalmış, İslâm'a girdikten sonra dinden dönmüşlerdi. İçlerinde zorlanan ve kalbiyle imanda sebat ettiği hâlde küfür kelimesini diliyle söyleyen kimseler vardı. Bunlardan bazıları şunlardır:

عَمَّارٌ، وَأَبَوَاهُ يَاسِرٌ وَسُمَيَّةُ، وَصُهَيْبٌ، وَبِلَالٌ، وَخَبَّابٌ، وَسَالِمٌ، عُذِّبُوا، فَأَمَّا سُمَيَّةُ فَقِيلَ: رُبِطَتْ بين بعيرين ووخزت في قلبها بِحَرْبَةٍ وَقَالُوا: إِنَّكِ أَسْلَمْتِ مِنْ أَجْلِ الرِّجَالِ وَقُتِلَتْ، وَقُتِلَ يَاسِرٌ وَهُمَا أَوَّلُ قَتِيلَيْنِ قُتِلَا في

Ammâr, anne babası Yâsir ile Sümeyye, Suheyb, Bilâl, Habbâb ve Sâlim azaba uğratıldılar. Sümeyye'ye gelince; rivayete göre iki deve arasına bağlandı, kalbine mızrak saplandı ve: 'Sen ancak erkekler uğruna Müslüman oldun' dediler ve öldürüldü. Yâsir de öldürüldü. Bu ikisi İslâm'da öldürülen ilk iki şehittir.

الْإِسْلَامِ، وَأَمَّا عَمَّارٌ فَقَدْ أَعْطَاهُمْ مَا أَرَادُوا بِلِسَانِهِ مُكْرَهًا، فَقِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ عَمَّارًا كَفَرَ، فَقَالَ: كَلَّا إِنَّ عَمَّارًا مَلِيءٌ إِيمَانًا مِنْ فَرْقِهِ إِلَى قَدَمِهِ وَاخْتَلَطَ الْإِيمَانُ بِلَحْمِهِ وَدَمِهِ، فَأَتَى عَمَّارٌ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ يَبْكِي فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَمْسَحُ عَيْنَيْهِ وَيَقُولُ: «مَا لَكَ إِنْ عَادُوا لَكَ فَعُدْ لَهُمْ بِمَا قُلْتَ» وَمِنْهُمْ جَبْرٌ مَوْلَى الْحَضْرَمِيِّ أَكْرَهَهُ سَيِّدُهُ فَكَفَرَ، ثُمَّ أَسْلَمَ مَوْلَاهُ وَأَسْلَمَ وَحَسُنَ إِسْلَامَهُمَا وَهَاجَرَا.

Ammâr'a gelince; o, zorlanarak onların istediklerini diliyle söyledi. Bunun üzerine: 'Ey Allah'ın Resûlü, Ammâr kâfir oldu!' denildi. Resûlullah: 'Asla! Şüphesiz Ammâr tepesinden tırnağına kadar imanla doludur; iman onun etine ve kanına işlemiştir' buyurdu. Ammâr ağlayarak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun gözyaşlarını siliyor ve: 'Sana ne oldu? Eğer tekrar dönerlerse sen de söylediklerini onlara tekrar söyle' buyuruyordu. Onlardan biri de Hadramî'nin azatlısı Cebr idi; efendisi onu zorladı, o da inkâr etti. Sonra efendisi de kendisi de Müslüman oldu, İslâmları güzelleşti ve hicret ettiler.

المسألة الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ لَيْسَ بِاسْتِثْنَاءٍ، لِأَنَّ الْمُكْرَهَ لَيْسَ بِكَافِرٍ فَلَا يَصِحُّ اسْتِثْنَاؤُهُ مِنَ الْكَافِرِ، لَكِنَّ الْمُكْرَهَ لَمَّا ظَهَرَ مِنْهُ بَعْدَ الْإِيمَانِ مَا مِثْلُهُ يَظْهَرُ مِنَ الْكَافِرِ طَوْعًا صَحَّ هَذَا الاستثناء لهذه المشاكلة.

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ } “Zorlanan müstesna” buyruğu [asli manada] bir istisna değildir; çünkü zorlanan kimse kâfir değildir, dolayısıyla kâfirden istisna edilmesi sahih olmaz. Ancak zorlanan kimseden imandan sonra kâfirden gönüllü olarak sadır olan şeyin bir benzeri sadır olduğu için bu benzerlikten ötürü bu istisna sahih olmuştur.

المسألة الرابعة: يجب هاهنا بَيَانُ الْإِكْرَاهِ الَّذِي عِنْدَهُ يَجُوزُ التَّلَفُّظُ بِكَلِمَةِ الْكُفْرِ، وَهُوَ أَنْ يُعَذِّبَهُ بِعَذَابٍ لَا طَاقَةَ لَهُ بِهِ، مِثْلَ التَّخْوِيفِ بِالْقَتْلِ، وَمِثْلَ الضَّرْبِ الشَّدِيدِ وَالْإِيلَامَاتِ الْقَوِيَّةِ. قَالَ مُجَاهِدٌ: أَوَّلُ مَنْ أَظْهَرَ الْإِسْلَامَ سَبْعَةٌ، رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَأَبُو بَكْرٍ، وَخَبَّابٌ، وَصُهَيْبٌ، وَبِلَالٌ، وَعَمَّارٌ، وَسُمَيَّةٌ. أَمَّا الرَّسُولُ ﵇ فَمَنَعَهُ أَبُو طَالِبٍ، وَأَمَّا أَبُو بَكْرٍ فَمَنَعَهُ قَوْمُهُ، وَأُخِذَ الْآخَرُونَ وَأُلْبِسُوا دُرُوعَ الْحَدِيدِ، ثُمَّ أُجْلِسُوا فِي الشَّمْسِ فَبَلَغَ مِنْهُمُ الْجَهْدُ بِحَرِّ الْحَدِيدِ وَالشَّمْسِ، وَأَتَاهُمْ أَبُو جَهْلٍ يَشْتِمُهُمْ وَيُوَبِّخُهُمْ وَيَشْتِمُ سُمَيَّةَ، ثُمَّ طَعَنَ الْحَرْبَةَ فِي فَرْجِهَا.

Dördüncü Mesele: Burada, yanında küfür kelimesini telaffuz etmenin caiz olduğu ikrahın (zorlamanın) beyan edilmesi gerekir. Bu da öldürülmeyle korkutulmak, şiddetli dayak ve dayanılmaz acılar gibi takat getiremeyeceği bir azapla ona işkence edilmesidir. Mücâhid şöyle demiştir: İslâm'ı ilk açığa vuranlar yedi kişidir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir, Habbâb, Suheyb, Bilâl, Ammâr ve Sümeyye. Resûl aleyhisselâm'ı Ebû Tâlib korudu. Ebû Bekir'i ise kavmi korudu. Diğerleri yakalandı, kendilerine demir zırhlar giydirildi ve güneşe oturtuldular; demirin ve güneşin sıcağından son derece zahmet çektiler. Ebû Cehil onların yanına gelip onlara sövüyor, onları azarlıyor ve Sümeyye'ye sövüyordu; sonra mızrağını onun edep yerine sapladı.

وَقَالَ الْآخَرُونَ: مَا نَالُوا مِنْهُمْ غَيْرَ بِلَالٍ فَإِنَّهُمْ جَعَلُوا يُعَذِّبُونَهُ فَيَقُولُ: أَحَدٌ أَحَدٌ، حَتَّى مَلُّوا فَكَتَّفُوهُ وَجَعَلُوا فِي عُنُقِهِ حَبْلًا مِنْ لِيفٍ وَدَفَعُوهُ إِلَى صِبْيَانِهِمْ يَلْعَبُونِ بِهِ حَتَّى مَلُّوهُ فَتَرَكُوهُ. قَالَ عَمَّارٌ: كُلُّنَا تَكَلَّمَ بِالَّذِي أَرَادُوا غَيْرَ بِلَالٍ، فَهَانَتْ عَلَيْهِ نَفْسُهُ فَتَرَكُوهُ. قَالَ خَبَّابٌ: لَقَدْ أَوْقَدُوا لِي نَارًا مَا أَطْفَأَهَا إِلَّا وَدَكُ ظَهْرِي.

Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilâl dışında hiçbiri onların işkencesinden kurtulamadı. Ona işkence etmeye başladılar, o ise bıkıp usanana kadar 'Ehad, Ehad' diyordu. Sonunda onu bağladılar, boynuna liften bir ip geçirip çocuklarının eline verdiler; çocuklar usanana kadar onunla oynadılar, sonra onu bıraktılar. Ammâr şöyle demiştir: 'Bilâl hariç hepimiz onların istediği sözü söyledik; onun nefsi gözünde değersizleşmişti, sonunda onu bıraktılar.' Habbâb ise şöyle demiştir: 'Benim için bir ateş yaktılar; o ateşi sırtımın yağından başka bir şey söndürmedi.'

المسألة الْخَامِسَةُ: أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ عِنْدَ ذِكْرِ كَلِمَةِ الْكُفْرِ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يُبَرِّئَ قَلْبَهُ مِنَ الرِّضَا بِهِ وَأَنْ يَقْتَصِرَ عَلَى التَّعْرِيضَاتِ مِثْلَ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ مُحَمَّدًا كَذَّابٌ، وَيَعْنِي عِنْدَ الْكُفَّارِ أَوْ يَعْنِي بِهِ مُحَمَّدًا/ آخَرَ أَوْ يَذْكُرُهُ عَلَى نِيَّةِ الاستفهام بمعنى الإنكار وهاهنا بَحْثَانِ:

Beşinci Mesele: [Âlimler], küfür kelimesini söylerken kişinin kalbini ona rıza göstermekten beri kılması ve 'Muhammed yalancıdır' deyip kâfirlere göre [böyle olduğunu] kastetmesi yahut bununla başka bir Muhammed'i kastetmesi veya bunu inkâr anlamında bir istifham (soru) niyetiyle söylemesi gibi üstü kapalı ifadelerle (tarizlerle) yetinmesinin vacip olduğu hususunda icma etmişlerdir. Burada iki araştırma vardır:

البحث الْأَوَّلُ: أَنَّهُ إِذَا أَعْجَلَهُ مَنْ أَكْرَهَهُ عَنْ إِحْضَارِ هَذِهِ النِّيَّةِ أَوْ لِأَنَّهُ لَمَّا عَظُمَ خَوْفُهُ زَالَ عَنْ قَلْبِهِ ذِكْرُ هَذِهِ النِّيَّةِ كَانَ مَلُومًا وَعَفْوُ اللَّهِ مُتَوَقَّعٌ.

Birinci Araştırma: Kendisini zorlayan kimse bu niyeti kalbinde hazır bulundurmasına fırsat vermezse veya korkusu son derece büyüdüğü için bu niyeti hatırlamak kalbinden silinirse kınanır, ancak Allah'ın affı beklenir.

البحث الثَّانِي: لَوْ ضَيَّقَ الْمُكْرِهُ الْأَمْرَ عَلَيْهِ وَشَرَحَ لَهُ كُلَّ أَقْسَامِ التَّعْرِيضَاتِ وَطَلَبَ مِنْهُ أَنْ يُصَرِّحَ بِأَنَّهُ مَا أَرَادَ شَيْئًا مِنْهَا، وَمَا أَرَادَ إِلَّا ذَلِكَ الْمَعْنَى، فَهَهُنَا يَتَعَيَّنُ إِمَّا الْتِزَامُ الْكَذِبِ، وَإِمَّا تَعْرِيضُ النَّفْسِ لِلْقَتْلِ. فَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: يُبَاحُ لَهُ الْكَذِبُ هُنَا، وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: لَيْسَ لَهُ ذَلِكَ وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ الْقَاضِي. قَالَ: لِأَنَّ الْكَذِبَ إِنَّمَا يَقْبُحُ لِكَوْنِهِ كَذِبًا، فَوَجَبَ أَنْ يَقْبُحَ عَلَى كُلِّ حَالٍ، وَلَوْ جَازَ أَنْ يَخْرُجَ عَنِ الْقَبِيحِ لِرِعَايَةِ بَعْضِ الْمَصَالِحِ لَمْ يَمْنَعْ أَنْ يَفْعَلَ اللَّهُ الْكَذِبَ لِرِعَايَةِ بَعْضِ الْمَصَالِحِ وحينئذ لا يبقى وُثُوقٌ بِوَعْدِ اللَّهِ تَعَالَى وَلَا بِوَعِيدِهِ لِاحْتِمَالِ أَنَّهُ فَعَلَ ذَلِكَ الْكَذِبَ لِرِعَايَةِ بَعْضِ الْمَصَالِحِ الَّتِي لَا يَعْرِفُهَا إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى.

İkinci Araştırma: Şayet zorlayan kişi işi yokuşa sürüp bütün tariz (dolaylı anlatım) çeşitlerini ona açıklasa ve bunlardan hiçbirini kastetmediğini, ancak o [açık küfür] manayı kastettiğini açıkça söylemesini talep etse, bu durumda ya yalana katlanmak ya da canını ölüme maruz bırakmak zorunlu hale gelir. İnsanlardan bir kısmı: 'Burada ona yalan caizdir' demiştir. Bir kısmı ise: 'Buna hakkı yoktur' demektedir ki Kadı'nın tercih ettiği görüş de budur. O şöyle demiştir: 'Çünkü yalan ancak yalan olduğu için çirkindir; dolayısıyla her hâlükârda çirkin olması vaciptir. Şayet bazı maslahatları gözetmek için çirkin olmaktan çıkması caiz olsaydı, Allah'ın da bazı maslahatları gözetmek için yalan söylemesine bir engel kalmazdı. Bu durumda ise Allah Teâlâ'nın ne vaadine ne de tehdidine güven kalırdı; zira o yalanı ancak Allah Teâlâ'nın bildiği birtakım maslahatları gözetmek için yapmış olması ihtimali doğardı.'

المسألة السَّادِسَةُ: أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ التَّكَلُّمُ بِكَلِمَةِ الْكُفْرِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أنا روينا أن بلالا صبر على ذلك الْعَذَابِ، وَكَانَ يَقُولُ: أَحَدٌ أَحَدٌ، وَلَمْ يَقُلْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: بِئْسَ مَا صَنَعْتَ بَلْ عَظَّمَهُ عَلَيْهِ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجِبُ التَّكَلُّمُ بِكَلِمَةِ الْكُفْرِ، وَثَانِيهَا: مَا

Altıncı Mesele: [Âlimler], küfür kelimesini telaffuz etmenin kişiye vacip olmadığı hususunda icma etmişlerdir. Buna birkaç vecih delalet eder: Birincisi: Rivayet ettiğimize göre Bilâl o azaba sabretmiş ve: 'Ehad, Ehad' diyordu; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de ona: 'Ne kötü yaptın!' dememiş, bilakis bu yaptığını yüceltmiştir. Bu durum küfür kelimesini telaffuz etmenin vacip olmadığına delalet etmiştir. İkincisi:

رُوِيَ أَنَّ مُسَيْلَمَةَ الْكَذَّابَ أَخَذَ رَجُلَيْنِ فَقَالَ لِأَحَدِهِمَا: مَا تَقُولُ فِي مُحَمَّدٍ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ، فَقَالَ: مَا تَقُولُ فِيَّ؟ قَالَ أَنْتَ أَيْضًا، فَخَلَّاهُ وَقَالَ لِلَآخَرَ: مَا تقول

Rivayet edildiğine göre yalancı Müseylime iki adamı yakalamış ve birine: 'Muhammed hakkında ne dersin?' demiştir. Adam: 'Allah'ın Resûlüdür' demiştir. 'Benim hakkımda ne dersin?' deyince: 'Sen de [öylesin]' demiş, o da onu serbest bırakmıştır. Diğerine: 'Sen ne dersin?' demiştir.

