رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ حَكَى عَنْ رَبِّ الْعِزَّةِ أَنَّهُ قَالَ: «أَنَا أَغْنَى الْأَغْنِيَاءِ عَنِ الشِّرْكِ مَنْ عَمِلَ عَمَلًا أَشَرَكَ فِيهِ غَيْرِي تَرَكْتُهُ وَشَرِيكَهُ»
Nitekim Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in Rabbu'l-İzze'den şöyle rivayet ettiği nakledilmiştir: «Ben, ortak koşulmaktan en müstağni olanım. Kim bir amel işler de onda benden başkasını ortak kılarsa, onu da ortağını da terk ederim.»
وَأَيْضًا فَطَلَبُ رِضْوَانِ اللَّهِ إِمَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ كَانَ سَبَبًا مُسْتَقِلًّا بِكَوْنِهِ بَاعِثًا عَلَى ذَلِكَ الْفِعْلِ أَوْ دَاعِيًا إِلَيْهِ، وَإِمَّا أَنْ يُقَالَ: مَا كَانَ كَذَلِكَ، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ امْتَنَعَ أَنْ يَكُونَ لِغَيْرِهِ مَدْخَلٌ فِي ذَلِكَ الْبَعْثِ وَالدُّعَاءِ، لِأَنَّ الْحُكْمَ إِذَا حَصَلَ مُسْنَدًا إِلَى سَبَبٍ تَامٍّ كَامِلٍ امْتَنَعَ أَنْ يَكُونَ لِغَيْرِهِ مَدْخَلٌ فِيهِ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِيَ فَحِينَئِذٍ يَكُونُ الْحَامِلُ عَلَى ذَلِكَ الْفِعْلِ وَالدَّاعِي إِلَيْهِ ذَلِكَ الْمَجْمُوعَ، وَذَلِكَ الْمَجْمُوعُ لَيْسَ هُوَ طَلَبَ رِضْوَانِ اللَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّ الْمَجْمُوعَ الْحَاصِلَ مِنَ الشَّيْءِ وَمِنْ غَيْرِهِ يَجِبُ كَوْنُهُ مُغَايِرًا لِكُلِّ/ وَاحِدٍ مِنْ جُزْئَيْهِ فَهَذَا الْقِسْمُ الْتَحَقَ بِالْقِسْمِ الَّذِي كَانَ الدَّاعِي إِلَيْهِ مُغَايِرًا لِطَلَبِ رِضْوَانِ اللَّهِ تَعَالَى فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مَقْبُولًا، وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ لَمَّا كَانَ طَلَبُ الْآخِرَةِ رَاجِحًا عَلَى طَلَبِ الدُّنْيَا تَعَارَضَ الْمِثْلُ بِالْمِثْلِ فَيَبْقَى الْقَدْرُ الزَّائِدُ دَاعِيَةً خَالِصَةً لِطَلَبِ الْآخِرَةِ فَوَجَبَ كَوْنُهُ مَقْبُولًا، وَأَمَّا إِذَا كَانَ طَلَبُ الدُّنْيَا وَطَلَبُ الْآخِرَةِ مُتَعَادِلَيْنِ، أَوْ كَانَ طَلَبُ الدُّنْيَا رَاجِحًا فَهَذَا قَدِ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ غَيْرُ مَقْبُولٍ إِلَّا أَنَّهُ عَلَى كُلِّ حَالٍ خَيْرٌ مِمَّا إِذَا كَانَ طَلَبُ الدُّنْيَا خَالِيًا بِالْكُلِّيَّةِ عَنْ طَلَبِ الْآخِرَةِ.
Ayrıca Allah'ın rızasını arama hususunda ya onun, o fiili yapmaya sevk eden veya ona çağıran müstakil bir sebep olduğu söylenecektir ya da böyle olmadığı söylenecektir. Şayet birinci ihtimal geçerliyse, o sevk edişte ve çağrıda başkası için bir pay bulunması imkânsızdır; çünkü hüküm, tam ve kâmil bir sebebe dayalı olarak meydana geldiğinde ona başkasının dâhil olması imkânsız hale gelir. Şayet ikinci ihtimal geçerliyse, o takdirde o fiili işleten ve ona sevk eden şey bu ikisinin toplamı olur. Bu toplam ise Allah Teâlâ'nın rızasını talep etmekten ibaret değildir; zira bir şey ile başkasından meydana gelen toplamın, iki cüzünün her birinden farklı olması zorunludur. Dolayısıyla bu kısım, sevk edici unsurun Allah Teâlâ'nın rızasını talepten farklı olduğu kısma dâhil olur; binaenaleyh makbul olmaması gerekir. Ancak şöyle de denilebilir: Ahiret talebi dünya talebine ağır bastığında, denk olan miktarlar birbirini nötrler (karşılıklı düşer) ve geriye kalan fazlalık miktar sadece ahiret talebine yönelik halis bir güdü olarak kalır; bu sebeple de makbul olması gerekir. Dünya talebi ile ahiret talebinin birbirine denk olması veya dünya talebinin ağır basması durumuna gelince; bunun makbul olmadığı konusunda ittifak etmişlerdir. Ne var ki bu durum, her hâlükârda dünya talebinin ahiret talebinden tamamen soyutlanmış olmasından daha hayırlıdır.
وَأَمَّا الْقِسْمُ الرَّابِعُ: وَهُوَ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ أَقْدَمَ عَلَى ذَلِكَ الْفِعْلِ مِنْ غَيْرِ دَاعٍ فَهَذَا بِنَاءً عَلَى أَنَّ صُدُورَ الْفِعْلِ مِنَ
Dördüncü kısma, yani kişinin o fiile hiçbir güdü olmaksızın giriştiğinin söylenmesine gelince; bu durum, fiilin
الْقَادِرِ هَلْ يَتَوَقَّفُ عَلَى حُصُولِ الدَّاعِي أَمْ لَا؟ فَالَّذِينَ يَقُولُونَ إِنَّهُ مُتَوَقِّفٌ قَالُوا هَذَا الْقِسْمُ مُمْتَنِعُ الْحُصُولِ، وَالَّذِينَ قَالُوا إِنَّهُ لَا يَتَوَقَّفُ قَالُوا: هَذَا الْفِعْلُ لَا أَثَرَ لَهُ فِي الْبَاطِنِ وَهُوَ مُحَرَّمٌ فِي الظَّاهِرِ لِأَنَّهُ عَبَثٌ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
kudret sahibinden sâdır olmasının bir güdünün (dâî) varlığına bağlı olup olmadığı esasına dayanır. Bunun bağlı olduğunu söyleyenler: «Bu kısmın meydana gelmesi imkânsızdır» demişlerdir. Bağlı olmadığını söyleyenler ise: «Bu fiilin bâtında hiçbir tesiri yoktur; zâhirde ise haramdır, çünkü abestir» demişlerdir. En doğrusunu Allah bilir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: كُلًّا أَيْ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ، وَالتَّنْوِينُ عِوَضٌ مِنَ الْمُضَافِ إِلَيْهِ: نُمِدُّ هؤُلاءِ وَهَؤُلاءِ مِنْ عَطاءِ رَبِّكَ أَيْ أَنَّهُ تَعَالَى يَمُدُّ الْفَرِيقَيْنِ بِالْأَمْوَالِ وَيُوَسِّعُ عَلَيْهِمَا فِي الرِّزْقِ مِثْلَ الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ، وَغَيْرِهِمَا مِنْ أَسْبَابِ الْعِزِّ وَالزِّينَةِ فِي الدُّنْيَا، لِأَنَّ عَطَاءَنَا لَيْسَ يَضِيقُ عَنْ أَحَدٍ مُؤْمِنًا كَانَ أَوْ كَافِرًا لِأَنَّ الْكُلَّ مَخْلُوقُونَ فِي دَارِ الْعَمَلِ، فَوَجَبَ إِزَاحَةُ الْعُذْرِ وَإِزَالَةُ الْعِلَّةِ عَنِ الْكُلِّ وَإِيصَالُ مَتَاعِ الدُّنْيَا إِلَى الْكُلِّ عَلَى الْقَدْرِ الَّذِي يَقْتَضِيهِ الصَّلَاحُ فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ عَطَاءَهُ لَيْسَ بِمَحْظُورٍ، أَيْ غَيْرَ مَمْنُوعٍ يُقَالُ حَظَرَهُ يَحْظُرُهُ، وَكُلُّ مَنْ حَالَ بينك وَبَيْنَ شَيْءٍ فَقَدْ حَظَرَهُ عَلَيْكَ.
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { كُلًّا } “Hepsine”, yani iki gruptan her birine -buradaki tenvin, muzâfun ileyhin (tamlayanın) yerine geçmiştir-: { نُمِدُّ هؤُلاءِ وَهَؤُلاءِ مِنْ عَطاءِ رَبِّكَ } “Rabbinin ihsanından hem onlara hem onlara veririz”. Yani Allah Teâlâ her iki gruba da mallar ihsan eder ve rızıklarını bollaştırır; örneğin mallar, evlatlar ve dünyadaki diğer izzet ve ziynet sebepleri gibi. Zira Bizim ihsanımız, ister mümin ister kâfir olsun hiç kimseye dar gelmez; çünkü hepsi amel yurdunda yaratılmıştır. Bu sebeple mazereti bertaraf etmek, herkesten illeti gidermek ve dünya nimetini maslahatın gerektirdiği ölçüde herkese ulaştırmak gerekli olmuştur. Allah Teâlâ böylece Kendi ihsanının mahzûr olmadığını, yani yasaklanmış/engellenmiş olmadığını beyan etmiştir. Nitekim “Onu menetti” anlamında (حَظَرَهُ يَحْظُرُهُ) denir. Seninle bir şey arasına engel koyan herkes, onu sana yasaklamış/engellemiş olur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ وَفِيهِ قَوْلَانِ:
Sonra Allah Teâlâ: { انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ } “Bak, onların kimini kimine nasıl üstün kıldık!” buyurmuştur. Bu hususta iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: الْمَعْنَى: انْظُرْ إِلَى عَطَائِنَا الْمُبَاحِ إِلَى الْفَرِيقَيْنِ فِي الدُّنْيَا، كَيْفَ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ فَأَوْصَلْنَاهُ إِلَى مُؤْمِنٍ وَقَبَضْنَاهُ عَنْ مُؤْمِنٍ آخَرَ، وَأَوْصَلْنَاهُ إِلَى كَافِرٍ، وَقَبَضْنَاهُ عَنْ كَافِرٍ آخَرَ، وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى وَجْهَ الْحِكْمَةِ فِي هَذَا التَّفَاوُتِ فَقَالَ: نَحْنُ قَسَمْنا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَرَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِيًّا [الزُّخْرُفِ: ٣٢] وَقَالَ فِي آخِرِ سُورَةِ الْأَنْعَامِ: وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتاكُمْ [الْأَنْعَامِ: ١٦٥] .
Birinci Görüş: Mana şudur: Dünyada iki gruba verdiğimiz mübah ihsanımıza bak; onları birbirine nasıl üstün kıldık da [onu] bir mümine ulaştırıp diğer müminden kıstık; bir kâfire ulaştırıp diğer kâfirden kıstık. Allah Teâlâ bu farklılıktaki hikmet cihetini beyan ederek şöyle buyurmuştur: { نَحْنُ قَسَمْنا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَرَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِيًّا } [ez-Zuhruf: 32] “Dünya hayatında onların geçimliklerini aralarında biz paylaştırdık. Birbirlerine iş gördürsünler diye kimini kimine derecelerle üstün kıldık”. En'âm Suresi'nin sonunda da şöyle buyurmuştur: { وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتاكُمْ } [el-En'âm: 165] “Verdikleriyle sizi denemek için kiminizi kiminize derecelerle üstün kılan O'dur”.
ثُمَّ قَالَ: وَلَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلًا وَالْمَعْنَى: أَنَّ تَفَاضُلَ الْخَلْقِ فِي دَرَجَاتِ مَنَافِعِ الدُّنْيَا مَحْسُوسٌ، فَتَفَاضُلُهُمْ فِي دَرَجَاتِ مَنَافِعِ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ وَأَعْظَمُ، فَإِنَّ نِسْبَةَ التَّفَاضُلِ فِي دَرَجَاتِ الْآخِرَةِ إِلَى التَّفَاضُلِ فِي دَرَجَاتِ الدُّنْيَا كَنِسْبَةِ الْآخِرَةِ إِلَى الدُّنْيَا، فَإِذَا كَانَ الْإِنْسَانُ تَشْتَدُّ رَغْبَتُهُ فِي طَلَبِ فَضِيلَةِ الدُّنْيَا فَبِأَنْ تَقْوَى رَغْبَتُهُ فِي طَلَبِ فَضِيلَةِ الْآخِرَةِ أَوْلَى.
Sonra şöyle buyurmuştur: { وَلَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلًا } “Elbette ahiret, dereceler bakımından da daha büyüktür, üstünlük bakımından da daha büyüktür”. Mana şudur: İnsanların dünya menfaatlerinin derecelerindeki üstünlükleri duyularla algılanabilir bir durumdur; ahiret menfaatlerinin derecelerindeki üstünlükleri ise daha büyük ve daha azametlidir. Zira ahiret derecelerindeki üstünlüğün dünya derecelerindeki üstünlüğe oranı, ahiretin dünyaya oranı gibidir. İnsanın dünya üstünlüğünü talep etme arzusu bu denli şiddetli olduğuna göre, ahiret üstünlüğünü talep etme arzusunun daha güçlü olması pek tabiidir.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ الْآخِرَةَ أَعْظَمُ وَأَشْرَفُ مِنَ الدُّنْيَا، وَالْمَعْنَى أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ يَدْخُلُونَ/ الْجَنَّةَ، وَالْكَافِرِينَ يَدْخُلُونَ النَّارَ، فَيَظْهَرُ فَضْلُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْكَافِرِينَ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَصْحابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا [الفرقان: ٢٤] .
İkinci Görüş: Maksat, ahiretin dünyadan daha büyük ve daha şerefli olmasıdır. Mana şudur: Müminler cennete, kâfirler ise cehenneme girerler; böylece müminlerin kâfirlere olan üstünlüğü ortaya çıkar. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { أَصْحابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا } [el-Furkān: 24] “O gün cennetliklerin kalacakları yer çok hayırlı, dinlenecekleri yer pek güzeldir”.
[سورة الإسراء (١٧) : آية ٢٢]
[İsrâ Suresi (17): Ayet 22]
لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُوماً مَخْذُولاً (٢٢)
{ لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُوماً مَخْذُولاً } (22) “Allah ile birlikte başka bir ilâh edinme; sonra kınanmış ve kendi haline terkedilmiş olarak kalakalırsın.”
فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayetle ilgili meseleler şunlardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي بَيَانِ وَجْهِ النَّظْمِ فَنَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ النَّاسَ فَرِيقَانِ مِنْهُمْ مَنْ يُرِيدُ بِعَمَلِهِ الدُّنْيَا فَقَطْ وَهُمْ أَهْلُ الْعِقَابِ وَالْعَذَابِ، وَمِنْهُمْ مَنْ يُرِيدُ بِهِ طَاعَةَ اللَّهِ وَهُمْ أَهْلُ الثَّوَابِ ثُمَّ شَرَطَ ذَلِكَ بِشَرَائِطَ ثَلَاثَةٍ: أَوَّلُهَا: إِرَادَةُ الْآخِرَةِ. وَثَانِيهَا: أَنْ يَعْمَلَ عَمَلًا وَيَسْعَى سَعْيًا مُوَافِقًا لِطَلَبِ الْآخِرَةِ. وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ مُؤْمِنًا لَا جَرَمَ فَصَّلَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ تِلْكَ الْمُجْمَلَاتِ فَبَدَأَ أَوَّلًا بِشَرْحِ حَقِيقَةِ الْإِيمَانِ، وَأَشْرَفُ أَجْزَاءِ الْإِيمَانِ هُوَ التَّوْحِيدُ وَنَفْيُ الشُّرَكَاءِ وَالْأَضْدَادِ فَقَالَ: لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ ثُمَّ ذَكَرَ عَقِيبَهُ سَائِرَ الْأَعْمَالِ الَّتِي يَكُونُ الْمُقْدِمُ عَلَيْهَا، وَالْمُشْتَغِلُ بِهَا سَاعِيًا سَعْيًا يَلِيقُ بِطَلَبِ الْآخِرَةِ، وَصَارَ مِنَ الَّذِينَ سَعِدَ طَائِرُهُمْ وَحَسُنَ بَخْتُهُمْ وَكَمُلَتْ أَحْوَالُهُمْ.
Birinci Mesele: Nazmın (ayetler arası irtibatın) beyanı hakkındadır. Şöyle deriz: Allah Teâlâ insanların iki grup olduğunu; bunlardan bir grubun ameliyle sadece dünyayı istediğini ve bunların azap ve ceza ehli olduğunu; diğer bir grubun ise ameliyle Allah'a itaati istediğini ve bunların da mükâfat ehli olduğunu beyan edip sonra bunu üç şarta bağlayınca -ki birincisi ahireti istemek, ikincisi ahiret talebine uygun bir amelde bulunup gayret göstermek, üçüncüsü de mümin olmaktır-, hiç şüphesiz bu ayette o mücmel hususları ayrıntılandırmıştır. İlk olarak imanın hakikatini açıklamaya başlamıştır; zira imanın en şerefli cüzü tevhiddir, ortakları ve zıtları nefyetmektir. Bu sebeple: { لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ } “Allah ile birlikte başka bir ilâh edinme” buyurmuştur. Ardından, bunları yapmaya girişen ve bunlarla meşgul olan kimsenin ahiret talebine layık bir gayret göstermiş olacağı ve talihi yaver giden, bahtı güzelleşen ve halleri kemale eren kimselerden olacağı diğer amelleri zikretmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: هَذَا فِي الظَّاهِرِ خِطَابٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ، وَلَكِنْ في المعنى عام لجميع المكلفين كقوله: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ [الطَّلَاقِ: ١] وَيَحْتَمِلُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ الْخِطَابُ لِلْإِنْسَانِ كَأَنَّهُ قِيلَ: أَيُّهَا الْإِنْسَانُ لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ، وَهَذَا الِاحْتِمَالُ عِنْدِي أَوْلَى، لِأَنَّهُ تَعَالَى عَطَفَ عَلَيْهِ قَوْلُهُ:
İkinci Mesele: Müfessirler şöyle demişlerdir: Bu hitap zâhirde Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e yöneliktir; fakat mana bakımından tıpkı: { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ } [et-Talâk: 1] “Ey Peygamber! Kadınları boşayacağınız zaman...” ayetinde olduğu gibi bütün mükellefleri kapsar. Hitabın insana yönelik olması da muhtemeldir; sanki «Ey insan! Allah ile birlikte başka bir ilâh edinme» denilmiş gibidir. Bana göre bu ihtimal daha uygundur; çünkü Allah Teâlâ bunun peşine şunu atfetmiştir:
وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ إِلَى قَوْلِهِ: إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ كِلاهُما [الْإِسْرَاءِ: ٢٣] وَهَذَا لَا يَلِيقُ بِالنَّبِيِّ ﵇، لِأَنَّ أَبَوَيْهِ مَا بَلَغَا الْكِبَرَ عِنْدَهُ فَعَلِمْنَا أَنَّ الْمُخَاطَبَ بِهَذَا هُوَ نَوْعُ الْإِنْسَانِ.
{ وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ } “Rabbin, sadece kendisine kulluk etmenizi kesin olarak emretti” kavlinden { إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ كِلاهُما } [el-İsrâ: 23] “onlardan biri veya her ikisi senin yanında yaşlılığa erişirse” kavline kadar olan kısımdır. Bu ise Nebî aleyhisselâm için uygun düşmez; zira onun anne babası onun yanında yaşlılığa erişmemiştir. Böylece anladık ki bu hitabın muhatabı insan türüdür.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّ مَنْ أَشْرَكَ بِاللَّهِ كَانَ مَذْمُومًا مَخْذُولًا، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُشْرِكَ كَاذِبٌ وَالْكَاذِبَ يَسْتَوْجِبُ الذَّمَّ وَالْخِذْلَانَ. الثَّانِي: أَنَّهُ لَمَّا ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ أَنَّهُ لَا إِلَهَ وَلَا مُدَبِّرَ وَلَا مُقَدِّرَ إِلَّا الْوَاحِدُ الْأَحَدُ، فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ تَكُونُ جَمِيعُ النِّعَمِ حَاصِلَةً مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، فَمَنْ أَشْرَكَ بِاللَّهِ فَقَدْ أَضَافَ بَعْضَ تِلْكَ النِّعَمِ إِلَى غَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى، مَعَ أَنَّ الْحَقَّ أَنَّ كُلَّهَا مِنَ اللَّهِ، فَحِينَئِذٍ يَسْتَحِقُّ الذَّمَّ، لِأَنَّ الْخَالِقَ تَعَالَى اسْتَحَقَّ الشُّكْرَ بِإِعْطَاءِ تِلْكَ النِّعَمِ فَلَمَّا جَحَدَ كَوْنَهَا مِنَ اللَّهِ، فَقَدْ قَابَلَ إِحْسَانَ اللَّهِ تَعَالَى بِالْإِسَاءَةِ وَالْجُحُودِ وَالْكُفْرَانِ فَاسْتَوْجَبَ الذَّمَّ وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّهُ يَسْتَحِقُّ الْخِذْلَانَ، لِأَنَّهُ لَمَّا أَثْبَتَ شَرِيكًا لِلَّهِ تَعَالَى اسْتَحَقَّ أَنْ يُفَوَّضَ أَمْرُهُ إِلَى ذَلِكَ الشَّرِيكِ، فَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ الشَّرِيكُ مَعْدُومًا بَقِيَ بِلَا نَاصِرٍ وَلَا حَافِظٍ وَلَا مُعِينٍ. وَذَلِكَ عَيْنُ الْخِذْلَانِ.
Üçüncü Mesele: Ayetin manası şudur: Kim Allah'a ortak koşarsa kınanmış ve yardımsız bırakılmış olur. Durumun böyle olduğunu gösteren yönler şunlardır: Birincisi: Müşrik yalancıdır; yalancı ise kınanmayı ve yardımsız bırakılmayı hak eder. İkincisi: Delille sabit olmuştur ki Vâhid ve Ehad olandan başka hiçbir ilâh, hiçbir müdebbir (idare eden) ve hiçbir takdir edici yoktur. Bu takdire göre bütün nimetler Allah Teâlâ'dan hâsıl olmaktadır. Kim Allah'a ortak koşarsa, hakikatte tamamı Allah'tan olduğu halde bu nimetlerin bir kısmını Allah Teâlâ'dan başkasına nispet etmiş olur. İşte o zaman kınanmayı hak eder; zira Yaratıcı Teâlâ bu nimetleri vermekle şükrü hak etmiştir; müşrik ise bunların Allah'tan olduğunu inkâr ettiğinde, Allah Teâlâ'nın ihsanına kötülük, inkâr ve nankörlükle karşılık vermiş ve bu yüzden kınanmayı hak etmiştir. Yardımsız bırakılmayı hak ettiğini söylememize gelince; çünkü o, Allah Teâlâ'ya bir ortak isnat edince işinin o ortağa havale edilmesini hak etmiştir. O ortak ise yok hükmünde (aslında var olmayan bir şey) olduğu için o kimse yardımcısız, koruyucusuz ve desteksiz kalmıştır. Bu ise yardımsız bırakılmanın (hızlân) ta kendisidir.
الثَّالِثُ: أَنَّ الْكَمَالَ فِي الْوَحْدَةِ وَالنُّقْصَانَ فِي الْكَثْرَةِ، فَمَنْ أَثْبَتَ الشَّرِيكَ فَقَدْ وَقَعَ فِي جَانِبِ النُّقْصَانِ/ وَاسْتَوْجَبَ الذَّمَّ وَالْخِذْلَانَ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا دَلَّ لَفْظُ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْمُشْرِكَ مَذْمُومٌ مَخْذُولٌ وَجَبَ بِحُكْمِ الْآيَةِ أَنْ يَكُونَ الْمُوَحِّدُ مَمْدُوحًا مَنْصُورًا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Üçüncüsü: Kemâl tekliktedir (vahdettedir), noksanlık ise çokluktadır. Kim bir ortak isnat ederse noksanlık tarafına düşmüş, kınanmayı ve yardımsız bırakılmayı hak etmiştir. Bil ki ayetin lafzı müşrikin kınanmış ve yardımsız bırakılmış olduğuna delalet edince, ayetin hükmü gereğince muvahhidin de övülmüş ve yardıma mazhar kılınmış olması vacip olur. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْقُعُودُ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ: فَتَقْعُدَ مَذْمُوماً مَخْذُولًا فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ مَعْنَاهُ:
Dördüncü Mesele: { فَتَقْعُدَ مَذْمُوماً مَخْذُولًا } “Sonra kınanmış ve kendi haline terkedilmiş olarak kalakalırsın” kavlinde geçen oturma (el-kuûd) hakkında birkaç vecih vardır: Birincisi: Bunun manası,
الْمُكْثُ أَيْ فَتَمْكُثَ فِي النَّاسِ مَذْمُومًا مَخْذُولًا، وَهَذِهِ اللَّفْظَةُ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي لِسَانِ الْعَرَبِ وَالْفُرْسِ فِي هَذَا الْمَعْنَى، فَإِذَا سَأَلَ الرَّجُلُ غَيْرَهُ مَا يَصْنَعُ فُلَانٌ فِي تِلْكَ الْبَلْدَةِ فَيَقُولُ الْمُجِيبُ: هُوَ قَاعِدٌ بِأَسْوَأِ حَالٍ مَعْنَاهُ: الْمُكْثُ سَوَاءً كَانَ قَائِمًا أَوْ جَالِسًا. الثَّانِي: إِنَّ مِنْ شَأْنِ الْمَذْمُومِ الْمَخْذُولِ أَنْ يَقْعُدَ نَادِمًا مُتَفَكِّرًا عَلَى مَا فَرَطَ مِنْهُ. الثَّالِثُ: أَنَّ الْمُتَمَكِّنَ مِنْ تَحْصِيلِ الْخَيْرَاتِ يَسْعَى فِي تَحْصِيلِهَا، وَالسَّعْيُ إِنَّمَا يَتَأَتَّى بِالْقِيَامِ، وَأَمَّا الْعَاجِزُ عَنْ تَحْصِيلِهَا فَإِنَّهُ لَا يَسْعَى بَلْ يَبْقَى جَالِسًا قَاعِدًا عَنِ الطَّلَبِ فَلَمَّا كَانَ الْقِيَامُ عَلَى الرَّجُلِ أَحَدَ الْأُمُورِ الَّتِي بِهَا يَتِمُّ الْفَوْزُ بِالْخَيْرَاتِ، وَكَانَ الْقُعُودُ وَالْجُلُوسُ عَلَامَةً على هدم تِلْكَ الْمَكِنَةِ وَالْقُدْرَةِ لَا جَرَمَ جُعِلَ الْقِيَامُ كِنَايَةً عَنِ الْقُدْرَةِ عَلَى تَحْصِيلِ الْخَيْرَاتِ. وَالْقُعُودُ كِنَايَةٌ عَنِ الْعَجْزِ وَالضَّعْفِ.
durmak/kalmaktır; yani «insanlar arasında kınanmış ve yardımsız bırakılmış olarak kalakalırsın». Bu lafız Arap ve Fars dilinde bu anlamda kullanılır. Bir kimse diğerine: «Filanca o memlekette ne yapıyor?» diye sorduğunda cevap veren: «O en kötü halde oturuyor (duruyor)» der ki bunun manası: Ayakta da olsa oturuyor da olsa «kalmak/durmak»tır. İkincisi: Kınanmış ve yardımsız bırakılmış kimsenin şânı, kendisinden sâdır olan şeyden ötürü pişman ve düşünceli bir şekilde oturup kalmaktır. Üçüncüsü: Hayırları elde etmeye gücü yeten kimse bunları elde etmek için çabalar; çabalamak ise ancak ayakta durmakla (kıyâm ile) mümkün olur. Hayırları elde etmekten aciz olan kimseye gelince, o çabalamaz; bilakis talep etmekten geri durarak oturur vaziyette kalır. Ayakta durmak hayırlara kavuşmayı sağlayan hususlardan biri olup oturup kalmak ise o imkân ve kudretin yıkılmasının bir alameti olunca, hiç şüphesiz kıyâm (ayakta durmak) hayırları elde etme kudretinden kinaye; kuûd (oturmak) ise acizlik ve zayıflıktan kinaye kılınmıştır.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: قَوْلُهُ: (فَتَقْعُدَ) انْتَصَبَ لِأَنَّهُ وَقَعَ بَعْدَ الْفَاءِ جَوَابًا لِلنَّهْيِ وَانْتِصَابُهُ بِإِضْمَارِ «أَنْ» كَقَوْلِكَ لَا تَنْقَطِعْ عَنَّا فَنَجْفُوَكَ، وَالتَّقْدِيرُ: لَا يَكُنْ مِنْكَ انْقِطَاعٌ فَيَحْصُلُ أَنْ نَجْفُوَكَ فَمَا بَعْدَ الْفَاءِ مُتَعَلِّقٌ بِالْجُمْلَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ بِحَرْفِ الْفَاءِ الَّتِي هِيَ حَرْفُ الْعَطْفِ وَإِنَّمَا سَمَّاهُ النَّحْوِيُّونَ جَوَابًا لِكَوْنِهِ مُشَابِهًا لِلْجَزَاءِ فِي أَنَّ الثَّانِيَ مُسَبَّبٌ عَنِ الْأَوَّلِ، أَلَا تَرَى أَنَّ الْمَعْنَى إِنِ انْقَطَعَتْ جَفْوَتُكَ كَذَلِكَ تَقْدِيرُ الْآيَةِ إِنْ جَعَلْتَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ قَعَدْتَ مَذْمُومًا مَخْذُولًا.
