الوجه الثَّانِي: فِي الِاسْتِدْلَالِ بِهَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: بَعَثْنا عَلَيْكُمْ عِباداً لَنا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ وَالْمُرَادُ أُولَئِكَ الَّذِينَ تَسَلَّطُوا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بِالْقَتْلِ وَالنَّهْبِ وَالْأَسْرِ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ هُوَ الَّذِي بَعَثَهُمْ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَلَا شَكَّ أَنَّ قَتْلَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَنَهْبَ أَمْوَالِهِمْ وَأَسْرَ أَوْلَادِهِمْ كَانَ مُشْتَمِلًا عَلَى الظُّلْمِ الْكَثِيرِ وَالْمَعَاصِي الْعَظِيمَةِ.
Bu ayetle delil getirmenin ikinci vechi: Allah Teâlâ'nın: { بَعَثْنا عَلَيْكُمْ عِباداً لَنا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ } “Üzerinize pek çetin güç sahibi kullarımızı gönderdik” kavlidir. Kastedilenler, öldürme, yağmalama ve esir alma suretiyle İsrailoğullarına musallat olan o kimselerdir. Allah Teâlâ onları İsrailoğullarının üzerine bizzat kendisinin gönderdiğini beyan buyurmuştur. Şüphe yok ki İsrailoğullarının öldürülmesi, mallarının yağmalanması ve çocuklarının esir edilmesi pek çok zulmü ve büyük günahları içermekteydi.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَضَافَ كُلَّ ذَلِكَ إِلَى نَفْسِهِ بِقَوْلِهِ: بَعَثْنا عَلَيْكُمْ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْخَيْرَ وَالشَّرَّ وَالطَّاعَةَ وَالْمَعْصِيَةَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى.
Sonra Allah Teâlâ: { بَعَثْنا عَلَيْكُمْ } “Üzerinize gönderdik” buyurarak bütün bunları kendi zâtına nispet etmiştir. Bu da hayrın ve şerrin, itaatin ve isyanın Allah Teâlâ'dan olduğuna delalet eder.
أَجَابَ الْجُبَّائِيُّ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مِنْ بَعَثْنا عَلَيْكُمْ هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ أُولَئِكَ الْأَقْوَامَ بِغَزْوِ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَمَّا ظَهَرَ فِيهِمْ مِنَ الْفَسَادِ، فَأُضِيفَ ذَلِكَ الْفَعْلُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى مِنْ حَيْثُ الْأَمْرُ. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ خَلَّيْنَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَمَا أَلْقَيْنَا الْخَوْفَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي قُلُوبِهِمْ. وَحَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذَا الْبَعْثِ التَّخْلِيَةُ وَعَدَمُ الْمَنْعِ.
el-Cübbâî buna iki vecihle cevap vermiştir: Birincisi: { بَعَثْنا عَلَيْكُمْ } “Üzerinize gönderdik” ifadesinden murad, İsrailoğullarında fesat ortaya çıkınca Allah Teâlâ'nın o kavimlere onlarla savaşmayı emretmesidir. Dolayısıyla o fiil, emir yönünden Allah Teâlâ'ya nispet edilmiştir. İkincisi: Murad, 'Onlarla İsrailoğullarının arasını serbest bıraktık [onlara engel olmadık] ve kalplerine İsrailoğullarının korkusunu atmadık' manası olmasıdır. Sözün özü, bu göndermekten murad serbest bırakmak (tahliye) ve mani olmamaktır.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْجَوَابَ الْأَوَّلَ ضَعِيفٌ، لِأَنَّ الَّذِينَ قَصَدُوا تَخْرِيبَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَإِحْرَاقَ التَّوْرَاةِ وَقَتْلَ حُفَّاظِ التَّوْرَاةِ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُمْ فَعَلُوا ذَلِكَ بِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى. وَالْجَوَابُ الثَّانِي أَيْضًا ضَعِيفٌ، لِأَنَّ الْبَعْثَ عَلَى الْفِعْلِ عِبَارَةٌ عَنِ التَّقْوِيَةِ عَلَيْهِ وَإِلْقَاءِ الدَّوَاعِي الْقَوِيَّةِ فِي الْقَلْبِ، وَأَمَّا التَّخْلِيَةُ فَعِبَارَةٌ عَنْ عَدَمِ الْمَنْعِ، وَالْأَوَّلُ فِعْلٌ، وَالثَّانِي تَرْكٌ، فَتَفْسِيرُ الْبَعْثِ بِالتَّخْلِيَةِ تَفْسِيرٌ لِأَحَدِ الضِّدَّيْنِ بِالْآخَرِ وَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ، فثبت صحة ما ذكرناه والله أعلم.
Bil ki birinci cevap zayıftır; çünkü Beytülmakdis'i tahrip etmeye, Tevrat'ı yakmaya ve Tevrat hafızlarını öldürmeye kastedenlerin bunu Allah Teâlâ'nın emriyle yaptıklarını söylemek caiz değildir. İkinci cevap da zayıftır; çünkü bir fiile sevk etmek (ba's), ona güç yetirtmek ve kalbe güçlü saikler atmak demektir; serbest bırakmak (tahliye) ise mani olmamaktan ibarettir. Birincisi bir fiildir, ikincisi ise bir terk ediştir. Dolayısıyla ba's kelimesini serbest bırakmakla tefsir etmek, zıt olan iki şeyden birini diğeriyle tefsir etmektir ki bu caiz değildir. Böylece zikrettiğimiz şeyin doğruluğu sabit olmuştur. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٧ الى ٨]
[İsrâ Suresi (17): 7-8. Âyetler]
إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ لِيَسُوؤُا وُجُوهَكُمْ وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ كَما دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيراً (٧) عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنا وَجَعَلْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ حَصِيراً (٨)
{ إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ لِيَسُوؤُا وُجُوهَكُمْ وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ كَما دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيراً (٧) عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنا وَجَعَلْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ حَصِيراً (٨) } “Eğer iyilik ederseniz kendinize iyilik etmiş olursunuz; kötülük ederseniz o da kendinizedir. Sonuncu vaadin vakti geldiğinde, yüzlerinizi kötü duruma soksunlar (sizi kederlendirsinler), birinci defa girdikleri gibi yine Mescid'e girsinler ve ele geçirdikleri her şeyi büsbütün mahvetsinler diye [onları tekrar üzerinize göndeririz]. (7) Umulur ki Rabbiniz size merhamet eder; fakat siz [bozgunculuğa] dönerseniz, biz de [cezalandırmaya] döneriz. Biz cehennemi inkârcılar için bir zindan kıldık. (8)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها] وَفِيهِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها } “Eğer iyilik ederseniz kendinize iyilik etmiş olursunuz; kötülük ederseniz o da kendinizedir” kavli hakkında] Ve bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ لَمَّا عَصَوْا سَلَّطَ عَلَيْهِمْ أَقْوَامًا قَصَدُوهُمْ بِالْقَتْلِ وَالنَّهْبِ وَالسَّبْيِ، وَلَمَّا تَابُوا أَزَالَ عَنْهُمْ تِلْكَ الْمِحْنَةَ وَأَعَادَ عَلَيْهِمُ الدَّوْلَةَ، فَعِنْدَ ذَلِكَ ظَهَرَ أَنَّهُمْ إِنْ أَطَاعُوا فَقَدْ أَحْسَنُوا إِلَى أَنْفُسِهِمْ، وَإِنْ أَصَرُّوا عَلَى الْمَعْصِيَةِ فقد أساؤا إِلَى أَنْفُسِهِمْ، وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْعُقُولِ أَنَّ الْإِحْسَانَ إِلَى النَّفْسِ حَسَنٌ مَطْلُوبٌ، وَأَنَّ الْإِسَاءَةَ إِلَيْهَا قَبِيحَةٌ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ تَعَالَى: إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها.
Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ, onlar isyan ettiklerinde kendilerini öldürmeye, yağmalamaya ve esir almaya kasteden kavimleri üzerlerine musallat ettiğini; tövbe ettiklerinde ise onlardan bu sıkıntıyı giderip hakimiyeti onlara geri verdiğini hikâye etmiştir. İşte o zaman anlaşıldı ki onlar itaat ederlerse kendi nefislerine iyilik etmiş olurlar, şayet günaha devam ederlerse kendi nefislerine kötülük etmiş olurlar. Nefse iyilik etmenin güzel ve talep edilen bir şey olduğu, ona kötülük etmenin ise çirkin olduğu akıllarda yerleşmiştir. İşte bu manadan dolayı Allah Teâlâ: { إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها } “Eğer iyilik ederseniz kendinize iyilik etmiş olursunuz; kötülük ederseniz o da kendinizedir” buyurmuştur.
المسألة الثانية: قال الواحدي: لا بد هاهنا مِنْ إِضْمَارٍ، وَالتَّقْدِيرُ: وَقُلْنَا إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ، وَالْمَعْنَى: إِنْ أَحْسَنْتُمْ بِفِعْلِ الطَّاعَاتِ فَقَدْ أَحْسَنْتُمْ إِلَى أَنْفُسِكُمْ مِنْ حَيْثُ إِنَّ بِبَرَكَةِ تِلْكَ الطَّاعَاتِ يَفْتَحُ اللَّهُ عَلَيْكُمْ أَبْوَابَ الْخَيْرَاتِ وَالْبَرَكَاتِ، وَإِنْ أَسَأْتُمْ بِفِعْلِ الْمُحَرَّمَاتِ أَسَأْتُمْ إِلَى أَنْفُسِكُمْ مِنْ حَيْثُ إِنَّ بِشُؤْمِ تِلْكَ الْمَعَاصِي يَفْتَحُ اللَّهُ عَلَيْكُمْ أَبْوَابَ الْعُقُوبَاتِ.
İkinci Mesele: Vâhidî şöyle demiştir: Burada mutlaka gizli bir söz (idmar) bulunmalıdır; takdiri de 'Ve biz: Eğer iyilik ederseniz kendinize iyilik etmiş olursunuz dedik' şeklindedir. Manası da şudur: Eğer itaatleri işleyerek iyilik ederseniz, o itaatlerin bereketiyle Allah üzerinize hayır ve bereket kapılarını açacağı cihetiyle nefislerinize iyilik etmiş olursunuz; şayet haramları işleyerek kötülük ederseniz, o günahların uğursuzluğuyla Allah üzerinize cezalandırma kapılarını açacağı cihetiyle nefislerinize kötülük etmiş olursunuz.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ النَّحْوِيُّونَ: إِنَّمَا قَالَ: وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها لِلتَّقَابُلِ وَالْمَعْنَى: فَإِلَيْهَا أَوْ فَعَلَيْهَا مَعَ أَنَّ حُرُوفَ الْإِضَافَةِ يَقُومُ بَعْضُهَا مَقَامَ بَعْضٍ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحى لَها [الزَّلْزَلَةِ: ٤، ٥] أَيْ إِلَيْهَا.
Üçüncü Mesele: Nahivciler şöyle demiştir: Âyette { وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها } “[kötülük ederseniz] o da onun lehinedir” buyrulması mukabele (karşılık) kabilindendir. Manası ise 'o onun aleyhinedir' demektir; zira harf-i cerler birbirinin yerine geçebilir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحى لَها } “O gün [yer], Rabbinin ona vahyetmesiyle kendi haberlerini anlatır” [Zilzâl 4-5] kavlinde geçen (لَهَا) ifadesi, (إِلَيْهَا) “ona” anlamındadır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ أَهْلُ الْإِشَارَاتِ هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ رَحْمَةَ اللَّهِ تَعَالَى غَالِبَةٌ عَلَى غَضَبِهِ بِدَلِيلِ أَنَّهُ لَمَّا حَكَى عَنْهُمُ الْإِحْسَانَ أَعَادَهُ مَرَّتَيْنِ فَقَالَ: إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَلَمَّا حَكَى عَنْهُمُ الْإِسَاءَةَ اقْتَصَرَ عَلَى ذِكْرِهَا مَرَّةً وَاحِدَةً فَقَالَ: وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها وَلَوْلَا أَنَّ جَانِبَ الرَّحْمَةِ غَالِبٌ وَإِلَّا لَمَا كَانَ كَذَلِكَ.
Dördüncü Mesele: İşaret ehli (tasavvuf erbabı) demiştir ki: Bu âyet, Allah Teâlâ'nın rahmetinin gazabına galip geldiğine delalet eder. Zira O, onların iyiliğini hikâye ederken bunu iki defa tekrarlamış ve: { إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ } “Eğer iyilik ederseniz kendinize iyilik etmiş olursunuz” buyurmuştur. Onların kötülüğünü hikâye ederken ise bunu bir defa zikretmekle yetinmiş ve: { وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها } “Kötülük ederseniz o da kendinizedir” buyurmuştur. Rahmet ciheti galip olmasaydı böyle olmazdı.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ } “Sonuncu vaadin vakti geldiğinde” buyurmuştur. Bunda da birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: مَعْنَاهُ وَعْدُ الْمَرَّةِ الْأَخِيرَةِ، وَهَذِهِ الْمَرَّةُ الْأَخِيرَةُ هِيَ إِقْدَامُهُمْ عَلَى قَتْلِ زَكَرِيَّا وَيَحْيَى عَلَيْهِمَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: فَبَعَثَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِمْ بُخْتُنَصَّرَ الْبَابِلِيَّ الْمَجُوسِيَّ أَبْغَضَ خَلْقِهِ إِلَيْهِ فَسَبَى بَنِي إِسْرَائِيلَ وَقَتَلَ وَخَرَّبَ بَيْتَ الْمَقْدِسِ أَقُولُ: التَّوَارِيخُ تَشْهَدُ بِأَنَّ بُخْتُنَصَّرَ كَانَ قَبْلَ وَقْتِ عِيسَى ﵊ وَيَحْيَى وَزَكَرِيَّا عَلَيْهِمَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ بِسِنِينَ مُتَطَاوِلَةٍ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْمَلِكَ الَّذِي انتقم من
Birinci Mesele: Müfessirler dediler ki: Bunun manası son defanın vaadidir. Bu son defa ise, onların Zekeriyyâ ve Yahyâ aleyhimesselâm'ı öldürmeye kalkışmalarıdır. Vâhidî şöyle demiştir: Allah Teâlâ da onların üzerine, yaratılmışlar içinde kendisine en sevimsiz olan Mecûsî Bâbilli Buhtunnasır'ı gönderdi; o da İsrailoğullarını esir etti, öldürdü ve Beytülmakdis'i tahrip etti. Derim ki: Tarihler şehadet etmektedir ki Buhtunnasır, İsa aleyhisselâm ile Yahyâ ve Zekeriyyâ aleyhimesselâm'ın döneminden uzun yıllar önce yaşamıştır. Bilinmektedir ki Yahudilerden intikam alan hükümdar,
الْيَهُودِ بِسَبَبِ هَؤُلَاءِ مَلِكٌ مِنَ الرُّومِ يُقَالُ لَهُ: / قُسْطَنْطِينُ الْمَلِكُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَحْوَالِهِمْ، وَلَا يَتَعَلَّقُ غَرَضٌ مِنْ أَغْرَاضِ تَفْسِيرِ الْقُرْآنِ بِمَعْرِفَةِ أَعْيَانِ هَؤُلَاءِ الْأَقْوَامِ.
