Binûn

İsrâ Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأَمَّا قَوْلُهُ: كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً أَيْ مُحَاسِبًا. قَالَ الْحَسَنُ: عَدَلَ وَاللَّهِ فِي حَقِّكَ مَنْ جَعَلَكَ

O'nun: { كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً } “Bugün sana karşı hesap görücü olarak kendi nefsin yeter” sözüne gelince; yani hesap sorucu olarak [yeter demektir]. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: 'Allah'a yemin olsun ki, seni kendi

حَسِيبَ نَفْسِكَ. قَالَ السُّدِّيُّ: يَقُولُ الْكَافِرُ يَوْمَئِذٍ إِنَّكَ قَضَيْتَ أَنَّكَ لَسْتَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ، فَاجْعَلْنِي أُحَاسِبُ نَفْسِي فَيُقَالُ لَهُ: اقْرَأْ كِتابَكَ كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

nefsinin hesap sorucusu kılan Zât, senin hakkında pek adil davranmıştır.' Süddî şöyle demiştir: 'Kâfir o gün: «Sen kullara asla zulmedici olmadığını hükmettin. O halde beni kendi nefsime hesap sorucu kıl» der. Bunun üzerine ona: { اقْرَأْ كِتابَكَ كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً } “Kitabını oku! Bugün sana karşı hesap görücü olarak kendi nefsin yeter” denilir.' Doğrusunu en iyi Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ حُكَمَاءُ الْإِسْلَامِ: هَذِهِ الْآيَةُ فِي غَايَةِ الشَّرَفِ، وَفِيهَا أَسْرَارٌ عَجِيبَةٌ فِي أَبْحَاثٍ:

DÖRDÜNCÜ MESELE: İslâm hikmet ehli (hakîmleri) şöyle demiştir: Bu ayet son derece şereflidir ve birtakım incelemelerde acayip sırlar içermektedir:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ فِعْلَ الْعَبْدِ كَالطَّيْرِ الَّذِي يَطِيرُ إِلَيْهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَدَّرَ لِكُلِّ أَحَدٍ فِي الْأَزَلِ مِقْدَارًا مِنَ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ، فَذَلِكَ الْحُكْمُ الَّذِي سَبَقَ فِي عِلْمِهِ الْأَزَلِيِّ وَحُكْمِهِ الْأَزَلِيِّ لَا بُدَّ وَأَنْ يَصِلَ إِلَيْهِ، فَذَلِكَ الْحُكْمُ كَأَنَّهُ طَائِرٌ يَطِيرُ إِلَيْهِ مِنَ الْأَزَلِ إِلَى ذَلِكَ الْوَقْتِ، فَإِذَا حَضَرَ ذَلِكَ الْوَقْتُ وَصَلَ إِلَيْهِ ذَلِكَ الطَّائِرُ وَصُولًا لَا خَلَاصَ لَهُ الْبَتَّةَ وَلَا انْحِرَافَ عَنْهُ الْبَتَّةَ. وَإِذَا عَلِمَ الْإِنْسَانُ فِي كُلِّ قَوْلٍ وَفِعْلٍ وَلَمْحَةٍ وَفِكْرَةٍ أَنَّهُ كَانَ ذَلِكَ بِمَنْزِلَةِ طَائِرٍ طَيَّرَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ عَلَى مَنْهَجٍ مُعَيَّنٍ وَطَرِيقٍ مُعَيَّنٍ، وَأَنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَصِلَ إِلَيْهِ ذَلِكَ الطَّائِرُ، فَعِنْدَ ذَلِكَ عَرَفَ أَنَّ الْكِفَايَةَ الْأَبَدِيَّةَ لَا تَتِمُّ إِلَّا بِالْعِنَايَةِ الْأَزَلِيَّةِ.

Birinci İnceleme: Allah Teâlâ kulun fiilini, kendisine doğru uçan bir kuş gibi kılmıştır. Çünkü O, ezelde herkes için belirli bir hayır ve şer miktarı takdir etmiştir. Dolayısıyla O'nun ezelî ilminde ve ezelî hükmünde önceden geçmiş olan bu hükmün mutlaka ona ulaşması gerekir. Bu hüküm âdeta ezelden o vakte kadar ona doğru uçan bir kuş gibidir. O vakit gelip çattığında bu kuş, ondan kesinlikle kurtuluş ve asla sapma imkânı olmayacak bir şekilde ona ulaşır. İnsan her söz, fiil, bakış ve düşüncede, bunların Allah'ın belirli bir yöntem ve yol üzere kendisine doğru uçurduğu bir kuş mesabesinde olduğunu ve o kuşun kendisine mutlaka ulaşacağını bildiğinde, ebedî yetinmenin ancak ezelî inayetle tamamlanabileceğini anlar.

وَالْبَحْثُ الثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ التَّقْدِيرَاتِ إِنَّمَا تَقَدَّرَتْ بِإِلْزَامِ اللَّهِ تَعَالَى وَذَلِكَ بِاعْتِبَارِ أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ لِكُلِّ حَادِثٍ حَادِثًا مُتَقَدِّمًا عَلَيْهِ لِحُصُولِ الْحَادِثِ الْمُتَأَخِّرِ، فَلَمَّا كَانَ وَضْعُ هَذِهِ السِّلْسِلَةِ مِنَ اللَّهِ لَا جَرَمَ كَانَ الْكُلُّ مِنَ اللَّهِ، وَعِنْدَ هَذَا يَتَخَيَّلُ الْإِنْسَانُ طُيُورًا لَا نِهَايَةَ لَهَا وَلَا غَايَةَ لِأَعْدَادِهَا، فَإِنَّهُ تَعَالَى طَيَّرَهَا مِنْ وَكْرِ الْأَزَلِ وَظُلُمَاتِ عَالَمِ الْغَيْبِ، وَأَنَّهَا صَارَتْ وَطَارَتْ طَيَرَانًا لَا بِدَايَةَ لَهُ وَلَا غَايَةَ لَهُ، وَكَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا مُتَوَجِّهًا إِلَى ذَلِكَ الْإِنْسَانِ الْمُعَيَّنِ فِي الْوَقْتِ الْمُعَيَّنِ بِالصِّفَةِ الْمُعَيَّنَةِ، وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ.

İkinci İnceleme: Bu takdirler ancak Allah Teâlâ'nın ilzamıyla (zorunlu kılmasıyla) takdir edilmiştir. Bu da şöyledir: Allah Teâlâ sonraki hadisin (meydana gelenin) meydana gelmesi için her hadisten önce bir başka hadis kılmıştır. Bu sebep-sonuç zincirinin vaz'ı Allah'tan olunca, şüphesiz tamamı Allah'tan olmuş olur. Bu durumda insan nihayeti olmayan ve sayılarına sınır bulunmayan kuşlar tasavvur eder; çünkü Allah Teâlâ onları ezel yuvasından ve gayb âleminin karanlıklarından uçurmuştur. Onlar başlangıcı ve sonu olmayan bir uçuşla yol almış ve uçmuşlardır. Onlardan her biri belirli bir vakitte, belirli bir sıfatla o muayyen insana yönelmiştir. İşte O'nun: { أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ } “onun kuşunu (amelini/kaderini) boynuna doladık” sözünden murat budur.

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: أَنَّ التَّجْرِبَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ تَكْرَارَ الْأَعْمَالِ الِاخْتِيَارِيَّةِ تُفِيدُ حُدُوثَ الْمَلَكَةِ النَّفْسَانِيَّةِ الرَّاسِخَةِ فِي جَوْهَرِ النَّفْسِ، أَلَا تَرَى أَنَّ مَنْ وَاظَبَ عَلَى تَكْرَارِ قِرَاءَةِ دَرْسٍ وَاحِدٍ صَارَ ذَلِكَ الدَّرْسُ مَحْفُوظًا، وَمَنْ وَاظَبَ عَلَى عَمَلٍ وَاحِدٍ مُدَّةً مَدِيدَةً صَارَ ذَلِكَ الْعَمَلُ مَلَكَةً لَهُ.

Üçüncü İnceleme: Tecrübe göstermektedir ki, ihtiyarî amellerin tekrarlanması, nefsin cevherinde kökleşmiş ruhani bir melekenin meydana gelmesini sağlar. Görmez misin ki, tek bir dersi sürekli tekrar eden kimse o dersi ezberler; uzun süre tek bir amele devam eden kimsede ise o amel bir meleke haline gelir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: لَمَّا كَانَ التَّكْرَارُ الْكَثِيرُ يُوجِبُ حُصُولَ الْمَلَكَةِ الرَّاسِخَةِ وَجَبَ/ أَنْ يَحْصُلَ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الْأَعْمَالِ أَثَرٌ مَا فِي جَوْهَرِ النَّفْسِ، فَإِنَّا لَمَّا رَأَيْنَا أَنَّ عِنْدَ تَوَالِي الْقَطَرَاتِ الْكَثِيرَةِ مِنَ الْمَاءِ عَلَى الْحَجَرِ حَصَلَتِ الثُّقْبَةُ فِي الْحَجَرِ، عَلِمْنَا أَنَّ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الْقَطَرَاتِ أَثَرًا مَا فِي حُصُولِ ذَلِكَ الثُّقْبِ وَإِنْ كَانَ ضَعِيفًا قَلِيلًا، وَإِنْ كَانَتِ الْكِتَابَةُ أَيْضًا فِي عُرْفِ النَّاسِ عِبَارَةً عَنْ نُقُوشٍ مَخْصُوصَةٍ اصْطَلَحَ النَّاسُ عَلَى جَعْلِهَا مُعَرِّفَاتٍ لِأَلْفَاظٍ مَخْصُوصَةٍ، فَعَلَى هَذَا، دَلَالَةُ تِلْكَ النُّقُوشِ عَلَى تِلْكَ الْمَعَانِي الْمَخْصُوصَةِ دَلَالَةٌ كَائِنَةٌ جَوْهَرِيَّةٌ وَاجِبَةُ الثُّبُوتِ، مُمْتَنِعَةُ الزَّوَالِ، كَانَ الْكِتَابُ الْمُشْتَمِلُ عَلَى تِلْكَ النُّقُوشِ أَوْلَى بِاسْمِ الْكِتَابِ مِنَ الصَّحِيفَةِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى النُّقُوشِ الدَّالَّةِ بِالْوَضْعِ وَالِاصْطِلَاحِ.

Bunu bildiğinde deriz ki: Çok tekrar kökleşmiş melekenin hâsıl olmasını gerektirdiğine göre, bu amellerin her birinin nefsin cevherinde mutlaka bir eserinin/izinin meydana gelmesi gerekir. Nitekim taş üzerine aralıksız düşen birçok su damlası neticesinde taşta bir delik oluştuğunu gördüğümüzde, zayıf ve az da olsa bu damlalardan her birinin o deliğin oluşmasında bir etkisi olduğunu anlarız. Her ne kadar insanların örfünde yazı, insanların belirli lafızlara delalet etmesi üzere uzlaştıkları özel şekillerden ibaret olsa da; buna göre o nakışların bu özel anlamlara delaleti varlıksal, cevherî, sübûtu zorunlu ve zevali imkânsız bir delalet olduğundan, bu nakışları içeren kitap, vaz' (koyma) ve ıstılah (uzlaşma) yoluyla delalet eden nakışları içeren sayfadan 'kitap' ismine daha layıktır.

وَإِذَا عَرَفْتَ هَاتَيْنِ الْمُقَدِّمَتَيْنِ فَنَقُولُ: إِنَّ كُلَّ عَمَلٍ يَصْدُرُ مِنَ الْإِنْسَانِ كَثِيرًا كَانَ أَوْ قَلِيلًا قَوِيًّا كَانَ أَوْ ضَعِيفًا، فَإِنَّهُ يَحْصُلُ مِنْهُ لَا مَحَالَةَ فِي جَوْهَرِ النَّفْسِ الْإِنْسَانِيَّةِ أَثَرٌ مَخْصُوصٌ، فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ الْأَثَرُ أَثَرًا لِجَذْبِ جَوْهَرِ الرُّوحِ مِنَ الْخَلْقِ إِلَى حَضْرَةِ الْحَقِّ كَانَ ذَلِكَ مِنْ مُوجِبَاتِ السَّعَادَاتِ وَالْكَرَامَاتِ وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ الْأَثَرُ أَثَرًا لِجَذْبِ الرُّوحِ مِنْ حَضْرَةِ الْحَقِّ إِلَى الِاشْتِغَالِ بِالْخَلْقِ كَانَ ذَلِكَ مِنْ مُوجِبَاتِ الشَّقَاوَةِ وَالْخِذْلَانِ إِلَّا أَنَّ تِلْكَ الْآثَارَ تَخْفَى مَا دَامَ الرُّوحُ مُتَعَلِّقًا بِالْبَدَنِ، لِأَنَّ اشْتِغَالَ الرُّوحِ بِتَدْبِيرِ الْبَدَنِ يَمْنَعُ مِنَ انْكِشَافِ هَذِهِ الْأَحْوَالِ وَتَجَلِّيهَا وَظُهُورِهَا، فَإِذَا انْقَطَعَ تَعَلُّقُ الرُّوحِ عَنْ تَدْبِيرِ الْبَدَنِ فَهُنَاكَ تَحْصُلُ الْقِيَامَةُ

Bu iki mukaddimeyi bildiğinde deriz ki: İnsandan sâdır olan az ya da çok, güçlü ya da zayıf her amelden, insan nefsinin cevherinde mutlaka özel bir eser meydana gelir. Şayet bu eser, ruhun cevherini mahlukattan Hak Teâlâ'nın huzuruna çekmeye yönelik bir eser ise bu, mutluluk ve ikramların gereklerinden olur. Şayet bu eser, ruhu Hak Teâlâ'nın huzurundan mahlukatla meşguliyete çekmeye yönelik bir eser ise bu, mutsuzluk ve hüsranın gereklerinden olur. Ancak ruh bedene bağlı kaldığı sürece bu eserler gizli kalır; çünkü ruhun bedeni sevk ve idare ile meşgul olması, bu hallerin inkişafına, tecelli etmesine ve ortaya çıkmasına engel olur. Ruhun bedeni idare etmekten bağı koptuğunda ise işte orada kıyamet kopar;

لِقَوْلِهِ ﵊: «مَنْ مَاتَ

nitekim o aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Kim ölürse

فَقَدْ قَامَتْ قِيَامَتُهُ»

onun kıyameti kopmuştur».