Beşinci Mesele: Vâhidî şöyle demiştir: (فَتَقْعُدَ) kelimesi, nehyin cevabı olarak fâ harfinden sonra geldiği için nasb olmuştur; onun nasbı ise tıpkı senin «Bizden irtibatı kesme ki sana cefa etmeyelim» (لَا تَنْقَطِعْ عَنَّا فَنَجْفُوَكَ) sözündeki gibi gizli bir «en» (أَنْ) iledir. Takdiri şöyledir: «Senden bir kopma olmasın ki sana cefa etmemiz durumu hâsıl olsun». Dolayısıyla fâ harfinden sonrası, atıf harfi olan fâ harfi ile önceki cümleye bağlıdır. Nahivciler, ikincinin birinciden kaynaklanan bir sonuç olması bakımından cezaya (şartın cevabına) benzediği için buna «cevap» adını vermişlerdir. Görmez misin ki mana: «Şayet koparsan sana cefa ederim» demektir. Ayetin takdiri de böyledir: «Eğer Allah ile birlikte başka bir ilâh edinirsen, kınanmış ve yardımsız bırakılmış olarak kalakalırsın».
[سورة الإسراء (١٧) : آية ٢٣]
[İsrâ Suresi (17): Ayet 23]
وَقَضى رَبُّكَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِيَّاهُ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ كِلاهُما فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ وَلا تَنْهَرْهُما وَقُلْ لَهُما قَوْلاً كَرِيماً (٢٣)
{ وَقَضى رَبُّكَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِيَّاهُ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ كِلاهُما فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ وَلا تَنْهَرْهُما وَقُلْ لَهُما قَوْلاً كَرِيماً } (23) “Rabbin, sadece kendisine kulluk etmenizi ve anne babaya iyi davranmanızı kesin bir şekilde emretti. Onlardan biri veya her ikisi senin yanında yaşlılığa erişirse sakın onlara 'öf' bile deme, onları azarlama ve onlara güzel ve tatlı söz söyle.”
اعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى مَا هُوَ الرَّكْنُ الْأَعْظَمُ فِي الْإِيمَانِ، أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ مَا هُوَ مِنْ شَعَائِرِ الْإِيمَانِ وَشَرَائِطِهِ وَهِيَ أَنْوَاعٌ:
Bil ki Allah Teâlâ önceki ayette imandaki en büyük rüknü zikredince, onun peşinden imanın şeâirinden ve şartlarından olan şeyleri zikretmiştir; bunlar da kısımlara ayrılır:
النَّوْعُ الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْإِنْسَانُ مُشْتَغِلًا بِعِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَنْ يَكُونَ مُحْتَرِزًا عَنْ عِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى، وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلُهُ: وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَفِيهِ بَحْثَانِ:
Birinci Tür: İnsanın Allah Teâlâ'ya ibadetle meşgul olması ve Allah Teâlâ'dan başkasına ibadetten sakınmasıdır. { وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ } “Rabbin, sadece kendisine kulluk etmenizi kesin olarak emretti” kavlinden murat da budur. Bunda iki inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: الْقَضَاءُ مَعْنَاهُ الْحُكْمُ الْجَزْمُ الْبَتُّ الَّذِي لَا يَقْبَلُ النَّسْخَ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ الْوَاحِدَ مِنَّا إِذَا أَمَرَ غَيْرَهُ بِشَيْءٍ فَإِنَّهُ لَا يُقَالُ: إِنَّهُ قَضَى عَلَيْهِ، أَمَّا إِذَا أَمَرَهُ أَمْرًا جَزْمًا وَحَكَمَ عَلَيْهِ بِذَلِكَ الْحُكْمِ عَلَى سَبِيلِ الْبَتِّ وَالْقَطْعِ، فَهَهُنَا يُقَالُ: قَضَى عَلَيْهِ وَلَفْظُ الْقَضَاءِ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ يَرْجِعُ إِلَى إِتْمَامِ الشَّيْءِ/ وَانْقِطَاعِهِ. وَرَوَى مَيْمُونُ بْنُ مِهْرَانَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ كَانَ الْأَصْلُ وَوَصَّى رَبُّكَ فَالْتَصَقَتْ إِحْدَى الْوَاوَيْنِ بِالصَّادِ فقرىء: وَقَضى رَبُّكَ ثُمَّ قَالَ: وَلَوْ كَانَ عَلَى الْقَضَاءِ مَا عَصَى اللَّهَ أَحَدٌ قَطُّ، لِأَنَّ خِلَافَ قَضَاءِ اللَّهِ مُمْتَنِعٌ، هَكَذَا رَوَاهُ عَنْهُ الضَّحَّاكُ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَهُوَ قِرَاءَةُ عَلِيٍّ وَعَبْدِ اللَّهِ.
Birinci İnceleme: Kazâ (قَضَاء), neshi kabul etmeyen kesin ve bağlayıcı hüküm demektir. Bunun delili şudur: Bizden biri diğerine bir şeyi emrettiğinde onun hakkında «hüküm verdi/kaza etti» (قَضَى عَلَيْهِ) denmez. Fakat ona kesin bir emirle emredip o hükmü kesin ve bağlayıcı bir şekilde verdiğinde işte o zaman: «onun hakkında hüküm verdi» (قَضَى عَلَيْهِ) denir. Kazâ lafzı lügat aslı itibarıyla bir şeyin tamamlanmasına ve nihayete ermesine racidir. Meymûn b. Mihrân, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: Aslı (وَوَصَّى رَبُّكَ) «Rabbin vasiyet etti/tavsiye etti» idi; iki vâv harfinden biri sâd harfine bitişti ve (وَقَضى رَبُّكَ) şeklinde okundu. Sonra şöyle dedi: «Eğer bu [yaratılıştaki] kaza (hüküm) üzerine olsaydı hiç kimse Allah'a asla isyan etmezdi; zira Allah'ın kazâsının hilafı imkânsızdır». Bunu ondan Dahhâk ve Saîd b. Cübeyr bu şekilde rivayet etmiştir; bu aynı zamanda Ali ve Abdullah ['ın] kıraatidir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ بَعِيدٌ جِدًّا لِأَنَّهُ يَفْتَحُ بَابَ أَنَّ التَّحْرِيفَ وَالتَّغْيِيرَ قَدْ تَطَرَّقَ إِلَى الْقُرْآنِ، وَلَوْ جَوَّزْنَا ذَلِكَ لَارْتَفَعَ الْأَمَانُ عَنِ الْقُرْآنِ وَذَلِكَ يُخْرِجُهُ عَنْ كَوْنِهِ حَجَّةً وَلَا شَكَّ أَنَّهُ طَعْنٌ عَظِيمٌ فِي الدِّينِ.
Bil ki bu görüş son derece uzaktır; çünkü bu görüş, Kur'an'a tahrif ve değişikliğin sızdığı kapısını açar. Şayet buna cevaz verirsek Kur'an'a olan güven ortadan kalkar ve bu da onu hüccet olmaktan çıkarır; hiç şüphe yok ki bu, dinde büyük bir ta'ndır (kusur bulmadır).
الْبَحْثُ الثَّانِي: قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ عِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَتَدُلُّ عَلَى الْمَنْعِ عَنْ عِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى وَهَذَا هُوَ الْحَقُّ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعِبَادَةَ عِبَارَةٌ عَنِ الْفِعْلِ الْمُشْتَمِلِ عَلَى نِهَايَةُ التَّعْظِيمِ وَنِهَايَةُ التَّعْظِيمِ لَا تَلِيقُ إِلَّا بِمَنْ يَصْدُرُ عَنْهُ نِهَايَةُ الْإِنْعَامِ، وَنِهَايَةُ الْإِنْعَامِ عِبَارَةٌ عَنْ إِعْطَاءِ الْوُجُودِ وَالْحَيَاةِ، وَالْقُدْرَةِ وَالشَّهْوَةِ وَالْعَقْلِ، وَقَدْ ثَبَتَ بِالدَّلَائِلِ أَنَّ الْمُعْطِيَ لِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى لَا غَيْرُهُ، وَإِذَا كَانَ الْمُنْعِمُ بِجَمِيعِ النِّعَمِ هُوَ اللَّهَ لَا غَيْرَهُ، لَا جَرَمَ كَانَ الْمُسْتَحِقُّ لِلْعِبَادَةِ هُوَ اللَّهَ تَعَالَى لَا غَيْرَهُ، فَثَبَتَ بِالدَّلِيلِ الْعَقْلِيِّ صِحَّةُ قَوْلُهُ: وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ.
İkinci İnceleme: Biz bu ayetin Allah Teâlâ'ya ibadetin vacip olduğuna ve Allah Teâlâ'dan başkasına ibadetin yasaklandığına delalet ettiğini zikretmiştik; hak olan da budur. Zira ibadet, tazimin (saygının) en son noktasını içeren fiilden ibarettir; tazimin en son noktası ise ancak nimet vermenin en son noktasını lütfeden zata layıktır. Nimet vermenin en son noktası da varlık, hayat, kudret, arzu ve akıl vermekten ibarettir. Delillerle sabit olmuştur ki bu şeyleri veren başkası değil, yalnızca Allah Teâlâ'dır. Bütün nimetleri lütfeden başkası değil, yalnızca Allah olunca; hiç şüphesiz ibadete layık olan da başkası değil, yalnızca Allah Teâlâ olur. Böylece { وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ } “Rabbin, sadece kendisine kulluk etmenizi kesin olarak emretti” kavlinin sıhhati aklî delille de sabit olmuştur.
[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٢٤ الى ٢٥]
[İsrâ Suresi (17): Ayetler 24-25]
وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما كَما رَبَّيانِي صَغِيراً (٢٤) رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما فِي نُفُوسِكُمْ إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ فَإِنَّهُ كانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُوراً (٢٥)
{ وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما كَما رَبَّيانِي صَغِيراً (٢٤) رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما فِي نُفُوسِكُمْ إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ فَإِنَّهُ كانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُوراً (٢٥) } “Onlara merhametten tevazu kanadını indir ve: 'Rabbim! Onlar beni küçükken nasıl terbiye edip yetiştirdilerse sen de onlara öyle merhamet et' de. (24) Rabbiniz içinizde olanı en iyi bilendir. Eğer siz sâlih kimseler olursanız şüphesiz O, [kendisine] yönelenleri çok bağışlayıcıdır. (25)”
[وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[{ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } “ve anne babaya iyi davranmanızı...”] Ayetle ilgili meseleler şunlardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بِعِبَادَةِ نَفْسِهِ، ثُمَّ أَتْبَعَهُ بِالْأَمْرِ بِبِرِّ الْوَالِدَيْنِ وَبَيَانُ الْمُنَاسِبَةِ بَيْنَ الْأَمْرِ بِعِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَبَيْنَ الْأَمْرِ بِبِرِّ الْوَالِدَيْنِ مِنْ وُجُوهٍ:
Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ Kendi zatına ibadeti emretmiş, ardından anne babaya iyilik yapmayı emretmiştir. Allah Teâlâ'ya ibadet emri ile anne babaya iyilik emri arasındaki münasebetin beyanı birkaç yöndendir:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ السَّبَبَ الْحَقِيقِيَّ لِوُجُودِ الْإِنْسَانِ هُوَ تَخْلِيقُ اللَّهِ تَعَالَى وَإِيجَادُهُ، وَالسَّبَبُ الظَّاهِرِيُّ هُوَ الْأَبَوَانِ، فَأَمَرَ بِتَعْظِيمِ السَّبَبِ الْحَقِيقِيِّ، ثُمَّ أَتْبَعَهُ بِالْأَمْرِ بِتَعْظِيمِ السَّبَبِ الظَّاهِرِيِّ.
Birinci Yön: İnsanın varlığının hakiki sebebi Allah Teâlâ'nın yaratması ve var etmesidir; zâhirî sebebi ise anne babadır. Dolayısıyla [Allah] önce hakiki sebebe tazimi emretmiş, ardından zâhirî sebebe tazimi emretmiştir.
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الْمَوْجُودَ إِمَّا قَدِيمٌ وَإِمَّا مُحْدَثٌ، وَيَجِبُ أَنْ تَكُونَ مُعَامَلَةُ الْإِنْسَانِ مَعَ الْإِلَهِ الْقَدِيمِ بِالتَّعْظِيمِ وَالْعُبُودِيَّةِ، وَمَعَ الْمُحْدَثِ بِإِظْهَارِ الشَّفَقَةِ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ
İkinci Yön: Varlık ya kadîmdir ya da hâdistir (sonradan olmadır). İnsanın Kadîm İlâh ile olan muamelesi tazim ve kullukla; hâdis olanla muamelesi ise şefkat göstermekle olmalıdır ki
قَوْلِهِ ﵇: «التَّعْظِيمُ لِأَمْرِ اللَّهِ وَالشَّفَقَةُ
Peygamber aleyhisselâm'ın: «Allah'ın emrine tazim ve
عَلَى خَلْقِ اللَّهِ»
Allah'ın mahlûkatına şefkat»
وَأَحَقُّ الْخَلْقِ بِصَرْفِ الشَّفَقَةِ إِلَيْهِ هُوَ الْأَبَوَانِ لِكَثْرَةِ إِنْعَامِهِمَا عَلَى الْإِنْسَانِ فَقَوْلُهُ: وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ إِشَارَةٌ إِلَى التَّعْظِيمِ لِأَمْرِ اللَّهِ وَقَوْلُهُ: وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً إِشَارَةٌ إِلَى الشَّفَقَةِ عَلَى خَلْقِ اللَّهِ.
sözünden kastedilen de budur. Kendisine şefkat gösterilmeye mahlûkat içinde en layık olanlar ise insana yaptıkları ihsanın çokluğundan ötürü anne babadır. Dolayısıyla O'nun: { وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ } “Rabbin, sadece kendisine kulluk etmenizi kesin olarak emretti” kavli Allah'ın emrine tazime işarettir; { وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } “ve anne babaya iyi davranmanızı...” kavli ise Allah'ın mahlûkatına şefkate işarettir.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ الِاشْتِغَالَ بِشُكْرِ الْمُنْعِمِ وَاجِبٌ، ثُمَّ الْمُنْعِمُ الْحَقِيقِيُّ هُوَ الْخَالِقُ ﷾. وَقَدْ يَكُونُ أَحَدٌ مِنَ الْمَخْلُوقِينَ مُنْعِمًا عَلَيْكَ، وَشُكْرُهُ أَيْضًا وَاجِبٌ
Üçüncü Yön: Nimet verene şükürle meşgul olmak vaciptir. Hakiki nimet verici ise Hâlık azze ve celle'dir. Mahlûkattan biri de sana nimet vermiş olabilir ve ona şükretmek de vaciptir;
لِقَوْلِهِ ﵇: «مَنْ لَمْ يَشْكُرِ النَّاسَ لَمْ يَشْكُرِ اللَّهَ»
nitekim Peygamber aleyhisselâm: «İnsanlara teşekkür etmeyen, Allah'a da şükretmiş olmaz» buyurmuştur.
وَلَيْسَ لِأَحَدٍ مِنَ الْخَلَائِقِ نِعْمَةٌ عَلَى الْإِنْسَانِ مِثْلَ مَا لِلْوَالِدَيْنِ وَتَقْرِيرُهُ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْوَلَدَ قِطْعَةٌ مِنَ الْوَالِدَيْنِ،
Mahlûkattan hiç kimsenin insan üzerindeki nimeti anne babanınki gibi değildir. Bunun açıklaması birkaç yöndendir: Birincisi: Çocuk anne babanın bir parçasıdır;
قَالَ ﵇: «فَاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّي» .
Peygamber aleyhisselâm: «Fâtıma benden bir parçadır» buyurmuştur.