onlar sebebiyle [harekete geçen] ve kendisine Kral Kostantin denilen Rum krallarından bir kraldır. Onların hallerini en iyi Allah bilir. Kur'an tefsirinin gayelerinden hiçbir gaye, bu kavimlerin şahıslarının kim olduğunu bilmeye taalluk etmez.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: جَوَابُ قَوْلِهِ: فَإِذا جاءَ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ: فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الآخرة بعثناهم ليسوؤا وُجُوهَكُمْ وَإِنَّمَا حَسُنَ هَذَا الْحَذْفُ لِدَلَالَةِ مَا تَقَدَّمَ عَلَيْهِ مِنْ قَوْلِهِ: بَعَثْنا عَلَيْكُمْ عِباداً لَنا [الإسراء: ٥] ثم قال:
İkinci Mesele: Âyetteki: { فَإِذا جاءَ } “[Vakti] geldiğinde” şartının cevabı hazfedilmiştir (düşürülmüştür); takdiri ise: 'Sonuncu vaadin vakti geldiğinde, yüzlerinizi kötü duruma soksunlar diye onları üzerinize gönderdik' şeklindedir. Bu hazif, daha önce geçen: { بَعَثْنا عَلَيْكُمْ عِباداً لَنا } “Üzerinize pek çetin güç sahibi kullarımızı gönderdik” [İsrâ 5] kavlinin delaleti sebebiyle güzel olmuştur. Sonra Allah şöyle buyurmuştur:
لِيَسُوؤُا وُجُوهَكُمْ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
{ لِيَسُوؤُا وُجُوهَكُمْ } “Yüzlerinizi kötü duruma soksunlar (sizi kederlendirsinler) diye”. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: يُقَالُ: سَاءَهُ يَسُوءُهُ أَيْ أَحْزَنَهُ، وَإِنَّمَا عَزَا الْإِسَاءَةَ إِلَى الْوُجُوهِ، لِأَنَّ آثَارَ الْأَعْرَاضِ النَّفْسَانِيَّةِ الْحَاصِلَةِ فِي الْقَلْبِ إِنَّمَا تَظْهَرُ عَلَى الْوَجْهِ، فَإِنْ حَصَلَ الْفَرَحُ فِي الْقَلْبِ ظَهَرَتِ النَّضْرَةُ وَالْإِشْرَاقُ وَالْإِسْفَارُ فِي الْوَجْهِ وَإِنْ حَصَلَ الْحُزْنُ وَالْخَوْفُ فِي الْقَلْبِ ظَهَرَ الْكُلُوحُ وَالْغَبَرَةُ وَالسَّوَادُ فِي الْوَجْهِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ عُزِيَتِ الْإِسَاءَةُ إِلَى الْوُجُوهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَنَظِيرُ هَذَا الْمَعْنَى كَثِيرٌ فِي القرآن.
Birinci Mesele: Sâehû yesûuhû (ساءه يسوءه) denilir ki 'onu üzdü, kederlendirdi' demektir. Kötü durumu (kederi) yüzlere nispet etmiştir; çünkü kalpte meydana gelen nefsi hallerin eserleri ancak yüzde belirir. Kalpte sevinç hâsıl olursa yüzde tazelik, parlaklık ve aydınlık meydana çıkar; şayet kalpte hüzün ve korku hâsıl olursa yüzde asıklık, tozlanma ve kararma belirir. İşte bu sebeple bu ayette kötülük (keder) yüzlere nispet edilmiştir. Bu mananın benzeri Kur'an'da pek çoktur.
المسألة الثانية: قرأ العامة: ليسوؤا عَلَى صِيغَةِ الْمُغَايَبَةِ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَهِيَ مُوَافِقَةٌ لِلْمَعْنَى وَلِلَّفْظِ. أَمَّا الْمَعْنَى فَهُوَ أَنَّ الْمَبْعُوثِينَ هم الذين يسوؤنهم فِي الْحَقِيقَةِ، لِأَنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ يَقْتُلُونَ وَيَأْسِرُونَ وَأَمَّا اللَّفْظُ فَلِأَنَّهُ يُوَافِقُ قَوْلَهُ: وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَحَمْزَةَ: لِيَسُوءَ عَلَى إِسْنَادِ الْفِعْلِ إِلَى الْوَاحِدِ، وَذَلِكَ الْوَاحِدُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ أَحَدَ أَشْيَاءَ ثَلَاثَةٍ: إِمَّا اسْمُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لِأَنَّ الَّذِي تقدم هو قوله: ثُمَّ رَدَدْنا ... وَأَمْدَدْناكُمْ [الإسراء: ٦] ، وَكُلُّ ذَلِكَ ضَمِيرٌ عَائِدٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْوَاحِدُ هُوَ الْبَعْثَ وَدَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: بَعَثْنا وَالْفِعْلُ الْمُتَقَدِّمُ يَدُلُّ عَلَى الْمَصْدَرِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْراً لَهُمْ [آلِ عِمْرَانَ: ١٨٠] وَقَالَ الزَّجَّاجُ: لِيَسُوءَ الْوَعْدُ وُجُوهَكُمْ، وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ بِالنُّونِ وَهَذَا عَلَى إِسْنَادِ الْفِعْلِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى كَقَوْلِهِ: بَعَثْنا عَلَيْكُمْ أَمْدَدْناكُمْ.
İkinci Mesele: Âmmî kıraat (çoğunluğun kıraati) gaip çoğul sığasıyla { لِيَسُوؤُا } şeklindedir. Vâhidî şöyle demiştir: Bu okuyuş hem manaya hem de lafza uygundur. Manaya uygunluğuna gelince: Çünkü hakikatte onları üzenler, bizzat öldüren ve esir alan o gönderilmiş kimselerdir. Lafza uygunluğuna gelince: Çünkü bu, âyetteki: { وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ } “Mescid'e girsinler diye” kavline mutabıktır. İbn Âmir, Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr ve Hamza ise fiilin tekile isnadıyla { لِيَسُوءَ } şeklinde okumuşlardır. O tekil failin üç şeyden biri olması muhtemeldir: Ya Allah Teâlâ'nın ismidir; çünkü daha önce geçen ifade: { ثُمَّ رَدَدْنا ... وَأَمْدَدْناكُمْ } “Sonra döndürdük... ve size yardım ettik” [İsrâ 6] kavlidir ve bunların tamamı Allah Teâlâ'ya dönen zamirlerdir. Ya o tekil fail 'gönderme' (el-ba's) fiilidir; buna da { بَعَثْنا } kavli delalet etmiştir. Zira geçmiş fiil, mastara delalet eder; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْراً لَهُمْ } “Allah'ın kendilerine lütfundan verdiğinde cimrilik edenler, bunu kendileri için hayırlı sanmasınlar” [Âl-i İmrân 180] kavlinde olduğu gibi. Zeccâc ise: 'Vaad yüzlerinizi kötü duruma soksun diye' demiştir. Kisâî de nûn ile (لِنَسُوءَ) okumuştur; bu da: { بَعَثْنا عَلَيْكُمْ } “Üzerinize gönderdik”, { أَمْدَدْناكُمْ } “Size yardım ettik” kavillerinde olduğu gibi fiilin Allah Teâlâ'ya isnadıdır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيراً يُقَالُ: تَبِرَ الشَّيْءُ تَبْرًا إِذَا هَلَكَ وَتَبَّرَهُ أَهْلَكَهُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: كُلُّ شَيْءٍ جَعَلْتَهُ مُكَسَّرًا وَمُفَتَّتًا فَقَدْ تَبَّرْتَهُ، وَمِنْهُ قِيلَ: تِبْرُ الزُّجَاجِ وَتِبْرُ الذَّهَبِ لِمُكَسَّرِهِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ هؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَباطِلٌ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ [الْأَعْرَافِ: ١٣٩] وَقَوْلُهُ: وَلا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا تَباراً [نُوحٍ: ٢٨] وَقَوْلُهُ: مَا عَلَوْا يَحْتَمِلُ مَا غَلَبُوا عَلَيْهِ وَظَفِرُوا بِهِ، وَيَحْتَمِلُ وَيُتَبِّرُوا مَا دَامُوا غَالِبِينَ، أَيْ مَا دَامَ سُلْطَانُهُمْ جَارِيًا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَقَوْلُهُ: تَتْبِيراً ذِكْرٌ لِلْمَصْدَرِ عَلَى مَعْنَى تَحْقِيقِ الْخَبَرِ وَإِزَالَةِ الشَّكِّ فِي صِدْقِهِ كَقَوْلِهِ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيراً } “Ve ele geçirdikleri her şeyi büsbütün mahvetsinler diye” buyurmuştur. Bir şey helak olduğunda (تَبِرَ الشَّيْءُ تَبْرًا), bir kimse onu helak ettiğinde ise (تَبَّرَهُ) denilir. Zeccâc: 'Kırıp döktüğün ve ufaladığın her şeyi helak etmiş (tetbîr etmiş) olursun' demiştir. Kırılmış ve ufalanmış cam ve altına 'tibrü'z-zücâc' ve 'tibrü'z-zeheb' denilmesi de bundandır. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ هؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَباطِلٌ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Şüphesiz bunların içinde bulundukları şey helak olmuştur ve yapmakta oldukları şeyler bâtıldır” [A'râf 139] kavli ile { وَلا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا تَباراً } “Zalimlerin de ancak helakini artır” [Nûh 28] kavli de bu köktendir. Âyetteki: { مَا عَلَوْا } ifadesi, 'galip geldikleri ve zafer kazandıkları şeyleri' anlamına gelebileceği gibi, 'galip geldikleri müddetçe', yani 'İsrailoğulları üzerindeki otoriteleri devam ettiği sürece helak etsinler' anlamına da gelebilir. Âyetteki { تَتْبِيراً } kelimesi ise haberi pekiştirmek ve doğruluğundaki şüpheyi gidermek manasında mastarın zikredilmesidir; nitekim Allah Teâlâ'nın:
وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً [النِّسَاءِ: ١٦٤] أَيْ حَقًّا، وَالْمَعْنَى: وَلِيُدَمِّرُوا وَيُخَرِّبُوا مَا غَلَبُوا عَلَيْهِ.
{ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً } “Ve Allah Mûsâ ile gerçekten konuştu” [Nisâ 164] yani hakiki olarak konuştu kavlinde de böyledir. Manası: 'Galip geldikleri şeyleri yerle bir etsinler ve tahrip etsinler diye' demektir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ وَالْمَعْنَى: لَعَلَّ رَبَّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ وَيَعْفُوَ عَنْكُمْ بَعْدَ انْتِقَامِهِ مِنْكُمْ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ.
Sonra Allah Teâlâ: { عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ } “Umulur ki Rabbiniz size merhamet eder” buyurmuştur. Manası: 'Ey İsrailoğulları! Umulur ki Rabbiniz sizden intikam aldıktan sonra size merhamet eder ve sizi bağışlar' demektir.
ثُمَّ قَالَ: وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنا يَعْنِي: أَنَ بَعَثْنَا عَلَيْكُمْ مَنْ بَعَثْنَا، فَفَعَلُوا بِكُمْ مَا فَعَلُوا عُقُوبَةً لَكُمْ وَعِظَةً لِتَنْتَفِعُوا بِهِ وتنزجروا بِهِ عَنِ ارْتِكَابِ الْمَعَاصِي، ثُمَّ رَحِمَكُمْ فَأَزَالَ هَذَا الْعَذَابَ عَنْكُمْ، فَإِنْ عُدْتُمْ مَرَّةً أُخْرَى إِلَى الْمَعْصِيَةِ عُدْنَا إِلَى صَبِّ الْبَلَاءِ عَلَيْكُمْ فِي الدُّنْيَا مَرَّةً أُخْرَى. قَالَ الْقَفَّالُ: إِنَّمَا حَمَلْنَا هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى عَذَابِ الدُّنْيَا لِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ خَبَرًا عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ: وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذابِ [الْأَعْرَافِ: ١٦٧] ثُمَّ قَالَ: وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنا أَيْ وَإِنَّهُمْ قَدْ عَادُوا إِلَى فِعْلِ مَا لَا يَنْبَغِي وهو
Sonra: { وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنا } “Fakat siz [bozgunculuğa] dönerseniz, biz de [cezalandırmaya] döneriz” buyurmuştur. Yani: 'Biz üzerinize gönderdiğimiz kimseleri gönderdik; onlar da sizin için bir ceza olsun ve günahları işlemekten vazgeçip ibret alasınız diye size yapacaklarını yaptılar. Sonra Rabbiniz size merhamet edip bu azabı sizden kaldırdı. Eğer siz bir kez daha günaha dönerseniz, biz de dünyada üzerinize tekrar bela yağdırmaya döneriz.' el-Kaffâl şöyle demiştir: 'Biz bu âyeti, Allah Teâlâ'nın A'râf Suresi'nde İsrailoğullarından haber vererek buyurduğu: { وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذابِ } “Hani Rabbin, kıyamet gününe kadar onların üzerine kendilerini azabın en kötüsüne uğratacak kimseleri göndereceğini bildirmişti” [A'râf 167] kavlinden dolayı dünya azabına hamlettik.' Sonra: { وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنا } “Fakat siz dönerseniz, biz de döneriz” buyurdu; yani onlar yapılmaması gereken şeye, yani
التكذيب لمحمد ﷺ وَكِتْمَانُ مَا وَرَدَ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، فَعَادَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِالتَّعْذِيبِ عَلَى أَيْدِي الْعَرَبِ فَجَرَى عَلَى بَنِي النَّضِيرِ وَقُرَيْظَةَ وَبَنِي قَيْنُقَاعَ وَيَهُودِ خَيْبَرَ مَا جَرَى مِنَ الْقَتْلِ وَالْجَلَاءِ، ثُمَّ الْبَاقُونَ مِنْهُمْ مَقْهُورُونَ بِالْجِزْيَةِ لَا مُلْكَ لَهُمْ وَلَا سُلْطَانَ.
Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamaya, Tevrat ve İncil'de yer alan hususları gizlemeye döndüler; Allah da Arapların eliyle onları tekrar cezalandırmaya döndü. Böylece Benî Nadîr, Kurayza, Benî Kaynukâ ve Hayber Yahudilerine öldürülme ve sürgün edilme gibi başlarına gelenler geldi; sonra da onlardan geriye kalanlar, hiçbir mülk ve otoriteleri olmaksızın cizye altında boyun eğdirilmiş kılındılar.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَجَعَلْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ حَصِيراً وَالْحَصِيرُ فَعِيلٌ فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى الْفَاعِلِ، أَيْ وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ حَاصِرَةً لَهُمْ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ، أَيْ جَعَلْنَاهَا مَوْضِعًا مَحْصُورًا لَهُمْ، وَالْمَعْنَى أَنَّ عَذَابَ الدُّنْيَا وَإِنْ كَانَ شَدِيدًا قَوِيًّا إِلَّا أَنَّهُ قَدْ يَتَفَلَّتُ بَعْضُ النَّاسِ عَنْهُ، وَالَّذِي يَقَعُ فِي ذَلِكَ الْعَذَابِ يَتَخَلَّصُ عَنْهُ، إِمَّا بِالْمَوْتِ وَإِمَّا بِطَرِيقٍ آخَرَ، وَأَمَّا عَذَابُ الْآخِرَةِ فَإِنَّهُ يَكُونُ حَاصِرًا لِلْإِنْسَانِ مُحِيطًا بِهِ لَا رَجَاءَ فِي الْخَلَاصِ عَنْهُ، فَهَؤُلَاءِ الْأَقْوَامُ لَهُمْ مِنْ عَذَابِ الدُّنْيَا مَا وَصَفْنَاهُ وَيَكُونُ لَهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ مِنْ عَذَابِ الْآخِرَةِ مَا يَكُونُ مُحِيطًا بِهِمْ مِنْ جَمِيعِ الْجِهَاتِ ولا يتخلصون منه أبدا.
Sonra Allah Teâlâ: { وَجَعَلْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ حَصِيراً } “Biz cehennemi inkârcılar için bir zindan kıldık” buyurmuştur. Hasîr (حَصِير) kelimesi faîl (فَعِيل) veznindedir; fail manasında olması muhtemeldir, yani 'biz cehennemi onları kuşatıcı (hâsıra) kıldık' demektir; mef'ûl manasında olması da muhtemeldir, yani 'biz onu onlar için hapsedilmiş bir yer kıldık' demektir. Manası şudur: Dünya azabı her ne kadar şiddetli ve çetin olsa da bazı insanlar ondan kurtulabilir; o azaba uğrayan kimse de ya ölümle yahut başka bir yolla ondan kurtulur. Âhiret azabına gelince; o insanı kuşatıcı ve çepeçevre sarıcıdır, ondan kurtuluş ümidi yoktur. İşte bu kavimler için dünya azabından vasfettiğimiz şeyler vardır; bundan sonra ise onlar için kendilerini her yönden çepeçevre kuşatacak ve asla içinden kurtulamayacakları ahiret azabı olacaktır.
[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٩ الى ١٠]
[İsrâ Suresi (17): 9-10. Âyetler]
إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ وَيُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً كَبِيراً (٩) وَأَنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٠)
{ إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ وَيُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً كَبِيراً (٩) وَأَنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٠) } “Şüphesiz ki bu Kur'an en doğru yola iletir; salih ameller işleyen müminlere, kendileri için büyük bir mükâfat olduğunu müjdeler. (9) Âhirete inanmayanlara gelince, onlar için de can yakıcı bir azap hazırlamışızdır. (10)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَحَ مَا فَعَلَهُ فِي حَقِّ عِبَادِهِ الْمُخْلِصِينَ وَهُوَ الْإِسْرَاءُ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَإِيتَاءُ الْكِتَابِ لِمُوسَى ﵊، وَمَا فَعَلَهُ فِي حَقِّ الْعُصَاةِ وَالْمُتَمَرِّدِينَ وَهُوَ تَسْلِيطُ أَنْوَاعِ الْبَلَاءِ عَلَيْهِمْ، كَانَ ذَلِكَ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ طَاعَةَ اللَّهِ تُوجِبُ كُلَّ خَيْرٍ وَكَرَامَةٍ وَمَعْصِيَتَهُ تُوجِبُ كُلَّ بَلِيَّةٍ وَغَرَامَةٍ، لَا جَرَمَ أَثْنَى عَلَى الْقُرْآنِ فَقَالَ:
Bil ki Allah Teâlâ ihlaslı kulları hakkında yaptıklarını -ki o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gece yürütülmesi (İsrâ) ve Mûsâ aleyhisselâm'a Kitab'ın verilmesidir- ve âsi ile mütemerrit kimseler hakkında yaptıklarını -ki o da üzerlerine türlü türlü belaların musallat edilmesidir- açıklayınca; bu durum, Allah'a itaatin her türlü hayrı ve ikramı, O'na isyanın ise her türlü belayı ve ziyânı gerektirdiğine bir tenbih olmuştur. Şüphesiz bundan dolayı Kur'an'ı överek şöyle buyurmuştur:
إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ.
{ إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ } “Şüphesiz ki bu Kur'an en doğru yola iletir”.
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: دِيناً قِيَماً مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً [الْأَنْعَامِ: ١٦١] يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ هَذَا الدِّينِ مُسْتَقِيمًا، وَقَوْلَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا الدِّينَ أَقْوَمُ مِنْ سَائِرِ الْأَدْيَانِ. وَأَقُولُ: قَوْلُنَا هَذَا الشَّيْءُ أَقْوَمُ مِنْ ذَاكَ، إِنَّمَا يَصِحُّ فِي شَيْئَيْنِ يَشْتَرِكَانِ فِي مَعْنَى الِاسْتِقَامَةِ، ثُمَّ كَانَ حُصُولُ مَعْنَى الِاسْتِقَامَةِ فِي إِحْدَى الصُّورَتَيْنِ أَكْثَرَ وَأَكْمَلَ مِنْ حُصُولِهِ فِي الصُّورَةِ الثَّانِيَةِ، وَهَذَا مُحَالٌ لِأَنَّ الْمُرَادَ مِنْ كَوْنِهِ مُسْتَقِيمًا كَوْنُهُ حَقًّا وَصِدْقًا، وَدُخُولُ التَّفَاوُتِ فِي كَوْنِ الشَّيْءِ حَقًّا وَصِدْقًا مُحَالٌ، فَكَانَ وَصْفُهُ بِأَنَّهُ أَقْوَمُ مَجَازًا، إِلَّا أَنَّ لَفْظَ الْأَفْعَلِ قَدْ جَاءَ بِمَعْنَى الْفَاعِلِ كَقَوْلِنَا: اللَّهُ أَكْبَرُ أَيِ اللَّهُ كَبِيرٌ، وَقَوْلِنَا: الْأَشَجُّ وَالنَّاقِصُ أَعْدَلَا بَنِي مَرْوَانَ، أَيْ: عَادِلَا بَنِي مَرْوَانَ، أَوْ يُحْمَلُ هَذَا اللَّفْظُ عَلَى الظَّاهِرِ الْمُتَعَارَفِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bil ki Allah Teâlâ'nın: { دِيناً قِيَماً مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً } “Dosdoğru bir dine, hanîf olan İbrahim'in milletine...” [En'âm 161] kavli bu dinin dosdoğru (müstakim) olduğuna delalet eder; bu âyetteki: { لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ } “en doğru yola” kavli ise bu dinin diğer bütün dinlerden daha doğru (akvem) olduğuna delalet eder. Derim ki: Bizim 'Bu şey şundan daha doğrudur' sözümüz, ancak doğruluk (istikamet) manasında ortak olan iki şey hakkında geçerli olur; sonra bu iki durumdan birinde doğruluk manasının gerçekleşmesi diğerindeki gerçekleşmesinden daha çok ve daha tam olur. Bu ise [burada] imkânsızdır; çünkü onun dosdoğru olmasından murad hak ve doğru olmasıdır, bir şeyin hak ve doğru olmasında ise derecelenme/farklılaşma olması muhaldir. Dolayısıyla onun 'daha doğru' (akvem) olarak vasfedilmesi mecazdır. Ancak ef'al (أَفْعَل) lafzı bazen fâil (فَاعِل) manasında da gelir; nitekim 'Allahu ekber' yani 'Allah büyüktür' dememiz ve 'Eşec ve Nâkıs, Mervanoğullarının en âdil iki kişisidir' yani 'iki âdilidir' dememiz gibi. Veyahut bu lafız yaygın olarak bilinen zahirine hamledilir. En doğrusunu Allah bilir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: قَوْلُهُ: لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ نَعْتٌ لِمَوْصُوفٍ مَحْذُوفٍ، وَالتَّقْدِيرُ: يَهْدِي لِلْمِلَّةِ أَوِ الشَّرِيعَةِ أَوِ الطَّرِيقَةِ الَّتِي هِيَ أَقْوَمُ الْمِلَلِ وَالشَّرَائِعِ وَالطُّرُقِ، وَمِثْلُ هَذِهِ الْكِنَايَةِ كَثِيرَةُ الِاسْتِعْمَالِ فِي الْقُرْآنِ كَقَوْلِهِ: ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ [فصلت: ٣٤] أَيْ بِالْخَصْلَةِ الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ.
İkinci İnceleme: Âyetteki: { لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ } “en doğru yola” ifadesi, hazfedilmiş bir mevsufun sıfatıdır. Takdiri ise: 'Dinlerin, şeriatların ve yolların en doğrusu olan dine, şeriata veya yola iletir' şeklindedir. Bu tür kinayeli anlatım Kur'an'da pek çok kullanılır; nitekim: { ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Sen [kötülüğü] en güzel olanla sav” [Fussilet 34] yani en güzel olan haslet ile sav kavlinde olduğu gibidir.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَيُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً كَبِيراً فَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ الْقُرْآنَ بِثَلَاثَةِ أَنْوَاعٍ مِنَ الصِّفَاتِ:
Allah Teâlâ'nın: { وَيُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً كَبِيراً } “Ve salih ameller işleyen müminlere, kendileri için büyük bir mükâfat olduğunu müjdeler” kavline gelince; bil ki Allah Teâlâ Kur'an'ı üç tür sıfatla vasfetmiştir:
الصِّفَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ، وَقَدْ مَرَّ تَفْسِيرُهُ.
Birinci Sıfat: Onun en doğru yola iletmesidir; bunun tefsiri daha önce geçti.
وَالصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ يُبَشِّرُ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ بِالْأَجْرِ الْكَبِيرِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الصِّفَةَ الْأُولَى لَمَّا دَلَّتْ عَلَى كَوْنِ الْقُرْآنِ هَادِيًا إِلَى الِاعْتِقَادِ الْأَصْوَبِ وَالْعَمَلِ الْأَصْلَحِ، وَجَبَ أَنْ يَظْهَرَ لِهَذَا الصَّوَابِ وَالصَّلَاحِ أَثَرٌ، وَذَلِكَ هُوَ
İkinci Sıfat: Salih amel işleyenleri büyük bir ecirle müjdelemesidir. Bu da şundandır: Birinci sıfat Kur'an'ın en doğru inanca ve en yararlı amele iletici olduğuna delalet edince, bu doğruluğun ve yararlılığın bir eserinin ortaya çıkması vacip olmuştur; işte o da
الْأَجْرُ الْكَبِيرُ لِأَنَّ الطَّرِيقَ الْأَقْوَمَ لَا بُدَّ وَأَنْ يُفِيدَ الرِّبْحَ الْأَكْبَرَ وَالنَّفْعَ الْأَعْظَمَ.
büyük ecirdir; çünkü en doğru yol, kaçınılmaz olarak en büyük kazancı ve en yüce menfaati temin eder.
وَالصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: وَأَنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً وَذَلِكَ لِأَنَّ الِاعْتِقَادَ الْأَصْوَبَ وَالْعَمَلَ الْأَصْلَحَ، كَمَا يُوجِبُ لِفَاعِلِهِ النَّفْعَ الْأَكْمَلَ الْأَعْظَمَ، فَكَذَلِكَ تَرْكُهُ يُوجِبُ لِتَارِكِهِ الضَّرَرَ الْأَعْظَمَ الْأَكْمَلَ.
Üçüncü Sıfat: Allah'ın: { وَأَنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً } “Ve âhirete inanmayanlara gelince, onlar için de can yakıcı bir azap hazırlamışızdır” kavlidir. Bu da şundandır: En doğru inanç ve en yararlı amel, onu yapana en mükemmel ve en büyük faydayı gerektirdiği gibi, onu terk etmek de terk edene en büyük ve en tam zararı gerektirir.
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: وَأَنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عُطِفَ عَلَى قَوْلِهِ: أَنَّ لَهُمْ أَجْراً كَبِيراً وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى بَشَّرَ الْمُؤْمِنِينَ بِنَوْعَيْنِ مِنَ الْبِشَارَةِ بِثَوَابِهِمْ وَبِعِقَابِ أَعْدَائِهِمْ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: بَشَّرْتُ زَيْدًا أَنَّهُ سَيُعْطَى وَبِأَنَّ عَدُوَّهُ سَيُمْنَعُ.
Bil ki O'nun: { وَأَنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ } kavli, { أَنَّ لَهُمْ أَجْراً كَبِيراً } kavline atfedilmiştir. Manası: Allah Teâlâ müminleri iki tür müjde ile müjdelemiştir: Kendi sevapları ile ve düşmanlarının cezalandırılması ile. Bunun bir benzeri: 'Zeyd'e [kendisine mal] verileceğini ve düşmanının ise mahrum bırakılacağını müjdeledim' sözündür.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَلِيقُ لَفْظُ الْبِشَارَةِ بِالْعَذَابِ؟
Eğer: 'Müjde lafzı azap hakkında nasıl uygun düşer?' denilirse;
قُلْنَا: مَذْكُورٌ عَلَى سَبِيلِ التَّهَكُّمِ، أَوْ يُقَالُ: إِنَّهُ مِنْ بَابِ إِطْلَاقِ اسْمِ الضِّدَّيْنِ عَلَى الْآخَرِ، كَقَوْلِهِ: وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها [الشُّورَى: ٤٠] .
