Binûn

İsrâ Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ أَيْ إِنْ كُنْتُمْ بُرَآءَ عَنْ جِهَاتِ الْفَسَادِ فِي أَحْوَالِ قُلُوبِكُمْ كنتم أوابين،

Sonra Allah Teâlâ: { إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ } “Eğer salih kimseler olursanız...” buyurmuştur. Yani kalplerinizin hallerinde fesat yönlerinden uzak ve temiz iseniz, evvâbîn (Allah'a çokça yönelenler) olursunuz.

أَيْ رَجَّاعِينَ إِلَى اللَّهِ مُنْقَطِعِينَ إِلَيْهِ فِي كُلِّ الْأَعْمَالِ وَسُنَّةُ اللَّهِ وَحُكْمُهُ فِي الْأَوَّابِينَ أَنَّهُ غَفُورٌ لَهُمْ يُكَفِّرُ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ، وَالْأَوَّابُ هُوَ الَّذِي مِنْ عَادَتِهِ وَدَيْدَنِهِ الرُّجُوعُ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى وَالِالْتِجَاءُ إِلَى فَضْلِهِ وَلَا يَلْتَجِئُ إِلَى شَفَاعَةِ شَفِيعٍ كَمَا يَفْعَلُهُ الْمُشْرِكُونَ الَّذِينَ يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ جَمَادًا يَزْعُمُونَ أَنَّهُ يَشْفَعُ لَهُمْ، وَلَفْظُ الْأَوَّابِ عَلَى وَزْنِ فَعَّالٍ، وَهُوَ يُفِيدُ الْمُدَاوَمَةَ وَالْكَثْرَةَ كَقَوْلِهِمْ: قَتَّالٌ وَضَرَّابٌ وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الْآيَةَ الْأُولَى لَمَّا دَلَّتْ عَلَى وُجُوبِ تَعْظِيمِ الْوَالِدَيْنِ مِنْ كُلِّ الْوُجُوهِ ثُمَّ إِنَّ الْوَلَدَ قَدْ يَظْهَرُ مِنْهُ نَادِرَةٌ مُخِلَّةٌ بِتَعْظِيمِهِمَا فَقَالَ: رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما فِي نُفُوسِكُمْ يَعْنِي أَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِأَحْوَالِ قُلُوبِكُمْ فَإِنْ كَانَتْ تِلْكَ الْهَفْوَةُ لَيْسَتْ لِأَجْلِ الْعُقُوقِ بَلْ ظَهَرَتْ بِمُقْتَضَى الْجِبِلَّةِ الْبَشَرِيَّةِ كَانَتْ فِي مَحَلِّ الْغُفْرَانِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Yani bütün amellerde Allah'a dönen, sırf O'na yönelen kimseler [olursunuz]. Allah'ın evvâbîn hakkındaki sünneti ve hükmü, O'nun onları bağışlayıcı olması ve kötülüklerini örtmesidir. Evvâb; âdeti ve tutumu daima Allah Teâlâ'nın emrine dönmek ve O'nun lütfuna sığınmak olan, müşriklerin Allah'tan başka kendilerine şefaat edeceğini iddia ettikleri cansız varlıklara taparak yaptıkları gibi hiçbir şefaatçinin şefaatine sığınmayan kimsedir. "Evvâb" lafzı fa“âl (فَعَّال) veznindedir ve tıpkı "kattâl" (çok öldüren) ve "darrâb" (çok vuran) sözlerinde olduğu gibi devamlılık ve çokluk bildirir. Bu ayetten maksat şudur: İlk ayet anne babaya her yönden saygı göstermenin vacip olduğuna delalet edip ardından evlattan bazen onların saygınlığını zedeleyecek nadir bir kusur meydana gelebileceği için [Allah Teâlâ]: { رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما فِي نُفُوسِكُمْ } “Rabbiniz içinizde olanı en iyi bilendir” buyurmuştur. Yani O Teâlâ kalplerinizin hallerini bilir; şayet o kusur itaatsizlik ve saygısızlık kastıyla değil de beşeri yaratılışın bir gereği olarak ortaya çıkmışsa bağışlanma kapsamındadır. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٢٦ الى ٢٨]

[İsrâ Suresi (17) 26-28. Ayetler]

وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً (٢٦) إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ وَكانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً (٢٧) وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوها فَقُلْ لَهُمْ قَوْلاً مَيْسُوراً (٢٨)

{ وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً (٢٦) إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ وَكانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً (٢٧) وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوها فَقُلْ لَهُمْ قَوْلاً مَيْسُوراً (٢٨) } “Akrabaya, yoksula ve yolda kalmışa hakkını ver. Bununla beraber saçıp savurma. Çünkü saçıp savuranlar şeytanların kardeşleridir. Şeytan ise Rabbine karşı çok nankördür. Eğer Rabbinden umduğun bir rahmeti beklemek için onlardan yüz çevirmek zorunda kalırsan, o zaman onlara gönül alıcı, tatlı bir söz söyle.”

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ النَّوْعُ الرَّابِعُ مِنَ أَعْمَالِ الْخَيْرِ وَالطَّاعَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki bu, söz konusu ayetlerde zikredilen hayır ve itaat amellerinin dördüncü türüdür. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: وَآتِ خِطَابٌ مَعَ مَنْ؟ فِيهِ قَوْلَانِ:

Birinci Mesele: Ayetteki { وَآتِ } “ve ver” hitabı kime yöneliktir? Bu hususta iki görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ خِطَابٌ لِلرَّسُولِ ﷺ فَأَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ يُؤْتِيَ أَقَارِبَهُ الْحُقُوقَ الَّتِي وَجَبَتْ لَهُمْ فِي الْفَيْءِ وَالْغَنِيمَةِ، وَأَوْجَبَ عَلَيْهِ أَيْضًا إِخْرَاجَ حَقِّ الْمَسَاكِينِ وَأَبْنَاءِ السَّبِيلِ أَيْضًا مِنْ هَذَيْنِ الْمِثَالَيْنِ.

Birinci görüş: Bu hitap Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'edir. Allah ona, fey ve ganimetten akrabalarına vacip olan haklarını vermesini emretmiş, ayrıca bu iki gelir kaynağından yoksulların ve yolda kalmışların hakkını vermesini de ona vacip kılmıştır.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ خِطَابٌ لِلْكُلِّ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلُهُ: وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ [الْإِسْرَاءِ: ٢٣] وَالْمَعْنَى: أَنَّكَ بَعْدَ فَرَاغِكَ مِنْ بِرِّ الْوَالِدَيْنِ، يَجِبُ أَنْ تَشْتَغِلَ بِبِرِّ سَائِرِ الْأَقَارِبِ الْأَقْرَبِ فَالْأَقْرَبِ، ثُمَّ بِإِصْلَاحِ أَحْوَالِ الْمَسَاكِينِ وَأَبْنَاءِ السَّبِيلِ.

İkinci görüş: Bu hitap herkesedir. Bunun delili, { وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ } “Rabbin kesin olarak emretti ki ancak O'na ibadet edesiniz” [İsrâ 23] ayetine atfedilmiş olmasıdır. Manası şudur: Anne babaya iyilik görevini yerine getirdikten sonra, en yakından başlayarak diğer akrabalara iyilik etmekle, sonra da yoksulların ve yolda kalmışların durumlarını düzeltmekle meşgul olman gerekir.

وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ مُجْمَلٌ وَلَيْسَ فِيهِ بَيَانُ أَنَّ ذَلِكَ الْحَقَّ مَا هُوَ؟ وَعِنْدَ الشَّافِعِيِّ ﵀ أَنَّهُ لَا يَجِبُ الْإِنْفَاقُ إِلَّا عَلَى الْوَلَدِ وَالْوَالِدَيْنِ، وَقَالَ قَوْمٌ: يَجِبُ الْإِنْفَاقُ عَلَى الْمَحَارِمِ بِقَدْرِ الْحَاجَةِ وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ مَنْ لَمْ يَكُنْ مِنَ الْمَحَارِمِ كَأَبْنَاءِ الْعَمِّ فلا حق لهم إلا الموادة والزيادة وَحُسْنُ الْمُعَاشَرَةِ وَالْمُؤَالَفَةُ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ. أَمَّا الْمِسْكِينُ وَابْنُ السَّبِيلِ فَقَدْ تَقَدَّمَ وَصْفُهُمَا فِي سُورَةِ التَّوْبَةِ فِي تَفْسِيرِ آيَةِ الزَّكَاةِ. وَيَجِبُ أَنْ يُدْفَعَ إِلَى الْمِسْكِينِ مَا يَفِي بِقُوتِهِ وَقُوتِ عِيَالِهِ، وَأَنْ يُدْفَعَ إِلَى ابْنِ السَّبِيلِ مَا يَكْفِيهِ مِنْ زَادِهِ وَرَاحِلَتِهِ إِلَى أَنْ يَبْلُغَ مَقْصِدَهُ.

Bil ki Allah Teâlâ'nın: { وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ } “Akrabaya hakkını ver” buyruğu mücmeldir (kapalıdır) ve onda bu hakkın ne olduğuna dair bir açıklama yoktur. Şâfiî'ye -Allah ona rahmet etsin- göre nafaka vermek sadece evlada ve anne babaya vaciptir. Bir topluluk ise mahremlere (evlenilmesi haram olan akrabalara) ihtiyaçları ölçüsünde nafaka vermenin vacip olduğunu söylemiştir. Amca çocukları gibi mahrem olmayan akrabaların ise sevgi, sıla-i rahim, güzel muaşeret ile darlıkta ve bollukta kaynaşmaktan başka bir hakları olmadığı hususunda ittifak etmişlerdir. Yoksul (miskin) ve yolda kalmışa (ibnü's-sebîl) gelince, onların vasfı daha önce Tevbe Suresi'nde zekât ayetinin tefsirinde geçmişti. Yoksula kendi yiyeceğine ve ailesinin yiyeceğine yetecek kadar verilmesi; yolda kalmışa ise azığından ve bineğinden hedefine ulaşıncaya kadar kendisine yetecek miktarın verilmesi gerekir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً وَالتَّبْذِيرُ فِي اللُّغَةِ إِفْسَادُ الْمَالِ وَإِنْفَاقُهُ فِي السَّرَفِ. قَالَ عُثْمَانُ بْنُ الْأَسْوَدِ: كُنْتُ أَطُوفُ فِي الْمَسَاجِدِ مَعَ مُجَاهِدٍ حَوْلَ الْكَعْبَةِ فَرَفَعَ رَأَسَهُ إِلَى أَبِي قُبَيْسٍ وَقَالَ: لَوْ أَنَّ رَجُلًا أَنْفَقَ مِثْلَ هَذَا فِي طَاعَةِ اللَّهِ لَمْ يَكُنْ مِنَ الْمُسْرِفِينَ، وَلَوْ أَنْفَقَ دِرْهَمًا وَاحِدًا فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ كَانَ مِنَ الْمُسْرِفِينَ. وَأَنْفَقَ بَعْضُهُمْ نَفَقَةً فِي خَيْرٍ فَأَكْثَرَ فَقِيلَ لَهُ لَا خَيْرَ فِي السَّرَفِ فَقَالَ: لَا سَرَفَ فِي الْخَيْرِ،

Sonra Allah Teâlâ: { وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً } “Bununla beraber saçıp savurma” buyurmuştur. Tebzîr (تَبْذِير) kelimesi lügatte malı ifsat etmek ve onu israfla harcamak demektir. Osman b. el-Esved şöyle demiştir: Mücâhid ile birlikte Kâbe'nin etrafındaki mescitleri tavaf ediyordum; başını Ebû Kubeys dağına doğru kaldırıp şöyle dedi: «Bir adam Allah'a itaat uğrunda bunun misli kadar harcasa israf edenlerden olmaz; şayet Allah'a isyan uğrunda bir tek dirhem harcasa israf edenlerden olur.» Nitekim onlardan biri hayır yolunda bir harcama yapmış ve bunu çokça yapmıştı. Kendisine: «İsrafta hayır yoktur» denilince, o: «Hayırda israf yoktur» demiştir.

وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: مَرَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِسَعْدٍ وَهُوَ يَتَوَضَّأُ فَقَالَ: ما هذا السرف يا سعد؟ فقال: أو في الْوُضُوءِ سَرَفٌ؟ قَالَ: نَعَمْ: وَإِنْ كُنْتَ عَلَى نَهْرٍ جَارٍ

Abdullah b. Ömer'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem abdest almakta olan Sa'd'ın yanından geçti ve: «Bu israf da nedir ey Sa'd?» buyurdu. Sa'd: «Abdestte de israf olur mu?» deyince, [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Evet, akan bir nehir üzerinde olsan bile» buyurdu.

ثُمَّ نَبَّهَ تَعَالَى عَلَى قُبْحِ التَّبْذِيرِ بِإِضَافَتِهِ إِيَّاهُ إِلَى أَفْعَالِ الشَّيَاطِينِ فَقَالَ: إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ وَالْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْأُخُوَّةِ التَّشَبُّهُ بِهِمْ فِي هَذَا الْفِعْلِ الْقَبِيحِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعَرَبَ يُسَمُّونَ الْمُلَازِمَ لِلشَّيْءِ

Sonra Allah Teâlâ saçıp savurmayı şeytanların fiillerine nispet ederek onun çirkinliğine dikkat çekmiş ve: { إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ } “Çünkü saçıp savuranlar şeytanların kardeşleridir” buyurmuştur. Bu kardeşlikten maksat, bu çirkin fiilde onlara benzemektir. Çünkü Araplar bir şeyi ayrılmaz biçimde sürekli yapan kimseye

أَخًا لَهُ، فَيَقُولُونَ: فُلَانٌ أَخُو الْكَرَمِ وَالْجُودِ، وَأَخُو السَّفَرِ إِذَا كَانَ مُوَاظِبًا عَلَى هَذِهِ الْأَعْمَالِ، وَقِيلَ قَوْلُهُ:

onun kardeşi adını verirler. Nitekim bu işlere devamlı sarılan kimse hakkında: «Falan kişi kerem ve cömertliğin kardeşidir», «yolculuğun kardeşidir» derler. Ayetteki:

إِخْوانَ/ الشَّياطِينِ أَيْ قُرَنَاءَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ كَمَا قَالَ: وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ [الزُّخْرُفِ: ٣٦] وَقَالَ تَعَالَى: احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْواجَهُمْ [الصَّافَّاتِ: ٢٢] أَيْ قُرَنَاءَهُمْ مِنَ الشَّيَاطِينِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ صِفَةَ الشَّيْطَانِ فَقَالَ: وَكانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً وَمَعْنَى كَوْنِ الشَّيْطَانِ كَفُورًا لِرَبِّهِ، هُوَ أَنَّهُ يَسْتَعْمِلُ بَدَنَهُ فِي الْمَعَاصِي وَالْإِفْسَادِ فِي الْأَرْضِ، وَالْإِضْلَالِ لِلنَّاسِ وَكَذَلِكَ كُلُّ مَنْ رَزَقَهُ اللَّهَ تَعَالَى مَالًا أَوْ جَاهًا فَصَرَفَهُ إِلَى غَيْرِ مَرْضَاةِ اللَّهِ تَعَالَى كَانَ كَفُورًا لِنِعْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَالْمَقْصُودُ: أَنَّ الْمُبَذِّرِينَ إِخْوَانُ الشَّيَاطِينِ، بِمَعْنَى كَوْنِهِمْ مُوَافِقِينَ لِلشَّيَاطِينِ فِي الصِّفَةِ وَالْفِعْلِ، ثُمَّ الشَّيْطَانُ كَفُورٌ لِرَبِّهِ فَيَلْزَمُ كَوْنُ الْمُبَذِّرِ أَيْضًا كَفُورًا لِرَبِّهِ، وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: خَرَجَتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى وَفْقِ عَادَةِ الْعَرَبِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَجْمَعُونَ الْأَمْوَالَ بِالنَّهْبِ وَالْغَارَةِ ثُمَّ كَانُوا يُنْفِقُونَهَا فِي طَلَبِ الْخُيَلَاءِ وَالتَّفَاخُرِ، وَكَانَ الْمُشْرِكُونَ مِنْ قُرَيْشٍ وَغَيْرِهِمْ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا النَّاسَ عَنِ الْإِسْلَامِ وَتَوْهِينِ أَهْلِهِ، وَإِعَانَةِ أَعْدَائِهِ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ تَنْبِيهًا عَلَى قُبْحِ أَعْمَالِهِمْ فِي هَذَا الْبَابِ.