وَثَانِيهَا: أَنَّ شَفَقَةَ الْأَبَوَيْنِ عَلَى الْوَلَدِ عَظِيمَةٌ وَجِدَّهُمَا فِي إِيصَالِ الْخَيْرِ إِلَى الْوَلَدِ كَالْأَمْرِ الطَّبِيعِيِّ وَاحْتِرَازَهُمَا عَنْ إِيصَالِ الضَّرَرِ إِلَيْهِ كَالْأَمْرِ الطَّبِيعِيِّ، وَمَتَى كَانْتِ الدَّوَاعِي إِلَى إِيصَالِ الْخَيْرِ مُتَوَفِّرَةً، وَالصَّوَارِفُ عَنْهُ زَائِلَةً لَا جَرَمَ كَثُرَ إِيصَالُ الْخَيْرِ، فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ نِعَمُ الْوَالِدَيْنِ عَلَى الْوَلَدِ كَثِيرَةً أَكْثَرَ مِنْ كُلِّ نِعْمَةٍ تَصِلُ مِنْ إِنْسَانٍ إِلَى إِنْسَانٍ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْإِنْسَانَ حَالَ مَا يَكُونُ فِي غَايَةِ الضَّعْفِ وَنِهَايَةِ الْعَجْزِ، يَكُونُ فِي إِنْعَامِ الْأَبَوَيْنِ فَأَصْنَافُ نِعَمِهِمَا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ وَاصِلَةٌ إِلَيْهِ، وَأَصْنَافُ رَحْمَةِ ذَلِكَ الْوَلَدِ وَاصِلَةٌ إِلَى الْوَالِدَيْنِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الْإِنْعَامَ إِذَا كَانَ وَاقِعًا عَلَى هَذَا الْوَجْهِ كَانَ مَوْقِعُهُ عَظِيمًا.
İkincisi: Anne babanın çocuğa olan şefkati pek büyüktür; çocuğa hayır ulaştırma konusundaki gayretleri adeta fıtrî/tabiî bir durumdur; ona zarar ulaşmasından sakınmaları da fıtrî bir durum gibidir. Hayır ulaştırma güdüleri tam olup bundan alıkoyan engeller ortadan kalktığında, şüphesiz hayır ulaştırma çok olur. Dolayısıyla anne babanın çocuk üzerindeki nimetlerinin, bir insandan diğerine ulaşan her nimetten çok daha fazla olması zorunludur. Üçüncüsü: İnsan son derece zayıf ve nihayetsiz aciz olduğu bir haldeyken anne babanın ihsanı altındadır; o vakitte onların çeşitli nimetleri ona ulaşmakta, o çocuğa yönelik türlü merhamet duyguları da o esnada anne babaya gelmektedir. Malumdur ki bu şekilde gerçekleşen bir nimetin yeri pek büyüktür.
وَرَابِعُهَا: أَنَّ إِيصَالَ الْخَيْرِ إِلَى الْغَيْرِ قَدْ يَكُونُ لِدَاعِيَةِ إِيصَالِ الْخَيْرِ إِلَيْهِ وَقَدْ يَمْتَزِجُ بِهَذَا الْغَرَضِ سَائِرُ الْأَغْرَاضِ، وَإِيصَالُ الْخَيْرِ إِلَى الْوَلَدِ لَيْسَ لِهَذَا الْغَرَضِ فَقَطْ فَكَانَ الْإِنْعَامُ فِيهِ أَتَمَّ وَأَكْمَلَ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَيْسَ لِأَحَدٍ مِنَ الْمَخْلُوقِينَ نِعْمَةٌ عَلَى غَيْرِهِ مِثْلَ مَا لِلْوَالِدَيْنِ عَلَى الْوَلَدِ، فَبَدَأَ اللَّهُ تَعَالَى بِشُكْرِ نِعْمَةِ الْخَالِقِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ ثُمَّ أَرْدَفَهُ بِشُكْرِ نِعْمَةِ الْوَالِدَيْنِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَالسَّبَبُ فِيهِ مَا بَيَّنَّا أَنَّ أَعْظَمَ النِّعَمِ بَعْدَ إِنْعَامِ الْإِلَهِ الْخَالِقِ نِعْمَةُ الْوَالِدَيْنِ.
Dördüncüsü: Başkasına hayır ulaştırmak bazen [sadece] ona iyilik yapma güdüsüyle olur; bazen de bu amaca diğer başka amaçlar karışır. Çocuğa hayır ulaştırmak ise sadece bu amaçla sınırlı kalmayıp [sevgi ve şefkatle yoğrulmuştur]; dolayısıyla bundaki nimet verme daha tam ve daha kâmildir. Böylece sabit oldu ki yaratılmışlardan hiç kimsenin bir başkası üzerinde, anne babanın evladı üzerindeki nimeti gibi bir nimeti yoktur. Bu sebeple Allah Teâlâ işe Yaratıcı'nın nimetine şükretmekle başlamış -ki bu O'nun: { وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ } “Rabbin, sadece kendisine kulluk etmenizi kesin olarak emretti” kavlidir-, ardından bunu anne babanın nimetine şükretmekle devam ettirmiştir -ki bu da O'nun: { وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } “ve anne babaya iyi davranmanızı...” kavlidir-. Bunun sebebi açıkladığımız üzere, Yaratıcı İlâh'ın ihsanından sonra en büyük nimetin anne babanın nimeti olmasıdır.
فَإِنْ قِيلَ: الْوَالِدَانِ إِنَّمَا طَلَبَا تَحْصِيلَ اللَّذَّةِ لِنَفْسَيْهِمَا فَلَزِمَ مِنْهُ دُخُولُ الْوَلَدِ فِي الْوُجُودِ وَحُصُولُهُ فِي عَالَمِ الْآفَاتِ وَالْمَخَافَاتِ، فَأَيُّ إِنْعَامٍ لِلْأَبَوَيْنِ عَلَى الْوَلَدِ؟ حُكِيَ أَنَّ وَاحِدًا مِنَ الْمُتَّسِمِينَ بِالْحِكْمَةِ كَانَ يَضْرِبُ أَبَاهُ وَيَقُولُ: هُوَ الَّذِي أَدْخَلَنِي فِي عَالَمِ الْكَوْنِ وَالْفَسَادِ وَعَرَّضَنِي لِلْمَوْتِ وَالْفَقْرِ وَالْعَمَى/ وَالزَّمَانَةِ، وَقِيلَ لِأَبِي الْعَلَاءِ الْمَعَرِّي: مَاذَا نَكْتُبُ عَلَى قَبْرِكَ؟ قَالَ اكْتُبُوا عَلَيْهِ:
Eğer denilirse ki: «Anne baba sadece kendi nefisleri için lezzet elde etmeyi talep etmişlerdir; bundan da çocuğun varlık âlemine girmesi ve afetler ile tehlikeler dünyasında bulunması gerekmiştir. O halde anne babanın çocuk üzerinde ne nimeti olabilir ki?» Nitekim hikmet ehli olarak nitelenen bir kimsenin babasını dövdüğü ve: «Beni oluş ve bozuluş (kevn ve fesad) âlemine sokan, ölüme, fakirliğe, körlüğe ve kötürümlüğe maruz bırakan odur» dediği nakledilmiştir. Ebu'l-Alâ el-Maarrî'ye: «Kabrine ne yazalım?» diye sorulduğunda şöyle demiştir: Üzerine şunu yazın:
هَذَا جَنَاهُ أَبِي عَلَيَّ ... وَمَا جَنَيْتُ عَلَى أَحَدِ
«Bu, babamın bana karşı işlediği suçtur... Ben ise kimseye karşı suç işlemedim.»
وَقَالَ فِي تَرْكِ التَّزَوُّجِ والولد:
Evlenmeyi ve çocuk sahibi olmayı terk etme hususunda da şöyle demiştir:
وتركت أولادي وهم في نعمة العدم ... الَّتِي سَبَقَتْ نَعِيمَ الْعَاجِلِ
«Çocuklarımı yokluk nimetinde bıraktım... Ki o, peşin (dünya) nimetinden önce gelir.»
وَلَوَ انَّهُمْ وُلِدُوا لَعَانَوْا شِدَّةً ... تَرْمِي بِهِمْ فِي مُوبِقَاتِ الْآجِلِ
«Eğer doğsalardı bir zorluk çekerlerdi ki... Onları geleceğin (ahiretin) helak edici felaketlerine atardı.»
وَقِيلَ لِلْإِسْكَنْدَرِ: أُسْتَاذُكَ أَعْظَمُ مِنَّةً عَلَيْكَ أَمْ وَالِدُكَ؟ فَقَالَ: الْأُسْتَاذُ أَعْظَمُ مِنَّةً، لِأَنَّهُ تَحَمَّلَ أَنْوَاعَ الشَّدَائِدِ وَالْمِحَنِ عِنْدَ تَعْلِيمِي أَرْتَعَنِي فِي نُورِ الْعِلْمِ، وَأَمَّا الْوَالِدُ فَإِنَّهُ طَلَبَ تَحْصِيلَ لَذَّةِ الْوِقَاعِ لِنَفْسِهِ، وَأَخْرَجَنِي إِلَى آفَاتِ عَالَمِ الْكَوْنِ وَالْفَسَادِ، وَمِنَ الْكَلِمَاتِ الْمَشْهُورَةِ الْمَأْثُورَةِ، خَيْرُ الْآبَاءِ مَنْ عَلَّمَكَ.
İskender'e: «Hocanın senin üzerindeki minneti mi daha büyüktür, yoksa babanınki mi?» diye sorulduğunda şöyle demiştir: «Hocanın minneti daha büyüktür; zira o bana öğretirken türlü zorluklara ve meşakkatlere katlandı, beni ilim nuru içinde yaşattı. Babam ise kendi nefsi için cinsel ilişki lezzetini talep etti ve beni oluş ve bozuluş âleminin afetlerine çıkardı.» Meşhur ve nakledilen sözlerden biri de şudur: «Babaların en hayırlısı sana ilim öğretenindir.»
وَالْجَوَابُ: هَبْ أَنَّهُمَا فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ طَلَبَا لَذَّةَ الْوِقَاعِ إِلَّا أَنَّ الِاهْتِمَامَ بِإِيصَالِ الْخَيْرَاتِ، وَفِي دَفْعِ الْآفَاتِ مِنْ أَوَّلِ دُخُولِهِ فِي الْوُجُودِ إِلَى وَقْتِ بُلُوغِهِ الْكِبَرَ أَلَيْسَ أَنَّهُ أَعْظَمُ مِنْ جَمِيعِ مَا يُتَخَيَّلُ مِنْ جِهَاتِ الْخَيْرَاتِ وَالْمَبَرَّاتِ، فَسَقَطَتْ هَذِهِ الشُّبُهَاتُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Cevap şudur: Farz edelim ki onlar ilk başta cinsel ilişki lezzetini talep etmiş olsunlar; ancak onun varlık âlemine ilk girişinden yaşlılığa eriştiği vakte kadar hayırları ulaştırma ve afetleri defetme hususundaki ihtimamları, hayır ve iyilik cihetinden tahayyül edilebilecek her şeyden daha büyük değil midir? Dolayısıyla bu şüpheler düşmüştür. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: تَقْدِيرُ الْآيَةِ وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ وَأَنْ تُحْسِنُوا، أَوْ يُقَالُ: وَقَضَى أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَأَحْسِنُوا بِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَلَا يَجُوزُ أَنْ تَتَعَلَّقَ الباء في بِالْوالِدَيْنِ بِالْإِحْسَانِ لِأَنَّ الْمَصْدَرَ لَا تَتَقَدَّمُ عَلَيْهِ صِلَتُهُ ثُمَّ لَمْ يُذْكُرْ دَلِيلًا عَلَى أَنَّ الْمَصْدَرَ لَا يَجُوزُ أَنْ تَتَقَدَّمَ عَلَيْهِ صِلَتُهُ. وَقَالَ الْوَاحِدِيُّ فِي «الْبَسِيطِ» : الْبَاءُ فِي وَبِالْوالِدَيْنِ مِنْ صِلَةِ الْإِحْسَانِ وَقُدِّمَتْ عَلَيْهِ كَمَا تَقُولُ بِزَيْدٍ فَامْرُرْ، وَهَذَا الْمِثَالُ الَّذِي ذَكَرَهُ الْوَاحِدِيُّ غَيْرُ مُطَابِقٍ، لِأَنَّ الْمَطْلُوبَ تَقْدِيمُ صِلَةِ الْمَصْدَرِ عَلَيْهِ، وَالْمِثَالُ الْمَذْكُورُ لَيْسَ كَذَلِكَ.
İkinci Mesele: { وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } “ve anne babaya iyi davranmanızı...” kavli. Dil ehli şöyle demiştir: Ayetin takdiri «Rabbin, yalnız Allah'a ibadet etmenizi ve ihsanda bulunmanızı kesin olarak emretti» şeklindedir veya şöyle denilir: «Yalnız O'na ibadet etmenizi kesin olarak emretti; anne babaya da güzelce iyilik yapın». el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: (بِالْوالِدَيْنِ) ifadesindeki bâ (بِ) harfinin (إِحْساناً) masdarına taalluk etmesi caiz değildir; çünkü masdarın sılası (müteallakı) onun önüne geçemez. Sonra da masdarın sılasının onun önüne geçemeyeceğine dair bir delil zikretmemiştir. Vâhidî el-Basît'te şöyle demiştir: (وَبِالْوالِدَيْنِ) ifadesindeki bâ harfi ihsanın sılasındandır ve tıpkı senin «Zeyd'e uğra» (بِزَيْدٍ فَامْرُرْ) demen gibi onun önüne geçirilmiştir. Vâhidî'nin zikrettiği bu misal mutabık değildir; çünkü aranan şey masdarın sılasının onun önüne geçirilmesidir, zikredilen misal ise böyle değildir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الْقَفَّالُ: لَفْظُ الْإِحْسَانِ قَدْ يُوصَلُ بِحَرْفِ الْبَاءِ تَارَةً، وَبِحَرْفِ إِلَى أُخْرَى، وَكَذَلِكَ الْإِسَاءَةُ، يُقَالُ: أَحْسَنْتُ بِهِ وَإِلَيْهِ وَأَسَأْتُ بِهِ وَإِلَيْهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَقَدْ أَحْسَنَ بِي [يُوسُفَ: ١٠٠] وَقَالَ الْقَائِلُ:
Üçüncü Mesele: el-Kaffâl şöyle demiştir: İhsan lafzı bazen bâ (بِ) harfiyle, bazen de ilâ (إِلَى) harfiyle geçişli kılınır (ulaştırılır). Kötülük yapmak (isâet) da böyledir. «Ona iyilik yaptım» anlamında (أَحْسَنْتُ بِهِ وَإِلَيْهِ) ve «Ona kötülük yaptım» anlamında (أَسَأْتُ بِهِ وَإِلَيْهِ) denir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَقَدْ أَحْسَنَ بِي } “O bana gerçekten ihsanda bulundu” [Yûsuf 100] buyurmuştur. Şair de şöyle demiştir:
أَسِيئِي بِنَا أَوْ أَحْسِنِي لَا مَلُومَةً ... لَدَيْنَا وَلَا مَقْلِيَّةً إِنْ تَقَلَّتِ
«İster bize kötülük et ister iyilik et; yanımızda ne kınanırsın, ne de öfkelensen bile nefret edilirsin.»