وَمَعْنَى كَوْنِ هَذِهِ الْحَالَةِ قِيَامَةً أَنَّ النَّفْسَ النَّاطِقَةَ كَأَنَّهَا كَانَتْ سَاكِنَةً مُسْتَقِرَّةً فِي هَذَا الْجَسَدِ السُّفْلِيِّ، فَإِذَا انْقَطَعَ ذَلِكَ التَّعَلُّقُ، قَامَتِ النَّفْسُ وَتَوَجَّهَتْ نَحْوَ الصُّعُودِ إِلَى الْعَالَمِ الْعُلْوِيِّ، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ كَوْنِ هَذِهِ الْحَالَةِ قِيَامَةً، ثُمَّ عِنْدَ حُصُولِ الْقِيَامَةِ بِهَذَا الْمَعْنَى زَالَ الْغِطَاءُ وَانْكَشَفَ الْوِطَاءُ، وَقِيلَ لَهُ: فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ [ق: ٢٢] وَقَوْلُهُ: وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً يَلْقاهُ مَنْشُوراً مَعْنَاهُ: وَنُخْرِجُ لَهُ عِنْدَ حُصُولِ هَذِهِ الْقِيَامَةِ مِنْ عُمْقِ الْبَدَنِ الْمُظْلِمِ كِتَابًا مُشْتَمِلًا عَلَى جَمِيعِ تِلْكَ الْآثَارِ الْحَاصِلَةِ بِسَبَبِ الْأَحْوَالِ الدُّنْيَوِيَّةِ، وَيَكُونُ هَذَا الْكِتَابُ فِي هَذَا الْوَقْتِ مَنْشُورًا، لِأَنَّ الرُّوحَ حِينَ كَانَتْ فِي الْبَدَنِ كَانَتْ هَذِهِ الْأَحْوَالُ فِيهِ مَخْفِيَّةً فَكَانَتْ كَالْمَطْوِيَّةِ أَمَّا بَعْدَ انْقِطَاعِ التَّعَلُّقِ الْجَسَدَانِيِّ ظَهَرَتْ هَذِهِ الْأَحْوَالُ وَجَلَتْ وَانْكَشَفَتْ فَصَارَتْ كَأَنَّهَا مَكْشُوفَةٌ مَنْشُورَةٌ بَعْدَ أَنْ كَانَتْ مَطْوِيَّةً، وَظَاهِرَةٌ بَعْدَ أَنْ كَانَتْ مَخْفِيَّةً، وَعِنْدَ ذَلِكَ تُشَاهِدُ الْقُوَّةُ الْعَقْلِيَّةُ جَمِيعَ تِلْكَ الْآثَارِ مَكْتُوبَةً بِالْكِتَابَةِ الذَّاتِيَّةِ فِي جَوْهَرِ الرُّوحِ فَيُقَالُ لَهُ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ: اقْرَأْ كِتابَكَ ثُمَّ يُقَالُ لَهُ: كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً فَإِنَّ تِلْكَ الْآثَارَ إِنْ كَانَتْ مِنْ مُوجِبَاتِ السَّعَادَةِ حَصَلَتِ السَّعَادَةُ لَا مَحَالَةَ، وَإِنْ كَانَتْ مِنْ مُوجِبَاتِ الشَّقَاوَةِ حَصَلَتِ الشَّقَاوَةُ لَا مَحَالَةَ، فَهَذَا تَفْسِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ بِحَسَبِ الْأَحْوَالِ الرُّوحَانِيَّةِ.

Bu durumun kıyamet olmasının anlamı şudur: Natık nefis sanki bu süflî bedende sakin ve yerleşik idi; o bağ koptuğunda nefis ayağa kalkar (kıyam eder) ve ulvî âleme yükselmeye yönelir. İşte bu durumun kıyamet olmasından kasıt budur. Sonra bu anlamda kıyamet hâsıl olduğunda perde kalkar, gizlilikler açığa çıkar ve ona: { فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ } “İşte senden perdeni kaldırdık; artık bugün gözün keskindir” [Kâf 22] denilir. O'nun: { وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً يَلْقاهُ مَنْشُوراً } “Kıyamet günü onun için, açılmış olarak karşılaşacağı bir kitap çıkarırız” sözünün anlamı şudur: Bu kıyamet hâsıl olduğunda, onun için karanlık bedenin derinliğinden, dünyevî haller sebebiyle hâsıl olan bütün o eserleri içeren bir kitap çıkarırız. Bu kitap o anda açılmış olur; çünkü ruh bedende iken bu haller onda gizliydi ve dürülü gibiydi. Bedenî bağın kopmasından sonra ise bu haller ortaya çıkmış, aydınlanmış ve inkişaf etmiştir; böylece dürülü iken açılmış, gizli iken görünür hale gelmiştir. İşte o vakit akıl gücü, ruhun cevherinde zatî yazıyla yazılmış bütün o eserleri müşahede eder ve o durumda ona: { اقْرَأْ كِتابَكَ } “Kitabını oku!” denilir; sonra ona: { كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً } “Bugün sana karşı hesap görücü olarak kendi nefsin yeter” denilir. Zira bu eserler mutluluk sebeplerinden ise kaçınılmaz olarak mutluluk hâsıl olur; şayet mutsuzluk sebeplerinden ise kaçınılmaz olarak mutsuzluk hâsıl olur. İşte bu ayetin ruhanî hallere göre tefsiri budur.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْحَقَّ أَنَّ الْأَحْوَالَ الظَّاهِرَةَ الَّتِي وَرَدَتْ فِيهَا الرِّوَايَاتُ حَقٌّ وَصِدْقٌ لَا مِرْيَةَ فِيهَا، وَاحْتِمَالُ الْآيَةِ لِهَذِهِ الْمَعَانِي الرُّوحَانِيَّةِ ظَاهِرٌ أَيْضًا، وَالْمَنْهَجُ الْقَوِيمُ وَالصِّرَاطُ الْمُسْتَقِيمُ هُوَ الْإِقْرَارُ بِالْكُلِّ وَاللَّهُ أعلم بحقائق الأمور.

Bil ki hak olan şudur: Hakkında rivayetler gelen zahirî haller haktır, doğrudur ve bunlarda hiçbir şüphe yoktur. Ayetin bu ruhanî anlamlara ihtimali de açıktır. Dosdoğru yol ve istikametli cadde ise hepsini kabul ve ikrar etmektir. İşlerin hakikatini en iyi Allah bilir.

[سورة الإسراء (١٧) : آية ١٥]

[İsrâ Suresi (17), Ayet 15]

مَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولاً (١٥)

{ مَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولاً } “Kim doğru yolu bulursa ancak kendisi için bulmuş olur; kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapmış olur. Hiçbir günahkâr başkasının günah yükünü yüklenmez. Biz bir elçi göndermedikçe azap edici değiliz.” (15)

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayetle ilgili meseleler şunlardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى: وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ [الْإِسْرَاءِ: ١٣] وَمَعْنَاهُ: أَنَّ كُلَّ أَحَدٍ مُخْتَصٌّ بِعَمَلِ نَفْسِهِ، عَبَّرَ عَنْ هَذَا الْمَعْنَى بِعِبَارَةٍ أُخْرَى أَقْرَبَ إِلَى الْأَفْهَامِ وَأَبْعَدَ عَنِ الْغَلَطِ فَقَالَ: مَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها يَعْنِي أَنَّ ثَوَابَ الْعَمَلِ الصَّالِحِ مُخْتَصٌّ بِفَاعِلِهِ، وَلَا يَتَعَدَّى مِنْهُ إِلَى غَيْرِهِ، وَيَتَأَكَّدُ هَذَا بِقَوْلِهِ: وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى [النَّجْمِ: ٣٩، ٤٠] قَالَ الْكَعْبِيُّ: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ مُتَمَكِّنٌ مِنَ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ، وَأَنَّهُ غَيْرُ مَجْبُورٍ عَلَى عَمَلٍ بِعَيْنِهِ أَصْلًا لِأَنَّ قَوْلَهُ: مَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها إِنَّمَا يَلِيقُ بِالْقَادِرِ عَلَى الْفِعْلِ الْمُتَمَكِّنِ مِنْهُ كَيْفَ شَاءَ وَأَرَادَ، أَمَّا الْمَجْبُورُ عَلَى أَحَدِ الطَّرَفَيْنِ، الْمَمْنُوعُ مِنَ الطَّرَفِ الثَّانِي فَهَذَا لَا يَلِيقُ بِهِ.

BİRİNCİ MESELE: Allah Teâlâ önceki ayette: { وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ } “Her insanın amelini/kaderini boynuna doladık” [İsrâ 13] buyurup bunun anlamı 'Herkes bizzat kendi ameliyle baş başadır' olunca, bu anlamı zihinlere daha yakın ve yanılgıdan daha uzak başka bir ibareyle ifade ederek: { مَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها } “Kim doğru yolu bulursa ancak kendisi için bulmuş olur; kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapmış olur” buyurmuştur. Yani salih amelin sevabı onu yapana aittir, ondan başkasına geçmez. Bu husus O'nun: { وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى } “İnsan için ancak çalıştığı vardır ve şüphesiz onun çalışması yakında görülecektir” [Necm 39-40] sözüyle pekişmektedir. Kâ'bî şöyle demiştir: 'Ayet, kulun hayra ve şerre muktedir olduğuna ve bizzat belirli bir amele asla mecbur bırakılmadığına delalet eder; çünkü O'nun: { مَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها } “Kim doğru yolu bulursa ancak kendisi için bulmuş olur; kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapmış olur” sözü, ancak fiile gücü yeten ve dilediği gibi onu yapmaya muktedir olan kimseye yakışır. İki taraftan birine mecbur bırakılıp diğer taraftan engellenen kimseye gelince, bu ona yakışmaz.'

الْمُسَالَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَعَادَ تَقْرِيرَ أَنَّ كُلَّ أَحَدٍ مُخْتَصٌّ بِأَثَرٍ عَلَى نَفْسِهِ بِقَوْلِهِ: وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى قَالَ الزَّجَّاجُ: يُقَالُ وَزَرَ يَزِرُ فَهُوَ وَازِرٌ وَوَزَرَ وِزْرًا وَزِرَةً، وَمَعْنَاهُ: أَثِمَ يَأْثَمُ إِثْمًا قَالَ: وَفِي تَأْوِيلِ الْآيَةِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُذْنِبَ لَا يُؤَاخَذُ بِذَنْبِ غَيْرِهِ، وَأَيْضًا غَيْرُهُ لَا يُؤَاخَذُ بِذَنْبِهِ بَلْ كُلُّ أَحَدٍ مُخْتَصٌّ بِذَنْبِ نَفْسِهِ.

İKİNCİ MESELE: Allah Teâlâ: { وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } “Hiçbir günahkâr başkasının günah yükünü yüklenmez” sözüyle herkesin kendi aleyhine olan sonuçla baş başa olduğunu yeniden pekiştirmiştir. Zeccâc şöyle demiştir: 'Vezere yeziru denir; faili vâzirdir; vezere vizren vezireten [denir]. Anlamı: Günah işledi, işler, günah işlemektir.' Zeccâc der ki: Ayetin tevilinde iki vecih vardır: Birincisi: Günahkâr başkasının günahıyla cezalandırılmaz; aynı şekilde başkası da onun günahıyla cezalandırılmaz, bilakis herkes kendi günahından sorumludur.

وَالثَّانِي: أَنَّهُ لَا يَنْبَغِي أَنْ يَعْمَلَ الْإِنْسَانُ بِالْإِثْمِ، لِأَنَّ غَيْرَهُ عمله كما قال الكفار: إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ [الزُّخْرُفِ: ٣٢] .

İkincisi: Kâfirlerin: { إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ } “Doğrusu biz babalarımızı bir din üzerinde bulduk ve biz onların izlerine uymaktayız” [Zuhruf 22] dedikleri gibi, başkası günah işledi diye insanın o günahı işlemesi uygun düşmez.

وَاعْلَمْ أَنَّ النَّاسَ تَمَسَّكُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي إِثْبَاتِ أَحْكَامٍ كَثِيرَةٍ.

Bil ki insanlar bu ayete dayanarak pek çok hüküm ispat etmişlerdir.

الْحُكْمُ الْأَوَّلُ:

Birinci Hüküm:

قَالَ الْجُبَّائِيُّ فِي الْآيَةِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُعَذِّبُ الْأَطْفَالَ بِكُفْرِ آبَائِهِمْ، وَإِلَّا لَكَانَ الطِّفْلُ مُؤَاخَذًا بِذَنْبِ أَبِيهِ، وَذَلِكَ عَلَى خِلَافِ ظَاهِرِ هَذِهِ الْآيَةِ.

Cübbâî şöyle demiştir: Ayette, Allah Teâlâ'nın çocuklara babalarının küfrü sebebiyle azap etmeyeceğine delalet vardır; aksi takdirde çocuk babasının günahıyla cezalandırılmış olurdu ki bu, bu ayetin zahirine aykırıdır.

الْحُكْمُ الثَّانِي:

İkinci Hüküm:

رَوَى ابْنُ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «إِنَّ الْمَيِّتَ لَيُعَذَّبُ بِبُكَاءِ أَهْلِهِ»

İbn Ömer Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet etmiştir ki o şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz ölü, ailesinin ağlaması sebebiyle azap görür».

فَعَائِشَةُ طَعَنَتْ فِي صِحَّةٍ هَذَا الْخَبَرِ، وَاحْتَجَّتْ عَلَى صِحَّةِ ذَلِكَ الطَّعْنِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى فَإِنَّ تَعْذِيبَ الْمَيِّتِ بِسَبَبِ بُكَاءِ أَهْلِهِ أَخْذٌ لِلْإِنْسَانِ بِجُرْمِ غَيْرِهِ، وَذَلِكَ خِلَافُ هَذِهِ الْآيَةِ.

Âişe ise bu haberin sıhhatine itiraz etmiş ve bu itirazın doğruluğuna Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } “Hiçbir günahkâr başkasının günah yükünü yüklenmez” sözünü delil getirmiştir. Zira ölünün ailesinin ağlaması sebebiyle azap görmesi, insanın başkasının cürmü sebebiyle cezalandırılması demektir; bu ise bu ayete aykırıdır.

الْحُكْمُ الثَّالِثُ:

Üçüncü Hüküm:

قَالَ الْقَاضِي: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْوِزْرَ وَالْإِثْمَ لَيْسَ مِنْ فِعْلِ اللَّهِ تَعَالَى وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَامْتَنَعَ أَنْ يُؤَاخَذَ الْعَبْدُ بِهِ كَمَا لَا يُؤَاخَذُ بِوِزْرِ غَيْرِهِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ كَانَ يَجِبُ ارْتِفَاعُ الْوِزْرِ أَصْلًا، لِأَنَّ الْوَازِرَ إِنَّمَا يَصِحُّ أَنْ يُوصَفَ بِذَلِكَ إِذَا كَانَ مُخْتَارًا يُمْكِنُهُ التَّحَرُّزُ، وَلِهَذَا الْمَعْنَى لَا يُوصَفُ الصَّبِيُّ بِهَذَا.