{ إِخْوانَ الشَّياطِينِ } “şeytanların kardeşleri” ifadesinin, tıpkı Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ } “Kim Rahmân'ın zikrinden yüz çevirirse, biz ona bir şeytan musallat ederiz; artık o, onun yoldaşıdır” [Zuhruf 36] ve { احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْواجَهُمْ } “Zulmedenleri ve onların eşlerini toplayın” [Sâffât 22] yani şeytanlardan olan yoldaşlarını toplayın buyurduğu gibi, dünyada ve ahirette onların yoldaşları demek olduğu da söylenmiştir. Sonra Allah Teâlâ şeytanın vasfını beyan ederek: { وَكانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً } “Şeytan ise Rabbine karşı çok nankördür” buyurmuştur. Şeytanın Rabbine karşı çok nankör olmasının manası, bedenini günahlarda, yeryüzünde bozgunculuk çıkarmakta ve insanları saptırmakta kullanmasıdır. Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın kendisine mal veya makam rızkı verdiği halde bunu Allah Teâlâ'nın rızası dışındaki yerlere sarf eden herkes, Allah Teâlâ'nın nimetine karşı çok nankördür. Buradaki maksat şudur: Saçıp savuranlar, nitelik ve fiil bakımından şeytanlara uymaları anlamında şeytanların kardeşleridir; sonra şeytan Rabbine karşı çok nankördür, dolayısıyla saçıp savuranın da Rabbine karşı çok nankör olması gerekir. Bazı âlimler şöyle demiştir: Bu ayet Arapların âdetine uygun olarak inmiştir; zira onlar malları yağma ve çapul ile toplar, sonra da bunları büyüklük taslamak ve övünmek için harcarlardı. Kureyş ve diğerlerinden olan müşrikler de insanları İslam'dan alıkoymak, Müslümanları zayıflatmak ve İslam düşmanlarına yardım etmek için mallarını harcıyorlardı; işte bu ayet, onların bu husustaki amellerinin çirkinliğine dikkat çekmek üzere inmiştir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوها وَالْمَعْنَى: أَنَّكَ إِنْ أَعْرَضْتَ عَنْ ذِي الْقُرْبَى وَالْمِسْكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ حَيَاءً مِنَ التَّصْرِيحِ بِالرَّدِّ بِسَبَبِ الْفَقْرِ وَالْقِلَّةِ: فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُوراً أَيْ سَهْلًا لَيِّنًا وَقَوْلُهُ: ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوها كِنَايَةٌ عَنِ الْفَقْرِ، لِأَنَّ فَاقِدَ الْمَالِ يَطْلُبُ رَحْمَةَ اللَّهِ وَإِحْسَانَهُ. فَلَمَّا كَانَ فَقْدُ الْمَالِ سَبَبًا لِهَذَا الطَّلَبِ وَلِهَذَا الِابْتِغَاءِ أَطْلَقَ اسْمَ السَّبَبِ عَلَى الْمُسَبِّبِ فَسَمَّى الْفَقْرَ بِابْتِغَاءِ رَحْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَالْمَعْنَى: أَنَّ عِنْدَ حُصُولِ الْفَقْرِ وَالْقِلَّةِ لَا تَتْرُكْ تَعَهُّدَهُمْ بِالْقَوْلِ الْجَمِيلِ وَالْكَلَامِ الْحَسَنِ، بَلْ تَعِدُهُمْ بِالْوَعْدِ الْجَمِيلِ وَتَذْكُرُ لَهُمُ الْعُذْرَ وَهُوَ حُصُولُ الْقِلَّةِ وَعَدَمِ الْمَالِ، أَوْ تَقُولُ لَهُمْ: اللَّهُ يُسَهِّلُ، وَفِي تَفْسِيرِ الْقَوْلِ الْمَيْسُورِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: الْقَوْلُ الْمَيْسُورُ هُوَ الرَّدُّ بِالطَّرِيقِ الْأَحْسَنِ. وَالثَّانِي: الْقَوْلُ الْمَيْسُورُ اللَّيِّنُ السَّهْلُ قَالَ الْكِسَائِيُّ: يَسَّرْتُ أُيَسِّرُ لَهُ الْقَوْلَ أَيْ لَيَّنْتُهُ لَهُ. الثَّالِثُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: الْقَوْلُ الْمَيْسُورُ مِثْلُ قَوْلِهِ: قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُها أَذىً [الْبَقَرَةِ: ٢٦٣] قَالُوا: وَالْمَيْسُورُ هُوَ الْمَعْرُوفُ، لِأَنَّ الْقَوْلَ الْمُتَعَارَفَ لَا يُحْوِجُ إلى تكلف، والله أعلم.

Sonra Allah Teâlâ: { وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوها } “Eğer Rabbinden umduğun bir rahmeti beklemek için onlardan yüz çevirmek zorunda kalırsan...” buyurmuştur. Manası şudur: Şayet yoksulluk ve darlık sebebiyle [veremeyeceğini] açıkça söylemekten utandığın için akrabadan, yoksuldan ve yolda kalmıştan yüz çevirirsen, { فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُوراً } “o zaman onlara gönül alıcı, tatlı bir söz söyle” yani kolay ve yumuşak bir söz söyle. Ayetteki { ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوها } “Rabbinden umduğun bir rahmeti aramak” ifadesi fakirlikten kinayedir; zira malı olmayan kimse Allah'ın rahmetini ve ihsanını talep eder. Mal yokluğu bu talebe ve bu arayışa sebep olduğu için sebebin adı müsebbebe (sonuca) verilmiş ve fakirlik, Allah Teâlâ'nın rahmetini aramak olarak adlandırılmıştır. Manası şudur: Fakirlik ve darlık meydana geldiğinde, onları güzel bir söz ve tatlı bir kelamla gözetmeyi terk etme; bilakis onlara güzel bir vaatte bulun, darlık ve mal yokluğu gibi mazeretini kendilerine açıkla yahut onlara «Allah kolaylık versin» de. Kolay ve yumuşak sözün (el-kavlü'l-meysûr) tefsirinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Kolay ve yumuşak söz, en güzel yolla geri çevirmektir. İkincisi: Kolay ve yumuşak söz, yumuşak ve tatlı olandır. Kisâî şöyle demiştir: «Sözü ona kolaylaştırdım/yumuşattım (يَسَّرْتُ أُيَسِّرُ لَهُ الْقَوْلَ) yani sözü ona yumuşattım.» Üçüncüsü: Bazıları şöyle demiştir: Kolay ve yumuşak söz, Allah Teâlâ'nın: { قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُها أَذىً } “Güzel bir söz ve bağışlama, peşinden eziyet gelen bir sadakadan daha hayırlıdır” [Bakara 263] buyruğundaki gibidir. Şöyle demişlerdir: el-Meysûr (الْمَيْسُورُ), el-ma'rûf (الْمَعْرُوفُ - bilinen/güzel) olandır; zira alışılagelmiş güzel söz külfete ihtiyaç hissettirmez. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٢٩ الى ٣٠]

[İsrâ Suresi (17) 29-30. Ayetler]

وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً (٢٩) إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً (٣٠)

{ وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً (٢٩) إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً (٣٠) } “Elini boynuna bağlanmış kılma; büsbütün de açıp saçma. Sonra kınanmış ve eli boş, pişman bir halde oturup kalırsın. Şüphesiz Rabbin dilediğine rızkı bol bol verir ve daraltır. Kuşkusuz O, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَهُ بِالْإِنْفَاقِ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ عَلَّمَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَدَبَ الْإِنْفَاقِ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى شَرَحَ وَصْفَ عِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ فِي الْإِنْفَاقِ فِي سُورَةِ الْفُرْقَانِ فَقَالَ: وَالَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً

Bil ki Allah Teâlâ önceki ayette harcamayı emredince bu ayette de ona harcama adabını öğretmiştir. Bil ki O Teâlâ Furkân Suresi'nde mümin kullarının harcama konusundaki vasfını açıklayıp: { وَالَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً }

[الْفُرْقَانِ: ٦٧] فَهَهُنَا أَمَرَ رَسُولَهُ بِمِثْلِ ذَلِكَ الْوَصْفِ فَقَالَ: وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ أَيْ لَا تُمْسِكْ عَنِ الْإِنْفَاقِ بِحَيْثُ تُضَيِّقُ عَلَى نَفْسِكَ وَأَهْلِكَ فِي وُجُوهِ صِلَةِ الرَّحِمِ وَسَبِيلِ الْخَيْرَاتِ، وَالْمَعْنَى: لَا تَجْعَلْ يَدَكَ فِي انْقِبَاضِهَا كَالْمَغْلُولَةِ الْمَمْنُوعَةِ مِنَ الِانْبِسَاطِ: وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ أَيْ وَلَا تَتَوَسَّعْ فِي الْإِنْفَاقِ تَوَسُّعًا مُفْرِطًا بِحَيْثُ لَا يَبْقَى فِي يَدِكَ شَيْءٌ. وَحَاصِلُ الْكَلَامِ: أَنَّ الْحُكَمَاءَ ذَكَرُوا فِي كُتُبِ «الْأَخْلَاقِ» أَنَّ لِكُلِّ خُلُقٍ طَرَفَيْ إِفْرَاطٍ وَتَفْرِيطٍ وَهُمَا مَذْمُومَانِ، فَالْبُخْلُ إِفْرَاطٌ فِي الْإِمْسَاكِ، وَالتَّبْذِيرُ إِفْرَاطٌ فِي الْإِنْفَاقِ وَهُمَا مَذْمُومَانِ، وَالْخُلُقُ الْفَاضِلُ هُوَ الْعَدْلُ وَالْوَسَطُ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً [الْبَقَرَةِ: ١٤٣] .

“Onlar harcadıkları zaman ne israf ederler ne de kısarlar; bu ikisi arasında dengeli bir yol tutarlar” [Furkân 67] buyurmuştur. Burada da Resûlüne aynı vasfı emrederek: { وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ } “Elini boynuna bağlanmış kılma” buyurmuştur. Yani akrabalık bağları ve hayır yollarında harcamayı kendine ve ailene daraltacak derecede harcamaktan el çekme. Manası: Elini sıkılıkta açılması engellenmiş prangalı bir el gibi yapma. { وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ } “büsbütün de açıp saçma” yani elinde hiçbir şey kalmayacak şekilde aşırı bir genişlikle de harcama yapma. Sözün özü şudur: Hükemâ «Ahlak» kitaplarında her ahlakın ifrat ve tefrit olmak üzere iki ucu olduğunu ve ikisinin de yerildiğini belirtmişlerdir. Cimrilik tutmada ifrattır, savurganlık ise harcamada ifrattır ve ikisi de yerilmiştir. Faziletli ahlak ise Allah Teâlâ'nın: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “İşte böylece sizi vasat (dengeli ve adil) bir ümmet kıldık” [Bakara 143] buyurduğu gibi adalet ve orta yoldur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً أَمَّا تَفْسِيرُ تَقْعُدَ، فَقَدْ سَبَقَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ. وَأَمَّا كونه مَلُوماً

Sonra Allah Teâlâ: { فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً } “Sonra kınanmış ve eli boş, pişman bir halde oturup kalırsın” buyurmuştur. «Oturup kalırsın» (تَقْعُدَ) ifadesinin tefsiri önceki ayette geçmişti. «Kınanmış» (مَلُوماً) olmasına gelince;

فَلِأَنَّهُ يَلُومُ نَفْسَهُ وَأَصْحَابُهُ أَيْضًا يَلُومُونَهُ عَلَى تَضْيِيعِ الْمَالِ بِالْكُلِّيَّةِ وَإِبْقَاءِ الْأَهْلِ وَالْوَلَدِ فِي الضُّرِّ وَالْمِحْنَةِ، وَأَمَّا كَوْنُهُ مَحْسُوراً فَقَالَ الْفَرَّاءُ: تَقُولُ الْعَرَبُ لِلْبَعِيرِ: هُوَ مَحْسُورٌ إِذَا انْقَطَعَ سَيْرُهُ وَحَسَرْتُ الدَّابَّةَ إِذَا سَيَّرَهَا حَتَّى يَنْقَطِعَ سَيْرُهَا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خاسِئاً وَهُوَ حَسِيرٌ [الْمُلْكِ: ٤] وَجَمْعُ الْحَسِيرِ حَسْرَى مِثْلُ قَتْلَى وَصَرْعَى، وَقَالَ الْقَفَّالُ: الْمَقْصُودُ تَشْبِيهُ حَالِ مَنْ أَنْفَقَ كُلَّ مَالِهِ وَنَفَقَاتِهِ بِمَنِ انْقَطَعَ فِي سَفَرِهِ بِسَبَبِ انْقِطَاعِ مَطِيَّتِهِ، لِأَنَّ ذَلِكَ الْمِقْدَارَ مِنَ الْمَالِ كَأَنَّهُ مَطِيَّةٌ يَحْمِلُ الْإِنْسَانَ وَيُبَلِّغُهُ إِلَى آخِرِ الشَّهْرِ أَوِ السَّنَةِ، كَمَا أَنَّ ذَلِكَ الْبَعِيرَ يَحْمِلُهُ وَيُبَلِّغُهُ إِلَى آخِرِ الْمَنْزِلِ فَإِذَا انْقَطَعَ ذَلِكَ الْبَعِيرُ بَقِيَ فِي وَسَطِ الطَّرِيقِ عَاجِزًا مُتَحَيِّرًا فَكَذَلِكَ إِذَا أَنْفَقَ الْإِنْسَانُ مِقْدَارَ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ فِي مُدَّةِ شَهْرٍ بَقِيَ فِي وَسَطِ ذَلِكَ الشَّهْرِ عَاجِزًا مُتَحَيِّرًا وَمَنْ فَعَلَ هَذَا لَحِقَهُ اللَّوْمُ مِنْ أَهْلِهِ وَالْمُحْتَاجِينَ إِلَى إِنْفَاقِهِ عَلَيْهِمْ بِسَبَبِ سُوءِ تَدْبِيرِهِ وَتَرْكِ الْحَزْمِ فِي مُهِمَّاتِ مَعَاشِهِ.