Deriz ki: Bu alay (tehekküm) yoluyla zikredilmiştir veya iki zıttan birinin adının diğeri üzerine ıtlak edilmesi kabilindendir denilir; nitekim: { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } “Bir kötülüğün cezası, onun benzeri bir kötülüktür” [Şûrâ 40] kavlinde olduğu gibi.
فَإِنْ قِيلَ: هَذِهِ الْآيَةُ وَارِدَةٌ فِي شَرْحِ أَحْوَالِ الْيَهُودِ وَهُمْ مَا كَانُوا يُنْكِرُونَ الْإِيمَانَ بِالْآخِرَةِ، فَكَيْفَ يَلِيقُ بِهَذَا الْمَوْضِعِ قَوْلُهُ: وَأَنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً.
Eğer: 'Bu ayet Yahudilerin hallerini açıklama sadedinde gelmiştir; onlar ise ahirete imanı inkâr etmiyorlardı. O halde bu makamda O'nun: { وَأَنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً } “Ve âhirete inanmayanlara gelince, onlar için de can yakıcı bir azap hazırlamışızdır” kavli nasıl uygun düşer?' denilirse;
قُلْنَا عَنْهُ جَوَابَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ أَكْثَرَ الْيَهُودِ يُنْكِرُونَ الثَّوَابَ وَالْعِقَابَ الْجُسْمَانِيَّيْنِ، وَالثَّانِي: أَنَّ بَعْضَهُمْ قَالَ: لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ [آلِ عِمْرَانَ: ٢٤] فَهُمْ فِي هَذَا الْقَوْلِ صَارُوا كَالْمُنْكِرِينَ لِلْآخِرَةِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Buna karşı iki cevap veririz deriz: Birincisi: Yahudilerin çoğu cismani sevap ve cezayı inkâr etmektedir. İkincisi: Onlardan bazıları: { لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ } “Sayılı birkaç gün dışında ateş bize asla dokunmayacaktır” [Âl-i İmrân 24] demişlerdir; dolayısıyla onlar bu sözleriyle âhireti inkâr edenler gibi olmuşlardır. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الإسراء (١٧) : آية ١١]
[İsrâ Suresi (17): 11. Âyet]
وَيَدْعُ الْإِنْسانُ بِالشَّرِّ دُعاءَهُ بِالْخَيْرِ وَكانَ الْإِنْسانُ عَجُولاً (١١)
{ وَيَدْعُ الْإِنْسانُ بِالشَّرِّ دُعاءَهُ بِالْخَيْرِ وَكانَ الْإِنْسانُ عَجُولاً (١١) } “İnsan, hayra dua ettiği gibi şerre de dua eder. Zaten insan pek acelecidir. (11)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَيَدْعُ الْإِنْسانُ بِالشَّرِّ دُعاءَهُ بِالْخَيْرِ] وَفِي الْآيَةِ مَبَاحِثُ:
[Allah Teâlâ'nın: { وَيَدْعُ الْإِنْسانُ بِالشَّرِّ دُعاءَهُ بِالْخَيْرِ } “İnsan, hayra dua ettiği gibi şerre de dua eder” kavli hakkında] Ve âyette birtakım incelemeler vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: اعْلَمْ أَنَّ وَجْهَ النَّظْمِ هُوَ أَنَّ الْإِنْسَانَ بَعْدَ أَنْ أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْقُرْآنَ وَخَصَّهُ بِهَذِهِ النِّعْمَةِ الْعَظِيمَةِ وَالْكَرَامَةِ الْكَامِلَةِ، قَدْ يَعْدِلُ عَنِ التَّمَسُّكِ بِشَرَائِعِهِ وَالرُّجُوعِ إِلَى بَيَانَاتِهِ، وَيُقْدِمُ عَلَى مَا لَا فَائِدَةَ فِيهِ فَقَالَ: وَيَدْعُ الْإِنْسانُ بِالشَّرِّ دُعاءَهُ بِالْخَيْرِ.
Birinci İnceleme: Bil ki [önceki âyetlerle] irtibat vechi şudur: İnsan, Allah kendisine Kur'an'ı indirip onu bu büyük nimet ve kâmil ikram ile seçkin kıldıktan sonra bazen onun şeriatlarına sarılmaktan ve açıklamalarına müracaat etmekten yüz çevirir de hiçbir faydası olmayan şeye girişir. İşte bundan dolayı Allah: { وَيَدْعُ الْإِنْسانُ بِالشَّرِّ دُعاءَهُ بِالْخَيْرِ } “İnsan, hayra dua ettiği gibi şerre de dua eder” buyurmuştur.
الْبَحْثُ الثَّانِي: اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ مِنْ دُعَاءِ الْإِنْسَانِ بِالشَّرِّ عَلَى أَقْوَالٍ:
İkinci İnceleme: İnsanın şerre dua etmesinden neyin kastedildiği hususunda birtakım görüşlerle ihtilaf etmişlerdir:
الْقَوْلُ الأول: المراد منه: النضر بن الحرث حيث قَالَ: اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ [الْأَنْفَالِ: ٣٢] فَأَجَابَ اللَّهُ دُعَاءَهُ وَضُرِبَتْ رَقَبَتُهُ، فكان بعضهم يقول: ائْتِنا بِعَذابِ اللَّهِ [العنكبوت: ٢٩] .
Birinci Görüş: Bundan kastedilen: { اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ } “Allah'ım! Eğer bu senin katından gelmiş bir hak ise...” [Enfâl 32] diyen Nadr b. el-Hâris'tir; Allah da onun bu duasına icabet etmiş ve boynu vurulmuştur. Nitekim onlardan bazıları: { ائْتِنا بِعَذابِ اللَّهِ } “Bize Allah'ın azabını getir” [Ankebût 29] diyordu.
وَآخَرُونَ يَقُولُونَ: مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ [يُونُسَ: ٤٨] . وَإِنَّمَا فَعَلُوا ذَلِكَ لِلْجَهْلِ وَاعْتِقَادِ أَنَّ مُحَمَّدًا كَاذِبٌ فِيمَا يَقُولُ.
Başkaları ise: { مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru söyleyenlerseniz bu vaad ne zaman?” [Yûnus 48] diyorlardı. Onlar bunu sadece cehaletlerinden ve Muhammed'in söylediklerinde yalancı olduğuna inandıklarından dolayı yapıyorlardı.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: الْمُرَادُ أَنَّهُ فِي وَقْتِ الضَّجَرِ يَلْعَنُ نَفْسَهُ وَأَهْلَهُ وَوَلَدَهُ وَمَالَهُ، وَلَوِ اسْتُجِيبَ لَهُ فِي الشَّرِّ كَمَا يُسْتَجَابُ لَهُ فِي الْخَيْرِ لَهَلَكَ.
İkinci Görüş: Kastedilen şudur: İnsan öfke ve can sıkıntısı anında kendisine, ailesine, çocuğuna ve malına lanet okur; eğer hayırda duasına icabet edildiği gibi şerde de duasına icabet edilseydi helak olurdu.
وَرُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ دَفَعَ إِلَى سَوْدَةَ بِنْتِ زَمْعَةَ أَسِيرًا فَأَقْبَلَ يَئِنُّ بِاللَّيْلِ فَقَالَتْ لَهُ: مَا لَكَ تَئِنُّ؟ فَشَكَى أَلَمَ القدّ فَأَرْخَتْ لَهُ مِنْ كِتَافِهِ، فَلَمَّا نَامَتْ أَخْرَجَ يَدَهُ وَهَرَبَ، فَلَمَّا أَصْبَحَ النَّبِيُّ ﵊ دَعَا بِهِ فَأُعْلِمَ بِشَأْنِهِ، فَقَالَ ﵊: «اللَّهُمَّ اقْطَعْ يَدَهَا» فَرَفَعَتْ سَوْدَةُ يَدَهَا تَتَوَقَّعُ أَنْ يَقْطَعَ اللَّهُ يَدَهَا، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «إِنِّي سَأَلْتُ اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَ دُعَائِي عَلَى مَنْ لَا يَسْتَحِقُّ عَذَابًا مِنْ أَهْلِي رَحْمَةً لِأَنِّي بَشَرٌ أَغْضَبُ كَمَا تَغْضَبُونَ، فَلْتَرُدَّ سَوْدَةُ يَدَهَا» .
Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Sevde bint Zem'a'ya bir esir teslim etmişti. Esir geceleyin inlemeye başladı. Sevde ona: 'Neyin var, niçin inliyorsun?' deyince, deriden yapılmış bağın acısından şikâyet etti. Bunun üzerine Sevde onun bağını biraz gevşetti. Sevde uyuyunca adam elini çıkarıp kaçtı. Sabah olunca Peygamber aleyhisselâm esiri istedi; durumu kendisine haber verilince aleyhisselâm: «Allah'ım, onun elini kes!» buyurdu. Sevde de Allah'ın elini keseceğini bekleyerek elini havaya kaldırdı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ben Allah'tan, ailemden azabı hak etmeyen bir kimseye beddua ettiğimde bunu bir rahmet kılmasını diledim; zira ben de bir insanım, sizin kızdığınız gibi kızarım. Artık Sevde elini indirsin» buyurdu.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَقُولُ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ: أَنَّ الْإِنْسَانَ قَدْ يُبَالِغُ فِي الدُّعَاءِ طَلَبًا لِشَيْءٍ يَعْتَقِدُ أَنَّ خَيْرَهُ فِيهِ، مَعَ أَنَّ ذَلِكَ الشَّيْءَ يَكُونُ مَنْبَعَ شَرِّهِ وَضَرَرِهِ، وَهُوَ يُبَالِغُ فِي طَلَبِهِ لِجَهْلِهِ بِحَالِ ذَلِكَ الشَّيْءِ، وَإِنَّمَا يُقْدِمُ عَلَى مِثْلِ هَذَا الْعَمَلِ لِكَوْنِهِ عَجُولًا مُغْتَرًّا بِظَوَاهِرِ الْأُمُورِ غَيْرَ مُتَفَحِّصٍ عَنْ حقائقها وأسرارها.
Üçüncü Görüş: Derim ki: Şunun kastedilmiş olması muhtemeldir: İnsan, içinde hayrının bulunduğunu zannettiği bir şeyi talep etmek için duada aşırıya kaçabilir; hâlbuki o şey onun şerrinin ve zararının kaynağıdır. O ise o şeyin hakiki durumunu bilmediği için onu istemekte ısrarcı davranır. O ancak aceleci olduğu, işlerin zahirine aldandığı, hakikatlerini ve sırlarını araştırmadığı için böyle bir işe girişir.
البحث الثالث: الْقِيَاسُ إِثْبَاتُ الْوَاوِ فِي قَوْلِهِ: وَيَدْعُ إِلَّا أَنَّهُ حُذِفَ فِي الْمُصْحَفِ مِنَ الْكِتَابَةِ، لِأَنَّهُ لَا يَظْهَرُ فِي اللَّفْظِ، أَمَّا لَمْ تُحْذَفْ فِي الْمَعْنَى لِأَنَّهَا فِي مَوْضِعِ الرَّفْعِ، وَنَظِيرُهُ: سَنَدْعُ الزَّبانِيَةَ [الْعَلَقِ: ١٨] وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ [النساء: ١٤٦] ويَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ [ق: ٤١] فَما تُغْنِ النُّذُرُ [الْقَمَرِ: ٥] وَلَوْ كَانَ بِالْوَاوِ وَالْيَاءِ لَكَانَ صَوَابًا هَذَا كَلَامُ الْفَرَّاءِ. وَأَقُولُ: إِنَّ هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ قَدْ عَصَمَ هَذَا الْقُرْآنَ الْمَجِيدَ عَنِ التَّحْرِيفِ وَالتَّغْيِيرِ فَإِنَّ إِثْبَاتَ الْيَاءِ وَالْوَاوِ فِي أَكْثَرِ أَلْفَاظِ الْقُرْآنِ وَعَدَمَ إِثْبَاتِهِمَا فِي هَذِهِ الْمَوَاضِعِ الْمَعْدُودَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا الْقُرْآنَ نُقِلَ كَمَا سُمِعَ، وَأَنَّ أَحَدًا لَمْ يَتَصَرَّفْ فِيهِ بِمِقْدَارِ فَهْمِهِ وَقُوَّةِ عَقْلِهِ.
Üçüncü İnceleme: Kıyasa uygun olan, O'nun { وَيَدْعُ } [sözünde] vâv harfinin sabit kılınmasıdır (yazılmasıdır); ne var ki telaffuzda zahir olmadığı (okunmadığı) için mushaf yazımında hazfedilmiştir (düşürülmüştür). Anlam bakımından ise hazfedilmemiştir, zira ref konumundadır. Bunun benzerleri şunlardır: { سَنَدْعُ الزَّبانِيَةَ } “Biz de zebanileri çağıracağız” [Alak 18], { وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ } “Allah müminlere verecektir” [Nisâ 146], { ويَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ } “Çağırıcının çağıracağı gün” [Kâf 41], { فَما تُغْنِ النُّذُرُ } “Uyarılar fayda vermiyor” [Kamer 5]. Şayet vâv ve yâ ile yazılsaydı yine doğru olurdu; bu Ferrâ'nın sözüdür. Ben derim ki: Bu durum, Allah Teâlâ'nın bu yüce Kur'an'ı tahriften ve değişiklikten koruduğuna delalet eder. Zira Kur'an lafızlarının çoğunda yâ ve vâv harflerinin sabit kılınması (yazılması), sayılı bu yerlerde ise yazılmaması; bu Kur'an'ın işitildiği gibi nakledildiğine ve hiç kimsenin kendi anlayış ve aklî gücüne göre onda tasarrufta bulunmadığına delalet eder.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَكانَ الْإِنْسانُ عَجُولًا وَفِي هَذَا الْإِنْسَانِ قَوْلَانِ:
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَكانَ الْإِنْسانُ عَجُولًا } “İnsan pek acelecidir.” Bu "insan" hakkında iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: آدَمُ ﵇، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمَّا انْتَهَتِ الرُّوحُ إِلَى سُرَّتِهِ نَظَرَ إِلَى جَسَدِهِ فَأَعْجَبَهُ فَذَهَبَ لِيَنْهَضَ فَلَمْ يَقْدِرْ، فَهُوَ قَوْلُهُ: وَكانَ الْإِنْسانُ عَجُولًا.