وَأَقُولُ لَفْظُ الْآيَةِ مُشْتَمِلٌ عَلَى قُيُودٍ كَثِيرَةٍ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا يُوجِبُ الْمُبَالَغَةَ فِي الْإِحْسَانِ إِلَى الْوَالِدَيْنِ:
Ben derim ki: Ayetin lafzı, her biri anne babaya iyilik etmede mübalağayı (en üst dereceyi) gerektiren pek çok kaydı içermektedir:
أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ: وَمَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ وَسَعى لَها سَعْيَها وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً [الْإِسْرَاءِ: ١٩] ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَرْدَفَهُ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى الْأَعْمَالِ الَّتِي بِوَاسِطَتِهَا يَحْصُلُ الْفَوْزُ بِسَعَادَةِ الْآخِرَةِ فَذَكَرَ مِنْ جُمْلَتِهَا الْبِرَّ بِالْوَالِدَيْنِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الطَّاعَةَ مِنْ/ أَصُولِ الطَّاعَاتِ الَّتِي تُفِيدُ سَعَادَةَ الْآخِرَةِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى بَدَأَ بِذِكْرِ الْأَمْرِ بِالتَّوْحِيدِ وَثَنَّى بِطَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَثَلَّثَ بِالْبِرِّ بِالْوَالِدَيْنِ وَهَذِهِ دَرَجَةٌ عَالِيَةٌ وَمُبَالَغَةٌ عَظِيمَةٌ فِي تَعْظِيمِ هَذِهِ الطَّاعَةِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَقُلْ: وَإِحْسَانًا بِالْوَالِدَيْنِ، بَلْ قَالَ:
Birincisi: Allah Teâlâ önceki ayette: { وَمَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ وَسَعى لَها سَعْيَها وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً } “Kim de ahireti ister ve mümin olarak ona yaraşır bir çaba ile çalışırsa, işte onların çabaları makbul olur” [İsrâ 19] buyurmuş, sonra da bunun peşinden ahiret mutluluğuna ulaşmayı sağlayan amelleri içeren bu ayeti getirmiş ve bunların arasında anne babaya iyilik yapmayı da zikretmiştir. Bu da göstermektedir ki bu itaat, ahiret saadetini kazandıran temel itaatlerdendir. İkincisi: Allah Teâlâ tevhidi emretmekle başlamış, ikinci olarak Allah Teâlâ'ya itaati zikretmiş, üçüncü olarak da anne babaya iyiliği zikretmiştir. Bu ise pek yüce bir derece ve bu itaati yüceltmede büyük bir mübalağadır. Üçüncüsü: Allah Teâlâ «ve ihsânen bi'l-vâlideyni» dememiş, bilakis şöyle buyurmuştur:
وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً فَتَقْدِيمُ ذِكْرِهِمَا يَدُلُّ عَلَى شِدَّةِ الِاهْتِمَامِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ قَالَ: إِحْساناً بِلَفْظِ التَّنْكِيرِ وَالتَّنْكِيرُ يَدُلُّ عَلَى التَّعْظِيمِ، وَالْمَعْنَى: وَقَضَى رَبُّكَ أَنْ تُحْسِنُوا إِلَى الْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا عَظِيمًا كَامِلًا، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ إِحْسَانُهُمَا إِلَيْكَ قَدْ بَلَغَ الْغَايَةَ الْعَظِيمَةَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ إِحْسَانُكَ إِلَيْهِمَا كَذَلِكَ، ثُمَّ عَلَى جَمِيعِ التَّقْدِيرَاتِ فَلَا تَحْصُلُ الْمُكَافَأَةُ، لِأَنَّ إِنْعَامَهُمَا عَلَيْكَ كَانَ عَلَى سَبِيلِ الِابْتِدَاءِ، وَفِي الْأَمْثَالِ الْمَشْهُورَةِ أَنَّ الْبَادِيَ بِالْبِرِّ لَا يُكَافَأُ.
{ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } “ve anne babaya iyi davranmanızı...” Dolayısıyla onların zikrinin öne geçirilmesi, verilen önemin büyüklüğünü gösterir. Dördüncüsü: { إِحْساناً } kelimesini nekire (belirsiz) olarak zikretmiştir; nekirelik ise tazimi (büyüklüğü) gösterir. Mana şudur: «Rabbin, anne babaya büyük ve kusursuz bir ihsanla iyilik etmenizi kesin olarak emretti.» Zira onların sana olan iyiliği en büyük gayeye ulaştığı için senin de onlara iyiliğinin öyle olması gerekmiştir. Bununla birlikte her halükarda tam bir karşılık verme gerçekleşmez; çünkü onların sana nimeti ilk baştan ve karşılıksız olarak başlamıştır. Meşhur mesellerde denildiği gibi: «İyiliğe ilk başlayanın hakkı ödenemez.»
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ كِلاهُما وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ كِلاهُما } “Onlardan biri veya her ikisi senin yanında yaşlılığa erişirse...” buyurmuştur. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لَفْظُ «إِمَّا» لَفْظَةٌ مُرَكَّبَةٌ مِنْ لَفْظَتَيْنِ: إِنْ، وَمَا. أَمَّا كَلِمَةُ إِنْ فَهِيَ لِلشَّرْطِ، وَأَمَّا كَلِمَةُ (مَا) فَهِيَ أَيْضًا لِلشَّرْطِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ [الْبَقَرَةِ: ١٠٦] فَلَمَّا جَمَعَ بَيْنَ هَاتَيْنِ الْكَلِمَتَيْنِ أَفَادَ التَّأْكِيدَ فِي مَعْنَى الِاشْتِرَاطِ، إِلَّا أَنَّ عَلَامَةَ الْجَزْمِ لَمْ تَظْهَرْ مَعَ نُونِ التَّوْكِيدِ، لِأَنَّ الْفِعْلَ يُبْنَى مَعَ نُونِ التَّأْكِيدِ وَأَقُولُ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ نُونَ التَّأْكِيدِ إِنَّمَا يَلِيقُ بِالْمَوْضِعِ الَّذِي يَكُونُ اللَّائِقُ بِهِ تَأْكِيدَ ذَلِكَ الْحُكْمِ الْمَذْكُورِ وَتَقْرِيرِهِ وَإِثْبَاتِهِ عَلَى أَقْوَى الْوُجُوهِ، إِلَّا أَنَّ هَذَا الْمَعْنَى لَا يَلِيقُ بِهَذَا الْمَوْضِعِ، لِأَنَّ قَوْلَ الْقَائِلِ: الشَّيْءُ إِمَّا كَذَا وَإِمَّا كَذَا، فَالْمَطْلُوبُ مِنْهُ تَرْدِيدُ الْحُكْمِ بَيْنَ ذَيْنِكَ الشَّيْئَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ، وَهَذَا الْمَوْضِعُ لَا يَلِيقُ بِهِ التَّقْرِيرُ وَالتَّأْكِيدُ فَكَيْفَ يَلِيقُ الْجَمْعُ بَيْنَ كَلِمَةِ إِمَّا وَبَيْنَ نُونِ التَّأْكِيدِ؟
Birinci Mesele: «İmmâ» (إِمَّا) lafzı iki kelimeden mürekkeptir: «in» (إِنْ) ve «mâ» (مَا). «İn» kelimesi şart içindir; «mâ» kelimesi de Allah Teâlâ'nın: { مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ } “Biz bir ayeti neshedersek...” [Bakara 106] kavlinde olduğu gibi şart içindir. Bu iki kelime bir araya getirildiğinde şart manasında pekiştirme ifade etmiştir. Ancak fiil tekit nunu ile birleştiğinde mebni olduğu için cezm alameti tekit nunu ile birlikte zahir olmamıştır. Ben derim ki: Bir kimse şöyle diyebilir: Tekit nunu ancak zikredilen o hükmün tekit edilmesinin, perçinlenmesinin ve en kuvvetli şekilde ispat edilmesinin uygun olduğu yere yakışır. Ne var ki bu mana bu makama uygun düşmemektedir. Zira konuşanın «Bir şey ya böyledir ya da şöyledir» demesinde maksat, hükmü zikredilen o iki şey arasında terdit etmek (döndürüp dolaştırmak, ihtimalli kılmak)tır. Bu makama ise pekiştirme ve tekit yakışmaz. O halde «immâ» kelimesi ile tekit nununu birleştirmek nasıl uygun olmuştur?
وَجَوَابُهُ: أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ الْمُتَقَرِّرَ الْمُتَأَكِّدَ إِمَّا أَنْ يَقَعَ وَإِمَّا أَنْ لَا يَقَعَ والله أعلم.
Bunun cevabı şudur: Maksat, bu perçinlenmiş ve kesinleşmiş hükmün ya vuku bulacağı ya da vuku bulmayacağıdır. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ الْأَكْثَرُونَ: إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ كِلاهُما وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَقَوْلُهُ:
İkinci Mesele: Çoğunluk { إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ كِلاهُما } şeklinde okumuştur. Bu takdire göre:
يَبْلُغَنَّ فِعْلٌ وَفَاعِلُهُ هُوَ قَوْلُهُ: أَحَدُهُما وَقَوْلُهُ: أَوْ كِلاهُما عُطِفَ عَلَيْهِ كَقَوْلِكَ: ضَرَبَ زَيْدٌ أَوْ عَمْرٌو:
(يَبْلُغَنَّ) fiildir, faili ise (أَحَدُهُما) kavlidir. (أَوْ كِلاهُما) kavli ise tıpkı «Zeyd veya Amr vurdu» (ضَرَبَ زَيْدٌ أَوْ عَمْرٌو) sözünde olduğu gibi onun üzerine matuftur.
وَلَوْ أَسْنَدَ قَوْلَهُ: يَبْلُغَنَّ إِلَى قَوْلِهِ: كِلاهُما جَازَ لِتَقَدُّمِ الْفِعْلِ، تَقُولُ قَالَ رَجُلٌ، وَقَالَ رَجُلَانِ، وَقَالَتِ الرِّجَالُ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: يَبْلُغَانِ وَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ فَقَوْلُهُ: أَحَدُهُما بَدَلٌ مِنْ أَلِفِ الضَّمِيرِ الرَّاجِعِ إِلَى الْوَالِدَيْنِ وكِلاهُما عَطْفٌ عَلَى أَحَدُهُما فَاعِلًا أَوْ بَدَلًا.
Şayet (يَبْلُغَنَّ) kavlini (كِلاهُما) kavline isnat etseydi, fiil öne geçtiği için yine caiz olurdu; nitekim «Bir adam dedi» (قَالَ رَجُلٌ), «İki adam dedi» (وَقَالَ رَجُلَانِ) ve «Adamlar dedi» (وَقَالَتِ الرِّجَالُ) dersin. Hamza ve Kisâî ise (يَبْلُغَانِ) şeklinde okumuşlardır. Bu kıraate göre (أَحَدُهُما) kavli, anne babaya dönen tesniye elifi zamirinden bedeldir; (كِلاهُما) ise fail veya bedel olarak (أَحَدُهُما) üzerine matuftur.
فَإِنْ قِيلَ: لَوْ قِيلَ (إِمَّا يَبْلُغَانِ كِلَاهُمَا) كَانَ (كِلَاهُمَا) تَوْكِيدًا لَا بَدَلًا، فَلِمَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُ بَدَلٌ؟
Eğer: «Şayet (إِمَّا يَبْلُغَانِ كِلَاهُمَا) denseydi, (كِلَاهُمَا) bedel değil tekit olurdu. O halde niçin onun bedel olduğunu iddia ettiniz?» denilirse,
قُلْنَا: لِأَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى مَا لَا يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ تَوْكِيدًا لِلِاثْنَيْنِ فَانْتَظَمَ فِي حُكْمِهِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مِثْلَهُ فِي كَوْنِهِ بَدَلًا.
Şöyle deriz: Çünkü o, tesniye (iki şey) için tekit olması sahih olmayan bir kelimeye matuftur; dolayısıyla onun hükmüne girmiş ve bedel olma hususunda onun gibi olması gerekmiştir.
فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ قَوْلُهُ: أَحَدُهُما بَدَلٌ، وَقَوْلُهُ: أَوْ كِلاهُما تَوْكِيدٌ، وَيَكُونُ ذَلِكَ عَطْفًا لِلتَّوْكِيدِ عَلَى الْبَدَلِ.
Eğer: «Niçin (أَحَدُهُما) kavlinin bedel, (أَوْ كِلاهُما) kavlinin tekit olduğu ve bunun da tekitin bedele atfı olduğu söylenemez?» denilirse,
قُلْنَا: الْعَطْفُ يَقْتَضِي الْمُشَارَكَةَ فَجُعِلَ أَحَدُهُما بَدَلًا وَالْآخَرُ تَوْكِيدًا خِلَافَ الْأَصْلِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Şöyle deriz: Atıf ortaklığı gerektirir; dolayısıyla [matuf ile matufun aleyhten] birini bedel, diğerini tekit kılmak asıl kurala aykırıdır. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ أَبُو الْهَيْثَمِ الرَّازِيُّ، وَأَبُو الْفَتْحِ الْمَوْصِلِيُّ، وَأَبُو عَلِيٍّ الْجُرْجَانِيُّ: إِنَّ (كِلَا) اسْمٌ مُفْرَدٌ يُفِيدُ مَعْنَى التَّثْنِيَةِ وَوَزْنُهُ فِعَلْ وَلَامُهُ مُعْتَلٌّ بِمَنْزِلَةِ لَامِ حِجًى وَرِضًى وَهِيَ كَلِمَةٌ وُضِعَتْ عَلَى هَذِهِ الْخِلْقَةِ يُؤَكَّدُ بِهَا الِاثْنَانِ خَاصَّةً وَلَا تَكُونُ إِلَّا مُضَافَةً. وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهَا لَوْ كَانَتْ تَثْنِيَةً لَوَجَبَ أَنْ يُقَالَ فِي النَّصْبِ وَالْخَفْضِ مَرَرْتُ بِكِلَيِ الرَّجُلَيْنِ بِكَسْرِ الْيَاءِ كَمَا تَقُولُ: بَيْنَ يَدَيِ الرجل ومِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ [المزمل: ٢٠] . ويا صاحِبَيِ السِّجْنِ [يوسف: ٣٩، ٤١] . وطَرَفَيِ النَّهارِ [هود: ١١٤] وَلَمَّا لَمْ يَكُنِ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، عَلِمْنَا أَنَّهَا لَيْسَتْ تَثْنِيَةً بَلْ هِيَ لَفْظَةٌ مُفْرَدَةٌ وُضِعَتْ لِلدَّلَالَةِ عَلَى التَّثْنِيَةِ كَمَا أَنَّ لَفْظَةَ (كُلٍّ) اسْمٌ وَاحِدٌ مَوْضُوعٌ لِلْجَمَاعَةِ، فَإِذَنْ أَخْبَرْتَ عَنْ لَفْظِهِ كَمَا تُخْبِرُ عَنِ الْوَاحِدِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَرْداً [مَرْيَمَ: ٩٥] وَكَذَلِكَ إِذَا أَخْبَرْتَ عَنْ (كِلَا) أَخْبَرْتَ عَنْ وَاحِدٍ فَقُلْتَ كِلَا إِخْوَتِكَ كَانَ قَائِمًا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَها [الْكَهْفِ: ٣٣] وَلَمْ يَقُلْ آتَتَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Üçüncü Mesele: Ebu'l-Heysam er-Râzî, Ebu'l-Feth el-Mevsılî ve Ebû Ali el-Cürcânî şöyle demişlerdir: «Kilâ» (كِلَا), tesniye (ikil) manası ifade eden müfred bir isimdir. Vezni «fi'al» (فِعَلْ)dir; lâm harfi (son harfi) «hıcen» (حِجًى) ve «rıdan» (رِضًى) kelimelerinin lâmı gibi illetlidir. Bu, sadece iki şeyi pekiştirmek için bu yapıda vazedilmiş bir kelimedir ve daima muzaf olur. Bunun delili şudur: Şayet o tesniye olsaydı, nasb ve cer hallerinde tıpkı «adamın iki eli arasında» (بَيْنَ يَدَيِ الرجل), { مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ } “gecenin üçte ikisinden...” [Müzzemmil 20], { يا صاحِبَيِ السِّجْنِ } “Ey zindan arkadaşlarım!” [Yûsuf 39, 41] ve { وطَرَفَيِ النَّهارِ } “gündüzün iki tarafında...” [Hûd 114] dediğin gibi yâ harfinin kesresiyle «iki adama uğradım» anlamında (مَرَرْتُ بِكِلَيِ الرَّجُلَيْنِ) denmesi gerekirdi. Durum böyle olmayınca anladık ki o bir tesniye değil, tesniyeye delalet etmek üzere vazedilmiş müfred bir lafızdır; tıpkı «küll» (كُلٍّ) lafzının çoğul için vazedilmiş tek bir isim olması gibi. Dolayısıyla onun lafzından tekilden haber verir gibi haber verirsin; nitekim Allah Teâlâ: { وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَرْداً } “Onların hepsi de kıyamet günü O'na tek başına gelecektir” [Meryem 95] buyurmuştur. Aynı şekilde «kilâ» lafzından haber verdiğinde de tekilden haber verirsin ve «İki kardeşinin her ikisi de ayaktaydı» anlamında (كِلَا إِخْوَتِكَ كَانَ قَائِمًا) dersin. Allah Teâlâ da: { كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَها } “İki bahçenin her ikisi de ürününü verdi” [Kehf 33] buyurmuş, «âteytâ» (آتَتَا) dememiştir. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ كِلاهُما مَعْنَاهُ: أَنَّهُمَا يَبْلُغَانِ إِلَى حَالَةِ الضَّعْفِ وَالْعَجْزِ فَيَصِيرَانِ عِنْدَكَ فِي آخِرِ الْعُمُرِ كَمَا كُنْتَ عِنْدَهُمَا فِي أَوَّلِ الْعُمُرِ.