فِي مُحَمَّدٍ؟ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ، قَالَ: مَا تَقُولُ فِيَّ؟ قَالَ: أَنَا أَصَمُّ فَأَعَادَ عَلَيْهِ ثَلَاثًا فَأَعَادَ جَوَابَهُ فَقَتَلَهُ، فَبَلَغَ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: «أَمَّا الْأَوَّلُ فَقَدْ أَخَذَ بِرُخْصَةِ اللَّهِ، وَأَمَّا الثَّانِي فَقَدْ صَدَعَ بِالْحَقِّ، فَهَنِيئًا لَهُ» .

Muhammed hakkında [ne dersin]?' [O da]: 'Allah'ın Resûlüdür' dedi. [Müseylime]: 'Benim hakkımda ne dersin?' deyince: 'Ben sağırım' dedi. Bunu ona üç defa tekrarladı; o da cevabını tekrarladı, bunun üzerine [Müseylime] onu öldürdü. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca şöyle buyurdu: 'Birincisi Allah'ın ruhsatını almıştır; ikincisi ise hakkı açıkça haykırmıştır, ona ne mutlu!'

وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ بِهَذَا الْخَبَرِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ سَمَّى التَّلَفُّظَ بِكَلِمَةِ الْكُفْرِ رُخْصَةً. وَالثَّانِي: أَنَّهُ عَظَّمَ حَالَ مَنْ أَمْسَكَ عَنْهُ حَتَّى قُتِلَ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ بَذْلَ النَّفْسِ فِي تَقْرِيرِ الْحَقِّ أَشَقُّ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ أَكْثَرَ ثَوَابًا

Bu haberle delil getirmenin yönü iki açıdandır: Birincisi: Küfür kelimesini telaffuz etmeyi ruhsat olarak isimlendirmiştir. İkincisi: Öldürülünceye kadar bundan kaçınan kimsenin durumunu yüceltmiştir. Üçüncüsü: Hakkı ortaya koymada canı feda etmek daha meşakkatlidir; dolayısıyla sevabının daha çok olması vacip olur.

لِقَوْلِهِ ﵇: «أَفْضَلُ الْعِبَادَاتِ أَحْمَزُهَا»

Zira [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «أَفْضَلُ الْعِبَادَاتِ أَحْمَزُهَا» “İbadetlerin en faziletlisi, en meşakkatli olanıdır.”

أَيْ أَشَقُّهَا. وَرَابِعُهَا: أَنَّ الَّذِي أَمْسَكَ عَنْ كَلِمَةِ الْكُفْرِ طَهَّرَ قَلْبَهُ وَلِسَانَهُ عَنِ الْكُفْرِ. أَمَّا الَّذِي تَلَفَّظَ بِهَا فَهَبْ أَنَّ قَلْبَهُ طَاهِرٌ عَنْهُ إِلَّا أَنَّ لِسَانَهُ فِي الظَّاهِرِ قَدْ تَلَطَّخَ بِتِلْكَ الْكَلِمَةِ الْخَبِيثَةِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ حَالُ الْأَوَّلِ أَفْضَلَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Yani en meşakkatlisidir. Dördüncüsü: Küfür kelimesinden kaçınan kimse, kalbini de dilini de küfürden temiz tutmuştur. Onu telaffuz eden kimseye gelince; farz edelim ki kalbi ondan temizdir, ancak dili zahirde o çirkin kelimeye bulaşmıştır. Dolayısıyla birincisinin durumunun daha faziletli olması vaciptir. En doğrusunu Allah bilir.

المسألة السَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّ لِلْإِكْرَاهِ مَرَاتِبَ.

Yedinci Mesele: Bil ki ikrahın (zorlamanın) mertebeleri vardır.

الْمَرْتَبَةُ الْأُولَى: أَنْ يَجِبَ الْفِعْلُ الْمُكْرَهُ عَلَيْهِ مِثْلَ مَا إِذَا أَكْرَهَهُ عَلَى شُرْبِ الْخَمْرِ وَأَكْلِ الْخِنْزِيرِ وَأَكْلِ الْمَيْتَةِ فَإِذَا أَكْرَهَهُ عَلَيْهِ بِالسَّيْفِ فَهَهُنَا يَجِبُ الْأَكْلُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ صَوْنَ الرُّوحِ عَنِ الْفَوَاتِ وَاجِبٌ، وَلَا سَبِيلَ إِلَيْهِ فِي هَذِهِ الصُّورَةِ إِلَّا بِهَذَا الْأَكْلِ، وَلَيْسَ فِي هَذَا الْأَكْلِ ضَرَرٌ عَلَى حَيَوَانٍ وَلَا فِيهِ إِهَانَةٌ لِحَقِّ اللَّهِ تَعَالَى، فَوَجَبَ أَنْ يَجِبَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ [الْبَقَرَةِ: ١٩٥] .

Birinci Mertebe: Şarap içmeye, domuz eti yemeye veya leş yemeye zorlanması gibi, zorlanan fiilin vacip olmasıdır. Şayet buna kılıçla zorlanırsa burada yemek vacip olur. Çünkü canı telef olmaktan korumak vaciptir ve bu durumda buna ancak bu yemekle ulaşılabilir. Bu yeme eyleminde ne bir canlıya zarar vardır ne de Allah Teâlâ'nın hakkına bir hakaret vardır. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ } “Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” [Bakara 195] kavlinden ötürü [bunu yapmak] vacip olmuştur.

الْمَرْتَبَةُ الثَّانِيَةُ: أَنْ يَصِيرَ ذَلِكَ الْفِعْلُ مُبَاحًا وَلَا يَصِيرَ وَاجِبًا، وَمِثَالُهُ مَا إِذَا أَكْرَهَهُ عَلَى التَّلَفُّظِ بِكَلِمَةِ الْكُفْرِ فَهَهُنَا يُبَاحُ لَهُ وَلَكِنَّهُ لَا يَجِبُ كَمَا قَرَّرْنَاهُ.

İkinci Mertebe: O fiilin vacip olmayıp mubah hale gelmesidir. Bunun örneği, küfür kelimesini telaffuz etmeye zorlanmasıdır. Burada daha önce açıkladığımız gibi [bu kelimeyi söylemek] ona mubah olur, fakat vacip olmaz.