Birinci Görüş: [Buradaki insan] Âdem aleyhisselâm'dır. Çünkü ruh göbeğine ulaştığında bedenine baktı, onu beğendi ve ayağa kalkmaya davrandı fakat güç yetiremedi. İşte O'nun: { وَكانَ الْإِنْسانُ عَجُولًا } “İnsan pek acelecidir” sözü [bunu kastetmektedir].
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَى الْجِنْسِ، لِأَنَّ أَحَدًا مِنَ النَّاسِ لَا يَعْرَى عَنْ عَجَلَةٍ، وَلَوْ تَرَكَهَا لَكَانَ تَرْكُهَا أَصْلَحَ لَهُ فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا، وَأَقُولُ: بِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ هُوَ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ، كَانَ الْمَقْصُودُ عَائِدًا إِلَى الْقَوْلِ الثَّانِي، لِأَنَّا إِذَا حَمَلْنَا الْإِنْسَانَ عَلَى آدَمَ ﵊ كَانَ الْمَعْنَى أَنَّ آدَمَ الَّذِي كَانَ أَصْلَ الْبَشَرِ لَمَّا كَانَ مَوْصُوفًا بِهَذِهِ الْعَجَلَةِ وَجَبَ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ صِفَةً لَازِمَةً لِلْكُلِّ، فَكَانَ الْمَقْصُودُ عَائِدًا إِلَى الْقَوْلِ الثَّانِي، وَاللَّهُ أعلم.
İkinci Görüş: Cins [anlamına] hamledilmesidir. Zira insanlardan hiçbiri acelecilikten hâlî değildir; şayet onu terk etseydi, onu terk etmesi dini ve dünyası için daha hayırlı olurdu. Ben derim ki: Kastedilenin birinci görüş olduğu varsayılsa bile, maksat yine ikinci görüşe döner. Çünkü insan kelimesini Âdem aleyhisselâm'a hamlettiğimizde anlam şöyle olur: İnsanoğlunun aslı olan Âdem bu acelecilikle vasıflandığına göre, bu vasfın herkes için ayrılmaz bir nitelik olması zorunludur. Dolayısıyla maksat ikinci görüşe dönmüş olmaktadır. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الإسراء (١٧) : آية ١٢]
[İsrâ Suresi (17), Ayet 12]
وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهارَ آيَتَيْنِ فَمَحَوْنا آيَةَ اللَّيْلِ وَجَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ وَلِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ وَكُلَّ شَيْءٍ فَصَّلْناهُ تَفْصِيلاً (١٢)
{ وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهارَ آيَتَيْنِ فَمَحَوْنا آيَةَ اللَّيْلِ وَجَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ وَلِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ وَكُلَّ شَيْءٍ فَصَّلْناهُ تَفْصِيلاً (١٢) } “Biz geceyi ve gündüzü iki ayet (delil) kıldık; derken gece ayetini silip (karanlık yapıp) gündüz ayetini aydınlatıcı kıldık ki Rabbinizden bir lütuf arayasınız ve yılların sayısını ve hesabı bilesiniz. Biz her şeyi ayrıntılı bir şekilde açıkladık. (12)”
[فِي قَوْلِهِ تَعَالَى وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهارَ آيَتَيْنِ] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهارَ آيَتَيْنِ } “Biz geceyi ve gündüzü iki ayet kıldık” Ayeti Hakkında] Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي تَقْرِيرِ النَّظْمِ وُجُوهٌ:
Birinci Mesele: [Ayetler arasındaki] irtibatın açıklanmasında birkaç vecih vardır:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ مَا أَوْصَلَ إِلَى الْخَلْقِ مِنْ نِعَمِ الدِّينِ وَهُوَ الْقُرْآنُ أَتْبَعَهُ بِبَيَانِ مَا أَوْصَلَ إِلَيْهِمْ مِنْ نِعَمِ الدُّنْيَا فَقَالَ: وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهارَ آيَتَيْنِ وَكَمَا أَنَّ الْقُرْآنَ مُمْتَزِجٌ مِنَ الْمُحْكَمِ وَالْمُتَشَابِهِ، فَكَذَلِكَ الدَّهْرُ مُرَكَّبٌ مِنَ النَّهَارِ وَاللَّيْلِ فَالْمُحْكَمُ كَالنَّهَارِ، وَالْمُتَشَابِهُ كَاللَّيْلِ، وَكَمَا/ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ التَّكْلِيفِ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِذِكْرِ الْمُحْكَمِ وَالْمُتَشَابِهِ، فَكَذَلِكَ الْوَقْتُ وَالزَّمَانُ لَا يَكْمُلُ الِانْتِفَاعُ بِهِ إِلَّا بِالنَّهَارِ وَاللَّيْلِ.
Birinci Vecih: Allah Teâlâ önceki ayette kullara ulaştırdığı dinî nimetleri -ki o Kur'an'dır- beyan edince, bunun ardından onlara ulaştırdığı dünyevî nimetleri beyan ederek: { وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهارَ آيَتَيْنِ } “Biz geceyi ve gündüzü iki ayet kıldık” buyurmuştur. Kur'an muhkem ve müteşabihten mürekkep olduğu gibi, zaman da gündüz ve geceden mürekkeptir. Muhkem gündüz gibidir, müteşabih ise gece gibidir. Tekliften güdülen maksat ancak muhkem ve müteşabihin zikredilmesiyle tamam olduğu gibi, vakit ve zamandan hakkıyla faydalanmak da ancak gündüz ve gece ile kamil olur.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي تَقْرِيرِ النَّظْمِ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ، وَذَلِكَ الْأَقْوَمُ لَيْسَ إِلَّا ذِكْرَ الدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ، لَا جَرَمَ أَرْدَفَهُ بِذِكْرِ دَلَائِلِ التَّوْحِيدِ، وَهُوَ عَجَائِبُ الْعَالَمِ الْعُلْوِيِّ وَالسُّفْلِيِّ.
İrtibatın Açıklanmasındaki İkinci Vecih: Allah Teâlâ önceki ayette Kur'an'ın en doğru yola ilettiğini beyan etmişti; o en doğru yol ise tevhit ve nübüvvete delalet eden delillerin zikrinden ibarettir. Bu sebeple onun peşinden yüce ve aşağı âlemin acayiplikleri olan tevhit delillerini zikretmiştir.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ لَمَّا وَصَفَ الْإِنْسَانَ بِكَوْنِهِ عَجُولًا أَيْ مُنْتَقِلًا مِنْ صِفَةٍ إِلَى صِفَةٍ وَمِنْ حَالَةٍ إِلَى حَالَةٍ، بَيَّنَ
Üçüncü Vecih: İnsanı aceleci, yani bir sıfattan diğerine, bir halden başka bir hale geçici olarak vasıflandırdığında,
أَنَّ كُلَّ أَحْوَالِ هَذَا الْعَالَمِ كَذَلِكَ، وَهُوَ الِانْتِقَالُ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلْمَةِ وَبِالضِّدِّ، وَانْتِقَالُ نُورِ الْقَمَرِ مِنَ الزِّيَادَةِ إِلَى النُّقْصَانِ وَبِالضِّدِّ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
bu âlemin bütün hallerinin de böyle olduğunu; yani ışıktan karanlığa ve bunun aksine geçişi, ayın ışığının artmaktan eksilmeye ve bunun aksine geçişini beyan etmiştir. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهارَ آيَتَيْنِ قَوْلَانِ:
İkinci Mesele: O'nun: { وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهارَ آيَتَيْنِ } “Biz geceyi ve gündüzü iki ayet kıldık” sözü hakkında iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْآيَتَيْنِ نَفْسَ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَهُمَا دَلِيلَيْنِ لِلْخَلْقِ عَلَى مَصَالِحِ الدِّينِ وَالدُّنْيَا. أَمَّا فِي الدِّينِ: فَلِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مُضَادٌّ لِلْآخَرِ مُغَايِرٌ لَهُ، مَعَ كَوْنِهِمَا مُتَعَاقِبَيْنِ عَلَى الدَّوَامِ، مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّهُمَا غَيْرُ مَوْجُودَيْنِ لِذَاتِهِمَا، بَلْ لا بد لهما من فاعل يدبر هما ويقدر هما بِالْمَقَادِيرِ الْمَخْصُوصَةِ، وَأَمَّا فِي الدُّنْيَا: فَلِأَنَّ مَصَالِحَ الدُّنْيَا لَا تَتِمُّ إِلَّا بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، فَلَوْلَا اللَّيْلُ لَمَا حَصَلَ السُّكُونُ وَالرَّاحَةُ، وَلَوْلَا النَّهَارُ لَمَا حَصَلَ الْكَسْبُ وَالتَّصَرُّفُ فِي وُجُوهِ الْمَعَاشِ.
Birinci Görüş: İki ayetten maksadın bizzat gece ve gündüzün kendisi olmasıdır. Anlam şudur: Allah Teâlâ onları kullar için din ve dünya maslahatlarına iki delil kılmıştır. Din bakımından delil olmaları: Çünkü her biri diğerine zıttır ve farklıdır; bununla birlikte sürekli peş peşe gelmeleri, onların kendiliğinden var olmadıklarına, aksine onları çekip çeviren ve belirli ölçülerle takdir eden bir faile muhtaç olduklarına dair en güçlü delillerdendir. Dünya bakımından delil olmaları ise: Çünkü dünya maslahatları ancak gece ve gündüzle tamam olur. Gece olmasaydı sükûn ve istirahat gerçekleşmezdi; gündüz olmasaydı kazanç sağlama ve geçim işlerinde tasarrufta bulunma gerçekleşmezdi.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَمَحَوْنا آيَةَ اللَّيْلِ وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ: تَكُونُ الْإِضَافَةُ فِي آيَةِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لِلتَّبْيِينِ، وَالتَّقْدِيرُ: فَمَحْوُنَا الْآيَةَ الَّتِي هِيَ اللَّيْلُ وَجَعَلْنَا الْآيَةَ الَّتِي هِيَ نَفْسُ النَّهَارِ مُبْصِرَةً، وَنَظِيرُهُ قَوْلُنَا: نَفْسُ الشَّيْءِ وَذَاتُهُ، فَكَذَلِكَ آيَةُ اللَّيْلِ هِيَ نَفْسُ اللَّيْلِ. وَيُقَالُ أَيْضًا: دَخَلْتُ بِلَادَ خُرَاسَانَ أَيْ دَخَلْتُ الْبِلَادَ الَّتِي هي خراسان، فكذلك هاهنا.
Sonra Allah Teâlâ: { فَمَحَوْنا آيَةَ اللَّيْلِ } “Derken gece ayetini sildik” buyurmuştur. Bu görüşe göre "gece ayeti" ve "gündüz ayeti" tamlamalarındaki izafet açıklama (tebyîn) içindir. Takdiri şöyledir: 'Gece olan ayeti sildik ve bizzat gündüz olan ayeti aydınlatıcı kıldık.' Bunun benzeri bizim: "Şeyin nefsi ve zatı" sözümüzdür; gece ayeti de bizzat gecenin kendisidir. Yine: "Horasan diyarına girdim", yani "Horasan olan diyara girdim" denilir; burada da durum böyledir.
القول الثاني: أن يكون المراد وجعلنا نيري الليل والنهر آيَتَيْنِ يُرِيدُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ، فَمَحَوْنَا آيَةَ اللَّيْلِ وَهِيَ الْقَمَرُ، وَفِي تَفْسِيرِ مَحْوِ الْقَمَرِ قَوْلَانِ:
İkinci Görüş: Maksadın 'gece ve gündüzün iki aydınlatıcısını iki ayet kıldık' olmasıdır; bununla güneşi ve ayı kastetmektedir. 'Gece ayetini -ki o aydır- sildik.' Ayın silinmesinin (karartılmasının) tefsirinde iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مِنْهُ مَا يَظْهَرُ فِي الْقَمَرِ مِنَ الزِّيَادَةِ وَالنُّقْصَانِ فِي النُّورِ، فَيَبْدُو فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ فِي صُورَةِ الْهِلَالِ، ثُمَّ لَا يَزَالُ يَتَزَايَدُ نُورُهُ حَتَّى يَصِيرَ بَدْرًا كَامِلًا، ثُمَّ يَأْخُذُ فِي الِانْتِقَاصِ قَلِيلًا قَلِيلًا، وَذَلِكَ هُوَ الْمَحْوُ، إِلَى أَنْ يَعُودَ إِلَى الْمَحَاقِ.
Birinci Görüş: Bundan maksat, ayın ışığında görülen artma ve eksilmedir. Ay ilk başta hilal suretinde belirir, sonra ışığı sürekli artarak tam dolunay haline gelir; ardından yavaş yavaş eksilmeye başlar -ki silinme (mahv) işte budur- nihayetinde kavuşum (muhâk) haline döner.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: الْمُرَادُ مِنْ مَحْوِ الْقَمَرِ الْكَلَفُ الَّذِي يَظْهَرُ فِي وَجْهِهِ
İkinci Görüş: Ayın silinmesinden maksat, onun yüzünde görülen lekedir.
يُرْوَى أَنَّ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كَانَا سَوَاءً فِي النُّورِ وَالضَّوْءِ، فَأَرْسَلَ اللَّهُ جِبْرِيلَ ﵊ فَأَمَرَّ جَنَاحَهُ عَلَى وَجْهِ الْقَمَرِ/ فَطَمَسَ عَنْهُ الضَّوْءَ.
Rivayet edildiğine göre güneş ile ay nur ve ışık bakımından eşitti; Allah Cebrail aleyhisselâm'ı gönderdi, o da kanadını ayın yüzüne sürdü ve ondan ışığı giderip sildi.