çünkü malı tamamen zayi ettiği, çoluk çocuğunu darlık ve sıkıntı içinde bıraktığı için hem kendi kendini kınar hem de arkadaşları onu kınarlar. «Eli boş/tükenmiş» (مَحْسُوراً) olmasına gelince; Ferrâ şöyle demiştir: Araplar yürüyüşü kesilip dermanı tükenen deve için «o tükenmiştir/yorulmuştur» (هُوَ مَحْسُورٌ) derler. «Bineği yordum/tükettim» (حَسَرْتُ الدَّابَّةَ) sözü de yürüyüşü kesilinceye kadar onu koşturmak demektir. Allah Teâlâ'nın: { يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خاسِئاً وَهُوَ حَسِيرٌ } “Göz, hor hakir ve yorgun düşmüş olarak sana geri döner” [Mülk 4] buyruğu da bu köktendir. Hasîr (حَسِير) kelimesinin çoğulu katlâ ve sar'â gibi hasrâ (حَسْرَى) gelir. Kaffâl şöyle demiştir: Buradaki maksat, bütün malını ve harcamalarını tüketen kimsenin durumunu, bineğinin tükenip kalması yüzünden yolculuğunda yarı yolda kalan kimseye benzetmektir. Çünkü o miktardaki mal, tıpkı devenin insanı taşıyıp konağın sonuna ulaştırması gibi insanı taşıyan ve onu ayın veya yılın sonuna ulaştıran bir binek gibidir. O deve tükenip kaldığında insan yolun ortasında çaresiz ve şaşkın kalır; işte aynı şekilde insan bir ay boyunca ihtiyaç duyduğu miktarı harcayıp bitirdiğinde, o ayın ortasında çaresiz ve şaşkın kalır. Bunu yapan kimse, kötü idaresi ve geçiminin mühim işlerinde basireti terk etmesi sebebiyle ailesinin ve kendisine muhtaç olan kimselerin kınamasına maruz kalır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ وَالْمَقْصُودُ أَنَّهُ عَرَّفَ رَسُولَهُ ﷺ كَوْنَهُ رَبًّا. وَالرَّبُّ هُوَ الَّذِي يُرَبِّي الْمَرْبُوبَ وَيَقُومُ بِإِصْلَاحِ مُهِمَّاتِهِ وَدَفْعِ حَاجَاتِهِ عَلَى مِقْدَارِ الصَّلَاحِ وَالصَّوَابِ فَيُوَسِّعُ الرِّزْقَ عَلَى الْبَعْضِ وَيُضَيِّقُهُ عَلَى الْبَعْضِ. وَالْقَدْرُ فِي اللُّغَةِ التَّضْيِيقُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ [الطَّلَاقِ: ٧] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَمَّا إِذا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ [الْفَجْرِ: ١٦] أَيْ ضَيَّقَ وَإِنَّمَا وَسَّعَ عَلَى الْبَعْضِ لِأَنَّ ذَلِكَ هُوَ الصَّلَاحُ لَهُمْ قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ وَلكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا يَشاءُ [الشُّورَى: ٢٧] .

Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ } “Şüphesiz Rabbin dilediğine rızkı bol bol verir ve daraltır” buyurmuştur. Maksat, O'nun Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e kendisinin Rab olduğunu bildirmesidir. Rab, terbiye edileni terbiye eden, onun önemli işlerini ıslah eden ve maslahata ve doğruya uygun ölçüde ihtiyaçlarını giderendir; dolayısıyla O, rızkı bazısına genişletir, bazısına da daraltır. Kadr (الْقَدْرُ) kelimesi lügatte daraltmak demektir. Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ } “Rızkı daraltılmış olan kimse...” [Talâk 7] ve { وَأَمَّا إِذا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ } “Ama onu imtihan edip rızkını daralttığı zaman...” [Fecr 16] yani daralttığı zaman buyrukları bu köktendir. Bazısına rızkı genişletmesi ise onlar için maslahat olanın bu olmasındandır. Nitekim Allah Teâlâ: { وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ وَلكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا يَشاءُ } “Eğer Allah kullarına rızkı bol bol verseydi, yeryüzünde azarlardı. Fakat O, dilediği ölçüde indirir” [Şûrâ 27] buyurmuştur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً يَعْنِي أَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِأَنَّ مَصْلَحَةَ كُلِّ إِنْسَانٍ فِي أَنْ لَا يُعْطِيَهُ إِلَّا ذَلِكَ الْقَدْرَ، فَالتَّفَاوُتُ فِي أَرْزَاقِ الْعِبَادِ لَيْسَ لِأَجْلِ البخل، بل لأجل رعاية المصالح.

Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً } “Kuşkusuz O, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir” buyurmuştur. Yani O Teâlâ, her insanın maslahatının kendisine ancak o miktar verilmesinde olduğunu bilir. Dolayısıyla kulların rızıklarındaki farklılık cimrilikten ötürü değil, bilakis maslahatların gözetilmesinden ötürüdür.

[سورة الإسراء (١٧) : آية ٣١]

[İsrâ Suresi (17) 31. Ayet]

وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كانَ خِطْأً كَبِيراً (٣١)

{ وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كانَ خِطْأً كَبِيراً (٣١) } “Fakirlik korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyin. Onları da sizi de biz rızıklandırırız. Kuşkusuz onları öldürmek büyük bir günahtır.”

هَذَا هُوَ النَّوْعُ الْخَامِسُ مِنَ الطَّاعَاتِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bu, söz konusu ayetlerde zikredilen itaatlerin beşinci türüdür. Ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي تَقْرِيرِ النَّظْمِ وُجُوهٌ:

Birinci Mesele: Nazmın (ayetler arası irtibatın) açıklanmasında birkaç vecih vardır:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى أَنَّهُ هُوَ الْمُتَكَفِّلُ بِأَرْزَاقِ الْعِبَادِ حَيْثُ قَالَ: إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ [الإسراء: ٣٠] أَتْبَعَهُ بِقَوْلِهِ: وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ.

Birinci vecih: Allah Teâlâ önceki ayette: { إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ } “Şüphesiz Rabbin dilediğine rızkı bol bol verir ve daraltır” [İsrâ 30] buyurarak kulların rızkını üstlenen olduğunu beyan edince, bunun ardından: { وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ } “Fakirlik korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyin. Onları da sizi de biz rızıklandırırız” buyurmuştur.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا عَلَّمَ كَيْفِيَّةَ الْبِرِّ بِالْوَالِدَيْنِ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ عَلَّمَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ كَيْفِيَّةَ الْبِرِّ بِالْأَوْلَادِ، وَلِهَذَا قَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّ الَّذِينَ يُسَمَّوْنَ بِالْأَبْرَارِ إِنَّمَا سُمُّوا بِذَلِكَ لِأَنَّهُمْ بَرُّوا الْآبَاءَ وَالْأَبْنَاءَ وَإِنَّمَا وَجَبَ بِرُّ الْآبَاءِ مُكَافَأَةً عَلَى مَا صَدَرَ مِنْهُمَا مِنْ أَنْوَاعِ الْبِرِّ بِالْأَوْلَادِ وَإِنَّمَا وَجَبَ الْبِرُّ بِالْأَوْلَادِ لِأَنَّهُمْ فِي غَايَةِ الضَّعْفِ وَلَا كَافِلَ لَهُمْ غَيْرُ الْوَالِدَيْنِ.

İkinci vecih: Allah Teâlâ önceki ayette anne babaya iyilik etmenin keyfiyetini öğretince, bu ayette de çocuklara iyilik etmenin keyfiyetini öğretmiştir. Bu sebeple bazı âlimler şöyle demiştir: Ebrâr (hayırlı kimseler) olarak adlandırılanlar, ancak hem babalarına hem de çocuklarına iyilik ettikleri için böyle adlandırılmışlardır. Babalara iyilik etmek, çocuklara gösterdikleri çeşitli iyiliklerin karşılığı olarak vacip kılınmıştır; çocuklara iyilik etmek ise son derece zayıf olmaları ve anne babalarından başka bir koruyucuları bulunmaması sebebiyle vacip kılınmıştır.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ امْتِنَاعَ الْأَوْلَادِ مِنَ الْبِرِّ بِالْآبَاءِ يُوجِبُ خَرَابَ الْعَالَمِ، لِأَنَّ الْآبَاءَ إِذَا عَلِمُوا ذَلِكَ قَلَّتْ رَغْبَتُهُمْ فِي تَرْبِيَةِ الْأَوْلَادِ، فَيَلْزَمُ خَرَابُ الْعَالَمِ مِنَ الْوَجْهِ الَّذِي قَرَّرْنَاهُ، فَثَبَتَ أَنَّ عِمَارَةَ الْعَالَمِ إِنَّمَا تَحْصُلُ إِذَا حَصَلَتِ الْمَبَرَّةُ بَيْنَ الْآبَاءِ وَالْأَوْلَادِ مِنَ الْجَانِبَيْنِ.