الْمَرْتَبَةُ الثَّالِثَةُ: أَنْ لَا يَجِبَ وَلَا يُبَاحَ بَلْ يَحْرُمُ، وَهَذَا مِثْلُ مَا إِذَا أَكْرَهَهُ إِنْسَانٌ عَلَى قَتْلِ إِنْسَانٍ آخَرَ أَوْ عَلَى قَطْعِ عُضْوٍ مِنْ أَعْضَائِهِ فَهَهُنَا يَبْقَى الْفِعْلُ عَلَى الْحُرْمَةِ الْأَصْلِيَّةِ، وَهَلْ يَسْقُطُ الْقَصَاصُ عَنِ الْمُكْرَهِ أَمْ لَا؟ قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ يَجِبُ الْقَصَاصُ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وَجْهَانِ. الْأَوَّلُ: أَنَّهُ قَتَلَهُ عَمْدًا عدوانا فيجب عليه القصاص لقوله تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى [الْبَقَرَةِ: ١٧٨] . وَالثَّانِي: أَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّ الْمُكْرَهَ إِذَا قَصَدَ قَتْلَهُ فَإِنَّهُ يَحِلُّ لَهُ أَنْ يَدْفَعَهُ عَنْ نَفْسِهِ وَلَوْ بِالْقَتْلِ، فَلَمَّا كَانَ تَوَهُّمُ إِقْدَامِهِ عَلَى الْقَتْلِ يُوجِبُ إِهْدَارَ دَمِهِ، فَلَأَنْ يَكُونَ عِنْدَ صُدُورِ الْقَتْلِ مِنْهُ حَقِيقَةً يَصِيرُ دَمُهُ مُهْدَرًا كَانَ أَوْلَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Üçüncü Mertebe: [Fiilin] ne vacip ne de mubah olması, bilakis haram kalmasıdır. Bu, bir kimsenin başka bir insanı öldürmeye veya uzuvlarından birini kesmeye zorlanması gibidir. Burada fiil asıl haramlığı üzere kalır. Zorlanan kimseden (mükreh) kısas düşer mi düşmez mi? Şâfiî rahimehullâh iki görüşünden birinde kısasın vacip olduğunu söylemiştir. Buna iki vecih delalet eder: Birincisi: Onu kasten ve haksız yere öldürmüştür; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى } “Ey iman edenler! Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı” [Bakara 178] kavlinden ötürü ona kısas vacip olur. İkincisi: Zorlanan kişi onu öldürmeye kastettiğinde, öldürülmek istenen kişinin onu -öldürmekle dahi olsa- kendisinden defetmesinin helal olduğu hususunda icma etmişizdir. Onun öldürmeye yelteneceğine dair zan dahi kanının heder olmasını gerektirdiğine göre, öldürme fiili kendisinden bizzat meydana geldiğinde kanının heder olması evleviyetle gerekir. En doğrusunu Allah bilir.

المسألة الثَّامِنَةُ: مِنَ الْأَفْعَالِ مَا يَقْبَلُ الْإِكْرَاهَ عَلَيْهِ كَالْقَتْلِ وَالتَّكَلُّمِ بِكَلِمَةِ الْكُفْرِ، وَمِنْهُ مَا لَا يَقْبَلُ الْإِكْرَاهَ عَلَيْهِ قِيلَ: وَهُوَ الزِّنَا. لِأَنَّ الْإِكْرَاهَ يُوجِبُ الْخَوْفَ الشَّدِيدَ وَذَلِكَ يَمْنَعُ مِنَ انْتِشَارِ الْآلَةِ، فَحَيْثُ دَخَلَ الزِّنَا فِي الْوُجُودِ عُلِمَ أَنَّهُ وَقَعَ بِالِاخْتِيَارِ لَا عَلَى سَبِيلِ الْإِكْرَاهِ.

Sekizinci Mesele: Fiillerden öldürmek ve küfür kelimesini söylemek gibi üzerine ikrah kabul edenler olduğu gibi, üzerine ikrah kabul etmeyenler de vardır. Denilmiştir ki: Bu zinadır. Çünkü ikrah şiddetli bir korkuyu gerektirir, bu da uzvun sertleşmesine engel olur. Dolayısıyla zina meydana gelmişse, bunun ikrah yoluyla değil ihtiyar (kendi isteği) ile gerçekleştiği anlaşılır.

المسألة التَّاسِعَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: طَلَاقُ الْمُكْرَهِ لَا يَقَعُ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀: يَقَعُ، وَحُجَّةُ الشَّافِعِيِّ ﵀: قوله: لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ وَلَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ نَفْيَ ذَاتِهِ لِأَنَّ ذَاتَهُ مَوْجُودَةٌ فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى نَفْيِ آثَارِهِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ لَا أَثَرَ لَهُ وَلَا عِبْرَةَ بِهِ، وَأَيْضًا

Dokuzuncu Mesele: Şâfiî rahimehullâh: 'İkrah altındaki kimsenin boşaması (talakı) geçerli olmaz' demiştir. Ebû Hanîfe rahimehullâh ise: 'Geçerli olur' demiştir. Şâfiî'nin rahimehullâh delili [Allah Teâlâ'nın]: { لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ } “Dinde zorlama yoktur” kavlidir. Buradaki muradın zorlamanın bizzat varlığını nefyetmek olması mümkün değildir, zira onun varlığı mevcuttur; bu sebeple bunun zorlamanın hükümlerini/eserlerini nefyetmeye hamledilmesi vaciptir. Bunun manası da: Onun hiçbir hükmü ve geçerliliği yoktur demektir. Ayrıca

قَوْلُهُ ﵇: «رُفِعَ عَنْ أُمَّتِي الْخَطَأُ وَالنِّسْيَانُ وَمَا اسْتُكْرِهُوا عَلَيْهِ»

[Peygamber] aleyhisselâm'ın: «رُفِعَ عَنْ أُمَّتِي الْخَطَأُ وَالنِّسْيَانُ وَمَا اسْتُكْرِهُوا عَلَيْهِ» “Ümmetimden hata, unutma ve zorlandıkları şeyler kaldırılmıştır” kavli,

وَأَيْضًا

ve yine

قَوْلُهُ ﵇: «لَا طَلَاقَ فِي إِغْلَاقٍ»

[Peygamber] aleyhisselâm'ın: «لَا طَلَاقَ فِي إِغْلَاقٍ» “İğlâk (baskı/zorlama) altında talak yoktur” kavlidir;

أَيْ إِكْرَاهٍ فَإِنْ قَالُوا: طَلَّقَهَا فَتَدْخُلُ تَحْتَ قَوْلِهِ: فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ [الْبَقَرَةِ: ٢٣٠] فَالْجَوَابُ لَمَّا تَعَارَضَتِ الدَّلَائِلُ، وَجَبَ أَنْ يَبْقَى مَا كَانَ عَلَى مَا كَانَ عَلَى مَا هُوَ قَوْلُنَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

yani ikrah durumunda. Şayet: 'Onu boşamıştır, dolayısıyla { فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ } “Eğer onu boşarsa, bundan sonra kendisine helal olmaz” [Bakara 230] kavlinin kapsamına girer' derlerse, buna cevap şudur: Deliller çatıştığında durumun eskisi üzere kalması vaciptir ki bu da bizim görüşümüzdür. En doğrusunu Allah bilir.

المسألة الْعَاشِرَةُ: قَوْلُهُ: وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَحَلَّ الْإِيمَانِ هُوَ الْقَلْبُ وَالَّذِي مَحَلُّهُ

Onuncu Mesele: [Allah Teâlâ'nın]: { وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ } “kalbi iman ile mutmain olduğu halde” kavli, imanın mahallinin kalp olduğuna delalet eder. Mahalli

الْقَلْبُ إِمَّا الِاعْتِقَادُ، وَإِمَّا كَلَامُ النَّفْسِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْإِيمَانُ عِبَارَةً إِمَّا عَنِ الْمَعْرِفَةِ وَإِمَّا عَنِ التَّصْدِيقِ بِكَلَامِ النَّفْسِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

kalp olan şey ise ya itikattır ya da nefsin kelamıdır (kelâm-ı nefsî). Dolayısıyla imanın ya marifetten ya da nefsin kelamıyla tasdikten ibaret olması vacip olur. En doğrusunu Allah bilir.