Kādî [Abdülcebbâr] şöyle demiştir: Bu ayet, günah ve isyanın Allah Teâlâ'nın fiili olmadığına delalet etmiştir. Bunun açıklaması birkaç yöndendir: Birincisi: Eğer öyle olsaydı, kulun başkasının günahıyla cezalandırılmadığı gibi kendi günahıyla da cezalandırılması imkânsız olurdu. İkincisi: Günahın aslen ortadan kalkması gerekirdi; çünkü günahkâr ancak ihtiyar sahibi olup [günahtan] sakınması mümkün olduğu takdirde bununla nitelendirilebilir. Bu manadan dolayı çocuk bununla nitelendirilmez.

الْحُكْمُ الرَّابِعُ:

Dördüncü Hüküm:

أَنَّ جَمَاعَةً مِنْ قُدَمَاءَ الْفُقَهَاءِ امْتَنَعُوا مِنْ ضَرْبِ الدِّيَةِ عَلَى الْعَاقِلَةِ، وَقَالُوا: لِأَنَّ ذَلِكَ يَقْتَضِي مُؤَاخَذَةَ الْإِنْسَانِ بِسَبَبِ فِعْلِ الْغَيْرِ، وَذَلِكَ عَلَى مُضَادَّةِ هَذِهِ الْآيَةِ.

Eski fakihlerden bir grup, diyetin âkileye yükletilmesini kabul etmemiş ve şöyle demişlerdir: 'Çünkü bu, insanın başkasının fiili sebebiyle sorumlu tutulmasını gerektirir ki bu da bu ayete aykırıdır.'

وَأُجِيبَ عَنْهُ بِأَنَّ الْمُخْطِئَ لَيْسَ بِمُؤَاخَذٍ عَلَى ذَلِكَ الْفِعْلِ، فَكَيْفَ يَصِيرُ غَيْرُهُ مُؤَاخَذًا بِسَبَبِ ذَلِكَ الْفِعْلِ، بَلْ ذَلِكَ تَكْلِيفٌ وَاقِعٌ عَلَى سَبِيلِ الِابْتِدَاءِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى.

Buna şöyle cevap verilmiştir: Hata eden kimse o fiilden dolayı cezalandırılmamaktadır ki başkası o fiil sebebiyle nasıl cezalandırılmış olsun? Bilakis bu, Allah Teâlâ tarafından başlangıç kabilinden konulmuş müstakil bir mükellefiyettir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ أَصْحَابُنَا وُجُوبُ شُكْرِ الْمُنْعِمِ لَا يَثْبُتُ بِالْعَقْلِ بَلْ بِالسَّمْعِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى:

ÜÇÜNCÜ MESELE: Ashabımız (Eş'arîler) şöyle demiştir: Nimeti verene şükretmenin vücûbiyeti (farz oluşu) akılla değil sem' (nakil/şeriat) ile sabit olur. Bunun delili Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:

وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ أَنَّ الْوُجُوبَ لَا تَتَقَرَّرُ مَاهِيَّتُهُ إِلَّا بِتَرْتِيبِ الْعِقَابِ عَلَى التَّرْكِ، وَلَا عِقَابَ قَبْلَ الشَّرْعِ بِحُكْمِ هَذِهِ الْآيَةِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَتَحَقَّقَ الْوُجُوبُ قَبْلَ الشَّرْعِ ثُمَّ أَكَّدُوا هَذِهِ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ [النِّسَاءِ: ١٦٥] وَبِقَوْلِهِ:

{ وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولاً } “Biz bir elçi göndermedikçe azap edici değiliz.” İstidlal yönü şudur: Vücûbiyetin mahiyeti ancak [emri] terk etmeye ceza tertip edilmesiyle yerleşir. Bu ayetin hükmü gereğince şeriat gelmeden önce azap yoktur; dolayısıyla şeriattan önce vücûbiyetin tahakkuk etmemesi gerekir. Sonra onlar bu ayeti Allah Teâlâ'nın: { رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ } “Elçilerden sonra insanların Allah'a karşı bir delili olmasın diye müjdeleyici ve uyarıcı elçiler [gönderdik]” [Nisâ 165] sözüyle ve O'nun:

وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آياتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزى [طه: ١٣٤] .

{ وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ آياتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزى } “Eğer biz onları bundan önce bir azap ile helak etseydik, mutlaka şöyle derlerdi: 'Rabbimiz! Bize bir elçi gönderseydin de alçalıp rezil olmadan önce ayetlerine uysaydık ya!'” [Tâhâ 134] sözüyle pekiştirmişlerdir.

وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: هَذَا الِاسْتِدْلَالُ ضَعِيفٌ، وَبَيَانُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنْ نَقُولَ: لَوْ لَمْ يَثْبُتِ الْوُجُوبُ الْعَقْلِيُّ لَمْ يَثْبُتِ الْوُجُوبُ الشَّرْعِيُّ الْبَتَّةَ، وَهَذَا بَاطِلٌ فَذَاكَ بَاطِلٌ بَيَانُ الْمُلَازَمَةِ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ إِذَا جَاءَ الْمُشَرِّعُ وَادَّعَى كَوْنَهُ نَبِيًّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعَالَى وَأَظْهَرَ الْمُعْجِزَةَ، فَهَلْ يَجِبُ عَلَى الْمُسْتَمِعِ اسْتِمَاعُ قَوْلِهِ وَالتَّأَمُّلُ فِي مُعْجِزَاتِهِ أَوْ لَا يَجِبُ؟ فَإِنْ لَمْ يَجِبْ فَقَدْ بَطَلَ الْقَوْلُ بِالنُّبُوَّةِ وَإِنْ وَجَبَ، فَإِمَّا أَنْ يَجِبَ بِالْعَقْلِ أَوْ بِالشَّرْعِ فَإِنْ وَجَبَ بِالْعَقْلِ فَقَدْ ثَبَتَ الْوُجُوبُ الْعَقْلِيُّ، وَإِنْ وَجَبَ بِالشَّرْعِ فَهُوَ بَاطِلٌ، لِأَنَّ ذَلِكَ الشَّرْعَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ هُوَ ذَلِكَ الْمُدَّعِي أَوْ غَيْرَهُ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّهُ يَرْجِعُ حَاصِلُ الْكَلَامِ إِلَى أَنَّ ذَلِكَ الرَّجُلَ يَقُولُ: الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ قَبُولُ قَوْلِي أَنِّي أَقُولُ إِنَّهُ يَجِبُ قَبُولُ قَوْلِي، وَهَذَا إِثْبَاتٌ لِلشَّيْءِ بِنَفْسِهِ، وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ الشَّارِعُ غَيْرَهُ كَانَ الْكَلَامُ فِيهِ كَمَا

Bir kimse şöyle diyebilir: Bu delil getirme zayıftır ve bunun açıklaması iki vecihledir: Birincisi: Deriz ki: Şayet aklî vücûbiyet sabit olmasaydı şer'î vücûbiyet asla sabit olamazdı; bu batıl olduğuna göre o da batıldır. Mülâzemenin (aralarındaki zorunlu bağın) açıklaması birkaç yöndendir: Birincisi: Şeriat koyucu gelip Allah Teâlâ katından peygamber olduğunu iddia ettiğinde ve mucize gösterdiğinde, dinleyene onun sözünü dinlemek ve mucizelerini düşünmek vacip midir, değil midir? Şayet vacip değilse peygamberliği kabul etme görüşü batıl olur. Şayet vacip ise, bu ya akılla vaciptir ya da şeriatla. Eğer akılla vacip ise aklî vücûbiyet sabit olmuştur. Eğer şeriatla vacip ise bu batıldır; çünkü o şeriat ya bizzat o iddia sahibidir ya da başkasıdır. Birincisi batıldır; zira sözün özü o adamın: «Sözümü kabul etmenin vacip olduğuna delil, benim sözümü kabul etmenin vacip olduğunu söylememdir» demesine döner ki bu bir şeyi kendisiyle ispat etmektir. Şayet o şâri' başkası ise,

فِي الْأَوَّلِ: وَلَزِمَ إِمَّا الدَّوْرُ أَوِ التَّسَلْسُلُ وَهُمَا مُحَالَانِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الشَّرْعَ إِذَا جَاءَ وَأَوْجَبَ بَعْضَ الْأَفْعَالِ، وَحَرَّمَ بَعْضَهَا فَلَا مَعْنَى لِلْإِيجَابِ وَالتَّحْرِيمِ، إِلَّا أَنْ يَقُولَ: لَوْ تَرَكْتَ كَذَا وَفَعَلْتَ كَذَا لَعَاقَبْتُكَ فَنَقُولُ: إِمَّا أَنْ يَجِبَ عَلَيْهِ الِاحْتِرَازُ عَنِ الْعِقَابِ أَوْ لَا يَجِبَ، فَلَوْ لَمْ يَجِبْ عَلَيْهِ الِاحْتِرَازُ عَنِ الْعِقَابِ لَمْ يَتَقَرَّرْ مَعْنَى الْوُجُوبِ الْبَتَّةَ، وَهَذَا بَاطِلٌ فَذَاكَ بَاطِلٌ، وَإِنْ وَجَبَ عَلَيْهِ الِاحْتِرَازُ عَنِ الْعِقَابِ، فَإِمَّا أَنْ يَجِبَ بِالْعَقْلِ أَوْ بِالسَّمْعِ، فَإِنْ وَجَبَ بِالْعَقْلِ فَهُوَ الْمَقْصُودُ، وَإِنْ وَجَبَ بِالسَّمْعِ لَمْ يَتَقَرَّرْ مَعْنَى هَذَا الْوُجُوبِ إِلَّا بِسَبَبِ تَرْتِيبِ الْعِقَابِ عَلَيْهِ، وَحِينَئِذٍ يَعُودُ التَّقْسِيمُ الْأَوَّلُ وَيَلْزَمُ التَّسَلْسُلُ وَهُوَ مُحَالٌ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ مَذْهَبَ أَهْلِ السُّنَّةِ أَنَّهُ يَجُوزُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَنْ يَعْفُوَ عَنِ الْعِقَابِ عَلَى تَرْكِ الْوَاجِبِ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَتْ مَاهِيَّةُ الْوُجُوبِ حَاصِلَةً مَعَ عَدَمِ الْعِقَابِ، فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّ مَاهِيَّةَ الْوَاجِبِ إِنَّمَا تَتَقَرَّرُ بِسَبَبِ حُصُولِ الْخَوْفِ مِنَ الْعِقَابِ، وَهَذَا الْخَوْفُ حَاصِلٌ بِمَحْضِ الْعَقْلِ، فَثَبَتَ أَنَّ مَاهِيَّةَ الْوُجُوبِ إِنَّمَا تَحْصُلُ بِسَبَبِ هَذَا الْخَوْفِ، وَثَبَتَ أَنَّ هَذَا الْخَوْفَ حَاصِلٌ بِمُجَرَّدِ الْعَقْلِ، فَلَزِمَ أَنْ يُقَالَ: الْوُجُوبُ حَاصِلٌ بِمَحْضِ الْعَقْلِ.

onun hakkındaki söz de ilki gibi olur; böylece ya devir ya da teselsül gerekir ki her ikisi de imkânsızdır. İkincisi: Şeriat gelip bazı fiilleri vacip kıldığında ve bazılarını haram kıldığında, vücûbiyet ve tahrim kılmanın 'Şunu terk eder, bunu yaparsan seni cezalandırırım' demesinden başka bir anlamı yoktur. O halde deriz ki: Cezadan sakınması ya ona vaciptir ya da vacip değildir. Şayet cezadan sakınması ona vacip olmasaydı vücûbiyetin manası asla yerleşmezdi; bu batıl olduğuna göre o da batıldır. Şayet cezadan sakınması ona vacip ise, bu ya akılla ya da sem' (nakil) ile vaciptir. Eğer akılla vacip ise maksat hâsıl olmuştur. Eğer sem' ile vacip ise, bu vücûbiyetin manası ancak ona bir ceza tertip edilmesiyle yerleşir; o zaman da birinci taksime dönülür ve teselsül gerekir ki bu imkânsızdır. Üçüncüsü: Ehl-i Sünnet'in mezhebi şudur ki, Allah Teâlâ'nın vacibi terk etme cezasını affetmesi caizdir. Böyle olunca, cezanın yokluğuyla birlikte vücûbiyetin mahiyeti gerçekleşmiş olur. O halde geriye sadece şöyle demek kalır: Vacibin mahiyeti ancak cezadan korkmanın hâsıl olmasıyla yerleşir; bu korku ise sırf akılla hâsıl olur. Böylece vacibin mahiyetinin ancak bu korku sebebiyle hâsıl olduğu ve bu korkunun sırf akılla hâsıl olduğu sabit olmuştur; dolayısıyla 'Vücûbiyet sırf akılla hâsıldır' demek zorunlu olur.

فَإِنْ قَالُوا: مَاهِيَّةُ الْوُجُوبِ إِنَّمَا تَتَقَرَّرُ بِسَبَبِ حُصُولِ الْخَوْفِ مِنَ الذَّمِّ؟

Eğer 'Vücûbiyetin mahiyeti ancak kınanma korkusunun hâsıl olması sebebiyle yerleşir' derlerse;

قُلْنَا: إِنَّهُ تَعَالَى إِذَا عَفَا فَقَدْ سَقَطَ الذَّمُّ، فَعَلَى هَذَا مَاهِيَّةُ الْوُجُوبِ إِنَّمَا تَتَقَرَّرُ بِسَبَبِ حُصُولِ الْخَوْفِ مِنَ الذَّمِّ وَذَلِكَ حَاصِلٌ بِمَحْضِ الْعَقْلِ، فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ أَنَّ الْوُجُوبَ الْعَقْلِيَّ لَا يُمْكِنُ دَفْعُهُ.

deriz ki: Allah Teâlâ affettiğinde kınama da düşer. Buna göre vücûbiyetin mahiyeti ancak kınanma korkusunun hâsıl olması sebebiyle yerleşir ve bu da sırf akılla hâsıl olur. Bu vecihlerle sabit olmuştur ki aklî vücûbiyeti savuşturmak mümkün değildir.

وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: فِي الْآيَةِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ نُجْرِيَ الْآيَةَ عَلَى ظَاهِرِهَا وَنَقُولُ: الْعَقْلُ هُوَ رَسُولُ اللَّهِ إِلَى الْخَلْقِ، بَلْ هُوَ الرَّسُولُ الَّذِي لَوْلَاهُ لَمَا تَقَرَّرَتْ رِسَالَةُ أَحَدٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، فَالْعَقْلُ هُوَ الرَّسُولُ الْأَصْلِيُّ، فَكَانَ مَعْنَى الْآيَةِ وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولَ الْعَقْلِ. وَالثَّانِي: أَنْ نُخَصِّصَ عُمُومَ الْآيَةِ فَنَقُولُ: الْمُرَادُ وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ فِي الْأَعْمَالِ الَّتِي لَا سَبِيلَ إِلَى مَعْرِفَةِ وُجُوبِهَا إِلَّا بِالشَّرْعِ إِلَّا بَعْدَ مَجِيءِ الشَّرْعِ، وَتَخْصِيصُ الْعُمُومِ وَإِنْ كَانَ عُدُولًا عَنِ الظَّاهِرِ إِلَّا أَنَّهُ يَجِبُ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ عِنْدَ قِيَامِ الدَّلَائِلِ، وَقَدْ بَيَّنَّا قِيَامَ الدَّلَائِلِ الثَّلَاثَةِ، عَلَى أَنَّا لَوْ نَفَيْنَا الْوُجُوبَ الْعَقْلِيَّ لَزِمَنَا نَفْيُ الْوُجُوبِ الشَّرْعِيِّ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Bu sabit olduğuna göre deriz ki: Ayet hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Ayeti zahiri üzere bırakıp şöyle dememizdir: Akıl, Allah'ın kullarına gönderdiği elçisidir; hatta o öyle bir elçidir ki o olmasaydı peygamberlerden hiçbirinin elçiliği yerleşmezdi. Dolayısıyla akıl asıl elçidir; ayetin anlamı da 'Biz akıl elçisini göndermedikçe azap edici değiliz' şeklinde olur. İkincisi: Ayetin umumunu tahsis edip şöyle dememizdir: Kasıt şudur: 'Vücûbiyetinin bilinmesine şeriattan başka yol olmayan amellerde, şeriat gelmeden önce azap edici değiliz.' Umumun tahsisi her ne kadar zahirden sapma olsa da deliller bulunduğunda buna gitmek vaciptir. Biz aklî vücûbiyeti nefyettiğimiz takdirde şer'î vücûbiyeti de nefyetmemiz gerekeceğine dair üç delili beyan etmiştik. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الَّذِي نَرْتَضِيهِ وَنَذْهَبُ إِلَيْهِ أَنَّ مُجَرَّدَ الْعَقْلِ سَبَبٌ فِي أَنْ يَجِبَ عَلَيْنَا فِعْلُ مَا يُنْتَفَعُ بِهِ، وَتَرْكُ مَا يُتَضَرَّرُ بِهِ، أَمَّا مُجَرَّدُ الْعَقْلِ لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى شَيْءٌ وَذَلِكَ لِأَنَّا مَجْبُولُونَ عَلَى طَلَبِ النَّفْعِ وَالِاحْتِرَازِ عَنِ الضَّرَرِ، فَلَا جَرَمَ كَانَ الْعَقْلُ وَحْدَهُ كَافِيًا فِي الْوُجُوبِ فِي حَقِّنَا وَاللَّهُ تَعَالَى مُنَزَّهٌ عَنْ طَلَبِ النَّفْعِ وَالْهَرَبِ مِنَ الضَّرَرِ، فَامْتَنَعَ أَنْ يَحْكُمَ الْعَقْلُ عَلَيْهِ بِوُجُوبِ فِعْلٍ أَوْ تَرْكِ فِعْلٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Bil ki bizim benimsediğimiz ve tercih ettiğimiz görüş şudur: Sırf akıl, fayda veren şeyi yapmamızın ve zarar veren şeyi terk etmemizin bize vacip olması hususunda bir sebeptir. Ancak sırf akıl, Allah Teâlâ'ya bir şeyin vacip olduğuna delalet etmez. Çünkü biz faydayı talep etmeye ve zarardan sakınmaya yaratılıştan meyilliyizdir; bu sebeple bizim hakkımızda vücûbiyet için tek başına akıl yeterlidir. Allah Teâlâ ise fayda talep etmekten ve zarardan kaçmaktan münezzehtir; dolayısıyla aklın O'nun üzerine bir fiilin yapılmasını veya terk edilmesini vacip kılması imkânsızdır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ١٦ الى ١٧]

[İsrâ Suresi (17), Ayetler 16-17]

وَإِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنا مُتْرَفِيها فَفَسَقُوا فِيها فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْناها تَدْمِيراً (١٦) وَكَمْ أَهْلَكْنا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ وَكَفى بِرَبِّكَ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً (١٧)

{ وَإِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنا مُتْرَفِيها فَفَسَقُوا فِيها فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْناها تَدْمِيراً وَكَمْ أَهْلَكْنا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ وَكَفى بِرَبِّكَ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً } “Bir kenti helak etmek istediğimizde, onun refah içinde yaşayan şımarıklarına emrederiz de orada fasıklık ederler; böylece o kent aleyhindeki söz hak olur ve biz orayı yerle bir ederiz. Nuh'tan sonra nice nesilleri helak ettik. Kullarının günahlarından hakkıyla haberdar olan ve onları hakkıyla gören olarak Rabbin yeter.” (16-17)

[فِي قَوْلُهُ تَعَالَى وَإِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنا مُتْرَفِيها فَفَسَقُوا فِيها فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْناها تَدْمِيراً

[Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنا مُتْرَفِيها فَفَسَقُوا فِيها فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْناها تَدْمِيراً } “Bir kenti helak etmek istediğimizde, onun refah içinde yaşayan şımarıklarına emrederiz de orada fasıklık ederler; böylece o kent aleyhindeki söz hak olur ve biz orayı yerle bir ederiz” sözü hakkında]

] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayetle ilgili meseleler şunlardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى:

BİRİNCİ MESELE:

قَوْلُهُ: أَمَرْنا مُتْرَفِيها

O'nun: { أَمَرْنا مُتْرَفِيها } “onun refah içinde yaşayan şımarıklarına emrederiz” sözü.

فِي تَفْسِيرِ هَذَا الْأَمْرِ قَوْلَانِ:

Bu emrin tefsirinde iki görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْأَمْرُ بِالْفِعْلِ، ثُمَّ إِنَّ لَفْظَ الْآيَةِ لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى بِمَاذَا يَأْمُرُهُمْ فَقَالَ الْأَكْثَرُونَ: مَعْنَاهُ أَنَّهُ تَعَالَى يَأْمُرُهُمْ بِالطَّاعَاتِ وَالْخَيْرَاتِ، ثُمَّ إِنَّهُمْ يُخَالِفُونَ ذَلِكَ الْأَمْرَ وَيَفْسُقُونَ وَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : ظَاهِرُ اللَّفْظِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يَأْمُرُهُمْ بِالْفِسْقِ فَيَفْسُقُونَ، إِلَّا أَنَّ هَذَا مَجَازٌ وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ فتح عليهم

Birinci Görüş: Bundan murat fiille emretmektir. Ayetin lafzı O'nun onlara neyi emrettiğine delalet etmemektedir; bu sebeple çoğunluk şöyle demiştir: Bunun anlamı, Allah Teâlâ'nın onlara taatleri ve hayırları emrettiği, sonra onların bu emre muhalefet edip fasıklık ettikleridir. el-Keşşâf sahibi ise şöyle demiştir: 'Lafzın zahiri, Allah Teâlâ'nın onlara fasıklığı emrettiğini ve onların da fasıklık ettiğini gösterir; ancak bu mecazdır ve anlamı, O'nun onların üzerlerine

أَبْوَابَ الْخَيْرَاتِ وَالرَّاحَاتِ فَعِنْدَ ذَلِكَ تَمَرَّدُوا وَطَغَوْا وَبَغَوْا قَالَ وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ ظَاهِرَ اللَّفْظِ يَقْتَضِي مَا ذَكَرْنَاهُ، أَنَّ الْمَأْمُورَ بِهِ إِنَّمَا حُذِفَ لِأَنَّ قَوْلَهُ: فَفَسَقُوا

hayır ve rahatlık kapılarını açtığı, bunun üzerine onların serkeşlik edip azgınlaştığı ve haddi aştığıdır.' O şöyle demiştir: 'Lafzın zahirinin zikrettiğimiz şeyi gerektirdiğinin delili şudur: Emredilen şey ancak O'nun: { فَفَسَقُوا } “bunun üzerine fasıklık ettiler” sözü

يَدُلُّ عَلَيْهِ يُقَالُ: أَمَرْتُهُ فَقَامَ، وَأَمَرْتُهُ فَقَرَأَ لَا يُفْهَمُ مِنْهُ إِلَّا أَنَّ الْمَأْمُورَ بِهِ قِيَامٌ أَوْ قِرَاءَةٌ فكذا هاهنا لَمَّا قَالَ: أَمَرْنا مُتْرَفِيها فَفَسَقُوا فِيها

ona delalet ettiği için hazfedilmiştir. Nitekim: «Ona emrettim, kalktı» ve «Ona emrettim, okudu» denildiğinde bundan emredilen şeyin kalkmak veya okumak olduğundan başkası anlaşılmaz. İşte burada da böyledir; O: { أَمَرْنا مُتْرَفِيها فَفَسَقُوا فِيها } “onun refah içinde yaşayan şımarıklarına emrederiz de orada fasıklık ederler” buyurduğunda,

وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَمَرْنَاهُمْ بِالْفِسْقِ فَفَسَقُوا لَا يُقَالُ يُشْكِلُ هَذَا بِقَوْلِهِمْ أَمَرْتُهُ فَعَصَانِي أَوْ فَخَالَفَنِي فَإِنَّ هَذَا لَا يُفْهَمُ مِنْهُ أَنِّي أَمَرْتُهُ بِالْمَعْصِيَةِ وَالْمُخَالَفَةِ، لِأَنَّا نَقُولُ: إِنَّ الْمَعْصِيَةَ مُنَافِيَةٌ لِلْأَمْرِ وَمُنَاقِضَةٌ لَهُ، فَكَذَلِكَ أَمَرْتُهُ فَفَسَقَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَأْمُورَ بِهِ شَيْءٌ غَيْرُ الْفِسْقِ لِأَنَّ الْفِسْقَ عِبَارَةٌ عَنِ الْإِتْيَانِ بِضِدِّ الْمَأْمُورِ بِهِ فَكَوْنُهُ فِسْقًا يُنَافِي كَوْنَهُ مَأْمُورًا بِهِ، كَمَا أَنَّ كَوْنَهَا مَعْصِيَةً يُنَافِي كَوْنَهَا مَأْمُورًا بِهَا، فَوَجَبَ أَنْ يَدُلَّ هَذَا اللَّفْظُ عَلَى أَنَّ الْمَأْمُورَ بِهِ لَيْسَ بِفِسْقٍ، وَهَذَا الْكَلَامُ فِي غَايَةِ الظُّهُورِ فَلَا أَدْرِي لِمَ أَصَرَّ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» عَلَى قَوْلِهِ مَعَ ظُهُورِ فَسَادِهِ، فَثَبَتَ أَنَّ/ الْحَقَّ مَا ذَكَرَهُ الْكُلُّ وَهُوَ أَنَّ الْمَعْنَى أَمَرْنَاهُمْ بِالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ وَهِيَ الْإِيمَانُ وَالطَّاعَةُ وَالْقَوْمُ خَالَفُوا ذَلِكَ الْأَمْرَ عِنَادًا وَأَقْدَمُوا عَلَى الْفِسْقِ.

anlamın «Onlara fasıklığı emrettik, onlar da fasıklık ettiler» şeklinde olması gerekirdi. İnsanların: «Ona emrettim, bana isyan etti» veya «bana muhalefet etti» sözü buna itiraz olarak getirilemez; zira bundan benim ona isyanı ve muhalefeti emrettiğim anlaşılmaz.' Çünkü biz deriz ki: İsyan emre aykırıdır ve onunla çelişir. Aynı şekilde «Ona emrettim, o da fasıklık etti» sözü de emredilen şeyin fasıklıktan başka bir şey olduğuna delalet eder; zira fasıklık emredilen şeyin zıddını yerine getirmekten ibarettir; dolayısıyla onun fasıklık olması, emredilen şey olmasına aykırıdır. Tıpkı isyan olmasının, emredilen şey olmasına aykırı olduğu gibi. Bu sebeple bu lafzın, emredilen şeyin fasıklık olmadığına delalet etmesi vacip olmuştur. Bu izahat son derece açıktır; bu yüzden el-Keşşâf sahibinin batıllığı apaçık olmasına rağmen niçin kendi görüşünde ısrar ettiğini anlamıyorum. Böylece çoğunluğun zikrettiği görüşün hak olduğu sabit olmuştur ki o da şudur: Mana; onlara salih amelleri, yani imanı ve itaati emrettiğimiz, o kavmin ise inat ederek bu emre muhalefet edip fasıklığa kalkıştıklarıdır.

الْقَوْلُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: أَمَرْنا مُتْرَفِيها

O'nun: { أَمَرْنا مُتْرَفِيها } “onun refah içinde yaşayan şımarıklarına emrederiz” sözünün tefsirinde İkinci Görüş:

أَيْ أَكْثَرْنَا فُسَّاقَهَا. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الْعَرَبُ تَقُولُ أَمِرَ الْقَوْمُ إِذَا كَثُرُوا وَأَمَّرَهُمُ اللَّهُ إِذَا كَثَّرَهُمْ، وَآمَرَهُمْ أَيْضًا بِالْمَدِّ، رَوَى الْجَرْمِيُّ عَنْ أَبِي زَيْدٍ أَمَّرَ اللَّهُ الْقَوْمَ وَآمَرَهُمْ، أَيْ كَثَّرَهُمْ. وَاحْتَجَّ أَبُو عُبَيْدَةَ عَلَى صِحَّةِ هَذِهِ اللُّغَةِ

Yani onun fasıklarını çoğalttık demektir. el-Vâhidî şöyle demiştir: Araplar, bir topluluk çoğaldığında «emirale'l-kavm (أَمِرَ الْقَوْمُ)», Allah onları çoğalttığında ise «emmerahumullâh (أَمَّرَهُمُ اللَّهُ)» ve med ile «âmerahum (آمَرَهُمْ)» derler. el-Cermî, Ebû Zeyd'den «emmerallâhu'l-kavme ve âmerahum», yani Allah topluluğu çoğalttı şeklinde rivayet etmiştir. Ebû Ubeyde bu lügatin sıhhatine

بِقَوْلِهِ ﷺ: «خَيْرُ الْمَالِ مُهْرَةٌ مَأْمُورَةٌ وَسِكَّةٌ مَأْبُورَةٌ»

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «خَيْرُ الْمَالِ مُهْرَةٌ مَأْمُورَةٌ وَسِكَّةٌ مَأْبُورَةٌ» “Malın en hayırlısı, çok doğuran bir kısrak ile aşılanmış hurma fidanıdır” sözüyle delil getirmiştir.