وَمَعْنَى الْمَحْوِ فِي اللُّغَةِ: إِذْهَابُ الْأَثَرِ، تَقُولُ: مَحَوْتُهُ أَمْحُوهُ وَانْمَحَى وَامْتَحَى إِذَا ذَهَبَ أَثَرُهُ، وَأَقُولُ: حَمْلُ الْمَحْوِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى الوجه الأول أولى، وذلك لأن وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّامَ فِي قَوْلِهِ: لِتَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ وَلِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ مُتَعَلِّقٌ بِمَا هُوَ مَذْكُورٌ قَبْلُ، وَهُوَ مَحْوُ آيَةِ اللَّيْلِ. وَجَعْلُ آيَةِ النَّهَارِ مُبْصِرَةً وَمَحْوُ آيَةِ اللَّيْلِ إِنَّمَا يُؤَثِّرُ فِي ابْتِغَاءِ فَضْلِ اللَّهِ إِذَا حَمَلْنَا الْمَحْوَ عَلَى زِيَادَةِ نُورِ الْقَمَرِ وَنُقْصَانِهِ، لِأَنَّ سَبَبَ حُصُولِ هَذِهِ الْحَالَةِ يَخْتَلِفُ بِأَحْوَالِ نُورِ الْقَمَرِ، وَأَهْلُ التَّجَارِبِ بَيَّنُوا أَنَّ اخْتِلَافَ أَحْوَالِ الْقَمَرِ فِي مَقَادِيرِ النُّورِ لَهُ أَثَرٌ عَظِيمٌ فِي أَحْوَالِ هَذَا الْعَالَمِ وَمَصَالِحِهِ، مِثْلَ أَحْوَالِ الْبِحَارِ فِي الْمَدِّ وَالْجَزْرِ، وَمِثْلَ أَحْوَالِ التَّجْرِبَاتِ عَلَى مَا تَذْكُرُهُ الْأَطِبَّاءُ فِي كُتُبِهِمْ، وَأَيْضًا بِسَبَبِ زِيَادَةِ نُورِ الْقَمَرِ وَنُقْصَانِهِ يَحْصُلُ الشُّهُورُ، وَبِسَبَبِ مُعَاوَدَةِ الشُّهُورِ يَحْصُلُ السُّنُونَ الْعَرَبِيَّةُ الْمَبْنِيَّةُ عَلَى رُؤْيَةِ الْأَهِلَّةِ كَمَا قَالَ: وَلِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ فَثَبَتَ أَنَّ حَمْلَ الْمَحْوِ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ أَوْلَى.
Mahv (مَحْو) kelimesinin lügat anlamı: İzi yok etmektir. Bir şeyin izi gittiğinde 'Onu sildim (مَحَوْتُهُ أَمْحُوهُ)' ve 'silindi (انْمَحَى / امْتَحَى)' denir. Ben derim ki: Bu ayette mahv kelimesini birinci veche hamletmek daha uygundur. Zira O'nun: { لِتَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ وَلِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ } “Rabbinizden bir lütuf arayasınız ve yılların sayısını ve hesabı bilesiniz diye” sözündeki lâm harfi daha önce zikredilene, yani gece ayetinin silinmesine ve gündüz ayetinin aydınlatıcı kılınmasına bağlıdır. Gece ayetinin silinmesi, ancak mahv kelimesini ayın ışığının artmasına ve eksilmesine hamlettiğimiz takdirde Allah'ın lütfunu aramada etkili olur. Çünkü bu durumun meydana geliş sebebi, ayın ışığının hallerine göre değişir. Tecrübe ehli, ayın nur miktarlarındaki hal farklılıklarının bu âlemin hallerinde ve maslahatlarında büyük bir tesiri olduğunu açıklamışlardır; nitekim denizlerin gel-git halleri ve hekimlerin kitaplarında zikrettikleri tecrübeler buna örnektir. Ayrıca ayın nurunun artması ve eksilmesi sebebiyle aylar meydana gelir; ayların tekrarlanması sebebiyle de O'nun: { وَلِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ } “Yılların sayısını ve hesabı bilesiniz diye” buyurduğu gibi, hilallerin görülmesine dayanan Arap yılları meydana gelir. Dolayısıyla mahv kelimesini zikrettiğimiz anlama hamletmenin daha evla olduğu sabit olmuştur.
وَأَقُولُ أَيْضًا: لَوْ حَمَلْنَا الْمَحْوَ عَلَى الْكَلَفِ الْحَاصِلِ فِي وَجْهِ الْقَمَرِ، فَهُوَ أَيْضًا بُرْهَانٌ عَظِيمٌ قَاهِرٌ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِ الْمُسْلِمِينَ فِي الْمَبْدَأِ وَالْمَعَادِ، أَمَّا دَلَالَتُهُ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِمْ فِي الْمَبْدَأِ، فَلِأَنَّ جِرْمَ الْقَمَرِ جِرْمٌ بَسِيطٌ عِنْدَ الْفَلَاسِفَةِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مُتَشَابِهَ الصِّفَاتِ، فَحُصُولُ الْأَحْوَالِ الْمُخْتَلِفَةِ الْحَاصِلَةِ بِسَبَبِ الْمَحْوِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ليس بسبب
Ben yine derim ki: Mahvı, ayın yüzünde meydana gelen lekeye hamletsek bile, bu da Müslümanların mebde' (başlangıç) ve meâd (ahiret) konusundaki görüşlerinin doğruluğuna dair büyük ve karşı konulamaz bir delildir. Bunun mebde konusundaki görüşlerinin doğruluğuna delaletine gelince: Filozoflara göre ayın cismi basit bir cisimdir; dolayısıyla sıfatlarının birbiriyle benzeşmesi zorunludur. Mahv sebebiyle farklı hallerin meydana gelmesi, bunun tabiat sebebiyle
الطَّبِيعَةِ، بَلْ لِأَجْلِ أَنَّ الْفَاعِلَ الْمُخْتَارَ خَصَّصَ بَعْضَ أَجْزَائِهِ بِالنُّورِ الْقَوِيِّ، وَبَعْضَ أَجْزَائِهِ بِالنُّورِ الضَّعِيفِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مُدَبِّرَ الْعَالَمِ فَاعِلٌ مُخْتَارٌ لَا مُوجَبٌ بِالذَّاتِ. وَأَحْسَنُ مَا ذَكَرَهُ الْفَلَاسِفَةُ فِي الِاعْتِذَارِ عَنْهُ، أَنَّهُ ارْتَكَزَ فِي وَجْهِ الْقَمَرِ أَجْسَامٌ قَلِيلَةُ الضَّوْءِ، مِثْلُ ارْتِكَازِ الْكَوَاكِبِ فِي أَجْرَامِ الْأَفْلَاكِ، فَلَمَّا كَانَتْ تلك الأجرام أقل ضوءا مِنْ جِرْمِ الْقَمَرِ، لَا جَرَمَ شُوهِدَتْ تِلْكَ الْأَجْرَامُ فِي وَجْهِ الْقَمَرِ كَالْكَلَفِ فِي وَجْهِ الْإِنْسَانِ، وَهَذَا لَا يُفِيدُ مَقْصُودَ الْخَصْمِ، لِأَنَّ جِرْمَ الْقَمَرِ لَمَّا كَانَ مُتَشَابِهَ الْأَجْزَاءِ فَلِمَ ارْتَكَزَتْ تِلْكَ الْأَجْرَامُ الظُّلْمَانِيَّةُ فِي بَعْضِ أَجْزَاءِ الْقَمَرِ دُونَ سَائِرِ الْأَجْزَاءِ؟ وَبِمِثْلِ هَذَا الطَّرِيقِ يَتَمَسَّكُ فِي أَحْوَالِ الْكَوَاكِبِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْفَلَكَ جِرْمٌ بَسِيطٌ مُتَشَابِهُ الْأَجْزَاءِ فَلِمَ لَمْ يَكُنْ حُصُولُ جِرْمِ الْكَوَاكِبِ فِي بَعْضِ جَوَانِبِهِ أَوْلَى مِنْ حُصُولِهِ فِي سَائِرِ الْجَوَانِبِ؟ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اخْتِصَاصَ ذَلِكَ الْكَوْكَبِ بِذَلِكَ الْمَوْضِعِ الْمُعَيَّنِ مِنَ الْفَلَكِ لِأَجْلِ تَخْصِيصِ الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ، وَكُلُّ هَذِهِ الدَّلَائِلِ إِنَّمَا يُرَادُ مِنْ تَقْرِيرِهَا وَإِيرَادِهَا التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ الْمُؤَثِّرَ فِي الْعَالَمِ فَاعِلٌ بِالِاخْتِيَارِ لَا مُوجَبٌ بِالذَّاتِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
olmadığına; bilakis irade sahibi failin (Allah'ın) onun bazı cüzlerini güçlü bir ışığa, bazı cüzlerini ise zayıf bir ışığa tahsis etmesinden kaynaklandığına delalet eder. Bu da âlemin yöneticisinin zatı gereği zorunlu kılıcı değil, irade sahibi bir fail (fâil-i muhtâr) olduğuna delalet eder. Filozofların buna getirdikleri en iyi mazeret, tıpkı yıldızların feleklerin cisimlerinde yerleştiği gibi, ayın yüzünde de ışığı az olan cisimlerin yerleşmiş olmasıdır. Bu cisimler ayın cisminden daha az ışıklı olduğu için, şüphesiz ayın yüzünde insanın yüzündeki çil/leke gibi görünmüştür. Ancak bu [açıklama] hasmın maksadına fayda vermez. Çünkü ayın cisminin cüzleri birbirinin aynı olduğuna göre, bu karanlık cisimler neden diğer cüzlerde değil de ayın bazı cüzlerinde yerleşmiştir? Yıldızların halleri konusunda da benzer bir delille tutunulur: Zira felek basit ve cüzleri birbirine benzeyen bir cisimdir; öyleyse yıldızın cisminin onun bazı taraflarında bulunması neden diğer taraflarında bulunmasından daha evla olmuştur? Bu da o yıldızın feleğin o belirli yerine tahsis edilmesinin irade sahibi Fail'in tahsisi sebebiyle olduğuna delalet eder. Bütün bu delillerin takririnden ve zikrinden maksat, âlemde tesir edenin zatı gereği zorunlu kılıcı değil, iradesiyle iş gören bir fail olduğuna dikkat çekmektir. En doğrusunu Allah bilir.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَجَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً فَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ مَعْنَى كَوْنِهَا مُبْصِرَةً أَيْ مُضِيئَةً وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِضَاءَةَ سَبَبٌ لِحُصُولِ الْإِبْصَارِ، فَأُطْلِقَ اسْمُ الْإِبْصَارِ عَلَى الْإِضَاءَةِ إِطْلَاقًا لِاسْمِ الْمُسَبِّبِ عَلَى السَّبَبِ. وَالثَّانِي:
O'nun: { وَجَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً } “Gündüz ayetini aydınlatıcı kıldık” sözüne gelince; bunda iki vecih vardır: Birincisi: Onun mübsıra (görücü/aydınlatıcı) olmasının anlamı aydınlık verici olmasıdır. Çünkü aydınlatma, görmenin meydana gelmesinin sebebidir; dolayısıyla sebebe müsebbebin (sonucun) adının verilmesi kabilinden, aydınlatmaya görme adı verilmiştir. İkincisi:
قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ يُقَالُ: قَدْ أَبْصَرَ النَّهَارُ إِذَا صَارَ النَّاسُ يُبْصِرُونَ فِيهِ، كَقَوْلِهِ: / رَجُلٌ مُخْبِثٌ إِذَا كَانَ أَصْحَابُهُ خُبَثَاءَ، وَرَجُلٌ مُضْعِفٌ إِذَا كَانَتْ ذَرَارِيهِ ضعافا، فكذا قوله: وَالنَّهارَ مُبْصِراً [يونس: ٦٧] ، أَيْ أَهْلُهُ بُصَرَاءُ.
Ebû Ubeyde şöyle demiştir: İnsanlar gündüzün içinde görür hale geldiklerinde 'Gündüz gördü (أَبْصَرَ النَّهَارُ)' denilir; nitekim arkadaşları kötü olan kimse için 'adam kötüleşti (رَجُلٌ مُخْبِثٌ)', çocukları zayıf olan kimse için 'adam zayıfladı (رَجُلٌ مُضْعِفٌ)' denilmesi gibidir. İşte O'nun: { وَالنَّهارَ مُبْصِراً } “Gündüzü aydınlatıcı [kıldı]” [Yûnus 67] sözü de böyledir; yani 'gündüzün ehli görür haldedir.'
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ مَنَافِعَ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، قَالَ: وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ لِباساً وَجَعَلْنَا النَّهارَ مَعاشاً [النَّبَأِ: ١٠، ١١] وَقَالَ أَيْضًا: جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ [الْقَصَصِ: ٧٣] .
Bil ki Allah Teâlâ birçok ayette gece ve gündüzün faydalarını zikretmiştir; şöyle buyurmuştur: { وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ لِباساً وَجَعَلْنَا النَّهارَ مَعاشاً } “Geceyi bir örtü yaptık, gündüzü de bir geçim zamanı yaptık” [Nebe 10-11]. Yine şöyle buyurmuştur: { جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ } “İçinde dinlenesiniz ve lütfundan arayasınız diye geceyi ve gündüzü sizin için [var] etti” [Kasas 73].
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لِتَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ أَيْ لِتُبْصِرُوا كَيْفَ تَتَصَرَّفُونَ فِي أَعْمَالِكُمْ وَلِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ.
Sonra Allah Teâlâ: { لِتَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden bir lütuf arayasınız” yani işlerinizde nasıl tasarruf edeceğinizi göresiniz { وَلِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ } “ve yılların sayısını ve hesabı bilesiniz diye” buyurmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْحِسَابَ مَبْنِيٌّ عَلَى أَرْبَعِ مَرَاتِبَ: السَّاعَاتُ وَالْأَيَّامُ وَالشُّهُورُ وَالسُّنُونَ، فَالْعَدَدُ لِلسِّنِينَ، وَالْحِسَابُ لِمَا دُونَ السِّنِينَ، وَهِيَ الشُّهُورُ وَالْأَيَّامُ وَالسَّاعَاتُ، وَبَعْدَ هَذِهِ الْمَرَاتِبِ الْأَرْبَعِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا التَّكْرَارُ كَمَا أَنَّهُمْ رَتَّبُوا الْعَدَدَ عَلَى أَرْبَعِ مَرَاتِبَ: الْآحَادُ وَالْعَشَرَاتُ وَالْمِئَاتُ وَالْأُلُوفُ، وَلَيْسَ بَعْدَهَا إِلَّا التَّكْرَارُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bil ki hesap dört mertebe üzerine kuruludur: Saatler, günler, aylar ve yıllar. Sayı (aded) yıllar içindir; hesap ise yılların altındaki şeyler, yani aylar, günler ve saatler içindir. Bu dört mertebeden sonra ancak tekrarlama meydana gelir; nitekim sayıyı da dört mertebe üzere dizmişlerdir: Birler, onlar, yüzler ve binler. Bunlardan sonra ise sadece tekrarlama vardır. En doğrusunu Allah bilir.