ثم قال تَعَالَى: وَلكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً أَيْ فَتَحَهُ وَوَسَّعَهُ لِقَبُولِ الْكُفْرِ وَانْتُصِبَ صدرا على أنه مفعول لشرح، وَالتَّقْدِيرُ: وَلَكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرَهُ، وَحَذَفَ الضَّمِيرَ لِأَنَّهُ لَا يُشْكِلُ بِصَدْرِ غَيْرِهِ إِذِ الْبَشَرُ لَا يَقْدِرُ عَلَى شَرْحِ صَدْرِ غَيْرِهِ فَهُوَ نَكِرَةٌ يُرَادُ بِهَا الْمَعْرِفَةُ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَلكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً } “Fakat kim gönlünü küfre açarsa” buyurmuştur. Yani küfrü kabul etmek için onu açmış ve genişletmiştir. { صَدْراً } kelimesi { شَرَحَ } fiilinin mef'ûlü olduğu için mansub olmuştur. Takdiri ise: { وَلَكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرَهُ } [Fakat kim göğsünü küfre açarsa] şeklindedir. Zamir ise başkasının göğsüyle karışmayacağı için hazfedilmiştir; zira beşer başkasının göğsünü açmaya güç yetiremez. Dolayısıyla bu, kendisiyle marife (belirli) kastedilen bir nekredir.

ثم قال: فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى حَكَمَ عَلَيْهِمْ بِالْعَذَابِ ثُمَّ وَصَفَ ذَلِكَ الْعَذَابَ فَقَالَ:

Sonra: { فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ } “İşte Allah'ın gazabı onların üzerinedir” buyurmuştur. Manası: Allah Teâlâ onlar hakkında azap ile hükmetmiş, sonra da o azabı niteleyerek şöyle buyurmuştur:

وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ.

{ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } “ve onlar için büyük bir azap vardır.”

ثم قال تَعَالَى: ذلِكَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَياةَ الدُّنْيا عَلَى الْآخِرَةِ أَيْ رَجَّحُوا الدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ ذَلِكَ الِارْتِدَادَ وَذَلِكَ الْإِقْدَامَ عَلَى الْكُفْرِ لِأَجْلِ أَنَّهُ تَعَالَى مَا هَدَاهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ وَمَا عَصَمَهُمْ عَنِ الْكُفْرِ. قَالَ الْقَاضِي: الْمُرَادُ أَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِيهِمْ إِلَى الْجَنَّةِ فَيُقَالُ لَهُ هَذَا ضَعِيفٌ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: ذلِكَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَياةَ الدُّنْيا عَلَى الْآخِرَةِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ:

Sonra Allah Teâlâ: { ذلِكَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَياةَ الدُّنْيا عَلَى الْآخِرَةِ } “Bu, onların dünya hayatını ahirete tercih etmelerinden dolayıdır” buyurmuştur; yani dünyayı ahirete üstün tutmuşlardır. Manası şudur: Bu irtidat ve küfre bu yöneliş, Allah Teâlâ'nın onları imana hidayet etmemesi ve onları küfürden korumaması sebebiyledir. Kadı şöyle demiştir: 'Murat, Allah'ın onları cennete ulaştırmayacağıdır.' Ona şöyle denilir: Bu zayıftır; zira { وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ } “ve muhakkak ki Allah, inkârcılar topluluğunu doğru yola iletmez” kavli, { ذلِكَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَياةَ الدُّنْيا عَلَى الْآخِرَةِ } kavline matuftur. Dolayısıyla [Allah Teâlâ'nın]:

وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ عِلَّةً وَسَبَبًا مُوجِبًا لِإِقْدَامِهِمْ عَلَى ذَلِكَ الِارْتِدَادِ، وَعَدَمُ الْهِدَايَةِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلَى الْجَنَّةِ لَيْسَ سَبَبًا لِذَلِكَ الِارْتِدَادِ، وَلَا عِلَّةً لَهُ بَلْ مُسَبَّبًا عَنْهُ وَمَعْلُولًا لَهُ فَبَطَلَ هَذَا التَّأْوِيلُ، ثُمَّ أَكَّدَ بَيَانَ أَنَّهُ تَعَالَى صَرَفَهُمْ عَنِ الْإِيمَانِ فَقَالَ: أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ قَالَ الْقَاضِي: الطَّبْعُ لَيْسَ يَمْنَعُ مِنَ الْإِيمَانِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ ذَلِكَ فِي مَعْرِضِ الذَّمِّ لَهُمْ، وَلَوْ كَانُوا عَاجِزِينَ عَنِ الْإِيمَانِ بِهِ لَمَا اسَّتَحَقُّوا الذَّمَّ بِتَرْكِهِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى أَشْرَكَ بَيْنَ السَّمْعِ وَالْبَصَرِ وَبَيْنَ الْقَلْبِ فِي هَذَا الطَّبْعِ وَمَعْلُومٌ مِنْ حَالِ السَّمْعِ وَالْبَصَرِ أَنَّ مَعَ فَقْدِهِمَا قَدْ يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ مُؤْمِنًا فَضْلًا عَنْ طَبْعٍ يَلْحَقُهُمَا فِي الْقَلْبِ.

{ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ } kavlinin, onların bu irtidada yönelmelerini gerektiren bir illet ve sebep olması vaciptir. Kıyamet günü cennete ulaştırılmamak ise bu irtidadın sebebi veya illeti değil, bilakis onun neticesi ve eseridir; dolayısıyla bu tevil batıl olmuştur. Sonra [Allah Teâlâ], onları imandan çevirdiğinin açıklamasını pekiştirerek şöyle buyurmuştur: { أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ } “İşte onlar, Allah'ın kalplerini, kulaklarını ve gözlerini mühürlediği kimselerdir.” Kadı şöyle demiştir: 'Mühürleme (tab') imana engel değildir. Buna birkaç vecih delalet eder: Birincisi: Allah Teâlâ bunu onları yerme makamında zikretmiştir; şayet ona iman etmekten âciz olsalardı, onu terk ettikleri için yerilmeyi hak etmezlerdi. İkincisi: Allah Teâlâ bu mühürlemede kulak ve göz ile kalbi ortak kılmıştır. Kulak ve gözün durumundan bilinmektedir ki, bu ikisinin yokluğunda bile kişinin mümin olması sahih olabilir; nerede kaldı ki kalpte bunlara ilişecek bir mühürleme olsun.'

وَالثَّالِثُ: وَصَفَهُمْ بِالْغَفْلَةِ. وَمَنْ مُنِعَ مِنَ الشَّيْءِ لَا يُوصَفُ بِأَنَّهُ غَافِلٌ عَنْهُ، فَثَبَتَ أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذَا الطَّبْعِ السِّمَةُ وَالْعَلَامَةُ الَّتِي يَخْلُقُهَا فِي الْقَلْبِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ مَعْنَى الطَّبْعِ وَالْخَتْمِ، وَأَقُولُ هَذِهِ الْكَلِمَاتُ مَعَ التَّقْرِيرَاتِ الْكَثِيرَةِ، وَمَعَ الْجَوَابَاتِ الْقَوِيَّةِ مَذْكُورَةٌ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَفِي سَائِرِ الْآيَاتِ فَلَا فَائِدَةَ فِي الْإِعَادَةِ.

Üçüncüsü: Onları gafletle nitelemiştir. Bir şeyden engellenen kimse ise ondan gafil olmakla nitelenemez. Böylece bu mühürlemeden muradın, [Allah'ın] kalpte yarattığı bir işaret ve alâmet olduğu sabit olmuştur. Biz Bakara Suresi'nde tab' (mühürleme) ve hatm (damgalama) kelimelerinin anlamını zikretmiştik. Ben derim ki: Bu ifadeler, pek çok açıklaması ve güçlü cevaplarıyla birlikte Bakara Suresi'nin başında ve diğer ayetlerde zikredilmiştir; dolayısıyla tekrarlamakta bir fayda yoktur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَأُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَيْ عَمَّا يُرَادُ بِهِمْ فِي الْآخِرَةِ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَأُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ } “Ve onlar, gafillerin ta kendileridir” buyurmuştur. İbn Abbâs: 'Yani ahirette kendilerine ne yapılacağından [gafildirler]' demiştir.