وَالْمَعْنَى مُهْرَةٌ قَدْ كَثُرَ نَسْلُهَا يَقُولُونَ: أَمَرَ اللَّهُ الْمُهْرَةَ أَيْ كَثَّرَ وَلَدَهَا وَمِنَ النَّاسِ مَنْ أَنْكَرَ أَنْ يَكُونَ أَمِرَ بِمَعْنَى كَثُرَ وَقَالُوا أَمِرَ الْقَوْمُ إِذَا كَثُرُوا وَآمَرَهُمُ اللَّهُ بِالْمَدِّ أَيْ كَثَّرَهُمْ، وَحَمَلُوا

Mana, nesli çoğalmış kısrak demektir. Onlar «emerallâhu'l-muhreh» derler ki 'yavrusunu çoğalttı' anlamına gelir. İnsanlardan bazıları ise emir (أَمِرَ) kelimesinin çoğaldı anlamına geldiğini inkâr etmiş ve topluluk çoğaldığında «emirale'l-kavm», Allah onları çoğalttığında da med ile «âmerahumullâh» denildiğini söylemişler ve

قَوْلَهُ ﵊: «مهر مَأْمُورَةٌ»

Peygamber aleyhisselâm'ın: «مهر مَأْمُورَةٌ» “Me'mûre (çok doğuran) kısrak” sözünü

عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ كَوْنُهَا مَأْمُورَةً بِتَكْثِيرِ النَّسْلِ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِعَارَةِ. وَأَمَّا الْمُتْرَفُ: فَمَعْنَاهُ فِي اللُّغَةِ الْمُتَنَعِّمُ الَّذِي قَدْ أَبْطَرَتْهُ النِّعْمَةُ وَسَعَةُ الْعَيْشِ فَفَسَقُوا فِيها

istiare yoluyla nesli çoğaltmakla emredilmiş olması anlamına hamletmişlerdir. Mütref (الْمُتْرَف) kelimesine gelince; lügatteki anlamı, nimetin ve geniş geçimin şımartıp azdırdığı, refah içindeki kimsedir. «Orada fasıklık ederler»

أَيْ خَرَجُوا عَمَّا أَمَرَهُمُ اللَّهُ: فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ

yani Allah'ın kendilerine emrettiği şeyin dışına çıkarlar. «Artık o söz onun üzerine hak olur»

يُرِيدُ: اسْتَوْجَبَتِ الْعَذَابَ، وَهَذَا كَالتَّفْسِيرِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا [الْإِسْرَاءِ: ١٥] وَقَوْلِهِ: وَما كانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّها رَسُولًا [الْقَصَصِ: ٥٩] وَقَوْلِهِ: ذلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها غافِلُونَ [الْأَنْعَامِ: ١٣١] فَلَمَّا حَكَمَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَاتِ أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُهْلِكُ قَرْيَةً حَتَّى يُخَالِفُوا أمر الله، فلا جرم ذكر أنه ها هنا يَأْمُرُهُمْ فَإِذَا خَالَفُوا الْأَمْرَ، فَعِنْدَ ذَلِكَ اسْتَوْجَبُوا الْإِهْلَاكَ الْمُعَبَّرَ عَنْهُ بِقَوْلِهِ: فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ

[Allah] azabı hak etti demeyi murad eder. Bu, Yüce Allah'ın: { وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا } [el-İsrâ: 15] “Biz, bir peygamber göndermedikçe azap edici değiliz”, { وَما كانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّها رَسُولًا } [el-Kasas: 59] “Rabbin, ana merkezlerine bir peygamber göndermedikçe memleketleri helak edici değildir” ve { ذلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها غافِلُونَ } [el-En'âm: 131] “Bu, Rabbinin halkı habersizken memleketleri haksız yere helak edici olmadığındandır” buyruklarının tefsiri gibidir. Yüce Allah bu ayetlerde bir memleketi Allah'ın emrine muhalefet etmedikleri sürece helak etmeyeceğine hükmedince, şüphesiz burada da onlara emrettiğini, emre muhalefet ettiklerinde ise { فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ } “artık o söz onun üzerine hak oldu” buyruğuyla ifade edilen helaki hak ettiklerini zikretmiştir.

وَقَوْلُهُ: فَدَمَّرْناها تَدْمِيراً

O'nun: { فَدَمَّرْناها تَدْمِيراً } “Biz de onu yerle bir edip yıktık” buyruğuna gelince;

أَيْ أَهْلَكْنَاهَا إِهْلَاكَ الِاسْتِئْصَالِ. وَالدَّمَارُ هَلَاكٌ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِئْصَالِ.

Yani onu kökünü kazıyarak helak ettik demektir. Demâr (الدَّمَار), kökünü kazıma yoluyla helak etmektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى صِحَّةِ مَذْهَبِهِمْ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ إِيصَالَ الضَّرَرِ إِلَيْهِمُ ابْتِدَاءً ثُمَّ تَوَسَّلَ إِلَى إِهْلَاكِهِمْ بِهَذَا الطَّرِيقِ. الثَّانِي: أَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا خَصَّ الْمُتْرَفِينَ بِذَلِكَ الْأَمْرِ لِعِلْمِهِ بِأَنَّهُمْ يَفْسُقُونَ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ مِنْهُمُ الْفِسْقَ، وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ

İkinci Mesele: Arkadaşlarımız (Ehl-i Sünnet) bu ayetle mezheplerinin sıhhatine birkaç yönden delil getirmişlerdir: Birincisi: Ayetin zahiri, Yüce Allah'ın baştan onlara zarar ulaştırmayı dilediğine, sonra da bu yolla onları helak etmeye yöneldiğine delalet eder. İkincisi: Ayetin zahiri, Yüce Allah'ın o emri sadece şımarık refah ehline tahsis etmesinin, onların fasıklık yapacaklarını bilmesinden kaynaklandığına delalet eder; bu da O'nun onlardan fasıklık etmelerini dilediğini gösterir. Üçüncüsü: Yüce Allah: { فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ } “artık o söz onun üzerine hak oldu” buyurmuştur

بِالتَّعْذِيبِ وَالْكُفْرِ، وَمَتَى حَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ بِذَلِكَ امْتَنَعَ صُدُورُ الْإِيمَانِ مِنْهُمْ، لِأَنَّ ذَلِكَ يَسْتَلْزِمُ انْقِلَابَ خَبَرِ اللَّهِ تَعَالَى الصِّدْقِ كَذِبًا وَذَلِكَ مُحَالٌ، وَالْمُفْضِي إِلَى الْمُحَالِ مُحَالٌ.

ki [o söz] azap ve küfür ile ilgilidir. Bununla ilgili söz onların aleyhine hak olunca, artık onlardan imanın sadır olması imkânsız hale gelir; çünkü bu durum, Yüce Allah'ın doğru haberinin yalana dönüşmesini gerektirir ki bu imkânsızdır; imkânsıza götüren şey de imkânsızdır.

قَالَ الْكَعْبِيُّ: إِنَّ سَائِرَ الْآيَاتِ دَلَّتْ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يَبْتَدِئُ بِالتَّعْذِيبِ وَالْإِهْلَاكِ لِقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ [الرَّعْدِ: ١١] وَقَوْلِهِ: مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ [النِّسَاءِ: ١٤٧] وَقَوْلِهِ: وَما كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرى إِلَّا وَأَهْلُها ظالِمُونَ [الْقَصَصِ: ٥٩] فَكُلُّ هَذِهِ الْآيَاتِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يَبْتَدِئُ بِالْإِضْرَارِ، وَأَيْضًا مَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى وَهُوَ قَوْلُهُ: مَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى [الإسراء: ١٥] وَمِنَ الْمُحَالِ أَنْ يَقَعَ بَيْنَ آيَاتِ الْقُرْآنِ تناقض،

el-Ka'bî şöyle demiştir: Diğer ayetler Yüce Allah'ın [kul hak etmeden] azap ve helak ile başlamayacağına delalet etmiştir; nitekim O: { إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ } [er-Ra'd: 11] “Şüphesiz ki bir kavim kendi durumunu değiştirmedikçe Allah onların durumunu değiştirmez”, { مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ } [en-Nisâ: 147] “Eğer şükreder ve iman ederseniz Allah size azap edip de ne yapsın?” ve { وَما كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرى إِلَّا وَأَهْلُها ظالِمُونَ } [el-Kasas: 59] “Biz, halkı zalim olmadıkça memleketleri helak edici değiliz” buyurmuştur. Bütün bu ayetler Yüce Allah'ın zararla başlamayacağına delalet eder. Ayrıca bu ayetten önceki kısım da bu anlama delalet etmektedir ki o da O'nun: { مَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } [el-İsrâ: 15] “Kim hidayete ererse ancak kendisi için hidayete ermiş olur; kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapmış olur. Hiçbir günahkâr başkasının günah yükünü yüklenmez” buyruğudur. Kur'an ayetleri arasında çelişki olması ise imkânsızdır,

فَثَبَتَ أَنَّ الْآيَاتِ الَّتِي تَلَوْنَاهَا مُحْكَمَةٌ، وَكَذَا الْآيَةُ الَّتِي/ نَحْنُ فِي تَفْسِيرِهَا، فَيَجِبُ حَمْلُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى تِلْكَ الْآيَاتِ هَذَا مَا قَالَهُ الْكَعْبِيُّ، وَاعْلَمْ أَنَّ أَحْسَنَ النَّاسِ كَلَامًا فِي تَأْوِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى وَجْهٍ يُوَافِقُ قَوْلَ الْمُعْتَزِلَةِ:

Dolayısıyla okuduğumuz ayetlerin muhkem olduğu sabit olmuştur; tefsirinde bulunduğumuz ayet de böyledir. Bu sebeple bu ayeti o ayetlere hamletmek vaciptir. Bu, el-Ka'bî'nin söylediği şeydir. Bil ki bu ayetin tevilinde Mutezile'nin görüşüne uygun düşecek şekilde insanların en güzel söz söyleyeni

الْقَفَّالُ فَإِنَّهُ ذَكَرَ فِيهِ وَجْهَيْنِ:

el-Kaffâl'dir; zira o bu hususta iki vecih zikretmiştir:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: قَالَ إِنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ أَنَّهُ لَا يُعَذِّبُ أَحَدًا بِمَا يَعْلَمُهُ مِنْهُ مَا لَمْ يَعْمَلْ بِهِ، أَيْ لَا يَجْعَلُ عِلْمَهُ حُجَّةً عَلَى مَنْ عَلِمَ أَنَّهُ إِنْ أَمَرَهُ عَصَاهُ بَلْ يَأْمُرُهُ فَإِذَا ظَهَرَ عِصْيَانُهُ لِلنَّاسِ فَحِينَئِذٍ يُعَاقِبُهُ فَقَوْلُهُ: وَإِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنا مُتْرَفِيها

Birinci vecih: O şöyle demiştir: Yüce Allah, bir kimseyi kendisinden bildiği şeyle, o kimse onu işlemedikçe cezalandırmayacağını haber vermiştir; yani emrettiği takdirde isyan edeceğini bildiği kimse aleyhine [sırf] ilmini hüccet kılmaz; aksine ona emreder, onun isyanı insanlara zahir olduğunda işte o vakit onu cezalandırır. Dolayısıyla O'nun: { وَإِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنا مُتْرَفِيها } “Bir memleketi helak etmek istediğimizde onun refah içinde yaşayan şımarıklarına emrederiz” buyruğunun

مَعْنَاهُ: وَإِذَا أَرَدْنَا إِمْضَاءَ مَا سَبَقَ مِنَ الْقَضَاءِ بِإِهْلَاكِ قَوْمٍ أَمَرْنَا الْمُتَنَعِّمِينَ الْمُتَعَزِّزِينَ الظَّانِّينَ أَنَّ أَمْوَالَهُمْ وَأَوْلَادَهُمْ وَأَنْصَارَهُمْ تَرُدُّ عَنْهُمْ بَأْسَنَا بِالْإِيمَانِ بِي وَالْعَمَلِ بِشَرَائِعِ دِينِي عَلَى مَا بَلَّغَهُمْ عَنِّي رَسُولِي، فَفَسَقُوا فَحِينَئِذٍ يَحِقُّ عَلَيْهِمُ الْقَضَاءُ السَّابِقُ بِإِهْلَاكِهِمْ لِظُهُورِ مَعَاصِيهِمْ فَحِينَئِذٍ دَمَّرْنَاهَا، وَالْحَاصِلُ أَنَّ الْمَعْنَى:

anlamı şudur: Bir kavmi helak etmeye dair geçmiş hükmü uygulamak istediğimizde, mallarının, çocuklarının ve yardımcılarının azabımızı kendilerinden savuşturacağını sanan o refah içindeki kibirlilere, elçimin benden kendilerine ulaştırdığı üzere bana iman etmelerini ve dinimin şeriatlarıyla amel etmelerini emrettik; onlar fasıklık ettiler. İşte o zaman günahlarının açığa çıkması sebebiyle helak edilmelerine dair geçmiş kaza onların aleyhine hak oldu ve böylece orayı yerle bir ettik. Özetle mana şudur:

وَإِذَا أَرَدْنَا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً بِسَبَبِ عِلْمِنَا بِأَنَّهُمْ لَا يُقْدِمُونَ إِلَّا عَلَى الْمَعْصِيَةِ لَمْ نَكْتَفِ فِي تَحْقِيقِ ذَلِكَ الْإِهْلَاكِ بِمُجَرَّدِ ذَلِكَ الْعِلْمِ، بَلْ أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا فَفَسَقُوا، فَإِذَا ظَهَرَ مِنْهُمْ ذَلِكَ الْفِسْقُ فَحِينَئِذٍ نُوقِعُ عَلَيْهِمُ الْعَذَابَ الْمَوْعُودَ بِهِ.