ثُمَّ قَالَ: وَكُلَّ شَيْءٍ فَصَّلْناهُ تَفْصِيلًا وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَحْوَالَ آيَتَيِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَهُمَا مِنْ وَجْهٍ دَلِيلَانِ قَاطِعَانِ عَلَى التَّوْحِيدِ، وَمِنْ وَجْهٍ آخَرَ نِعْمَتَانِ عَظِيمَتَانِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى أَهْلِ الدُّنْيَا، فَلَمَّا شَرَحَ اللَّهُ تَعَالَى حَالَهُمَا وَفَصَّلَ مَا فِيهِمَا مِنْ وُجُوهِ الدَّلَالَةِ عَلَى الْخَالِقِ وَمِنْ وُجُوهِ النِّعَمِ الْعَظِيمَةِ عَلَى الْخَلْقِ، كَانَ ذَلِكَ تَفْصِيلًا نَافِعًا وَبَيَانًا كَامِلًا، فَلَا جَرَمَ قَالَ: وَكُلَّ شَيْءٍ فَصَّلْناهُ تَفْصِيلًا أَيْ كُلَّ شَيْءٍ بِكُمْ إِلَيْهِ حَاجَةٌ فِي مَصَالِحِ دِينِكُمْ وَدُنْيَاكُمْ، فَقَدْ فَصَّلْنَاهُ وَشَرَحْنَاهُ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ [الْأَنْعَامِ: ٣٨] وَقَوْلِهِ: وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ [النَّحْلِ: ٨٩] وَقَوْلِهِ: تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ بِأَمْرِ رَبِّها [الْأَحْقَافِ: ٢٥] وَإِنَّمَا ذَكَرَ الْمَصْدَرَ وَهُوَ قَوْلُهُ: تَفْصِيلًا لِأَجْلِ تَأْكِيدِ الْكَلَامِ وَتَقْرِيرِهِ، كَأَنَّهُ قَالَ: وَفَصَّلْنَاهُ حَقًّا وَفَصَّلْنَاهُ عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي لا مزيد عليه والله أعلم.
Sonra: { وَكُلَّ شَيْءٍ فَصَّلْناهُ تَفْصِيلًا } “Biz her şeyi ayrıntılı bir şekilde açıkladık” buyurmuştur. Anlam şudur: Allah Teâlâ gece ve gündüz ayetlerinin hallerini zikredince -ki bunlar bir yönden tevhide kesin iki delil, diğer bir yönden ise Allah Teâlâ'dan dünya ehline iki büyük nimettir-; Allah Teâlâ bunların durumunu şerh edip içlerindeki Yaratıcı'ya delalet vecihlerini ve yaratılanlara yönelik büyük nimet vecihlerini ayrıntılı olarak açıklayınca, bu faydalı bir tafsilat ve kamil bir beyan olmuştur. Bu sebeple: { وَكُلَّ شَيْءٍ فَصَّلْناهُ تَفْصِيلًا } “Biz her şeyi ayrıntılı bir şekilde açıkladık” yani dininizin ve dünyanızın maslahatlarında muhtaç olduğunuz her şeyi etraflıca beyan ettik ve açıkladık buyurmuştur. Bu, Allah Teâlâ'nın şu sözleri gibidir: { مَا فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ } “Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık” [En'âm 38], { وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ } “Sana her şeyi açıklayan Kitap'ı indirdik” [Nahl 89], { تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ بِأَمْرِ رَبِّها } “Rabbinin emriyle her şeyi yerle bir eder” [Ahkâf 25]. O'nun: { تَفْصِيلًا } “ayrıntılı bir şekilde” mastarını zikretmesi ise sözü tekit etmek ve pekiştirmek içindir; sanki şöyle demiştir: 'Biz onu hakkıyla ayrıntılandırdık ve daha fazlası olmayacak şekilde açıkladık.' En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ١٣ الى ١٤]
[İsrâ Suresi (17), Ayet 13-14]
وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً يَلْقاهُ مَنْشُوراً (١٣) اقْرَأْ كِتابَكَ كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً (١٤)
{ وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً يَلْقاهُ مَنْشُوراً (١٣) اقْرَأْ كِتابَكَ كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً (١٤) } “Her insanın amelini (kaderini) boynuna doladık. Kıyamet günü onun için açılmış olarak bulacağı bir kitap çıkarırız. (13) ‘Kitabını oku! Bugün hesap görücü olarak sana kendi nefsin yeter’ [deriz]. (14)”
اعْلَمْ أَنَّ فِي الْآيَةِ مَسَائِلَ:
Bil ki bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي كَيْفِيَّةِ النَّظْمِ وُجُوهٌ:
Birinci Mesele: [Ayetler arasındaki] irtibatın keyfiyetinde birkaç vecih vardır:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: وَكُلَّ شَيْءٍ فَصَّلْناهُ تَفْصِيلًا كَانَ مَعْنَاهُ أَنَّ كُلَّ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ مِنْ دَلَائِلَ التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ وَالْمَعَادِ فَقَدْ صَارَ مَذْكُورًا وَكُلَّ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ مِنْ شَرْحِ أَحْوَالِ الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ وَالتَّرْغِيبِ وَالتَّرْهِيبِ، فَقَدْ صَارَ مَذْكُورًا وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَقَدْ أُزِيحَتِ الْأَعْذَارُ، وَأُزِيلَتِ الْعِلَلُ فَلَا جَرَمَ كُلُّ مَنْ وَرَدَ عَرْصَةَ الْقِيَامَةِ فَقَدْ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَنَقُولُ لَهُ: اقْرَأْ كِتابَكَ كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً.
Birinci Vecih: Allah Teâlâ: { وَكُلَّ شَيْءٍ فَصَّلْناهُ تَفْصِيلًا } “Biz her şeyi ayrıntılı bir şekilde açıkladık” buyurduğunda bunun anlamı şuydu: Tevhit, nübüvvet ve meâd delillerinden muhtaç olunan her şey zikredilmiştir; vaat, tehdit, teşvik ve sakındırma hallerinin açıklanmasından muhtaç olunan her şey zikredilmiştir. Durum böyle olunca mazeretler ortadan kalkmış, gerekçeler giderilmiştir. Bu sebeple kıyamet meydanına gelen her insanın boynuna amelini (tâirini) dolamışızdır ve ona: { اقْرَأْ كِتابَكَ كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً } “Kitabını oku! Bugün hesap görücü olarak sana kendi nefsin yeter” deriz.
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ أَوْصَلَ إِلَى الْخَلْقِ أَصْنَافَ الْأَشْيَاءِ النَّافِعَةِ لَهُمْ فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا، مِثْلَ آيَتَيِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَغَيْرِهِمَا كَانَ مُنْعِمًا عَلَيْهِمْ بِأَعْظَمِ وُجُوهِ النِّعَمِ وَذَلِكَ يَقْتَضِي وُجُوبَ اشْتِغَالِهِمْ بِخِدْمَتِهِ وَطَاعَتِهِ فَلَا جَرَمَ كُلُّ مَنْ وَرَدَ عَرْصَةَ القيامة فإنه يكون مسؤولا عَنْ أَعْمَالِهِ وَأَقْوَالِهِ.
İkinci Vecih: Allah Teâlâ gece ve gündüz ayetleri ile diğerleri gibi, dinde ve dünyada insanlara faydalı olan her türlü şeyi kendilerine ulaştırdığını beyan edince, onlara en büyük nimetleri lütfetmiş oldu. Bu da onların O'na hizmet ve itaatle meşgul olmalarını vacip kılar. Bu sebeple kıyamet meydanına gelen herkes yaptıklarından ve söylediklerinden sorumlu tutulacaktır.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي تَقْرِيرِ النَّظْمِ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ مَا خَلَقَ الْخَلْقَ إِلَّا لِيَشْتَغِلُوا بِعِبَادَتِهِ كَمَا قَالَ: وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ [الذَّارِيَاتِ: ٥٦] فَلَمَّا شَرَحَ أَحْوَالَ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، كَانَ الْمَعْنَى: إِنِّي إِنَّمَا خَلَقْتُ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ لِتَنْتَفِعُوا بِهَا فَتَصِيرُوا مُتَمَكِّنِينَ مِنَ الِاشْتِغَالِ بِطَاعَتِي وَخِدْمَتِي، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَكُلُّ مَنْ وَرَدَ عَرْصَةَ الْقِيَامَةِ سَأَلْتُهُ أَنَّهُ هَلْ أَتَى بِتِلْكَ الْخِدْمَةِ وَالطَّاعَةِ، أَوْ تَمَرَّدَ وَعَصَى وَبَغَى، فَهَذَا هُوَ الْوَجْهُ فِي تَقْرِيرِ النَّظْمِ.
İrtibatın Açıklanmasındaki Üçüncü Vecih: Allah Teâlâ: { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım” [Zâriyât 56] buyurduğu gibi, mahlukatı ancak kendisine ibadetle meşgul olsunlar diye yarattığını beyan edip güneşin, ayın, gecenin ve gündüzün hallerini açıklayınca anlam şöyle olmuştur: 'Ben bu şeyleri ancak onlardan faydalanasınız ve böylece bana itaat ve hizmetle meşgul olmaya imkân bulasınız diye yarattım.' Durum böyle olunca kıyamet meydanına gelen herkese o hizmet ve itaati yerine getirip getirmediğini, yoksa başkaldırıp isyan ve taşkınlık mı ettiğini sorarım. İşte irtibatın açıklanmasındaki vecih budur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي تَفْسِيرِ لَفْظِ، الطَّائِرِ، قَوْلَانِ:
İkinci Mesele: "Tâir" (طائر) lafzının tefsirinde iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْعَرَبَ إِذَا أَرَادُوا الْإِقْدَامَ عَلَى عَمَلٍ مِنَ الْأَعْمَالِ وَأَرَادُوا أَنْ يَعْرِفُوا أَنَّ ذَلِكَ الْعَمَلَ يَسُوقُهُمْ إِلَى خَيْرٍ أَوْ إِلَى شَرٍّ اعْتَبَرُوا أَحْوَالَ الطَّيْرِ وَهُوَ أَنَّهُ يَطِيرُ بِنَفْسِهِ، أَوْ يَحْتَاجُ إِلَى إِزْعَاجِهِ، وَإِذَا طَارَ فَهَلْ يَطِيرُ مُتَيَامِنًا أَوْ مُتَيَاسِرًا أَوْ صَاعِدًا إِلَى الْجَوِّ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَحْوَالِ الَّتِي كَانُوا يَعْتَبِرُونَهَا وَيَسْتَدِلُّونَ بِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا عَلَى أَحْوَالِ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ وَالسَّعَادَةِ وَالنُّحُوسَةِ، فَلَمَّا كَثُرَ ذَلِكَ مِنْهُمْ سُمِّي الْخَيْرُ وَالشَّرُّ بِالطَّائِرِ تَسْمِيَةً لِلشَّيْءِ بِاسْمِ لَازِمِهِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ يس: قالُوا إِنَّا تَطَيَّرْنا بِكُمْ [يس: ١٨] إِلَى قَوْلِهِ: قالُوا طائِرُكُمْ مَعَكُمْ [يس: ١٩] فَقَوْلُهُ: وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ أَيْ كُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ عَمَلَهُ فِي عُنُقِهِ. وَتَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا الْوَجْهِ قِرَاءَةُ الْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ: أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ.
Birinci Görüş: Araplar bir işe girişmek istediklerinde ve o işin kendilerini hayra mı yoksa şerre mi sevk edeceğini öğrenmek istediklerinde kuşların hallerini gözlemlerlerdi; yani kuş kendiliğinden mi uçuyor, yoksa onu ürkütmek mi gerekiyor; uçtuğunda sağa mı, sola mı, yoksa göğe doğru mu uçuyor gibi gözlemledikleri ve her birinden hayır, şer, uğur ve uğursuzluk hallerine delil çıkardıkları diğer durumlar... Onlar bunu çokça yapınca bir şeye ayrılmaz vasfının adının verilmesi kabilinden hayır ve şerre "tâir" adı verildi. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın Yâsîn Suresi'ndeki şu sözüdür: { قالُوا إِنَّا تَطَيَّرْنا بِكُمْ } “‘Doğrusu biz sizin yüzünüzden uğursuzluğa uğradık’ dediler” [Yâsîn 18] ayetinden { قالُوا طائِرُكُمْ مَعَكُمْ } “Onlar: ‘Uğursuzluğunuz sizinle beraberdir’ dediler” [Yâsîn 19] ayetine kadar olan kısımdır. Dolayısıyla O'nun: { وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ } “Her insanın amelini boynuna doladık” sözü, 'her insanın amelini boynuna doladık' demektir. Hasan ve Mücâhid'in { أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ } şeklindeki kıraati de bu vechin doğruluğuna delalet eder.
الْقَوْلُ الثَّانِي: قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الطَّائِرُ عِنْدَ الْعَرَبِ الْحَظُّ وَهُوَ الَّذِي تُسَمِّيهِ الْفُرْسُ الْبَخْتَ، وَعَلَى هَذَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى الطَّائِرِ مَا طَارَ لَهُ مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ، وَالتَّحْقِيقُ فِي هَذَا الْبَابِ أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ الْخَلْقَ وَخَصَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ بِمِقْدَارٍ مَخْصُوصٍ مِنَ الْعَقْلِ وَالْعِلْمِ، وَالْعُمْرِ وَالرِّزْقِ، وَالسَّعَادَةِ وَالشَّقَاوَةِ. وَالْإِنْسَانُ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَتَجَاوَزَ ذَلِكَ الْقَدْرَ وَأَنْ يَنْحَرِفَ عَنْهُ، بَلْ لَا بُدَّ وَأَنْ يَصِلَ إِلَى ذَلِكَ الْقَدْرِ بِحَسَبِ الْكَمِّيَّةِ وَالْكَيْفِيَّةِ، فَتِلْكَ الْأَشْيَاءُ الْمَقْدُورَةُ كَأَنَّهَا تَطِيرُ إِلَيْهِ وَتَصِيرُ إِلَيْهِ، فَبِهَذَا الْمَعْنَى لَا يَبْعُدُ/ أَنْ يُعَبَّرَ عَنْ تِلْكَ الْأَحْوَالِ الْمُقَدَّرَةِ بِلَفْظِ الطَّائِرِ، فقوله:
İkinci Görüş: Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Araplara göre "tâir", nasiptir; Farsların "baht" dedikleri şeydir. Buna göre "tâir"in anlamının, kişiye hayır ve şerden isabet eden (uçup gelen) pay olması caizdir. Bu konudaki tahkik şudur: Allah Teâlâ mahlukatı yaratmış ve her birini akıl, ilim, ömür, rızık, saadet ve şekavetten belirli bir miktara tahsis etmiştir. İnsanın ise bu miktarı aşması veya ondan sapması mümkün değildir; bilakis miktar ve keyfiyet bakımından o takdire mutlaka ulaşacaktır. İşte o takdir edilmiş şeyler sanki ona doğru uçmakta ve ona ulaşmaktadır. Bu anlamda, takdir edilen bu hallerin "tâir" lafzıyla ifade edilmesi uzak bir ihtimal değildir. Dolayısıyla O'nun:
وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ كِنَايَةٌ عَنْ أَنَّ كُلَّ مَا قَدَّرَهُ اللَّهُ تَعَالَى وَمَضَى فِي عِلْمِهِ حُصُولُهُ، فَهُوَ لَازِمٌ لَهُ وَاصِلٌ إِلَيْهِ غَيْرُ مُنْحَرِفٍ عَنْهُ.
{ وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ } “Her insanın amelini (kaderini) boynuna doladık” sözü; Allah Teâlâ'nın takdir ettiği ve gerçekleşeceği ezeli ilminde geçmiş olan her şeyin onun için ayrılmaz olduğuna, ona ulaşacağına ve ondan sapmayacağına kinayedir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا مِنْ أَدَلِّ الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَا قَدَّرَهُ اللَّهُ تَعَالَى لِلْإِنْسَانِ وَحَكَمَ عَلَيْهِ بِهِ فِي سَابِقِ عِلْمِهِ فَهُوَ وَاجِبُ الْوُقُوعِ مُمْتَنِعُ الْعَدَمِ، وَتَقْرِيرُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ:
Bil ki bu, Allah Teâlâ'nın insan için takdir ettiği ve geçmiş ilminde hakkında hükmettiği her şeyin gerçekleşmesinin zorunlu (vâcip), yokluğunun ise imkânsız (mümteni') olduğuna dair en açık delillerdendir. Bunun açıklaması iki vecihledir:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ تَقْدِيرَ الْآيَةِ: وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ عَمَلَهُ فِي عُنُقِهِ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ ذَلِكَ الْعَمَلَ لَازِمٌ لَهُ، وَمَا كَانَ لَازِمًا لِلشَّيْءِ كَانَ مُمْتَنِعَ الزَّوَالِ عَنْهُ وَاجِبَ الْحُصُولِ لَهُ وَهُوَ الْمَقْصُودُ.
Birinci Vecih: Ayetin takdiri: 'Her insanın amelini boynuna doladık' şeklindedir. Allah Teâlâ o amelin onun için ayrılmaz olduğunu beyan etmiştir. Bir şey için ayrılmaz olan ise ondan zail olması imkânsız ve onun için gerçekleşmesi zorunlu olandır; maksat da budur.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى أَضَافَ ذَلِكَ الْإِلْزَامَ إِلَى نَفْسِهِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: أَلْزَمْناهُ تَصْرِيحٌ بِأَنَّ ذَلِكَ الْإِلْزَامَ إِنَّمَا صَدَرَ مِنْهُ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى [الْفَتْحِ: ٢٦] وَهَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُ لَا يَظْهَرُ فِي الْأَبَدِ إِلَّا مَا حَكَمَ اللَّهُ بِهِ فِي الْأَزَلِ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ
İkinci Vecih: Allah Teâlâ bu bağlamayı (ilzamı) kendi zatına nispet etmiştir; zira O'nun: { أَلْزَمْناهُ } “onu bağladık / doladık” sözü, bu bağlamanın ancak kendisinden kaynaklandığına dair açık bir ifadedir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى } “Onlara takva sözünü bağlayıcı kıldı” [Fetih 26] ayetidir. Bu ayet, ebedde (gelecekte) ancak Allah'ın ezelde hükmettiği şeyin ortaya çıkacağına delalet etmektedir. Nitekim Peygamber aleyhisselâm'ın:
بِقَوْلِهِ ﵊: «جَفَّ الْقَلَمُ بِمَا هُوَ كَائِنٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ»
«Kıyamet gününe kadar olacak şeyler hususunda kalem kurumuştur» sözüyle de buna işaret edilmiştir.
وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: فِي عُنُقِهِ كِنَايَةٌ عَنِ اللُّزُومِ كَمَا يُقَالُ: جَعَلْتُ هَذَا فِي عُنُقِكِ أَيْ قَلَّدْتُكَ هَذَا الْعَمَلَ وَأَلْزَمْتُكَ الِاحْتِفَاظَ بِهِ، وَيُقَالُ: قَلَّدْتُكَ كَذَا وَطَوَّقْتُكَ كَذَا، أَيْ صَرَفْتُهُ إِلَيْكَ وَأَلْزَمْتُهُ إِيَّاكَ، وَمِنْهُ قَلَّدَهُ السُّلْطَانُ كَذَا أَيْ صَارَتِ الْوِلَايَةُ فِي لُزُومِهَا لَهُ فِي مَوْضِعِ الْقِلَادَةِ وَمَكَانِ الطَّوْقِ، وَمِنْهُ يُقَالُ: فُلَانٌ يُقَلِّدُ فُلَانًا أَيْ جَعَلَ ذَلِكَ الِاعْتِقَادَ كَالْقِلَادَةِ الْمَرْبُوطَةِ عَلَى عُنُقِهِ. قَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: وَإِنَّمَا خَصَّ الْعُنُقَ مِنْ بَيْنِ سَائِرِ الْأَعْضَاءِ بِهَذَا الْمَعْنَى لِأَنَّ الَّذِي يَكُونُ عَلَيْهِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ خَيْرًا يَزِينُهُ أَوْ شَرًّا يَشِينُهُ، وَمَا يَزِينُ يَكُونُ كَالطَّوْقِ وَالْحُلِيِّ، وَالَّذِي يَشِينُ فَهُوَ كَالْغُلِّ، فَهَهُنَا عَمَلُهُ إِنْ كَانَ مِنَ الْخَيْرَاتِ كَانَ زِينَةً لَهُ، وَإِنْ كَانَ مِنَ الْمَعَاصِي كَانَ كَالْغُلِّ عَلَى رَقَبَتِهِ.
Üçüncü Mesele: O'nun: { فِي عُنُقِهِ } “boynunda” sözü ayrılmazlıktan kinayedir. Nitekim: 'Bunu senin boynuna koydum', yani 'Bu işi sana yükledim ve onu korumayı sana gerekli kıldım' denilir. Yine: 'Sana şunu gerdanlık yaptım, boynuna şunu halka geçirdim', yani 'Onu sana yönelttim ve senin için ayrılmaz kıldım' denir. Hükümdarın birine bir görevi tevdi etmesi hakkında kullanılan: 'Sultan ona şunu taktı (boynuna gerdanlık yaptı)' sözü de bundandır; yani yöneticilik ona ayrılmazlığı bakımından gerdanlık ve halka mevkiinde olmuştur. Yine: 'Falan kimse filana uyuyor/taklit ediyor (يُقَلِّدُ)' denilmesi de bundandır; yani o inancı boynuna bağlanmış bir gerdanlık gibi yapmıştır. Anlam (meâni) âlimleri şöyle demiştir: Bu mana için diğer bütün organlar arasından boynun tahsis edilmesi şundandır: Çünkü kişinin üzerinde bulunan şey ya onu süsleyen bir hayır veya onu çirkinleştiren bir şerdir. Süsleyen şey gerdanlık ve takı gibi olur; çirkinleştiren şey ise boyunduruk (lâle) gibidir. İşte burada da onun ameli şayet hayırlardan ise kendisi için bir süstür; şayet günahlardan ise boynundaki bir boyunduruk gibidir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً يَلْقاهُ مَنْشُوراً قَالَ الْحَسَنُ: يَا ابْنَ آدَمَ بَسَطْنَا لَكَ صَحِيفَةً وَوُكِّلَ بِكَ مَلَكَانِ فَهُمَا عَنْ يَمِينِكَ وَشِمَالِكَ فَأَمَّا الَّذِي عَنْ يَمِينِكَ فَيَحْفَظُ حَسَنَاتِكَ، وَأَمَّا الَّذِي عَنْ شِمَالِكَ فَيَحْفَظُ سَيِّئَاتِكَ، حَتَّى إِذَا مِتَّ طُوِيَتْ صَحِيفَتُكَ وَجُعِلَتْ مَعَكَ فِي قَبْرِكَ حَتَّى تَخْرُجَ لَكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. قَوْلُهُ:
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً يَلْقاهُ مَنْشُوراً } “Kıyamet günü onun için açılmış olarak bulacağı bir kitap çıkarırız.” Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: 'Ey Âdemoğlu! Senin için bir amel defteri açtık ve sana iki melek vekil kıldık; onlar senin sağında ve solundadır. Sağındaki meleğe gelince, o senin iyiliklerini kaydeder; solundaki meleğe gelince, o da senin kötülüklerini kaydeder. Nihayet vefat ettiğin zaman amel defterin dürülür ve kıyamet günü senin için çıkarılıncaya kadar kabrinde seninle birlikte konur.' O'nun:
وَنُخْرِجُ لَهُ أَيْ مِنْ قَبْرِهِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ: نُخْرِجُ لَهُ ذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمْ يَرَ كِتَابَهُ فِي الدُّنْيَا فَإِذَا بُعِثَ أُظْهِرَ لَهُ ذَلِكَ وَأُخْرِجَ مِنَ السَّتْرِ، وَقَرَأَ يَعْقُوبُ: (وَيَخْرُجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا) أَيْ يَخْرُجُ لَهُ الطَّائِرُ أَيْ عَمَلُهُ كِتَابًا مَنْشُورًا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ [التكوير: ١٠] وقرأ ابن عامر: (يُلَقَّاهُ) مِنْ قَوْلِهِمْ: لَقَّيْتُ فُلَانًا الشَّيْءَ أَيِ اسْتَقْبَلْتُهُ بِهِ قَالَ تَعَالَى: وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُوراً [الْإِنْسَانِ: ١١] وَهُوَ مَنْقُولٌ بِالتَّشْدِيدِ مِنْ لَقَّيْتُ الشَّيْءَ وَلَقَّانِيهِ زَيْدٌ.
{ وَنُخْرِجُ لَهُ } “onun için çıkarırız” sözü, yani kabrinden [çıkarırız demektir]. Anlamının şöyle olması da caizdir: 'Bunu onun için ortaya çıkarırız; çünkü o dünyada kitabını görmemişti; yeniden diriltildiğinde bu ona gösterilir ve gizlilikten çıkarılır.' Ya'kûb (وَيَخْرُجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا) şeklinde [yâ harfi ile fethalı] okumuştur; yani 'Kıyamet günü o tâir, yani onun ameli açılmış bir kitap olarak karşısına çıkar'; bu, Allah Teâlâ'nın: { وَإِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ } “Amel defterleri açıldığı zaman” [Tekvîr 10] sözü gibidir. İbn Âmir ise insanların bir şeyle karşılaşmasını ifade eden 'Filana bir şeyi ulaştırdım / karşılaştırdım' sözünden hareketle (يُلَقَّاهُ) [şeddeli] şeklinde okumuştur. Nitekim Allah Teâlâ: { وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُوراً } “Onlara bir parlaklık ve bir sevinç vermiştir (karşılaştırmıştır)” [İnsân 11] buyurmuştur. Bu, 'Şeyle karşılaştım' ve 'Zeyd beni onunla karşılaştırdı' sözünden tef'îl babına şeddeli nakledilmiştir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: اقْرَأْ كِتابَكَ وَالتَّقْدِيرُ يُقَالُ لَهُ: وَهَذَا الْقَائِلُ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى أَلْسِنَةِ الْمَلَائِكَةِ/ اقْرَأْ كِتابَكَ قَالَ الْحَسَنُ: يَقْرَؤُهُ أُمِّيًّا كَانَ أَوْ غَيْرَ أُمِّيٍّ،
Sonra Allah Teâlâ: { اقْرَأْ كِتابَكَ } “Kitabını oku!” buyurmuştur. Takdiri: 'Ona: { اقْرَأْ كِتابَكَ } “Kitabını oku!” denilir' şeklindedir; bunu söyleyen ise meleklerin diliyle bizzat Allah Teâlâ'dır. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: 'İster okuma yazma bilsin ister ümmî olsun, onu okur.'
وَقَالَ بَكْرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: يُؤْتَى بِالْمُؤْمِنِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِصَحِيفَتِهِ وَهُوَ يَقْرَؤُهَا وَحَسَنَاتُهُ فِي ظَهْرِهَا يَغْبِطُهُ النَّاسُ عَلَيْهَا، وَسَيِّئَاتُهُ فِي جَوْفِ صَحِيفَتِهِ وَهُوَ يَقْرَؤُهَا، حَتَّى إِذَا ظَنَّ أَنَّهَا أَوْبَقَتْهُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: «اذْهَبْ فَقَدْ غَفَرْتُهَا لَكَ فِيمَا بَيْنِي وَبَيْنَكَ» فَيَعْظُمُ سُرُورُهُ، وَيَصِيرُ مِنَ الَّذِينَ قَالَ فِي حَقِّهِمْ:
Bekr b. Abdullah ise şöyle demiştir: 'Kıyamet günü mümin kimse amel defteriyle birlikte getirilir; o bunu okurken defterin arka yüzünde iyilikleri bulunur ve insanlar buna gıpta eder. Kötülükleri ise defterin içindedir ve o bunları okur; nihayet bunların kendisini helak ettiğini zannettiğinde Allah Teâlâ şöyle buyurur: «Git, benimle senin aranda olan hususlarda bunları senin için bağışladım». Bunun üzerine sevinci büyür ve haklarında şöyle buyurulan kimselerden olur:
وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ ضاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ [عَبَسَ: ٣٨، ٣٩] ثُمَّ يَقُولُ: هاؤُمُ اقْرَؤُا كِتابِيَهْ [الْحَاقَّةِ: ١٩] .
{ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ ضاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ } “O gün birtakım yüzler pırıl pırıl parlar, güler ve sevinir” [Abese 38-39]. Sonra: { هاؤُمُ اقْرَؤُا كِتابِيَهْ } “Alın, kitabımı okuyun!” [Hâkka 19] der.'