Dördüncü Mesele: { يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ كِلاهُما } “Onlardan biri veya her ikisi senin yanında yaşlılığa erişirse...” kavlinin manası şudur: Onlar zayıflık ve acziyet haline ulaşırlar da, ömrün sonunda, tıpkı senin ömrün başında onların yanında [muhtaç] olduğun gibi senin yanında olurlar.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ هَذِهِ الْجُمْلَةَ فَعِنْدَ هَذَا الذِّكْرِ كَلَّفَ الْإِنْسَانَ فِي حَقِّ الْوَالِدَيْنِ بِخَمْسَةِ أَشْيَاءَ:
Bil ki Allah Teâlâ bu cümleyi zikrettiğinde, bu zikrin akabinde insanı anne babanın hakkı konusunda beş şeyle mükellef kılmıştır:
النَّوْعُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Birinci Tür: Allah Teâlâ'nın: { فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ } “onlara 'öf!' bile deme” kavlidir. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الزَّجَّاجُ: فِيهِ سَبْعُ لُغَاتٍ: كَسْرُ الْفَاءِ وَضَمِّهَا وَفَتْحِهَا، وَكُلُّ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ بِتَنْوِينٍ وَبِغَيْرِ تَنْوِينٍ فَهَذِهِ سِتَّةٌ وَاللُّغَةُ السَّابِعَةُ أُفِّي بِالْيَاءِ قَالَ الْأَخْفَشُ: كَأَنَّهُ أَضَافَ هَذَا الْقَوْلَ إِلَى نَفْسِهِ فَقَالَ قَوْلِي هَذَا وَذَكَرَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ مِنْ لُغَاتِ هَذِهِ اللَّفْظَةِ ثَلَاثَةً زَائِدَةً عَلَى مَا ذَكَرَهُ الزَّجَّاجُ: إِفَّ بِكَسْرِ الْأَلِفِ وَفَتْحِ الْفَاءِ وَأُفَّهْ بِضَمِّ الألف وإدخال الهاء وأف بِضَمِّ الْأَلْفِ وَتَسْكِينِ الْفَاءِ.
Birinci Mesele: Zeccâc şöyle demiştir: Bunda yedi lügat (lehçe/kullanım) vardır: Fâ harfinin kesresi, zammesi ve fethası; bu üçünün her biri hem tenvinli hem tenvinsiz [olabilir], bunlar altı eder. Yedinci lügat ise yâ ile «üffî» (أُفِّي)dir. Ahfeş: «Sanki o bu sözü nefsine izafe ederek 'şu benim sözüm' demiştir» der. İbnu'l-Enbârî ise bu lafzın lügatlerinden Zeccâc'ın zikrettiğine ek olarak üç tanesini daha zikretmiştir: Elifin kesresi ve fânın fethasıyla «iffe» (إِفَّ), elifin zammesi ve he'nin dâhil edilmesiyle «uffeh» (أُفَّهْ) ve elifin zammesi ve fânın sükûnuyla «uf» (أُفْ).
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ: بِفَتْحِ الْفَاءِ مِنْ غَيْرِ تَنْوِينٍ، وَنَافِعٌ وَحَفْصٌ: بِكَسْرِ الْفَاءِ وَالتَّنْوِينِ، وَالْبَاقُونَ: بِكَسْرِ الْفَاءِ مِنْ غَيْرِ تَنْوِينٍ وَكُلُّهَا لُغَاتٌ، وَعَلَى هَذَا الْخِلَافِ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ أُفٍّ لَكُمْ
İkinci Mesele: İbn Kesîr ve İbn Âmir fânın fethası ve tenvinsiz olarak; Nâfi ve Hafs fânın kesresi ve tenvinle; diğerleri ise fânın kesresi ve tenvinsiz olarak okumuşlardır. Bunların hepsi lügatlerdir. Enbiyâ Suresi'ndeki { أُفٍّ لَكُمْ }
[الْأَنْبِيَاءِ: ٦٧] وَفِي الْأَحْقَافِ: أُفٍّ لَكُما [الْأَحْقَافِ: ١٧] وَأَقُولُ: البحث المشكل هاهنا أَنَّا لَمَّا نَقَلْنَا عَشَرَةَ أَنْوَاعٍ مِنَ اللُّغَاتِ فِي هَذِهِ اللَّفْظَةِ، فَمَا السَّبَبُ فِي أَنَّهُمْ تَرَكُوا أَكْثَرَ تِلْكَ اللُّغَاتِ فِي قِرَاءَةِ هَذِهِ اللَّفْظَةِ، وَاقْتَصَرُوا عَلَى وُجُوهٍ قَلِيلَةٍ مِنْهَا؟
“Yuh olsun size!” [Enbiyâ 67] ile Ahkâf Suresi'ndeki { أُفٍّ لَكُما } “İkinize de yuh olsun!” [Ahkâf 17] ayetlerinde de bu ihtilaf geçerlidir. Ben derim ki: Burada müşkil olan husus şudur: Biz bu lafızda on çeşit lügat naklettiğimize göre, bu lafzın kıraatinde o lügatlerin çoğunu terk edip sadece az bir kısmıyla yetinmelerinin sebebi nedir?
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ اللَّفْظَةِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: قَالَ الْفَرَّاءُ: تَقُولُ الْعَرَبُ جَعَلَ فُلَانٌ يَتَأَفَّفُ مِنْ رِيحٍ وَجَدَهَا، مَعْنَاهُ يَقُولُ: أُفٍّ أُفٍّ. الثَّانِي: قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: الْأُفُّ وَسَخُ الْأُذُنِ وَالْتُفُّ وَسَخُ الظُّفُرِ يُقَالُ ذَلِكَ عِنْدَ اسْتِقْذَارِ الشَّيْءِ، ثُمَّ كَثُرَ حَتَّى اسْتُعْمِلُوا عِنْدَ كُلِّ مَا يَتَأَذَّوْنَ بِهِ. الثَّالِثُ: قَالَ بَعْضُهُمْ أُفٍّ مَعْنَاهُ قِلَّةٌ، وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ الْأَفِيفِ وَهُوَ الشَّيْءُ الْقَلِيلُ وَتُفٍّ إِتْبَاعٌ لَهُ، كَقَوْلِهِمْ: شَيْطَانٌ لَيْطَانٌ خَبِيثٌ نَبِيثٌ. الرَّابِعُ: رَوَى ثَعْلَبٌ عَنِ ابْنِ الْأَعْرَابِيِّ: الْأُفُّ الضَّجَرُ. الْخَامِسُ: قَالَ الْقُتَبِيُّ: أَصْلُ هَذِهِ الْكَلِمَةَ أَنَّهُ إِذَا سَقَطَ عَلَيْكَ تُرَابٌ أَوْ رَمَادٌ نَفَخْتَ فِيهِ لِتُزِيلَهُ وَالصَّوْتُ الْحَاصِلُ عِنْدَ تِلْكَ النَّفْخَةِ هُوَ قَوْلُكَ أُفٍّ، ثُمَّ إِنَّهُمْ تَوَسَّعُوا فَذَكَرُوا هَذِهِ اللَّفْظَةَ عِنْدَ كُلِّ مَكْرُوهٍ يَصِلُ إِلَيْهِمْ. السَّادِسُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: أُفٍّ مَعْنَاهُ النَّتَنُ وَهَذَا قَوْلُ مُجَاهِدٍ، لِأَنَّهُ قَالَ مَعْنَى قَوْلِهِ:
Üçüncü Mesele: Bu lafzın tefsirinde birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Ferrâ şöyle demiştir: Araplar «Filanca hissettiği bir kokudan dolayı teeffüf etmeye (öflemeye) başladı» derler ki manası «Öf, öf» demektir. İkincisi: Asmaî şöyle demiştir: Üff (الْأُفُّ) kulak kiri, tüff (الْتُفُّ) ise tırnak kiridir. Bu, bir şey pis/iğrenç görüldüğünde söylenir; sonra yaygınlaşarak eziyet duydukları her şeyde kullanılır olmuştur. Üçüncüsü: Bazıları «üff» kelimesinin azlık manasına geldiğini, bunun az şey demek olan «efîf» (الْأَفِيفِ) kökünden alındığını ve «tüff» kelimesinin de tıpkı «şeytânun leytânun, habîsun nebîsun» sözlerinde olduğu gibi ona itbâ (peş peşe uyaklı söyleyiş) kılındığını söylemişlerdir. Dördüncüsü: Sa'leb'in İbnu'l-A'râbî'den rivayet ettiğine göre: Üff, bıkkınlık ve can sıkıntısıdır. Beşincisi: el-Kutebî şöyle demiştir: Bu kelimenin aslı şudur: Üzerine toprak veya kül döküldüğünde onu gidermek için üflersin; işte o üfleme anında çıkan ses senin «üf» demendir. Sonra Araplar bunu genişletip kendilerine ulaşan her hoşnutsuzlukta bu lafzı kullanmışlardır. Altıncısı: Zeccâc şöyle demiştir: Üff, kokuşmuşluk/pis koku demektir. Bu Mücâhid'in de görüşüdür; nitekim o:
فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ أَيْ لَا تَتَقَذَّرْهُمَا كَمَا أَنَّهُمَا لَمْ يَتَقَذَّرَاكَ كنت تخر أَوْ تَبُولُ، وَفِي رِوَايَةٍ أُخْرَى عَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُ إِذَا وَجَدْتَ مِنْهُمَا رَائِحَةً تُؤْذِيكَ فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ.
{ فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ } “onlara 'öf!' bile deme” kavlinin manasının «Sen büyük veya küçük abdestini bozarken onların senden iğrenmediği gibi sen de onlardan iğrenme» olduğunu söylemiştir. Mücâhid'den gelen başka bir rivayette ise: «Onlardan seni rahatsız eden bir koku duyarsan onlara 'öf!' deme» [şeklindedir].
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُ الْقَائِلِ: لَا تَقُلْ لِفُلَانٍ أُفٍّ، مَثَلٌ يُضْرَبُ لِلْمَنْعِ مِنْ كُلِّ مَكْرُوهٍ وَأَذِيَّةٍ وَإِنْ خَفَّ وَقَلَّ.
Dördüncü Mesele: Bir kimsenin «Filancaya öf bile deme» sözü, ne kadar hafif ve az olursa olsun her türlü nahoş davranıştan ve eziyetten menetmek için getirilen bir darbımeseldir.
واختلف الأصوليون في أن دلالة هذا اللفظ عَلَى الْمَنْعِ مِنْ سَائِرِ أَنْوَاعِ الْإِيذَاءِ دَلَالَةٌ لَفْظِيَّةٌ أَوْ دَلَالَةٌ مَفْهُومَةٌ بِمُقْتَضَى الْقِيَاسِ. قَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّهَا دَلَالَةٌ لَفْظِيَّةٌ، لِأَنَّ أَهْلَ الْعُرْفِ إِذَا قَالُوا: لَا تَقُلْ لِفُلَانٍ أُفٍّ عَنَوْا بِهِ أَنَّهُ لَا يَتَعَرَّضُ لَهُ بِنَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ الْإِيذَاءِ وَالْإِيحَاشِ، وَجَرَى هَذَا مَجْرَى قَوْلِهِمْ فُلَانٌ لَا يَمْلِكُ نَقِيرًا وَلَا قِطْمِيرًا فِي أَنَّهُ بِحَسَبِ الْعُرْفِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَمْلِكُ شَيْئًا.