Üçüncü vecih: Çocukların babalara iyilik etmekten kaçınması âlemin harabiyetine yol açar; zira babalar bunu bildiklerinde çocukları yetiştirme konusundaki istekleri azalır ve açıkladığımız vecihten ötürü âlemin harabiyeti zorunlu olur. Böylece sabit olmuştur ki âlemin imarı, ancak babalar ile çocuklar arasında her iki taraftan karşılıklı iyilik meydana geldiğinde gerçekleşir.

الْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنَّ قَتْلَ الْأَوْلَادِ إِنْ كَانَ لِخَوْفِ الْفَقْرِ فَهُوَ سُوءُ ظَنٍّ بِاللَّهِ، وَإِنْ كَانَ لِأَجْلِ الْغَيْرَةِ عَلَى الْبَنَاتِ

Dördüncü vecih: Çocukları öldürmek şayet fakirlik korkusundan ise Allah'a karşı kötü zandır; şayet kız çocuklarına karşı kıskançlıktan ise

فَهُوَ سَعْيٌ فِي تَخْرِيبِ الْعَالَمِ، فَالْأَوَّلُ ضِدُّ التَّعْظِيمِ لِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى، وَالثَّانِي: ضِدُّ الشَّفَقَةِ عَلَى خَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى وَكِلَاهُمَا مَذْمُومٌ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

bu durumda âlemi tahrip etmeye çalışmaktır. Birincisi Allah Teâlâ'nın emrini tazim etmenin zıddıdır, ikincisi ise Allah Teâlâ'nın yarattıklarına şefkat göstermenin zıddıdır ve her ikisi de yerilmiştir. En doğrusunu Allah bilir.

الْوَجْهُ الْخَامِسُ: أَنَّ قَرَابَةَ الْأَوْلَادِ قَرَابَةُ الْجُزْئِيَّةِ وَالْبَعْضِيَّةِ، وَهِيَ مِنْ أَعْظَمِ الْمُوجِبَاتِ لِلْمَحَبَّةِ فَلَوْ لَمْ تَحْصُلِ الْمُحِبَّةُ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى غِلَظٍ شَدِيدٍ فِي الرُّوحِ، وَقَسْوَةٍ فِي الْقَلْبِ، وَذَلِكَ مِنْ أَعْظَمِ الْأَخْلَاقِ الذَّمِيمَةِ، فَرَغَّبَ اللَّهُ فِي الْإِحْسَانِ إِلَى الْأَوْلَادِ إِزَالَةً لِهَذِهِ الْخَصْلَةِ الذَّمِيمَةِ.

Beşinci vecih: Çocukların akrabalığı, cüz ve parça olma akrabalığıdır ve bu, sevgiyi gerektiren en büyük sebeplerden biridir. Dolayısıyla şayet sevgi gerçekleşmezse, bu durum ruhta şiddetli bir katılığa ve kalpte bir katılaşmaya delalet eder; bu ise yerilmiş ahlakın en büyüklerindendir. Allah bu kötü hasleti yok etmek için çocuklara ihsanda bulunmaya teşvik etmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْعَرَبُ كَانُوا يَقْتُلُونَ الْبَنَاتَ لِعَجْزِ الْبَنَاتِ عَنِ الْكَسْبِ، وَقُدْرَةِ الْبَنِينَ عَلَيْهِ/ بِسَبَبِ إِقْدَامِهِمْ عَلَى النَّهْبِ وَالْغَارَةِ، وَأَيْضًا كَانُوا يخافون أن فقرها ينفر كفأها عَنِ الرَّغْبَةِ فِيهَا فَيَحْتَاجُونَ إِلَى إِنْكَاحِهَا مِنْ غَيْرِ الْأَكْفَاءِ، وَفِي ذَلِكَ عَارٌ شَدِيدٌ فَقَالَ تَعَالَى: وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ وَهَذَا لَفْظٌ عَامٌّ لِلذُّكُورِ وَالْإِنَاثِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْمُوجِبَ لِلرَّحْمَةِ وَالشَّفَقَةِ هُوَ كَوْنُهُ وَلَدًا، وَهَذَا الْمَعْنَى وَصْفٌ مُشْتَرَكٌ بَيْنَ الذُّكُورِ وَبَيْنَ الْإِنَاثِ وَأَمَّا مَا يُخَافُ مِنَ الْفَقْرِ مِنَ الْبَنَاتِ فَقَدْ يُخَافُ مِثْلُهُ فِي الذُّكُورِ فِي حَالِ الصِّغَرِ، وَقَدْ يُخَافُ أَيْضًا فِي الْعَاجِزِينَ مِنَ الْبَنِينَ.

İkinci Mesele: Araplar, kız çocuklarının kazanç elde etmekten aciz olmaları, erkek çocukların ise yağma ve çapula girişebilmeleri sebebiyle buna güç yetirmeleri yüzünden kız çocuklarını öldürüyorlardı. Ayrıca kızın fakirliğinin, dengi olan kimseleri ona talip olmaktan uzaklaştıracağından, böylece onu denk olmayan kimselerle evlendirmek zorunda kalacaklarından korkuyorlardı; bunda ise büyük bir ar ve utanç vardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ } “Çocuklarınızı öldürmeyin” buyurmuştur. Bu lafız erkekleri de dişileri de kapsayan genel bir ifadedir. Manası şudur: Merhamet ve şefkati gerektiren şey evlat olmasıdır ve bu mana erkek ve kız çocukları arasında müşterek bir vasıftır. Kız çocukları sebebiyle korkulan fakirliğe gelince, bunun bir benzerinden erkek çocuklar küçükken de korkulabilir; aciz olan erkek çocuklarda da bundan korkulabilir.

ثُمَّ قَالَ تعالى: نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ يعني الْأَرْزَاقَ بِيَدِ اللَّهِ تَعَالَى فَكَمَا أَنَّهُ تَعَالَى فَتَحَ أَبْوَابَ الرِّزْقِ عَلَى الرِّجَالِ، فَكَذَلِكَ يَفْتَحُ أَبْوَابَ الرِّزْقِ عَلَى النِّسَاءِ.

Sonra Allah Teâlâ: { نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ } “Onları da sizi de biz rızıklandırırız” buyurmuştur. Yani rızıklar Allah Teâlâ'nın elindedir; O Teâlâ erkeklere rızık kapılarını açtığı gibi, kadınlara da rızık kapılarını açar.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْجُمْهُورُ قرءوا إِنَّ قَتْلَهُمْ كانَ خِطْأً كَبِيراً، أي إثما كبيرا يقال خطىء يخطأ خطأ مثل أثم يَأْثَمُ إِثْمًا قَالَ تَعَالَى: إِنَّا كُنَّا خاطِئِينَ [يُوسُفَ: ٩٧] أَيْ آثِمِينَ، وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ (خَطَأً) بِالْفَتْحِ يُقَالُ: أَخْطَأَ يُخْطِئُ إِخْطَاءً وَخَطَأً إِذَا أَتَى بِمَا لَا يَنْبَغِي مِنْ غَيْرِ قَصْدٍ، وَيَكُونُ الْخَطَأُ اسْمًا لِلْمَصْدَرِ، وَالْمَعْنَى: عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ أَنَّ قَتْلَهُمْ لَيْسَ بِصَوَابٍ. قَالَ الْقَفَّالُ ﵀، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ: خِطَاءً بِكَسْرِ الْخَاءِ مَمْدُودَةً وَلَعَلَّهُمَا لُغَتَانِ مِثْلَ دَفْعٍ وَدِفَاعٍ ولبس ولباس.