Bir memleketi, onların ancak günaha cüret edeceklerini bilmemiz sebebiyle helak etmek istediğimizde, bu helaki gerçekleştirmede sırf o ilimle yetinmedik; bilakis onların şımarıklarına emrettik, onlar da fasıklık ettiler. İşte bu fasıklık onlardan açığa çıktığında vaat edilen azabı üzerlerine indiririz.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي التَّأْوِيلِ أَنْ نَقُولَ: وَإِذَا أَرَدْنَا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً بِسَبَبِ ظُهُورِ المعاصي من أهلها لم نعاجلهم بِالْعَذَابِ فِي أَوَّلِ ظُهُورِ الْمَعَاصِي مِنْهُمْ، بَلْ أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا بِالرُّجُوعِ عَنْ تِلْكَ الْمَعَاصِي، وَإِنَّمَا خَصَّ الْمُتْرَفِينَ بِذَلِكَ الْأَمْرِ، لِأَنَّ الْمُتْرَفَ هُوَ الْمُتَنَعِّمُ وَمَنْ كَثُرَتْ نِعَمُ اللَّهِ عَلَيْهِ كَانَ قِيَامُهُ بِالشُّكْرِ أَوْجَبَ، فَإِذَا أَمَرَهُمْ بِالتَّوْبَةِ وَالرُّجُوعِ مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى مَعَ أَنَّهُ تَعَالَى لَا يَقْطَعُ عَنْهُمْ تِلْكَ النِّعَمَ بَلْ يَزِيدُهَا حَالًا بَعْدَ حَالٍ فَحِينَئِذٍ يَظْهَرُ عِنَادُهُمْ وَتَمَرُّدُهُمْ وَبُعْدُهُمْ عَنِ الرُّجُوعِ عَنِ الْبَاطِلِ إِلَى الْحَقِّ، فَحِينَئِذٍ يَصُبُّ اللَّهُ الْبَلَاءَ عَلَيْهِمْ صَبًّا، ثُمَّ قَالَ الْقَفَّالُ:

Tevildeki ikinci vecih ise şöyle dememizdir: Bir memleketi halkından günahların zuhur etmesi sebebiyle helak etmek istediğimizde, onlardan günahlar ilk zuhur ettiğinde onları azapla aceleye getirmedik; bilakis o günahlardan dönmelerini onların refah düşkünlerine emrettik. Emri sadece refah düşkünlerine tahsis etmesi ise şundandır: Çünkü mütref, nimet içinde yüzendir; Allah'ın üzerindeki nimeti çok olanın şükretmesi daha vaciptir. Yüce Allah o nimetleri onlardan kesmeyip bilakis durumdan duruma artırırken onları defalarca tövbeye ve dönmeye emrettiğinde, onların inadı, serkeşliği ve batıldan hakka dönmekten uzaklıkları açığa çıkar. İşte o vakit Allah onların üzerine belayı sağanak gibi yağdırır. Sonra el-Kaffâl şöyle demiştir:

وَهَذَانَ التَّأْوِيلَانِ رَاجِعَانِ إِلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَخْبَرَ عِبَادَهُ أَنَّهُ لَا يُعَاجِلُ بِالْعُقُوبَةِ أُمَّةً ظَالِمَةً حَتَّى يَعْذِرَ إِلَيْهِمْ غَايَةَ الْإِعْذَارِ الَّذِي يَقَعُ مِنْهُ الْيَأْسُ مِنْ إِيمَانِهِمْ، كَمَا قَالَ فِي قَوْمِ نُوحٍ: وَلا يَلِدُوا إِلَّا فاجِراً كَفَّاراً [نوح: ٢٧] وقال: أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ [هُودٍ: ٣٦] وَقَالَ فِي غَيْرِهِمْ: فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ [يُونُسَ: ٧٤] فَأَخْبَرَ تَعَالَى أَوَّلًا أَنَّهُ لَا يَظْهَرُ الْعَذَابُ إِلَّا بَعْدَ بِعْثَةِ الرَّسُولِ ﵊. ثُمَّ أَخْبَرَ ثَانِيًا فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ إِذَا بَعَثَ الرَّسُولَ أَيْضًا فَكَذَّبُوا لَمْ يُعَاجِلْهُمْ بِالْعَذَابِ، بَلْ يُتَابِعُ عَلَيْهِمُ النَّصَائِحَ وَالْمَوَاعِظَ، فَإِنْ بَقُوا مُصِرِّينَ عَلَى الذُّنُوبِ فَهُنَاكَ يَنْزِلُ عَلَيْهِمْ عَذَابُ الِاسْتِئْصَالِ، وَهَذَا التَّأْوِيلُ الَّذِي ذَكَرَهُ الْقَفَّالُ فِي تَطْبِيقِ الْآيَةِ عَلَى قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ لَمْ يَتَيَسَّرْ لِأَحَدٍ مِنْ شُيُوخِ الْمُعْتَزِلَةِ مِثْلُهُ.

Bu iki tevil şuna dayanır: Yüce Allah kullarına, zalim bir ümmeti, onların iman etmesinden tamamen ümit kesilecek derecede kendilerine mazeret bırakmayacak son noktaya ulaştırmadıkça cezalandırmada acele etmediğini bildirmiştir; Nûh kavmi hakkında: { وَلا يَلِدُوا إِلَّا فاجِراً كَفَّاراً } [Nûh: 27] “ve ancak ahlaksız, nankör inkârcılar doğururlar” buyurduğu, yine: { أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ } [Hûd: 36] “Kavminden, daha önce iman etmiş olanlardan başkası asla iman etmeyecektir” buyurduğu ve başkaları hakkında da: { فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ } [Yûnus: 74] “Daha önce yalanladıkları şeye iman edecek değillerdi” buyurduğu gibi. Dolayısıyla Yüce Allah ilk olarak azabın ancak elçi aleyhisselâm gönderildikten sonra açığa çıkacağını haber vermiştir. İkinci olarak da bu ayette, elçi gönderdiğinde de yalanlarlarsa onları azapla aceleye getirmeyip bilakis kendilerine peş peşe nasihat ve öğütlerde bulunacağını, eğer günahlarda ısrarcı kalırlarsa işte o zaman üzerlerine kök kazıyıcı azabın ineceğini haber vermiştir. el-Kaffâl'in bu ayeti Mutezile'nin görüşüne tatbik etmekte zikrettiği bu tevilin bir benzeri Mutezile şeyhlerinden hiçbirine müyesser olmamıştır.

وَأَجَابَ الْجُبَّائِيُّ بِأَنْ قَالَ: لَيْسَ الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ أَنَّهُ تَعَالَى يُرِيدُ إِهْلَاكَهُمْ قَبْلَ أَنْ يَعْصُوا وَيَسْتَحِقُّوا، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ ظُلْمٌ وَهُوَ عَلَى اللَّهِ مُحَالٌ، بَلِ الْمُرَادُ مِنَ الْإِرَادَةِ قُرْبُ تِلْكَ الْحَالَةِ فَكَانَ التَّقْدِيرُ وَإِذَا قَرُبَ وَقْتُ إِهْلَاكِ قَرْيَةٍ أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا فَفَسَقُوا فِيهَا وَهُوَ كَقَوْلِ الْقَائِلِ: إِذَا أَرَادَ الْمَرِيضُ أَنْ يَمُوتَ/ ازْدَادَتْ أَمْرَاضُهُ شِدَّةً، وَإِذَا أَرَادَ التَّاجِرُ أَنْ يَفْتَقِرَ أَتَاهُ الْخُسْرَانُ مِنْ كُلِّ جِهَةٍ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّ الْمَرِيضَ يُرِيدُ أَنْ يَمُوتَ، وَالتَّاجِرُ يُرِيدُ أَنْ يَفْتَقِرَ وَإِنَّمَا يَعْنُونَ أَنَّهُ سَيَصِيرُ كذلك فكذا هاهنا.

el-Cübbâî ise şöyle diyerek cevap vermiştir: Ayetten murat, Yüce Allah'ın onlar isyan edip [azabı] hak etmeden önce onları helak etmeyi dilemesi değildir; zira bu zulümdür ve zulüm Allah hakkında imkânsızdır. Bilakis iradeden murat, o durumun yaklaşmasıdır; buna göre takdir şöyledir: Bir memleketin helak vakti yaklaştığında, onun refah içindeki şımarıklarına emrederiz de orada fasıklık ederler. Bu, bir kimsenin: «Hasta ölmek istediğinde hastalıkları şiddetlenir» ve «Tüccar fakirleşmek istediğinde her taraftan ona hüsran gelir» demesi gibidir. Burada murat, hastanın ölmek istemesi veya tüccarın fakirleşmek istemesi değildir; onlar ancak durumun böyle olacağını kastederler. İşte burada da böyledir.

وَاعْلَمْ أَنَّ جَمِيعَ الْوُجُوهِ الثَّلَاثَةِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا فِي التَّمَسُّكِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، لَا شَكَّ أَنَّ كُلَّهَا عُدُولٌ عَنْ ظَاهِرِ اللَّفْظِ، أَمَّا الْوَجْهُ الثَّانِي وَالثَّالِثُ فَقَدْ بَقِيَ سَلِيمًا عَنِ الطَّعْنِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Bil ki bu ayete tutunma hususunda zikrettiğimiz üç vechin tamamının lafzın zahirinden bir sapma olduğunda şüphe yoktur. İkinci ve üçüncü veche gelince; onlar itirazdan salim kalmıştır. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْمَشْهُورُ عِنْدَ الْقُرَّاءِ السَّبْعَةِ: أَمَرْنا مُتْرَفِيها

Üçüncü Mesele: Yedi kurrâ nezdinde meşhur olan [kıraat], { أَمَرْنا مُتْرَفِيها } “onun refah içinde yaşayan şımarıklarına emrederiz” [şeklinde]

بِالتَّخْفِيفِ غَيْرَ مَمْدُودَةِ الْأَلِفِ، وَرُوِيَ بِرِوَايَةٍ غَيْرِ مَشْهُورَةٍ عَنْ نَافِعٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ: آمَرْنَا بِالْمَدِّ، وَعَنْ أَبِي عَمْرٍو أَمَرْنا

elif uzatılmaksızın tahfif (şeddesiz) iledir. Nâfi' ve İbn Abbâs'tan meşhur olmayan bir rivayetle med ile «âmernâ (آمَرْنَا)», Ebû Amr'dan ise «emmernâ (أَمَّرْنَا)»

بِالتَّشْدِيدِ فَالْمَدُّ عَلَى الْكَثِيرِ

şedde ile rivayet edilmiştir. Med, çoğaltma anlamındadır;

يُقَالُ: أَمِرَ الْقَوْمُ بِكَسْرِ الْمِيمِ إِذَا كَثُرُوا وَآمَرَهُمُ اللَّهُ بِالْمَدِّ، أَيْ كَثَّرَهُمُ اللَّهُ وَالتَّشْدِيدُ عَلَى التَّسْلِيطِ، أَيْ سَلَّطْنَا مُتْرَفِيهَا، وَمَعْنَاهُ التَّخْلِيَةُ وَزَوَالُ الْمَنْعِ بِالْقَهْرِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Nitekim çoğaldıklarında mîm harfinin kesresiyle «emirale'l-kavm (أَمِرَ الْقَوْمُ)», med ile de «âmerahumullâh (آمَرَهُمُ اللَّهُ)», yani Allah onları çoğalttı denir. Şedde ise musallat kılmak anlamındadır; yani 'onun refah düşkünlerini musallat kıldık' demektir. Bunun anlamı da serbest bırakmak ve zorla engellemeyi kaldırmaktır. En doğrusunu Allah bilir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَمْ أَهْلَكْنا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ فَاعْلَمْ أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ الطَّرِيقَ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ هُوَ عَادَتُنَا مَعَ الَّذِينَ يَفْسُقُونَ وَيَتَمَرَّدُونَ فِيمَا تَقَدَّمَ مِنَ الْقُرُونِ الَّذِينَ كَانُوا بَعْدَ نُوحٍ وَهُمْ عَادٌ وَثَمُودُ وَغَيْرُهُمْ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى خَاطَبَ رَسُولَهُ بِمَا يَكُونُ خِطَابًا لِغَيْرِهِ وَرَدْعًا وَزَجْرًا لِلْكُلِّ فَقَالَ: وَكَفى بِرَبِّكَ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً وَفِيهِ بَحْثَانِ:

Yüce Allah'ın: { وَكَمْ أَهْلَكْنا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ } “Nûh'tan sonra nice nesilleri helak ettik” buyruğuna gelince, bil ki murat; zikrettiğimiz bu yolun, Nûh'tan sonra gelen Âd, Semûd ve diğerleri gibi geçmiş nesillerden fasıklık ve serkeşlik edenlere karşı bizim adetimiz olduğudur. Sonra Yüce Allah Resûlü'ne, başkalarına da hitap olan ve herkesi caydırıp sakındıran bir ifadeyle hitap ederek: { وَكَفى بِرَبِّكَ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً } “Kullarının günahlarından hakkıyla haberdar ve onları hakkıyla görücü olarak Rabbin yeter” buyurmuştur. Bunda iki inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ رَاءٍ لِجَمِيعِ الْمَرْئِيَّاتِ فَلَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنْ أَحْوَالِ الْخَلْقِ، وَثَبَتَ أَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ فَكَانَ قَادِرًا عَلَى إِيصَالِ الْجَزَاءِ إِلَى كُلِّ أَحَدٍ بِقَدْرِ اسْتِحْقَاقِهِ وَأَيْضًا أَنَّهُ مُنَزَّهٌ عَنِ الْعَبَثِ وَالظُّلْمِ وَمَجْمُوعُ هَذِهِ الصِّفَاتِ الثَّلَاثِ أَعْنِي الْعِلْمَ التَّامَّ، وَالْقُدْرَةَ الْكَامِلَةَ، وَالْبَرَاءَةَ عَنِ الظُّلْمِ بِشَارَةٌ عَظِيمَةٌ لِأَهْلِ الطَّاعَةِ وَخَوْفٌ عَظِيمٌ لِأَهْلِ الْكُفْرِ وَالْمَعْصِيَةِ.

Birinci İnceleme: Yüce Allah bilinen her şeyi bilendir, görülen her şeyi görendir; dolayısıyla yaratılmışların durumlarından hiçbir şey O'na gizli kalmaz. O'nun bütün mümkinâta kadir olduğu sabit olmuştur; binaenaleyh herkese hak ettiği ölçüde karşılığını ulaştırmaya kadirdir. Ayrıca O, abesten ve zulümden münezzehtir. Bu üç sıfatın toplamı, yani tam ilim, kâmil kudret ve zulümden berî olma; itaat ehli için büyük bir müjde, küfür ve isyan ehli için ise büyük bir korkudur.

الْبَحْثُ الثَّانِي: قَالَ الْفَرَّاءُ: لَوْ أُلْغِيَتِ الْبَاءُ مِنْ قَوْلِكَ بِرَبِّكَ جَازَ، وَإِنَّمَا يَجُوزُ دُخُولُ الْبَاءِ فِي الْمَرْفُوعِ إِذَا كَانَ يُمْدَحُ بِهِ صَاحِبُهُ أَوْ يُذَمُّ كَقَوْلِكَ: كَفَاكَ بِهِ وَأَكْرِمْ بِهِ رَجُلًا وَطَابَ بِطَعَامِكَ طَعَامًا وَجَادَ بِثَوْبِكَ ثَوْبًا، أَمَّا إِذَا لَمْ يَكُنْ مَدْحًا أَوْ ذَمًّا لَمْ يَجُزْ دُخُولُهَا، فَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: قَامَ بِأَخِيكَ وَأَنْتَ تُرِيدُ قام أخوك والله أعلم.