Usulcüler bu lafzın diğer bütün eziyet türlerini menetmeye delaletinin lafzî bir delalet mi yoksa kıyas gereği anlaşılan bir delalet mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bu lafzî bir delalettir; çünkü örf ehli «Filancaya öf bile deme» dediklerinde, ona hiçbir şekilde eziyet ve kırgınlık verecek bir davranışta bulunulmamasını kastederler. Bu durum, örfe göre hiçbir şeye sahip olmadığını ifade etmesi bakımından «Filanca zerreye ve kıl kadar şeye (nakîre ve kıtmîre) sahip değildir» sözleri gibidir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ هَذَا اللَّفْظَ إِنَّمَا يَدُلُّ عَلَى الْمَنْعِ مِنْ سَائِرِ أَنْوَاعِ الْإِيذَاءِ بِحَسَبِ الْقِيَاسِ الْجَلِيِّ، وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ الشَّرْعَ إِذَا نَصَّ عَلَى حُكْمِ صُورَةٍ وَسَكَتَ عَنْ حُكْمِ صُورَةٍ أُخْرَى، فَإِذَا أَرَدْنَا إِلْحَاقَ الصُّورَةِ الْمَسْكُوتِ عَنْ حُكْمِهَا بِالصُّورَةِ الْمَذْكُورِ حُكْمُهَا فَهَذَا عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ: أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ ثُبُوتُ ذَلِكَ الْحُكْمِ فِي مَحَلِّ السُّكُوتِ أَوْلَى مِنْ ثُبُوتِهِ فِي مَحَلِّ الذِّكْرِ مِثْلَ هَذِهِ الصُّورَةِ، فَإِنَّ اللَّفْظَ إِنَّمَا دَلَّ عَلَى الْمَنْعِ مِنَ التَّأْفِيفِ، وَالضَّرْبُ أَوْلَى بِالْمَنْعِ مِنَ التَّأْفِيفِ. وَثَانِيهَا: أَنْ يَكُونَ الْحُكْمُ فِي مَحَلِّ السُّكُوتِ مُسَاوِيًا لِلْحُكْمِ فِي مَحَلِّ الذِّكْرِ، وَهَذَا هُوَ الَّذِي يُسَمِّيهِ الْأُصُولِيُّونَ الْقِيَاسُ فِي مَعْنَى الْأَصْلِ، وَضَرَبُوا لِهَذَا مَثَلًا وَهُوَ
İkinci görüş: Bu lafız, kıyâs-ı celî (açık kıyas) gereğince diğer eziyet türlerinin yasaklığına delalet eder. Bunun açıklaması şudur: Şeriat bir meselenin hükmünü açıkça belirtip diğer bir meselenin hükmünü sükût geçtiğinde, hükmü hakkında sükût geçilen meseleyi hükmü zikredilen meseleye ilhak etmek istediğimizde bu üç kısma ayrılır: Birincisi: O hükmün sükût geçilen yerde sabit olması, zikredilen yerde sabit olmasından daha evlâ (öncelikli) olmasıdır; tıpkı bu mesele gibi. Zira lafız yalnızca «öf» demeyi menetmeye delalet etmiştir; vurmak ise yasaklanmaya «öf» demekten daha evlâdır. İkincisi: Sükût geçilen yerdeki hükmün zikredilen yerdeki hükme eşit olmasıdır. Usulcülerin «asıl manasında kıyas» (kıyâs fî ma'ne'l-asl) dedikleri şey budur. Buna şu örneği vermişlerdir:
قَوْلُهُ ﵇: «مَنْ أَعْتَقَ نَصِيبًا لَهُ مِنْ عَبْدٍ قُوِّمَ عَلَيْهِ الْبَاقِي»
[Peygamber] aleyhisselâm'ın şu hadisi: «Kim bir köledeki hissesini azat ederse, geri kalanın değeri onun üzerine takdir edilir [ve kalanını da öder].»
فَإِنَّ الْحُكْمَ فِي الْأَمَةِ وَالْعَبْدِ مُتَسَاوِيَانِ. وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ الْحُكْمُ فِي مَحَلِّ السُّكُوتِ أَخْفَى مِنَ الْحُكْمِ فِي مَحَلِّ الذِّكْرِ وَهُوَ أَكْبَرُ الْقِيَاسَاتِ.
Zira cariye ile köle hakkındaki hüküm birbirine eşittir. Üçüncüsü: Sükût geçilen yerdeki hükmün zikredilen yerdeki hükümden daha kapalı olmasıdır ki kıyasların en geniş kısmı budur.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْمَنْعُ مِنَ التَّأْفِيفِ إِنَّمَا يَدُلُّ عَلَى الْمَنْعِ مِنَ الضَّرْبِ بِوَاسِطَةِ الْقِيَاسِ الْجَلِيِّ الَّذِي يَكُونُ مِنْ بَابِ الِاسْتِدْلَالِ بِالْأَدْنَى عَلَى الْأَعْلَى. وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ: أَنَّ التَّأْفِيفَ غَيْرُ الضَّرْبِ، فَالْمَنْعُ مِنَ التَّأْفِيفِ لَا يَكُونُ مَنْعًا مِنَ الضَّرْبِ، وَأَيْضًا الْمَنْعُ مِنَ التَّأْفِيفِ لَا يَسْتَلْزِمُ الْمَنْعَ مِنَ الضَّرْبِ عَقْلًا، لِأَنَّ الْمَلِكَ الْكَبِيرَ إِذَا أَخَذَ مَلِكًا عَظِيمًا كَانَ عَدُوًّا لَهُ، فَقَدْ يَقُولُ لِلْجَلَّادِ إِيَّاكَ وَأَنْ تَسْتَخِفَّ بِهِ أَوْ تُشَافِهَهُ بِكَلِمَةٍ مُوحِشَةٍ لَكِنِ اضْرِبْ رَقَبَتَهُ، وَإِذَا كَانَ هَذَا مَعْقُولًا فِي الْجُمْلَةِ عَلِمْنَا أَنَّ الْمَنْعَ مِنَ/ التَّأْفِيفِ مُغَايِرٌ لِلْمَنْعِ مِنَ الضَّرْبِ وَغَيْرُ مُسْتَلْزِمٍ لِلْمَنْعِ مِنَ الضَّرْبِ عَقْلًا فِي الْجُمْلَةِ، إِلَّا أَنَّا عَلِمْنَا فِي هَذِهِ الصُّورَةِ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ الْمُبَالَغَةُ فِي تَعْظِيمِ الْوَالِدَيْنِ
Bunu bildiğine göre şöyle deriz: «Öf» demekten menediş, vurmaktan menedişe ancak daha aşağı olanla daha yukarı olana istidlal etme babından olan kıyâs-ı celî vasıtasıyla delalet eder. Bunun delili şudur: «Öf» demek vurmaktan farklıdır; dolayısıyla «öf» demekten menetmek [bizzat] vurmaktan menetmek demek değildir. Ayrıca «öf» demekten menetmek aklen vurmaktan menetmeyi de zorunlu kılmaz; zira büyük bir hükümdar, düşmanı olan ulu bir hükümdarı esir aldığında cellada: «Sakın onu hafife alma veya yüzüne kırıcı bir söz söyleme, fakat boynunu vur!» diyebilir. Bu durum genel olarak akla uygun olduğuna göre anladık ki «öf» demekten menetmek vurmaktan menetmekten farklıdır ve genel olarak aklen vurmaktan menetmeyi zorunlu kılmaz. Ne var ki biz bu meselede bu kelamdan maksadın anne babayı tazim hususunda mübalağa olduğunu anlamaktayız;
بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: وَقُلْ لَهُما قَوْلًا كَرِيماً وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ فَكَانَتْ دَلَالَةُ الْمَنْعِ مِنَ التَّأْفِيفِ عَلَى الْمَنْعِ مِنَ الضَّرْبِ مِنْ بَابِ الْقِيَاسِ بِالْأَدْنَى عَلَى الْأَعْلَى، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَقُلْ لَهُما قَوْلًا كَرِيماً } “onlara tatlı ve saygılı söz söyle” ve { وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ } “onlara merhametle tevazu kanadını indir” kavilleri de buna delildir. Dolayısıyla «öf» demekten menedişin vurmaktan menedişe delaleti, daha aşağı olanla daha yukarı olana kıyas babındandır. En doğrusunu Allah bilir.
النَّوْعُ الثَّانِي: مِنَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي كَلَّفَ اللَّهُ تَعَالَى الْعِبَادَ بِهَا فِي حَقِّ الْأَبَوَيْنِ قَوْلُهُ: وَلا تَنْهَرْهُما يُقَالُ: نَهَرَهُ وَانْتَهَرَهُ إِذَا اسْتَقْبَلَهُ بِكَلَامٍ يَزْجُرُهُ قَالَ تَعَالَى: وَأَمَّا السَّائِلَ فَلا تَنْهَرْ [الضُّحَى: ١٠] .
İkinci Tür: Allah Teâlâ'nın anne babanın hakkı konusunda kulları mükellef kıldığı şeylerden biri de: { وَلا تَنْهَرْهُما } “onları azarlama” kavlidir. Bir kimse birini azarlayıcı bir sözle karşıladığında «neharehu» (نَهَرَهُ) ve «inteharahu» (انْتَهَرَهُ) denir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَأَمَّا السَّائِلَ فَلا تَنْهَرْ } “İsteyeni de azarlama” [Duhâ 10] buyurmuştur.
فَإِنْ قِيلَ: الْمَنْعُ مِنَ التَّأْفِيفِ يَدُلُّ عَلَى الْمَنْعِ مِنَ الِانْتِهَارِ بِطَرِيقِ الْأَوْلَى، فَلَمَّا قَدَّمَ الْمَنْعَ مِنَ التَّأْفِيفِ كَانَ ذِكْرُ الْمَنْعِ مِنَ الِانْتِهَارِ بَعْدَهُ عَبَثًا. أَمَّا لَوْ فَرَضْنَا أَنَّهُ قَدَّمَ الْمَنْعَ مِنَ الِانْتِهَارِ ثُمَّ أَتْبَعَهُ بِالْمَنْعِ مِنَ التَّأْفِيفِ كَانَ مُفِيدًا حَسَنًا، لِأَنَّهُ يَلْزَمُ مِنَ الْمَنْعِ مِنَ الِانْتِهَارِ الْمَنْعُ مِنَ التَّأْفِيفِ، فَمَا السَّبَبُ فِي رِعَايَةِ هَذَا التَّرْتِيبِ؟
Eğer: «'Öf' demekten menetmek, azarlamaktan menetmeye evleviyet yoluyla delalet eder; dolayısıyla 'öf' demekten menediş öne geçirilince ardından azarlamaktan menedişin zikredilmesi abes olur. Şayet azarlamaktan menedişi öne geçirip ardından 'öf' demekten menedişi getirseydi faydalı ve güzel olurdu; çünkü azarlamaktan menedişten 'öf' demekten menediş [ayrıca zikredilerek] lazım gelirdi. O halde bu tertibin gözetilmesinin sebebi nedir?» denilirse,
قُلْنَا: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ الْمَنْعُ مِنْ إِظْهَارِ الضَّجَرِ بِالْقَلِيلِ أَوِ الْكَثِيرِ، وَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ:
Şöyle deriz: { فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ } “onlara 'öf!' bile deme” kavlinden maksat, az veya çok bıkkınlık ve can sıkıntısı izhar etmekten menetmektir. Şu kavlinden maksat ise:
وَلا تَنْهَرْهُما الْمَنْعُ مِنْ إِظْهَارِ الْمُخَالَفَةِ فِي الْقَوْلِ عَلَى سَبِيلِ الرَّدِّ عَلَيْهِ وَالتَّكْذِيبِ لَهُ.
{ وَلا تَنْهَرْهُما } “onları azarlama” [kavlinden maksat ise] sözlü olarak onlara karşı çıkıp reddetmek ve onları yalanlamak suretiyle muhalefet izhar etmekten menetmektir.
النَّوْعُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقُلْ لَهُما قَوْلًا كَرِيماً وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا مَنَعَ الْإِنْسَانَ بِالْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ عَنْ ذِكْرِ الْقَوْلِ الْمُؤْذِي الْمُوحِشِ وَالنَّهْيُ عَنِ الْقَوْلِ الْمُؤْذِي لَا يَكُونُ أَمْرًا بِالْقَوْلِ الطَّيِّبِ، لَا جَرَمَ أَرْدَفَهُ بِأَنْ أَمَرَهُ بِالْقَوْلِ الْحَسَنِ وَالْكَلَامِ الطَّيِّبِ فَقَالَ: وَقُلْ لَهُما قَوْلًا كَرِيماً وَالْمُرَادُ مِنْهُ أَنْ يُخَاطِبَهُ بِالْكَلَامِ الْمَقْرُونِ بِأَمَارَاتِ التَّعْظِيمِ وَالِاحْتِرَامِ. قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁: هُوَ أَنْ يَقُولَ لَهُ: يَا أَبَتَاهُ يَا أُمَّاهُ، وَسُئِلَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ عَنِ الْقَوْلِ الْكَرِيمِ فَقَالَ: هُوَ قَوْلُ الْعَبْدِ الْمُذْنِبِ لِلسَّيِّدِ الْفَظِّ، وَعَنْ عَطَاءٍ أَنْ يُقَالَ: هُوَ أَنْ تَتَكَلَّمَ مَعَهُ بِشَرْطِ أَنْ لَا تَرْفَعَ عَلَيْهِمَا صَوْتَكَ وَلَا تَشُدَّ إِلَيْهِمَا نَظَرَكَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذَيْنِ الْفِعْلَيْنِ يُنَافِيَانِ الْقَوْلَ الْكَرِيمَ.
Üçüncü Tür: Allah Teâlâ'nın: { وَقُلْ لَهُما قَوْلًا كَرِيماً } “ve onlara tatlı ve saygılı söz söyle” kavlidir. Bil ki Allah Teâlâ önceki ayette insanı incitici ve kırıcı söz söylemekten menedince –incitici sözden nehiy ise güzel söz söylemeyi emretmek anlamına gelmeyeceğinden– şüphesiz bunun peşinden ona güzel söz ve tatlı kelam söylemesini emrederek: { وَقُلْ لَهُما قَوْلًا كَرِيماً } “ve onlara tatlı ve saygılı söz söyle” buyurmuştur. Bundan maksat, onlara tazim ve saygı alametleriyle bezeli sözlerle hitap etmektir. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh şöyle demiştir: «Bu, onun babasına 'Babacığım', annesine 'Anneciğim' demesidir.» Saîd b. el-Müseyyeb'e kerîm sözden sorulduğunda şöyle demiştir: «Bu, günahkâr bir kölenin sert efendisine karşı olan konuşmasıdır.» Atâ'dan nakledildiğine göre ise şöyle denilmiştir: «Bu, onlara sesini yükseltmemek ve gözlerini dikip dik bakmamak şartıyla onlarla konuşmandır. Zira bu iki davranış kerîm söze aykırıdır.»
فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ كَانَ أَعْظَمَ النَّاسِ حِلْمًا وَكَرَمًا وَأَدَبًا، فَكَيْفَ قَالَ لِأَبِيهِ يَا آزَرُ عَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ: وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ بِالضَّمِّ: إِنِّي أَراكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ [الْأَنْعَامِ: ٧٤] فَخَاطَبَهُ بِالِاسْمِ وَهُوَ إِيذَاءٌ، ثُمَّ نَسَبَهُ وَنَسَبَ قَوْمَهُ إِلَى الضَّلَالِ وَهُوَ أَعْظَمُ أَنْوَاعِ الْإِيذَاءِ؟
Eğer: «İbrâhim aleyhisselâm insanların hilim, cömertlik ve edep bakımından en büyüğüydü; öyleyse { وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ } ayetini zamme ile okuyanın kıraatine göre babasına nasıl «Ey Âzer!»: { إِنِّي أَراكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Doğrusu ben seni ve kavmini apaçık bir sapıklık içinde görüyorum” [En'âm 74] demiştir? Zira ona ismiyle hitap etmiştir ki bu bir eziyettir; sonra da onu ve kavmini apaçık sapıklığa nispet etmiştir ki bu eziyetin en büyüğüdür?» denilirse,
قُلْنَا: إِنَّ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً يَدُلُّ عَلَى أَنَّ حَقَّ اللَّهِ تَعَالَى مُقَدَّمٌ عَلَى حَقِّ الْأَبَوَيْنِ، فَإِقْدَامُ إِبْرَاهِيمَ ﵇ عَلَى ذَلِكَ الْإِيذَاءِ إِنَّمَا كَانَ تَقْدِيمًا لِحَقِّ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى حَقِّ الْأَبَوَيْنِ.