ثم قال: لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْخاسِرُونَ وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُوجِبَ لِهَذَا الْخُسْرَانِ هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَصَفَهُمْ فِي الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ بِصِفَاتٍ سِتَّةٍ.

Sonra: { لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْخاسِرُونَ } “Şüphe yok ki onlar, ahirette de hüsrana uğrayanların ta kendileridir” buyurmuştur. Bil ki bu hüsranı gerektiren sebep, Allah Teâlâ'nın geçen ayetlerde onları altı sıfatla nitelemiş olmasıdır.

الصِّفَةُ الْأُولَى: أَنَّهُمُ اسْتَوْجَبُوا غَضَبَ اللَّهِ.

Birinci Sıfat: Allah'ın gazabını hak etmiş olmalarıdır.

وَالصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُمُ اسْتَحَقُّوا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ.

İkinci Sıfat: Elem verici azabı hak etmiş olmalarıdır.

وَالصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ.

Üçüncü Sıfat: Dünya hayatını ahirete tercih etmiş olmalarıdır.

وَالصِّفَةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى حَرَمَهُمْ مِنَ الْهِدَايَةِ.

Dördüncü Sıfat: Allah Teâlâ'nın onları hidayetten mahrum bırakmış olmasıdır.

وَالصِّفَةُ الْخَامِسَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى طَبَعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ.

Beşinci Sıfat: Allah Teâlâ'nın onların kalplerini, kulaklarını ve gözlerini mühürlemiş olmasıdır.

وَالصِّفَةُ السَّادِسَةُ: أَنَّهُ جَعَلَهُمْ مِنَ الْغَافِلِينَ عَمَّا يُرَادُ بِهِمْ مِنَ الْعَذَابِ الشَّدِيدِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَلَا جَرَمَ لَا يَسْعَوْنَ

Altıncı Sıfat: Kıyamet günü kendilerine tattırılacak şiddetli azaptan onları gafil kılmış olmasıdır. Bu yüzden şüphesiz onlar çabalamazlar

فِي دَفْعِهَا، فَثَبَتَ أَنَّهُ حَصَلَ فِي حَقِّهِمْ هَذِهِ الصِّفَاتُ السِّتَّةُ الَّتِي كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا مِنْ أَعْظَمِ الْأَحْوَالِ الْمَانِعَةِ عَنِ الْفَوْزِ بِالْخَيْرَاتِ وَالسَّعَادَاتِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَدْخَلَ الْإِنْسَانَ الدُّنْيَا/ لِيَكُونَ كَالتَّاجِرِ الَّذِي يَشْتَرِي بِطَاعَاتِهِ سَعَادَاتِ الْآخِرَةِ، فَإِذَا حَصَلَتْ هَذِهِ الْمَوَانِعُ الْعَظِيمَةُ عَظُمَ خُسْرَانُهُ، فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ: لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْخاسِرُونَ أَيْ هُمُ الْخَاسِرُونَ لَا غَيْرُهُمْ، وَالْمَقْصُودُ التَّنْبِيهُ عَلَى عِظَمِ خُسْرَانِهِمْ والله أعلم.

onu defetmek için. Böylece onlar hakkında her biri hayırlara ve mutluluklara ulaşmaya engel en büyük durumlardan olan bu altı sıfatın meydana geldiği sabit olmuştur. Bilinmektedir ki Allah Teâlâ insanı dünyaya, itaatleriyle ahiret saadetlerini satın alan bir tüccar gibi olsun diye sokmuştur. Bu büyük engeller meydana gelince onun hüsranı da büyümüştür. İşte bu sebeple: { لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْخاسِرُونَ } “Şüphe yok ki onlar, ahirette de hüsrana uğrayanların ta kendileridir” buyurmuştur; yani başkaları değil, ancak onlardır. Maksat, onların hüsranının büyüklüğüne dikkat çekmektir. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة النحل (١٦) : الآيات ١١٠ الى ١١١]

[Nahl Suresi (16), Ayetler 110-111]

ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا ثُمَّ جاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٠) يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها وَتُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (١١١)

{ ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا ثُمَّ جاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٠) يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها وَتُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (١١١) } “Sonra şüphesiz Rabbin, eziyete uğratıldıktan sonra hicret eden, ardından da cihat edip sabreden kimselerin [yanındadır]. Şüphesiz Rabbin, bundan sonra da elbette çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (110) O gün herkes kendi canını kurtarmak için mücadele eder; herkese yaptığının karşılığı tastamam ödenir ve onlara asla haksızlık edilmez. (111)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا إلى قوله لَغَفُورٌ رَحِيمٌ] وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا } kavlinden { لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } kavline kadar olan kısım hakkında]. Bu ayette [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ حَالَ مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ وَحَالَ مَنْ أُكْرِهَ عَلَى الْكُفْرِ، فَذَكَرَ بِسَبَبِ الْخَوْفِ كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَحَالَ مَنْ لَمْ يَذْكُرْهَا، ذَكَرَ بَعْدَهُ حَالَ مَنْ هَاجَرَ مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنَ فَقَالَ:

Birinci Mesele: Allah Teâlâ önceki ayette iman ettikten sonra Allah'ı inkâr eden kimsenin durumunu, küfre zorlanıp da korku sebebiyle küfür kelimesini söyleyen kimsenin durumunu ve onu söylemeyen kimsenin durumunu zikredince, bundan sonra eziyete uğratıldıktan sonra hicret eden kimsenin durumunu zikrederek şöyle buyurmuştur:

إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا.

{ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا } “Şüphesiz Rabbin, eziyete uğratıldıktan sonra hicret eden kimselerin [yanındadır].”

المسألة الثَّانِيَةُ: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ: فَتَنُوا بِفَتْحِ الْفَاءِ عَلَى إِسْنَادِ الْفِعْلِ إِلَى الْفَاعِلِ، وَالْبَاقُونَ بِضَمِّ الْفَاءِ عَلَى فِعْلِ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ. أَمَّا وَجْهُ الْقِرَاءَةِ الْأُولَى فَأُمُورٌ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ أَكَابِرَ الْمُشْرِكِينَ وَهُمُ الَّذِينَ آذَوْا فُقَرَاءَ الْمُسْلِمِينَ لَوْ تَابُوا وَهَاجَرُوا وَصَبَرُوا فَإِنَّ اللَّهَ يَقْبَلُ تَوْبَتَهُمْ. وَالثَّانِي: أَنَّ فَتَنَ وَأَفْتَنَ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، كَمَا يُقَالُ:

İkinci Mesele: İbn Âmir fiili faile isnat ederek fa harfinin fethasıyla (mâlum sîgasıyla) { فَتَنُوا } şeklinde okumuştur. Diğerleri ise fâili tesmiye edilmeyen fiil (meçhul sîgası) üzere fa harfinin dammesiyle [{ فُتِنُوا }] okumuşlardır. Birinci kıraatin vechi birkaç husustur: Birincisi: Muradın, müşriklerin ileri gelenleri -ki fakir Müslümanlara eziyet edenler onlardır- şayet tövbe eder, hicret eder ve sabrederlerse Allah'ın onların tövbesini kabul edeceği şeklinde olmasıdır. İkincisi: { فَتَنَ } ile { أَفْتَنَ } lafızlarının aynı manada olmasıdır; nitekim şöyle denilir:

مَانَ وَأَمَانَ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، وَالثَّالِثُ: أَنَّ أُولَئِكَ الضُّعَفَاءَ لَمَّا ذَكَرُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ عَلَى سَبِيلِ التَّقِيَّةِ فَكَأَنَّهُمْ فَتَنُوا أَنْفُسَهُمْ، وَإِنَّمَا جَعَلَ ذَلِكَ فِتْنَةً، لِأَنَّ الرُّخْصَةَ فِي إِظْهَارِ كَلِمَةِ الْكُفْرِ مَا نَزَلَتْ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ. وَأَمَّا وَجْهُ الْقِرَاءَةِ بِفِعْلِ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ فَظَاهِرٌ، لِأَنَّ أُولَئِكَ الْمَفْتُونِينَ هُمُ الْمُسْتَضْعَفُونَ الَّذِينَ حَمَلَهُمْ أَقْوِيَاءُ الْمُشْرِكِينَ عَلَى الرِّدَّةِ وَالرُّجُوعِ عَنِ الْإِيمَانِ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُمْ إِذَا هَاجَرُوا وَجَاهَدُوا وَصَبَرُوا فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَغْفِرُ لَهُمْ تَكَلُّمَهُمْ بكلمة الكفر.

mâne (مَانَ) ile emâne (أَمَانَ) aynı manadadır. Üçüncüsü: O zayıf kimseler takiyye yoluyla küfür kelimesini söylediklerinde sanki kendi nefislerini fitneye düşürmüşlerdir (fetenû). Bunun fitne sayılması, küfür kelimesini açığa vurma ruhsatının o vakitte henüz inmemiş olmasındandır. Fâili tesmiye edilmeyen fiil (meçhul) ile okunuşun vechi ise açıktır; çünkü o fitneye uğratılanlar (meftûnûn), müşriklerin güçlü kimselerinin kendilerini irtidata ve imandan dönmeye zorladığı zayıf Müslümanlardır. Allah Teâlâ onların hicret edip cihat ettikleri ve sabrettikleri takdirde küfür kelimesini telaffuz etmelerini bağışlayacağını beyan etmiştir.

المسألة الثالثة: قَوْلُهُ: مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْفِتْنَةِ هُوَ أَنَّهُمْ عُذِّبُوا، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ هُوَ أَنَّهُمْ خُوِّفُوا بِالتَّعْذِيبِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ أُولَئِكَ الْمُسْلِمِينَ ارْتَدُّوا. قَالَ الْحَسَنُ:

Üçüncü Mesele: [Allah Teâlâ'nın]: { مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا } “eziyete uğratıldıktan sonra” kavlinde fitneden muradın azaba uğratılmaları olması muhtemel olduğu gibi, azap ile korkutulmuş olmaları da muhtemeldir; yine o Müslümanların irtidat etmiş olmaları da muhtemeldir. Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir:

هَؤُلَاءِ الَّذِينَ هَاجَرُوا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ كَانُوا بِمَكَّةَ، فَعَرَضَتْ لَهُمْ فِتْنَةٌ فَارْتَدُّوا/ وَشَكُّوا فِي الرَّسُولِ ﷺ ثُمَّ إِنَّهُمْ أَسْلَمُوا وَهَاجَرُوا فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِيهِمْ،

'Müminlerden hicret eden bu kimseler Mekke'de idiler; başlarına bir fitne geldi, irtidat ettiler ve Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında şüpheye düştüler. Sonra Müslüman olup hicret ettiler ve bu ayet onlar hakkında indi.'

وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَعْدِ بْنِ أَبِي سَرْحٍ ارْتَدَّ، فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ الْفِتْحِ أَمَرَ النَّبِيُّ ﷺ بِقَتْلِهِ فَاسْتَجَارَ لَهُ عُثْمَانُ فَأَجَارَهُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ ثُمَّ إِنَّهُ أَسْلَمَ وَحَسُنَ إِسْلَامُهُ،

Denildi ki: Abdullah b. Sa'd b. Ebî Serh hakkında inmiştir; o irtidat etmişti. Fetih günü olunca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun öldürülmesini emretti; Osman onun için eman diledi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de ona eman verdi. Sonra o Müslüman oldu ve Müslümanlığı güzel oldu.

وَهَذِهِ الرِّوَايَةُ إِنَّمَا تَصِحُّ لَوْ جَعَلْنَا هَذِهِ السُّورَةَ مَدَنِيَّةً أَوْ جَعَلْنَا هَذِهِ الْآيَةَ مِنْهَا مَدَنِيَّةً، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ أُولَئِكَ الضُّعَفَاءَ الْمُعَذَّبِينَ تَكَلَّمُوا بِكَلِمَةِ الْكُفْرِ عَلَى سَبِيلِ التَّقِيَّةِ، فَقَوْلُهُ: مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا يَحْتَمِلُ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ الْأَرْبَعَةِ، وَلَيْسَ فِي اللَّفْظِ مَا يَدُلُّ عَلَى التَّعْيِينِ.

Bu rivayet ancak bu surenin Medenî olduğunu veya bu ayetin Medenî olduğunu kabul ettiğimiz takdirde sahih olur. Muradın, azap gören o zayıf kimselerin takiyye yoluyla küfür kelimesini telaffuz etmiş olmaları da muhtemeldir. Dolayısıyla [Allah Teâlâ'nın]: { مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا } kavli bu dört vechin her birini ihtiva eder ve lafızda [bunlardan birini] tayin eden bir delil yoktur.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنْ كَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ نَازِلَةً فِيمَنْ أَظْهَرَ الْكُفْرَ، فَالْمُرَادُ أَنَّ ذَلِكَ مِمَّا لَا إِثْمَ فِيهِ، وَأَنَّ حَالَهُ إِذَا هَاجَرَ وَجَاهَدَ وَصَبَرَ كَحَالِ مَنْ لَمْ يُكْرَهْ، وَإِنْ كَانَتْ وَارِدَةً فِيمَنِ ارْتَدَّ فَالْمُرَادُ أَنَّ التَّوْبَةَ وَالْقِيَامَ بِمَا يَجِبُ عَلَيْهِ يُزِيلُ ذَلِكَ الْعِقَابَ وَيَحْصُلُ لَهُ الْغُفْرَانُ وَالرَّحْمَةُ، فَالْهَاءُ فِي قَوْلِهِ: مِنْ بَعْدِها تَعُودُ إِلَى الْأَعْمَالِ الْمَذْكُورَةِ فِيمَا قَبْلُ، وَهِيَ الْهِجْرَةُ والجهاد والصبر.

Bunu bildiğinde deriz ki: Şayet bu ayet [zorlama sebebiyle] küfrü açığa vuran kimse hakkında inmişse, murat bunda hiçbir günahın olmadığı ve hicret edip cihat ettiği ve sabrettiği takdirde onun durumunun ikraha uğramayan kimse gibi olduğudur. Şayet irtidat eden kimse hakkında varid olmuşsa, murat tövbe etmenin ve üzerine vacip olanı yerine getirmenin o cezayı kaldıracağı, kendisi için bağışlanma ve rahmetin hâsıl olacağıdır. [Allah Teâlâ'nın]: { مِنْ بَعْدِها } kavlindeki hâ (ها) zamiri ise daha önce zikredilen amellere racidir ki bunlar hicret, cihat ve sabırdır.