İkinci İnceleme: el-Ferrâ şöyle demiştir: «bi-Rabbike (بِرَبِّكَ)» sözündeki «bâ» harfi kaldırılsa caiz olurdu. «Bâ» harfinin merfû isme dahil olması ancak onunla sahibi övüldüğünde veya yerildiğinde caizdir; tıpkı: «Kefâke bihî (O sana yeter)», «Ekrim bihî racülen (Ne cömert adam!)», «Tâbe bi-taâmike taâmen (Yemeğin ne güzel yemek oldu!)» ve «Câde bi-sevbike sevben (Elbisen ne güzel elbise oldu!)» demen gibi. Fakat övgü veya yergi olmadığı zaman dahil olması caiz değildir; bu sebeple «Kāme ehûke (Kardeşin ayağa kalktı)» demek isterken «Kāme bi-ehîke» denilmesi caiz olmaz. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ١٨ الى ٢١]

[İsrâ Suresi (17), 18 ila 21. Ayetler]

مَنْ كانَ يُرِيدُ الْعاجِلَةَ عَجَّلْنا لَهُ فِيها مَا نَشاءُ لِمَنْ نُرِيدُ ثُمَّ جَعَلْنا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلاها مَذْمُوماً مَدْحُوراً (١٨) وَمَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ وَسَعى لَها سَعْيَها وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً (١٩) كُلاًّ نُمِدُّ هؤُلاءِ وَهَؤُلاءِ مِنْ عَطاءِ رَبِّكَ وَما كانَ عَطاءُ رَبِّكَ مَحْظُوراً (٢٠) انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ وَلَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلاً (٢١)

{ مَنْ كانَ يُرِيدُ الْعاجِلَةَ عَجَّلْنا لَهُ فِيها مَا نَشاءُ لِمَنْ نُرِيدُ ثُمَّ جَعَلْنا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلاها مَذْمُوماً مَدْحُوراً (١٨) وَمَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ وَسَعى لَها سَعْيَها وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً (١٩) كُلاًّ نُمِدُّ هؤُلاءِ وَهَؤُلاءِ مِنْ عَطاءِ رَبِّكَ وَما كانَ عَطاءُ رَبِّكَ مَحْظُوراً (٢٠) انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ وَلَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلاً (٢١) } “Kim şu çabucak geçen dünyayı isterse, dilediğimiz kimseye orada dilediğimiz kadarını çarçabuk veririz. Sonra da onun için, kınanmış ve kovulmuş olarak yaslanacağı cehennemi hazırlarız. (18) Kim de mümin olarak ahireti ister ve ona layık bir gayretle çalışırsa, işte onların gayreti mükâfatlandırılır. (19) Rabbinin lütfundan hem bunlara hem de onlara hepsine veririz. Rabbinin lütfu kısıtlanmış değildir. (20) Bak, onların kimini kimine nasıl üstün kıldık! Elbette ahiret, dereceler bakımından da daha büyüktür, üstünlük bakımından da daha büyüktür. (21)”

[في قوله تعالى مَنْ كانَ يُرِيدُ الْعاجِلَةَ إلى قوله فَأُولئِكَ كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Yüce Allah'ın: «Kim şu çabucak geçen dünyayı isterse...» sözünden «...İşte onların gayreti mükâfatlandırılır» sözüne kadar olan kısım hakkında] Ayette meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْقَفَّالُ ﵀: هَذِهِ الْآيَةُ دَاخِلَةٌ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ: وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ [الْإِسْرَاءِ: ١٣] وَمَعْنَاهُ: أَنَّ الْكَمَالَ فِي الدُّنْيَا قِسْمَانِ، فَمِنْهُمْ مَنْ يُرِيدُ بِالَّذِي يَعْمَلُهُ الدُّنْيَا وَمَنَافِعَهَا وَالرِّيَاسَةَ فِيهَا، فَهَذَا يَأْنَفُ مِنَ الِانْقِيَادِ لِلْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، وَالدُّخُولِ فِي طَاعَتِهِمْ وَالْإِجَابَةِ لِدَعْوَتِهِمْ، إِشْفَاقًا مِنْ زَوَالِ الرِّيَاسَةِ عَنْهُ، فَهَذَا قَدْ جُعِلَ طَائِرُ نَفْسِهِ شُؤْمًا لِأَنَّهُ فِي قَبْضَةِ اللَّهِ تَعَالَى فَيُؤْتِيهِ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا مِنْهَا قَدْرًا لَا كَمَا يَشَاءُ ذَلِكَ الْإِنْسَانُ، بَلْ كَمَا يَشَاءُ اللَّهُ إِلَّا أَنَّ عَاقِبَتَهُ جَهَنَّمُ يَدْخُلُهَا فَيَصْلَاهَا بِحَرِّهَا مَذْمُومًا مَلُومًا مَدْحُورًا مَنْفِيًّا مَطْرُودًا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى. وَفِي لَفْظِ هَذِهِ الْآيَةِ فَوَائِدُ.

Birinci Mesele: el-Kaffâl rahimehullâh şöyle demiştir: Bu ayet, O'nun: { وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ } [el-İsrâ: 13] “Her insanın amelini (kaderini/uğursuzluğunu) boynuna doladık” buyruğunun anlamına dâhildir. Bunun manası şudur: Dünyadaki kemal iki kısımdır; onlardan kimi yaptığı işle dünyayı, menfaatlerini ve oradaki riyaseti ister. Bu kimse, riyasetin kendisinden gitmesinden korktuğu için peygamberlere aleyhimüsselâm boyun eğmekten, onların itaatine girmekten ve davetlerine icabet etmekten kaçınır. İşte bu kimsenin kendi ameli uğursuzluk kılınmıştır; çünkü o Allah Teâlâ'nın kabzasındadır. Allah da ona dünyada o dünyalıktan bir miktar verir; ancak o insanın dilediği gibi değil, Allah'ın dilediği gibi verir. Ne var ki onun akıbeti cehennemdir; oraya girer, kınanmış, ayıplanmış, sürülmüş ve Allah Teâlâ'nın rahmetinden kovulmuş olarak onun sıcağına yaslanır. Bu ayetin lafzında faydalar vardır:

الْفَائِدَةُ الْأُولَى: أَنَّ الْعِقَابَ عِبَارَةٌ عَنْ مَضَرَّةٍ مَقْرُونَةٍ بِالْإِهَانَةِ وَالذَّمِّ بِشَرْطِ أَنْ تَكُونَ دَائِمَةً وَخَالِيَةً عَنْ شَوْبِ الْمَنْفَعَةِ، فَقَوْلُهُ: ثُمَّ جَعَلْنا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلاها إِشَارَةٌ إِلَى الْمَضَرَّةِ الْعَظِيمَةِ، وَقَوْلُهُ: مَذْمُوماً إِشَارَةٌ إِلَى الإهانة والذم، وقوله: مَدْحُوراً إشارة إلى العبد وَالطَّرْدِ عَنْ رَحْمَةِ اللَّهِ، وَهِيَ تُفِيدُ كَوْنَ تِلْكَ الْمَضَرَّةِ خَالِيَةً عَنْ شَوْبِ النَّفْعِ وَالرَّحْمَةِ وَتُفِيدُ كَوْنَهَا دَائِمَةً وَخَالِيَةً عَنِ التَّبَدُّلِ بِالرَّاحَةِ وَالْخَلَاصِ.

Birinci Fayda: Ceza; sürekli olması ve içinde hiçbir menfaat şaibesi bulunmaması şartıyla, aşağılama ve kınama ile birlikte olan bir zarardan ibarettir. O'nun: { ثُمَّ جَعَلْنا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلاها } “Sonra da onun için, yaslanacağı cehennemi hazırlarız” buyruğu büyük zarara, { مَذْمُوماً } “kınanmış olarak” buyruğu aşağılanma ve yerilmeye, { مَدْحُوراً } “kovulmuş olarak” buyruğu ise uzaklaştırılmaya ve Allah'ın rahmetinden kovulmaya işarettir. Bu da o zararın menfaat ve rahmet şaibesinden arınmış olduğunu, sürekli olduğunu ve rahata ya da kurtuluşa dönüşmekten uzak bulunduğunu ifade eder.

الْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ مِنَ الْجُهَّالِ مَنْ إِذَا سَاعَدَتْهُ الدُّنْيَا اغْتَرَّ بِهَا وَظَنَّ أَنَّ ذَلِكَ لِأَجْلِ كَرَامَتِهِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى،

İkinci Fayda: Cahillerden öyleleri vardır ki dünya kendilerine güldüğünde ona aldanır ve bunun Allah Teâlâ katındaki değerlerinden ötürü olduğunu zannederler.

وَأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ مُسَاعَدَةَ الدُّنْيَا لَا يَنْبَغِي أَنْ يُسْتَدَلَّ بِهَا عَلَى رِضَا اللَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّ الدُّنْيَا قَدْ تَحْصُلُ مَعَ أَنَّ عَاقِبَتَهَا هِيَ الْمَصِيرُ إِلَى عَذَابِ اللَّهِ وَإِهَانَتِهِ، فَهَذَا الْإِنْسَانُ أَعْمَالُهُ تُشْبِهُ طَائِرَ السَّوْءِ فِي لُزُومِهَا لَهُ وَكَوْنِهَا سَائِقَةً لَهُ إِلَى أَشَدِّ الْعَذَابِ.

Oysa Yüce Allah, dünyanın yardım etmesinin Allah Teâlâ'nın rızasına delil kılınmaması gerektiğini açıklamıştır; zira dünya, akıbeti Allah'ın azabına ve aşağılamasına varmak olduğu halde elde edilebilir. Dolayısıyla bu insanın amelleri, kendisine yapışması ve onu en şiddetli azaba sürüklemesi bakımından uğursuz bir kuşa benzer.

الْفَائِدَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: لِمَنْ نُرِيدُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَحْصُلُ الْفَوْزُ بِالدُّنْيَا لِكُلِّ أَحَدٍ، بَلْ كَثِيرٌ مِنَ الْكُفَّارِ وَالضُّلَّالِ يُعْرِضُونَ عَنِ الدِّينِ فِي طَلَبِ الدُّنْيَا، ثُمَّ يَبْقُونَ مَحْرُومِينَ عَنِ الدُّنْيَا وَعَنِ الدِّينِ، وَهَذَا أَيْضًا فِيهِ زَجْرٌ عَظِيمٌ لِهَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ الضُّلَّالِ الَّذِينَ يَتْرُكُونَ الدِّينَ لِطَلَبِ الدُّنْيَا، فَإِنَّهُ رُبَّمَا فَاتَتْهُمُ الدُّنْيَا فَهُمُ الْأَخْسَرُونَ أَعْمَالًا الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا.

Üçüncü Fayda: Yüce Allah'ın: { لِمَنْ نُرِيدُ } “dilediğimiz kimseye” buyruğu, dünyayı elde etmenin herkes için gerçekleşmeyeceğine delalet eder; bilakis kâfir ve sapkınlardan birçoğu dünyayı talep uğruna dinden yüz çevirir, sonra da hem dünyadan hem de dinden mahrum kalırlar. Bunda da dünya talebi için dini terk eden o kâfir ve sapkınlara büyük bir tehdit ve caydırma vardır; zira belki de dünyayı kaçırırlar da kendileri, dünya hayatındaki çabaları boşa gitmişken iyi bir iş yaptıklarını sanan ve amel bakımından en çok hüsrana uğrayan kimseler olurlar.

وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ وَسَعى لَها سَعْيَها وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَشَرَطَ تَعَالَى فِيهِ شُرُوطًا ثَلَاثَةً:

İkinci kısma, yani Yüce Allah'ın: { وَمَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ وَسَعى لَها سَعْيَها وَهُوَ مُؤْمِنٌ } “Kim de mümin olarak ahireti ister ve ona layık bir gayretle çalışırsa” buyruğuna gelince, Yüce Allah bunda üç şart koşmuştur:

الشَّرْطُ الْأَوَّلُ: أَنْ يُرِيدَ بِعَمَلِهِ الْآخِرَةَ أَيْ ثَوَابَ الْآخِرَةِ، فَإِنَّهُ إِنْ لَمْ تَحْصُلْ هَذِهِ الإرادة، وهذا النِّيَّةُ لَمْ يَنْتَفِعْ بِذَلِكَ الْعَمَلِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى [النَّجْمِ: ٣٩]

Birinci şart: Ameliyle ahireti, yani ahiret sevabını murad etmesidir; çünkü bu irade ve bu niyet bulunmazsa o amelden faydalanamaz. Zira Yüce Allah: { وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى } [en-Necm: 39] “Gerçekten insana kendi çalıştığından başkası yoktur” buyurmuştur

وَلِقَوْلِهِ ﵊: «إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ»

ve Peygamber aleyhisselâm'ın: «إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ» “Ameller ancak niyetlere göredir” buyruğundan dolayıdır.

وَلِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْأَعْمَالِ اسْتِنَارَةُ الْقَلْبِ بِمَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَمَحَبَّتِهِ، وَهَذَا لَا يَحْصُلُ إِلَّا إِنْ نَوَى بِعَمَلِهِ عُبُودِيَّةَ اللَّهِ تَعَالَى وَطَلَبَ طَاعَتِهِ.

Bir de amellerden maksat, kalbin Allah Teâlâ'nın marifeti ve sevgisiyle nurlanmasıdır; bu da ancak ameliyle Allah Teâlâ'ya kulluğu ve O'na itaati talep etmeyi niyet ettiği takdirde hasıl olur.