Şöyle deriz: Allah Teâlâ'nın: { وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } “Rabbin, yalnız kendisine kulluk etmenizi ve anne babaya iyi davranmanızı kesin olarak emretti” kavli, Allah Teâlâ'nın hakkının anne babanın hakkından önce geldiğine delalet eder. Dolayısıyla İbrâhim aleyhisselâm'ın bu şekilde davranması, sırf Allah Teâlâ'nın hakkını anne babanın hakkının önüne geçirmesinden dolayıdır.
النَّوْعُ الرَّابِعُ: قَوْلُهُ: وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ الْمُبَالَغَةُ فِي التَّوَاضُعِ، / وَذَكَرَ الْقَفَّالُ ﵀ فِي تَقْرِيرِهِ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الطَّائِرَ إِذَا أَرَادَ ضَمَّ فَرْخِهِ إِلَيْهِ لِلتَّرْبِيَةِ خَفَضَ لَهُ جَنَاحَهُ، وَلِهَذَا السَّبَبِ صَارَ خَفْضُ الْجَنَاحِ كِنَايَةً عَنْ حُسْنِ التَّرْبِيَةِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ لِلْوَلَدِ: اكْفُلْ وَالِدَيْكَ بِأَنْ تَضُمَّهُمَا إِلَى نَفْسِكَ كَمَا فَعَلَا ذَلِكَ بِكَ حَالَ صِغَرِكَ. وَالثَّانِي: أَنَّ الطَّائِرَ إِذَا أَرَادَ الطَّيَرَانَ وَالِارْتِفَاعَ نَشَرَ جَنَاحَهُ وَإِذَا أَرَادَ تَرْكَ الطَّيَرَانِ وَتَرْكَ الِارْتِفَاعِ خَفَضَ جَنَاحَهُ فَصَارَ خَفْضُ الْجَنَاحِ كِنَايَةً عَنْ فِعْلِ التَّوَاضُعِ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ.
Dördüncü Tür: { وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ } “Onlara merhametten ötürü tevazu kanadını indir” kavlidir. Bundan maksat, tevazuda mübalağa etmektir. el-Kaffâl rahimehullâh bunun açıklamasında iki vecih zikretmiştir: Birincisi: Kuş, yavrusunu besleyip büyütmek için yanına almak istediğinde ona kanadını indirir. Bu sebeple kanat indirmek, güzel yetiştirip gözetmenin kinayesi olmuştur. Sanki çocuğa şöyle denilmektedir: «Küçüklüğünde onların sana yaptığı gibi, sen de anne babanı yanına alıp gözet.» İkincisi: Kuş uçmak ve yükselmek istediğinde kanadını açar; uçmayı ve yükselmeyi bırakmak istediğinde ise kanadını indirir. Bu cihetten kanat indirmek, tevazu göstermenin kinayesi olmuştur.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ أَضَافَ الْجَنَاحَ إِلَى الذُّلِّ وَالذُّلُّ لَا جَنَاحَ لَهُ؟
Eğer: «Zilletin kanadı olmadığı halde kanat zillete (tevazuya) nasıl izafe edilmiştir?» denilirse,
قُلْنَا: فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ أُضِيفَ الْجَنَاحُ إِلَى الذُّلِّ كَمَا يُقَالُ: حَاتِمُ الْجُودِ فَكَمَا أن المراد هناك حاتم الجواد فكذلك هاهنا الْمُرَادُ، وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَكَ الذَّلِيلَ، أَيِ الْمَذْلُولَ. وَالثَّانِي: أَنَّ مَدَارَ الِاسْتِعَارَةِ عَلَى الْخَيَالَاتِ فَهَهُنَا تَخَيَّلَ لِلذُّلِّ جَنَاحًا وَأَثْبَتَ لِذَلِكَ الْجَنَاحِ ضَعْفًا تَكْمِيلًا لِأَمْرِ هَذِهِ الِاسْتِعَارَةِ كَمَا قَالَ لَبِيدٌ:
Şöyle deriz: Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Tıpkı «cömertlik Hâtim'i» (hâtimü'l-cûd) denildiği gibi kanat zillete izafe edilmiştir. Orada maksat nasıl cömert Hâtim ise, burada da maksat «Onlara zelil olan (boyun eğmiş) kanadını indir» demektir. İkincisi: İstiarenin esası muhayyileye dayanır; burada da bu istiare sanatını tamamlamak üzere zillet için bir kanat tahayyül edilmiş ve o kanat için de bir zayıflık sabit kılınmıştır; nitekim Lebîd şöyle demiştir:
إذا أَصْبَحَتْ بِيَدِ الشَّمَالِ زِمَامُهَا فَأَثْبَتَ لِلشَّمَالِ يَدًا ووضع زمامها في يد الشمال فكذا هاهنا وَقَوْلُهُ: مِنَ الرَّحْمَةِ مَعْنَاهُ: لِيَكُنْ خَفْضُ جَنَاحِكَ لَهُمَا بِسَبَبِ فَرْطِ رَحْمَتِكَ لَهُمَا وَعَطْفِكَ عَلَيْهِمَا بِسَبَبِ كِبَرِهِمَا وَضَعْفِهِمَا.
«Kuzey rüzgârının eline geçtiğinde dizgini...» Burada şair kuzey rüzgârı için bir el sabit kılmış ve dizgini kuzey rüzgârının eline bırakmıştır; işte burada da böyledir. { مِنَ الرَّحْمَةِ } “merhametten ötürü” kavlinin manası ise: Onlara kanat indirmen, yaşlılıkları ve acziyetleri sebebiyle onlara duyduğun aşırı merhamet ve şefkatten kaynaklansın demektir.
وَالنَّوْعُ الْخَامِسُ: قَوْلُهُ: وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما كَما رَبَّيانِي صَغِيراً وَفِيهِ مَبَاحِثُ:
Beşinci Tür: { وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما كَما رَبَّيانِي صَغِيراً } “Ve de ki: 'Rabbim! Onlar beni küçükken nasıl terbiye edip yetiştirdilerse, sen de kendilerine öyle merhamet et.'” kavlidir. Bunda birtakım bahisler vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَالَ الْقَفَّالُ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّهُ لَمْ يَقْتَصِرْ فِي تَعْلِيمِ الْبِرِّ بِالْوَالِدَيْنِ عَلَى تَعْلِيمِ الْأَقْوَالِ بَلْ أَضَافَ إِلَيْهِ تَعْلِيمَ الْأَفْعَالِ وهو أن يدعو لهما بالرحمة فيقول: رَبِّ ارْحَمْهُما وَلَفْظُ الرَّحْمَةِ جَامِعٌ لِكُلِّ الْخَيْرَاتِ فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا. ثُمَّ يَقُولُ: كَما رَبَّيانِي صَغِيراً يُعَيِّنُ رَبِّ افْعَلْ بِهِمَا هَذَا النَّوْعَ مِنَ الْإِحْسَانِ كَمَا أَحْسَنَا إِلَيَّ فِي تَرْبِيَتِهِمَا إِيَّايَ، وَالتَّرْبِيَةُ هِيَ التَّنْمِيَةُ، وَهِيَ مِنْ قَوْلِهِمْ رَبَا الشَّيْءُ إِذَا انْتَفَعَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ [فُصِّلَتْ: ٣٩] .
Birinci Bahis: el-Kaffâl rahimehullâhu teâlâ şöyle demiştir: [Allah Teâlâ] anne babaya iyiliği öğretirken sadece sözleri öğretmekle yetinmemiş, buna fiillerin öğretilmesini de eklemiştir ki bu da onlar için merhamet dileyip: (رَبِّ ارْحَمْهُما) «Rabbim onlara merhamet et» demesidir. Merhamet lafzı ise din ve dünyadaki bütün hayırları toplayıcıdır. Sonra: (كَما رَبَّيانِي صَغِيراً) «Onlar beni küçükken nasıl yetiştirdilerse» der; yani «Rabbim, onlar beni büyütürken bana nasıl ihsanda bulundularsa sen de onlara bu tür bir ihsanda bulun» demektir. Terbiye (تَرْبِيَة) büyütüp geliştirmektir; bu da bir şey çoğalıp kabardığında söylenen «rebâ eş-şey'u» (رَبَا الشَّيْءُ) sözündendir. Allah Teâlâ'nın: { فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ } “Üzerine suyu indirdiğimiz zaman harekete geçer ve kabarır” [Fussilet 39] kavli de bundandır.
الْبَحْثُ الثَّانِي: اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ:
İkinci Bahis: Müfessirler bu ayet hakkında üç görüş üzere ihtilaf etmişlerdir:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهَا مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ [التَّوْبَةِ: ١١٣] فَلَا يَنْبَغِي لِلْمُسْلِمِ أَنْ يَسْتَغْفِرَ لِوَالِدَيْهِ إِذَا كَانَا مُشْرِكَيْنِ، وَلَا يَقُولَ: رَبِّ ارْحَمْهُمَا.
Birinci görüş: Bu ayet Allah Teâlâ'nın: { مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ } “Müşrikler için bağışlanma dilemek ne Peygamber'e ne de inananlara yakışır” [Tevbe 113] kavliyle neshedilmiştir. Dolayısıyla bir Müslümanın, şayet müşrik iseler anne babası için bağışlanma dilemesi ve «Rabbim onlara merhamet et» demesi uygun olmaz.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ غَيْرُ مَنْسُوخَةٍ، وَلَكِنَّهَا مَخْصُوصَةٌ فِي حَقِّ الْمُشْرِكِينَ، وَهَذَا أَوْلَى مِنَ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ لِأَنَّ التَّخْصِيصَ أَوْلَى مِنَ النَّسْخِ.
İkinci görüş: Bu ayet mensuh değildir; ancak müşrikler hakkında tahsis edilmiştir. Bu görüş birinci görüşten daha evlâdır; çünkü tahsis neshten evlâdır.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ لَا نَسْخَ وَلَا تَخْصِيصَ لِأَنَّ الْوَالِدَيْنِ إِذَا كَانَا كَافِرَيْنِ فَلَهُ أَنْ يَدْعُوَ لَهُمَا بِالْهِدَايَةِ وَالْإِرْشَادِ، وَأَنْ يَطْلُبَ الرَّحْمَةَ لَهُمَا بَعْدَ حُصُولِ الْإِيمَانِ.
Üçüncü görüş: Burada ne nesh ne de tahsis vardır; zira anne baba kâfir olduğunda kişi onlar için hidayet ve irşat dileyebilir ve imanın gerçekleşmesinden sonra da kendilerine rahmet talebinde bulunabilir.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: ظَاهِرُ الْأَمْرِ لِلْوُجُوبِ فَقَوْلُهُ: وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما أَمْرٌ وَظَاهِرُ الْأَمْرِ لَا يُفِيدُ التَّكْرَارَ فَيَكْفِي فِي الْعَمَلِ بِمُقْتَضَى هَذِهِ الْآيَةِ ذِكْرُ هَذَا الْقَوْلِ مَرَّةً وَاحِدَةً، سُئِلَ سُفْيَانُ: كَمْ يَدْعُو الْإِنْسَانُ لِوَالِدَيْهِ؟ أَفِي الْيَوْمِ مَرَّةً أَوْ فِي الشَّهْرِ أَوْ فِي السَّنَةِ؟ فَقَالَ: نَرْجُو أَنْ يُجَزِئَهُ إِذَا دَعَا لَهُمَا فِي أَوَاخِرِ التَّشَهُّدَاتِ كما أن الله تعالى قال: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ [الْأَحْزَابِ: ٥٦] فَكَانُوا يَرَوْنَ أَنَّ التَّشَهُّدَ يُجْزِي عَنِ الصَّلَاةِ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ، وَكَمَا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ [الْبَقَرَةِ: ٢٠٣] فَهُمْ يُكَرِّرُونَ فِي أَدْبَارِ الصَّلَوَاتِ.
Üçüncü Bahis: Emrin zahiri vücub (farziyet) ifade eder; nitekim { وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما } “ve de ki: Rabbim onlara merhamet et” sözü bir emirdir. Emrin zahiri ise tekrarı gerektirmez; bu sebeple bu ayetin gereğince amel etmekte bu sözü bir defa söylemek yeterli olur. Süfyân'a: «İnsan anne babasına ne kadar dua etmelidir? Günde bir defa mı, ayda bir mi yoksa yılda bir mi?» diye sorulduğunda şöyle demiştir: «Teşehhüdlerin sonunda onlara dua ettiğinde bunun ona yeteceğini umarız; nitekim Allah Teâlâ: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ } “Ey iman edenler! Siz de ona salât edin” [Ahzâb 56] buyurmuş ve teşehhüdün Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e salât getirme yerine geçeceğini kabul etmişlerdir. Tıpkı Allah Teâlâ'nın: { وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ } “Sayılı günlerde Allah'ı anın” [Bakara 203] buyurduğu gibi, namazların ardından da bunu tekrar ederler.»
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما فِي نُفُوسِكُمْ إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ وَالْمَعْنَى أَنَّا قَدْ أَمَرْنَاكُمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِإِخْلَاصِ الْعِبَادَةِ لِلَّهِ تَعَالَى وَبِالْإِحْسَانِ بِالْوَالِدَيْنِ، وَلَا يَخْفَى عَلَى اللَّهِ مَا تُضْمِرُونَهُ فِي أَنْفُسِكُمْ مِنَ الْإِخْلَاصِ فِي الطَّاعَةِ وَعَدَمِ الْإِخْلَاصِ فِيهَا، فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مُطَّلِعٌ عَلَى مَا فِي نُفُوسِكُمْ بَلْ هُوَ أَعْلَمُ بِتِلْكَ الْأَحْوَالِ مِنْكُمْ بِهَا، لِأَنَّ عُلُومَ الْبَشَرِ قَدْ يَخْتَلِطُ بِهَا السَّهْوُ وَالنِّسْيَانُ وَعَدَمُ الْإِحَاطَةِ بِالْكُلِّ، فَأَمَّا عِلْمُ اللَّهِ فَمُنَزَّهٌ عَنْ كُلِّ هَذِهِ الْأَحْوَالِ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَ عَالِمًا بِكُلِّ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ التَّحْذِيرُ عَنْ تَرْكِ الْإِخْلَاصِ.
Sonra Allah Teâlâ: { رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما فِي نُفُوسِكُمْ إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ } “Rabbiniz içinizde olanı en iyi bilendir. Eğer salih kimseler olursanız...” buyurmuştur. Manası şudur: Biz bu ayette size ibadeti Allah Teâlâ'ya has kılmayı ve anne babaya ihsanda bulunmayı emrettik. İtaatte ihlaslı olup olmadığınız hususunda içinizde gizlediğiniz hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz. Biliniz ki Allah Teâlâ içinizde olan her şeye vakıftır; hatta O, bu halleri sizden daha iyi bilir. Zira insanların ilmine yanılgı, unutma ve bütünü kuşatamama karışabilir. Allah'ın ilmi ise bütün bu durumlardan münezzehtir. Durum böyle olunca O, kalplerinizdeki her şeyi bilendir. Bundan maksat ise ihlası terk etmekten sakındırmaktır.