أما قوله: يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها فَفِيهِ أَبْحَاثٌ:

[Allah Teâlâ'nın]: { يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها } “O gün herkes kendi canını kurtarmak için mücadele eder” kavline gelince, bunda birkaç araştırma vardır:

البحث الْأَوَّلُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: (يَوْمَ) مَنْصُوبٌ عَلَى وَجْهَيْنِ: أَحَدَهُمَا: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ يَوْمَ تَأْتِي يَعْنِي أَنَّهُ تَعَالَى يُعْطِي الرحمة والغفران في ذلك ليوم الَّذِي يَعْظُمُ احْتِيَاجُ الْإِنْسَانِ فِيهِ إِلَى الرَّحْمَةِ وَالْغُفْرَانِ، وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: وَذَكِّرْهُمْ أَوِ اذْكُرْ يَوْمَ كَذَا وَكَذَا، لِأَنَّ مَعْنَى الْقُرْآنِ الْعَظَمَةُ وَالْإِنْذَارُ وَالتَّذْكِيرُ.

Birinci Araştırma: Zeccâc şöyle demiştir: (يَوْمَ) kelimesi iki vecih üzere mansubdur: Birincisi: Mananın, insanın rahmete ve mağfirete ihtiyacının son derece arttığı o günde Allah Teâlâ'nın rahmet ve mağfiret vereceğini ifade etmek üzere: { إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ يَوْمَ تَأْتِي } şeklinde olmasıdır. İkincisi: Takdirin: 'Onlara falanca ve filanca günü hatırlat veya sen hatırla' şeklinde olmasıdır; zira Kur'an'ın manası azamet, uyarı ve hatırlatmadır.

البحث الثَّانِي: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: النَّفْسُ لَا تَكُونُ لَهَا نَفْسٌ أُخْرَى، فَمَا مَعْنَى قَوْلِهِ: كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها.

İkinci Araştırma: Bir kimse: 'Nefsin başka bir nefsi olmaz; o halde { كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها } kavlinin manası nedir?' diyebilir.

وَالْجَوَابُ: النَّفْسُ قَدْ يُرَادُ بِهِ بَدَنُ الْحَيِّ وَقَدْ يُرَادُ بِهِ ذَاتُ الشَّيْءِ وَحَقِيقَتُهُ، فَالنَّفْسُ الْأُولَى هِيَ الْجُثَّةُ وَالْبَدَنُ. وَالثَّانِيَةُ: عَيْنُهَا وَذَاتُهَا، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: يَوْمَ يَأْتِي كُلُّ إِنْسَانٍ يُجَادِلُ عَنْ ذَاتِهِ وَلَا يُهِمُّهُ شَأْنُ غَيْرِهِ. قَالَ تَعَالَى:

Cevap: Nefis kelimesiyle bazen canlının bedeni, bazen de bir şeyin zatı ve hakikati kastedilir. Dolayısıyla birinci nefis cüsse ve bedendir; ikincisi ise onun bizzat kendisi ve zatıdır. Sanki şöyle denilmiştir: O gün her insan kendi zatı için mücadele ederek gelir ve başkasının durumu onu ilgilendirmez. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ [عَبَسَ: ٣٧] وَعَنْ بَعْضِهِمْ: تَزْفِرُ جَهَنَّمُ زَفْرَةً لَا يَبْقَى مَلَكٌ مُقَرَّبٌ وَلَا نَبِيٌّ مُرْسَلٌ إِلَّا جَثَا عَلَى رُكْبَتَيْهِ يَقُولُ: يَا رَبِّ نَفْسِي نَفْسِي حَتَّى أَنَّ إِبْرَاهِيمَ الْخَلِيلَ ﵇ يَفْعَلُ ذَلِكَ. وَمَعْنَى الْمُجَادَلَةِ عَنْهَا الِاعْتِذَارُ عنها كقولهم: هؤُلاءِ أَضَلُّونا [الأعراف: ٣٨] وَقَوْلِهِمْ: وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ [الْأَنْعَامِ: ٢٣] .

{ لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ } “O gün onlardan her birinin kendine yetecek bir derdi/işi vardır” [Abese 37]. Bazı [âlimlerden] şöyle rivayet edilmiştir: 'Cehennem öyle bir kükrer ki, ne mukarreb bir melek ne de gönderilmiş bir peygamber kalır; hepsi diz üstü çöküp: 'Yâ Rabbi, nefsim nefsim!' der. Hatta Halîl İbrâhim aleyhisselâm dahi böyle yapar.' Kendisi adına mücadele etmenin manası, onların: { هؤُلاءِ أَضَلُّونا } “Bizi bunlar saptırdı” [A'râf 38] demeleri ve: { وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Rabbimiz olan Allah'a andolsun ki biz müşriklerden değildik” [En'âm 23] demeleri gibi kendi adına mazeret ileri sürmesidir.

ثم قال تَعَالَى: وَتُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ فِيهِ مَحْذُوفٌ، وَالْمَعْنَى: تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ جَزَاءَ مَا عَمِلَتْ مِنْ غَيْرِ بَخْسٍ وَلَا نُقْصَانٍ، وَقَوْلُهُ: وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: مَعْنَاهُ لَا يُنْقَضُونَ. قَالَ الْقَاضِي: هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ أَقْوَى مَا يَدُلُّ عَلَى مَا نَذْهَبُ إِلَيْهِ فِي الْوَعِيدِ، لِأَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يُوصِلُ إِلَى كُلِّ أَحَدٍ/ حَقَّهُ مِنْ غَيْرِ نُقْصَانٍ، وَلَوْ أَنَّهُ تَعَالَى أَزَالَ عِقَابَ الْمُذْنِبِ بِسَبَبِ الشَّفَاعَةِ لَمْ يَصِحَّ ذَلِكَ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَتُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ } “ve herkese yaptığının karşılığı tastamam ödenir” buyurmuştur. Burada mahzuf bir kelime vardır. Manası: Herkese hiçbir eksiltme ve noksanlık olmaksızın yaptığının cezası/karşılığı tastamam verilir demektir. [Allah Teâlâ'nın]: { وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } “ve onlara asla haksızlık edilmez” kavli hakkında Vâhidî: 'Bunun manası, hakları eksiltilmez demektir' demiştir. Kadı şöyle demiştir: 'Bu ayet, vaîd (azap tehdidi) konusunda savunduğumuz görüşe en kuvvetli delalet eden delillerdendir; zira Allah Teâlâ'nın herkese hakkını eksiksiz ulaştıracağına delalet eder. Şayet Allah Teâlâ günahkârın cezasını şefaat sebebiyle kaldırsaydı bu doğru olmazdı.'

وَالْجَوَابُ: لَا نِزَاعَ أَنَّ ظَاهِرَ الْعُمُومَاتِ يَدُلُّ عَلَى قَوْلِكُمْ، إِلَّا أَنَّ مَذْهَبَنَا أَنَّ التَّمَسُّكَ بِظَوَاهِرِ الْعُمُومَاتِ لَا يُفِيدُ الْقَطْعَ، وَأَيْضًا فَظَوَاهِرُ الْوَعِيدِ مُعَارَضَةٌ بِظَوَاهِرِ الْوَعْدِ، ثُمَّ بَيَّنَّا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ [الْبَقَرَةِ: ٨١] أَنَّ جَانِبَ الْوَعْدِ رَاجِحٌ عَلَى جَانِبِ الْوَعِيدِ مِنْ وُجُوهٍ كثيرة، والله أعلم.

Cevap: Umum ifadelerin (genel lafızların) zahirinin sizin sözünüze delalet ettiğinde ihtilaf yoktur; ancak bizim mezhebimize göre umumların zahirine tutunmak kesinlik (kat'iyyet) ifade etmez. Ayrıca vaîd (azap tehdidi) bildiren zahirler, vaad (müjde) bildiren zahirlerle çelişmektedir. Sonra biz Bakara Suresi'nde: { بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ } “Evet, kim bir kötülük işler ve günahı kendisini kuşatırsa” [Bakara 81] ayetinin tefsirinde, vaad tarafının vaîd tarafına birçok yönden racih (üstün) olduğunu beyan etmiştik. En doğrusunu Allah bilir.