وَالشَّرْطُ الثَّانِي: قَوْلُهُ: وَسَعى لَها سَعْيَها وَذَلِكَ هُوَ أَنْ يَكُونَ الْعَمَلُ الَّذِي يُتَوَصَّلُ بِهِ إِلَى الْفَوْزِ بِثَوَابِ الْآخِرَةِ مِنَ الْأَعْمَالِ الَّتِي بِهَا يُنَالُ ثَوَابُ الْآخِرَةِ، وَلَا يَكُونُ كَذَلِكَ إِلَّا إِذَا كَانَ مِنْ بَابِ الْقُرَبِ وَالطَّاعَاتِ، وَكَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ يَتَقَرَّبُونَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى بِأَعْمَالٍ بَاطِلَةٍ، فَإِنَّ الْكُفَّارَ يَتَقَرَّبُونَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى بِعِبَادَةِ الْأَوْثَانِ، وَلَهُمْ فِيهِ تَأْوِيلَانِ:

İkinci şart: O'nun: { وَسَعى لَها سَعْيَها } “ve ona layık bir gayretle çalışırsa” buyruğudur. Bu da ahiret sevabına nail olmaya vesile kılınan amelin, kendisiyle ahiret sevabına ulaşılan amellerden olmasıdır; bu da ancak kurbet (yakınlaştırıcı) ve itaat kabilinden olduğu zaman böyle olur. İnsanların birçoğu Allah Teâlâ'ya batıl amellerle yakınlaşmaya çalışırlar. Nitekim kâfirler putlara tapmak suretiyle Allah Teâlâ'ya yakınlaşmaya çalışırlar ve bu hususta iki tevilleri vardır:

التَّأْوِيلُ الْأَوَّلُ: يَقُولُونَ: إِلَهُ الْعَالَمِ أَجَلُّ وَأَعْظَمُ مِنْ أَنْ يَقْدِرَ الْوَاحِدُ مِنَّا عَلَى إِظْهَارِ عُبُودِيَّتِهِ وَخِدْمَتِهِ فَلَيْسَ لَنَا هَذَا الْقَدْرُ وَالدَّرَجَةُ وَلَكِنْ غَايَةُ قَدْرِنَا أَنْ نَشْتَغِلَ بِعُبُودِيَّةِ بَعْضِ الْمُقَرَّبِينَ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ تَعَالَى، مِثْلَ أَنْ نَشْتَغِلَ بِعِبَادَةِ كَوْكَبٍ أَوْ عِبَادَةِ مَلَكٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، ثُمَّ إِنَّ الْمَلَكَ وَالْكَوْكَبَ يَشْتَغِلُونَ بِعِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى، فَهَؤُلَاءِ يَتَقَرَّبُونَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى بِهَذَا الطَّرِيقِ، إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا كَانَ فَاسِدًا فِي نَفْسِهِ لَا جَرَمَ لَمْ يَحْصُلِ الِانْتِفَاعُ بِهِ.

Birinci tevil: Onlar şöyle derler: Âlemin ilahı, bizden birinin O'na kulluğunu ve hizmetini göstermeye güç yetirebileceğinden çok daha yüce ve büyüktür; bizim böyle bir kadr ve derecemiz yoktur. Bizim gücümüzün yeteceği son nokta ancak Allah Teâlâ'nın kullarından mukarreb (yakın kılınmış) olan bazılarının kulluğuyla meşgul olmaktır; örneğin bir yıldıza veya meleklerden bir meleğe tapmakla meşgul olmak gibi. Sonra melek ve yıldız da Allah Teâlâ'ya ibadetle meşgul olurlar. İşte bunlar Allah Teâlâ'ya bu yolla yakınlaşmaya çalışırlar; ancak bu yol bizzat kendisinde fasit olduğu için şüphesiz ondan hiçbir fayda hasıl olmamıştır.

وَالتَّأْوِيلُ الثَّانِي لَهُمْ: أَنَّهُمْ قَالُوا: نَحْنُ اتَّخَذْنَا هَذِهِ التَّمَاثِيلَ عَلَى صُوَرِ الْأَنْبِيَاءِ وَالْأَوْلِيَاءِ، وَمُرَادُنَا مِنْ عِبَادَتِهَا أَنْ تَصِيرَ أُولَئِكَ الْأَنْبِيَاءُ وَالْأَوْلِيَاءُ شُفَعَاءَ لَنَا عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى. وَهَذَا الطَّرِيقُ أَيْضًا فَاسِدٌ، وَأَيْضًا نُقِلَ عَنِ الْهِنْدِ: أَنَّهُمْ يَتَقَرَّبُونَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى بِقَتْلِ أَنْفُسِهِمْ تَارَةً وَبِإِحْرَاقِ أَنْفُسِهِمْ أُخْرَى وَيُبَالِغُونَ فِي تَعْظِيمِ اللَّهِ تَعَالَى، إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا كَانَ الطَّرِيقُ فَاسِدًا لَا جَرَمَ لَمْ يُنْتَفَعْ بِهِ، وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي جَمِيعِ فِرَقِ الْمُبْطِلِينَ الَّذِينَ يَتَقَرَّبُونَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى بِمَذَاهِبِهِمُ الْبَاطِلَةِ وَأَقْوَالِهِمُ الْفَاسِدَةِ وَأَعْمَالِهِمُ الْمُنْحَرِفَةِ عَنْ قَانُونِ الصِّدْقِ وَالصَّوَابِ.

Onların ikinci tevili ise şudur: Onlar şöyle demişlerdir: «Biz bu heykelleri peygamberlerin ve velilerin suretleri üzerine yaptık; onlara ibadetten muradımız ise o peygamberlerin ve velilerin Allah Teâlâ katında bize şefaatçi olmalarıdır.» Bu yol da fasittir. Yine Hintlilerden nakledildiğine göre onlar bazen kendilerini öldürerek, bazen de kendilerini yakarak Allah Teâlâ'ya yakınlaşmaya çalışırlar ve Allah Teâlâ'yı tazimde aşırıya giderler. Ne var ki yol fasit olduğu için şüphesiz bundan faydalanılamamıştır. Batıl mezhepleriyle, fasit sözleriyle ve doğruluk ile isabet kanunundan sapmış amelleriyle Allah Teâlâ'ya yakınlaşmaya çalışan bütün batıl fırkalar hakkındaki söz de böyledir.

وَالشَّرْطُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ مُؤْمِنٌ وَهَذَا الشَّرْطُ مُعْتَبَرٌ، لِأَنَّ الشَّرْطَ فِي كَوْنِ أَعْمَالِ الْبِرِّ مُوجِبَةً لِلثَّوَابِ تَقَدُّمُ الْإِيمَانِ، فَإِذَا لَمْ يُوجَدِ الشَّرْطُ لَمْ يَحْصُلِ الْمَشْرُوطُ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ أَنَّ عِنْدَ حُصُولِ هَذِهِ الشَّرَائِطِ يَصِيرُ السَّعْيُ مَشْكُورًا وَالْعَمَلُ مَبْرُورًا.

Üçüncü şart: Yüce Allah'ın: { وَهُوَ مُؤْمِنٌ } “mümin olarak” buyruğudur. Bu şart muteberdir; çünkü iyilik amellerinin sevabı gerektirmesindeki şart, imanın önde gelmesidir. Şart bulunmayınca meşrut da hasıl olmaz. Sonra Yüce Allah bu şartlar gerçekleştiğinde gayretin şükre layık (makbul), amelin de makbul ve makbul bir iyilik olacağını haber vermiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الشُّكْرَ عِبَارَةٌ عَنْ مَجْمُوعِ أُمُورٍ ثَلَاثَةٍ: اعْتِقَادُ كَوْنِهِ مُحْسِنًا فِي تِلْكَ الْأَعْمَالِ، وَالثَّنَاءُ عَلَيْهِ بِالْقَوْلِ،

Bil ki şükür üç şeyin toplamından ibarettir: O amellerde onun ihsan sahibi (iyilik edici) olduğuna inanmak, sözle onu övmek

والإتيان بأفعال تدل على كونه معظما عن ذَلِكَ الشَّاكِرِ، وَاللَّهُ تَعَالَى يُعَامِلُ الْمُطِيعِينَ/ بِهَذِهِ الْأُمُورِ الثَّلَاثَةِ، فَإِنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِكَوْنِهِمْ مُحْسِنِينَ فِي تِلْكَ الْأَعْمَالِ، وَأَنَّهُ تَعَالَى يُثْنِي عَلَيْهِمْ بِكَلَامِهِ وَأَنَّهُ تَعَالَى يُعَامِلُهُمْ بِمُعَامَلَاتٍ دَالَّةٍ عَلَى كَوْنِهِمْ مُعَظَّمِينَ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، وَإِذَا كَانَ مَجْمُوعُ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ حَاصِلًا كَانُوا مَشْكُورِينَ عَلَى طَاعَاتِهِمْ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ تَعَالَى، وَرَأَيْتُ فِي كُتُبِ الْمُعْتَزِلَةِ أَنَّ جَعْفَرَ بْنَ حَرْبٍ حَضَرَ عِنْدَهُ وَاحِدٌ مِنْ أَهْلِ السُّنَّةِ وَقَالَ: الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ حَصَلَ بِخَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى أَنَّا نَشْكُرُ اللَّهَ عَلَى الْإِيمَانِ، وَلَوْ لَمْ يَكُنِ الْإِيمَانُ حَاصِلًا بِإِيجَادِهِ لَامْتَنَعَ أَنْ نَشْكُرَهُ عَلَيْهِ، لِأَنَّ مَدْحَ الْإِنْسَانِ وَشُكْرَهُ عَلَى مَا لَيْسَ مِنْ عَمَلِهِ قَبِيحٌ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا [آلِ عِمْرَانَ: ١٨٨] فَعَجَزَ الْحَاضِرُونَ عَنِ الْجَوَابِ، فَدَخَلَ ثُمَامَةُ بْنُ الْأَشْرَسِ وَقَالَ: إِنَّمَا نَمْدَحُ اللَّهَ تَعَالَى وَنَشْكُرُهُ عَلَى مَا أَعْطَانَا مِنَ الْقُدْرَةِ وَالْعَقْلِ وَإِنْزَالِ الْكُتُبِ وَإِيضَاحِ الدَّلَائِلِ، وَاللَّهُ تَعَالَى يَشْكُرُنَا عَلَى فِعْلِ الْإِيمَانِ قَالَ تَعَالَى: فَأُولئِكَ كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً قَالَ فَضَحِكَ جَعْفَرُ بْنُ حَرْبٍ وَقَالَ: صَعَّبَ الْمَسْأَلَةَ فَسَهُلَتْ.

ve o şükreden katında onun yüceltilmiş olduğuna delalet eden fiiller sergilemektir. Allah Teâlâ itaat edenlere bu üç hususla muamele eder: Zira Yüce Allah onların bu amellerde ihsan sahibi olduklarını bilir; O kendi kelâmıyla onları över ve Allah Teâlâ katında yüceltilmiş olduklarına delalet eden muamelelerle onlara davranır. Bu üçünün toplamı hasıl olduğunda, onlar itaatleri sebebiyle Allah Teâlâ tarafından mükâfatlandırılmış/şükre mazhar kılınmış olurlar. Mutezile'nin kitaplarında gördüm ki Ca'fer b. Harb'in yanına Ehl-i Sünnet'ten biri gelmiş ve şöyle demiş: «İmanın Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla hasıl olduğuna delil, bizim imandan ötürü Allah'a şükretmemizdir. Eğer iman O'nun var etmesiyle hasıl olmasaydı, bundan ötürü O'na şükretmemiz imkânsız olurdu; çünkü insanın kendi ameli olmayan bir şeyden ötürü övülmesi ve kendisine teşekkür edilmesi çirkindir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا } [Âl-i İmrân: 188] “ve yapmadıkları şeylerle övülmeyi severler” buyurmuştur.» Orada bulunanlar cevap vermekten aciz kaldılar. Bunun üzerine Sümâme b. el-Eşres içeri girdi ve şöyle dedi: «Biz Allah Teâlâ'yı bize verdiği kudret, akıl, kitapların indirilmesi ve delillerin açıklanmasından ötürü öğer ve O'na şükrederiz; Allah Teâlâ da iman fiilimizden ötürü bize şükreder (karşılığını verir). Nitekim Yüce Allah: { فَأُولئِكَ كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً } “İşte onların gayreti mükâfatlandırılır” buyurmuştur.» Râvî der ki: Bunun üzerine Ca'fer b. Harb güldü ve: «[Ehl-i Sünnet mensubu] meseleyi zorlaştırmıştı, ama kolaylaştı» dedi.

وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَنَا: مَجْمُوعُ الْقُدْرَةِ مَعَ الدَّاعِي يُوجِبُ الْفِعْلَ كَلَامٌ وَاضِحٌ، لِأَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الَّذِي أَعْطَى الْمُوجِبَ التَّامَّ لِحُصُولِ الْإِيمَانِ فَكَانَ هُوَ الْمُسْتَحِقَّ لِلشُّكْرِ، وَلَمَّا حَصَلَ الْإِيمَانُ لِلْعَبْدِ وَكَانَ الْإِيمَانُ مُوجِبًا لِلسَّعَادَةِ التَّامَّةِ صَارَ الْعَبْدُ أَيْضًا مَشْكُورًا وَلَا مُنَافَاةَ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ.

Bil ki bizim: «Güdü ile birlikte kudretin toplamı fiili gerektirir» sözümüz açık bir sözdür; zira imanın meydana gelmesi için tam sebebi veren Allah Teâlâ'dır; dolayısıyla şükre layık olan da O'dur. İman kulda meydana gelip tam bir saadeti gerektirdiğinde kul da şükre mazhar (mükâfatlandırılmış) olur ve bu iki durum arasında hiçbir çelişki yoktur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ كُلَّ مَنْ أَتَى بِفِعْلٍ فَإِمَّا أَنْ يَقْصِدَ بِذَلِكَ الْفِعْلِ تَحْصِيلَ خَيْرَاتِ الدُّنْيَا، أَوْ تَحْصِيلَ خَيْرَاتِ الْآخِرَةِ، أَوْ يَقْصِدَ بِهِ مَجْمُوعَهُمَا، أَوْ لَمْ يَقْصِدْ بِهِ وَاحِدًا مِنْهُمَا، هَذَا هُوَ التَّقْسِيمُ الصَّحِيحُ، أَمَّا إِنْ قَصَدَ بِهِ تَحْصِيلَ الدُّنْيَا فَقَطْ أَوْ تَحْصِيلَ الْآخِرَةِ فَقَطْ، فَاللَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ حُكْمَ هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.

İkinci Mesele: Bil ki bir fiil işleyen her kimse, o fiille ya dünya hayırlarını elde etmeyi, ya ahiret hayırlarını elde etmeyi, ya ikisinin toplamını kasteder ya da ikisinden hiçbirini kastetmez. Doğru taksim işte budur. Sadece dünyayı elde etmeyi veya sadece ahireti elde etmeyi kastetmesine gelince; Allah Teâlâ bu iki kısmın hükmünü bu ayette zikretmiştir.

أَمَّا الْقِسْمُ الثَّالِثُ: فَهُوَ يَنْقَسِمُ إِلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ، لِأَنَّهُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ طَلَبُ الْآخِرَةِ رَاجِحًا أَوْ مَرْجُوحًا، أَوْ يَكُونَ الطَّلَبَانِ مُتَعَادِلَيْنِ.

Üçüncü kısma gelince; o da üç kısma ayrılır: Çünkü ya ahiret talebi ağır basar veya zayıf kalır, yahut iki talep birbirine denk olur.

أَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ أَنْ يَكُونَ طَلَبُ الْآخِرَةِ رَاجِحًا، فَهَلْ يَكُونُ هَذَا الْعَمَلُ مَقْبُولًا عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى فِيهِ بَحْثٌ، يُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ غَيْرُ مَقْبُولٍ لِمَا

Birinci kısım olan ahiret talebinin ağır basmasına gelince; bu amelin Allah Teâlâ katında makbul olup olmayacağı konusunda bir inceleme vardır. Bunun