Üçüncü Mesele: Âlimlerin cumhuru { إِنَّ قَتْلَهُمْ كانَ خِطْأً كَبِيراً } [şeklinde hı harfinin kesresiyle] okumuşlardır; yani büyük bir günahtır. Tıpkı "esime ye'semü ismen" denildiği gibi "hati'e yahta'u hıt'en" (خطىء يخطأ خطأ) denilir. Nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّا كُنَّا خاطِئِينَ } “Şüphesiz biz günahkârlardık” [Yûsuf 97] yani günah işleyenlerdik buyurmuştur. İbn Âmir ise fetha ile (خَطَأً - hataen) okumuştur. Bir kimse kastı olmaksızın uygunsuz bir davranışta bulunduğunda "ahta'e yuhtı'u ihtâen ve hataen" (أَخْطَأَ يُخْطِئُ إِخْطَاءً وَخَطَأً) denilir ve el-hata (الْخَطَأُ) masdar ismi olur. Bu kıraate göre mana: Onların öldürülmesi isabetli ve doğru bir iş değildir, şeklinde olur. Kaffâl -Allah ona rahmet etsin- şöyle demiştir: İbn Kesîr de hı harfinin kesresi ve med ile "hıtâen" (خِطَاءً) okumuştur; tıpkı def' (دَفْعٍ) ve difâ' (دِفَاعٍ), libs (لبس) ve libâs (لباس) kelimelerinde olduğu gibi muhtemelen bunlar iki ayrı lehçedir.

[سورة الإسراء (١٧) : آية ٣٢]

[İsrâ Suresi (17) 32. Ayet]

وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَساءَ سَبِيلاً (٣٢)

{ وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَساءَ سَبِيلاً (٣٢) } “Zinaya yaklaşmayın. Çünkü o, bir hayâsızlıktır ve çok kötü bir yoldur.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ بِالْأَشْيَاءِ الْخَمْسَةِ الَّتِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا، وَحَاصِلُهَا يَرْجِعُ إِلَى شَيْئَيْنِ: التَّعْظِيمُ لِأَمْرِ اللَّهِ، وَالشَّفَقَةُ عَلَى خَلْقِ اللَّهِ، أَتْبَعَهَا بِذِكْرِ النَّهْيِ عَنْ أَشْيَاءَ. أَوَّلُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى نَهَى عن الزنا فقال: وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى قَالَ الْقَفَّالُ: إِذَا قِيلَ لِلْإِنْسَانِ لَا تَقْرَبُوا هَذَا فَهَذَا آكَدُ مِنْ أَنْ يَقُولَ لَهُ لَا تَفْعَلْهُ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى عَلَّلَ هَذَا النَّهْيَ بِكَوْنِهِ:

Bil ki Allah Teâlâ daha önce zikri geçen ve özü iki şeye raci olan -yani Allah'ın emrine tazim ve Allah'ın yarattıklarına şefkat- beş şeyi emrettikten sonra, bunun peşinden birtakım şeylerden nehyetmeyi zikretmiştir. Bunların birincisi: O Teâlâ zinadan nehyederek { وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى } “Zinaya yaklaşmayın” buyurmuştur. Kaffâl şöyle demiştir: İnsana «buna yaklaşmayın» denildiğinde, bu ifade ona «bunu yapmayın» demesinden daha tekitlidir. Sonra Allah Teâlâ bu yasağı şu vasıflarla gerekçelendirmiştir:

فاحِشَةً وَساءَ سَبِيلًا.

{ فاحِشَةً وَساءَ سَبِيلًا } “hayâsızlıktır ve çok kötü bir yoldur.”

وَاعْلَمْ أَنَّ النَّاسَ قَدِ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ تَعَالَى إِذَا أَمَرَ بِشَيْءٍ أَوْ نَهَى عَنْ شَيْءٍ فَهَلْ يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَمَرَ بِذَلِكَ الشَّيْءِ أَوْ نَهَى عَنْهُ لِوَجْهٍ عَائِدٍ إِلَيْهِ أَمْ لَا؟ فَقَالَ الْقَائِلُونَ بِتَحْسِينِ الْعَقْلِ وَتَقْبِيحِهِ الْأَمْرُ كَذَلِكَ. وَقَالَ الْمُنْكِرُونَ لِتَحْسِينِ الْعَقْلِ وَتَقْبِيحِهِ لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، احْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِتَحْسِينِ الْعَقْلِ وَتَقْبِيحِهِ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِمْ بِهَذِهِ الْآيَةِ قَالُوا إِنَّهُ تَعَالَى نَهَى عَنِ الزِّنَا، وَعَلَّلَ ذَلِكَ النَّهْيَ بِكَوْنِهِ فَاحِشَةً فَيَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ كَوْنُهُ فَاحِشَةً عِبَارَةً عَنْ كَوْنِهِ مَنْهِيًّا عَنْهُ وَإِلَّا لَزِمَ تَعْلِيلُ الشَّيْءِ بِنَفْسِهِ وَهُوَ مُحَالٌ، فَوَجَبَ أَنْ يُقَالَ: كَوْنُهُ فَاحِشَةً وَصْفٌ حَاصِلٌ لَهُ بِاعْتِبَارِ كَوْنِهِ زِنًا، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَشْيَاءَ تَحْسُنُ وَتَقْبُحُ لِوُجُوهٍ عَائِدَةٍ إِلَيْهَا فِي أَنْفُسِهَا، وَيَدُلُّ أَيْضًا عَلَى أَنَّ نَهْيَ/ اللَّهِ تَعَالَى عَنْهَا مُعَلَّلٌ بِوُقُوعِهَا فِي أَنْفُسِهَا عَلَى تِلْكَ الْوُجُوهِ، وَهَذَا الِاسْتِدْلَالُ قَرِيبٌ، وَالْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ: إِنَّ كَوْنَ الشَّيْءِ فِي نَفْسِهِ مَصْلَحَةً أَوْ مَفْسَدَةً أَمْرٌ ثَابِتٌ لِذَاتِهِ لَا بِالشَّرْعِ، فَإِنَّ تَنَاوُلَ الْغِذَاءِ الْمُوَافِقِ مَصْلَحَةٌ، وَالضَّرْبَ

Bil ki insanlar Allah Teâlâ bir şeyi emrettiğinde yahut bir şeyden nehyettiğinde, «O Teâlâ o şeyi sırf o fiilin kendisine dönük bir sebepten ötürü emretmiş veya nehyetmiştir» denilip denilemeyeceği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Aklen güzelleştirme ve çirkinleştirmeyi (tahsîn ve takbîh-i aklî) savunanlar durumun böyle olduğunu söylemişlerdir. Aklî tahsîn ve takbîhi inkâr edenler ise durumun böyle olmadığını söylemişlerdir. Aklî tahsîn ve takbîhi savunanlar görüşlerinin sıhhatine bu ayetle delil getirerek şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ zinayı nehyetmiş ve bu nehyi onun fuhuş/hayâsızlık olmasıyla gerekçelendirmiştir; dolayısıyla onun fahşa olmasının bizzat nehyedilmiş olmasından ibaret olması imkânsızdır, aksi takdirde bir şeyin bizzat kendisiyle gerekçelendirilmesi gerekir ki bu muhaldir. Öyleyse şöyle demek gerekir: Onun fuhuş/fahşa olması, zina olması hasebiyle onda bulunan bir vasıftır. Bu da eşyanın kendi zatlarında kendilerine dönük yönlerden ötürü güzel veya çirkin olduğunu gösterir; ayrıca Allah Teâlâ'nın onlardan nehyetmesinin, onların kendi zatlarında bu nitelikler üzere vuku bulmasıyla gerekçelendirildiğini gösterir. Bu istidlal [doğruya] yakındır; ancak en evlâ olanı şöyle denilmesidir: Bir şeyin kendi zatında maslahat veya mefsedet olması, şeriatla değil zatı gereği sabit olan bir durumdur; zira uygun gıdayı almak maslahat,

الْمُؤْلِمَ مَفْسَدَةٌ، وَكَوْنُهُ كَذَلِكَ أَمْرٌ ثَابِتٌ بِالْعَقْلِ لَا بِالشَّرْعِ.

acı veren darbe ise mefsedettir. Durumun böyle oluşu şeriatla değil akılla sabittir.

وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: تَكَالِيفُ اللَّهِ تَعَالَى وَاقِعَةٌ عَلَى وَفْقِ مَصَالِحِ الْعَالَمِ فِي الْمَعَاشِ وَالْمَعَادِ فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ الظَّاهِرِيُّ، وَفِيهِ مُشْكِلَاتٌ هَائِلَةٌ وَمَبَاحِثُ عَمِيقَةٌ نَسْأَلُ اللَّهَ التَّوْفِيقَ لِبُلُوغِ الْغَايَةِ فِيهَا.

Bu sabit olunca şöyle deriz: Allah Teâlâ'nın teklifleri dünya ve ahirette âlemin maslahatlarına uygun olarak vuku bulur. İşte bu zâhirî kelamdır; bunda büyük müşküller ve derin bahisler vardır, bunlarda nihai hedefe ulaşmak için Allah'tan muvaffakiyet dileriz.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الزِّنَا اشْتَمَلَ عَلَى أَنْوَاعٍ مِنَ الْمَفَاسِدِ: أَوَّلُهَا: اخْتِلَاطُ الْأَنْسَابِ وَاشْتِبَاهُهَا فَلَا يَعْرِفُ الْإِنْسَانُ أَنَّ الْوَلَدَ الَّذِي أَتَتْ بِهِ الزَّانِيَةُ أَهُوَ مِنْهُ أَوْ مِنْ غَيْرِهِ، فَلَا يَقُومُ بِتَرْبِيَتِهِ وَلَا يَسْتَمِرُّ فِي تَعَهُّدِهِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ ضَيَاعَ الْأَوْلَادِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ انْقِطَاعَ النَّسْلِ وَخَرَابَ الْعَالَمِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ إِذَا لَمْ يُوجَدْ سَبَبٌ شَرْعِيٌّ لِأَجْلِهِ يَكُونُ هَذَا الرَّجُلُ أَوْلَى بِهَذِهِ الْمَرْأَةِ مِنْ غَيْرِهِ لَمْ يَبْقَ فِي حُصُولِ ذَلِكَ الِاخْتِصَاصِ إِلَّا التَّوَاثُبُ وَالتَّقَاتُلُ، وَذَلِكَ يُفْضِي إِلَى فَتْحِ بَابِ الْهَرَجِ وَالْمَرَجِ وَالْمُقَاتَلَةِ، وَكَمْ سَمِعْنَا وُقُوعَ الْقَتْلِ الذَّرِيعِ بِسَبَبِ إِقْدَامِ الْمَرْأَةِ الْوَاحِدَةِ عَلَى الزِّنَا.

Bunu bildiğinde deriz ki: Zina çeşitli mefsedetleri içermektedir: Birincisi: Neseplerin karışması ve belirsizleşmesidir; böylece insan zina eden kadının getirdiği çocuğun kendisinden mi yoksa başkasından mı olduğunu bilemez, bu sebeple onun terbiyesini üstlenmez ve bakımını sürdürmez. Bu ise çocukların zayi olmasına yol açar, bu da neslin kesilmesine ve âlemin harabiyetine neden olur. İkincisi: Bu erkeğin bu kadına başkalarından daha layık olmasını sağlayacak şer'î bir sebep bulunmadığında, o aidiyetin gerçekleşmesinde birbirine saldırma ve çatışmadan başka bir yol kalmaz. Bu da anarşi, kargaşa ve savaş kapısının açılmasına yol açar; nitekim tek bir kadının zinaya cüret etmesi sebebiyle nice dehşetli cinayetlerin vuku bulduğunu işitmişizdir.

وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا بَاشَرَتِ الزِّنَا وَتَمَرَّنَتْ عَلَيْهِ يَسْتَقْذِرُهَا كُلُّ طَبْعٍ سَلِيمٍ، وَكُلُّ خَاطِرٍ مُسْتَقِيمٍ، وَحِينَئِذٍ لَا تَحْصُلُ الْأُلْفَةُ وَالْمَحَبَّةُ وَلَا يَتِمُّ السَّكَنُ وَالِازْدِوَاجُ، وَلِذَلِكَ فَإِنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا اشْتَهَرَتْ بِالزِّنَا تَنْفِرُ عَنْ مُقَارَنَتِهَا طِبَاعُ أَكْثَرِ الْخَلْقِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ إِذَا انْفَتَحَ بَابُ الزِّنَا فَحِينَئِذٍ لَا يَبْقَى لِرَجُلٍ اخْتِصَاصٌ بِامْرَأَةٍ، وَكُلُّ رَجُلٍ يُمْكِنُهُ التَّوَاثُبُ عَلَى كُلِّ امْرَأَةٍ شَاءَتْ وَأَرَادَتْ وَحِينَئِذٍ لَا يَبْقَى بَيْنَ نَوْعِ الْإِنْسَانِ وَبَيْنَ سَائِرِ الْبَهَائِمِ فَرْقٌ فِي هَذَا الْبَابِ.

Üçüncüsü: Kadın zinaya girişip buna alıştığında, her selim tabiat ve her dosdoğru akıl ondan tiksinir. O takdirde ülfet ve muhabbet gerçekleşmez, huzur bulma ve evlilik tamama ermez. İşte bu sebeple kadın zina ile meşhur olduğunda, yaratılmışların çoğunun tabiatı onunla eş olmaktan nefret edip kaçar. Dördüncüsü: Zina kapısı açıldığında, artık hiçbir erkeğin bir kadınla özel bağı kalmaz ve her erkek, dilediği ve arzu ettiği her kadına musallat olabilir. O takdirde bu konuda insan türü ile diğer hayvanlar arasında hiçbir fark kalmaz.

وَخَامِسُهَا: أَنَّهُ لَيْسَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْمَرْأَةِ مُجَرَّدَ قَضَاءِ الشَّهْوَةِ بَلْ أَنْ تَصِيرَ شَرِيكَةً لِلرَّجُلِ فِي تَرْتِيبِ الْمَنْزِلِ وَإِعْدَادِ مُهِمَّاتِهِ مِنَ الْمَطْعُومِ وَالْمَشْرُوبِ وَالْمَلْبُوسِ، وَأَنْ تَكُونَ رَبَّةَ الْبَيْتِ وَحَافِظَةً لِلْبَابِ وَأَنْ تَكُونَ قَائِمَةً بِأُمُورِ الْأَوْلَادِ وَالْعَبِيدِ، وَهَذِهِ الْمُهِمَّاتُ لَا تَتِمُّ إِلَّا إِذَا كَانَتْ مَقْصُورَةَ الْهِمَّةِ عَلَى هَذَا الرَّجُلِ الْوَاحِدِ مُنْقَطِعَةَ الطَّمَعِ عَنْ سَائِرِ الرِّجَالِ، وَذَلِكَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِتَحْرِيمِ الزِّنَا وَسَدِّ هَذَا الْبَابِ بِالْكُلِّيَّةِ. وَسَادِسُهَا: أَنَّ الْوَطْءَ يُوجِبُ الذُّلَّ الشَّدِيدَ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ أَعْظَمَ أَنْوَاعِ الشَّتْمِ عِنْدَ النَّاسِ ذِكْرُ أَلْفَاظِ الْوِقَاعِ، وَلَوْلَا أَنَّ الْوَطْءَ يُوجِبُ الذُّلَّ، وَإِلَّا لَمَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، وَأَيْضًا فَإِنَّ جَمِيعَ الْعُقَلَاءِ لَا يُقْدِمُونَ عَلَى الْوَطْءِ إِلَّا فِي الْمَوَاضِعِ الْمَسْتُورَةِ، وَفِي الْأَوْقَاتِ الَّتِي لَا يَطَّلِعُ عَلَيْهِمْ أَحَدٌ، وَأَنَّ جَمِيعَ الْعُقَلَاءِ يَسْتَنْكِفُونَ عَنْ ذِكْرِ أَزْوَاجِ بَنَاتِهِمْ وَأَخَوَاتِهِمْ وَأُمَّهَاتِهِمْ لَمَّا يُقْدِمُونَ عَلَى وَطْئِهِنَّ، وَلَوْلَا أَنَّ الْوَطْءَ ذُلٌّ، وَإِلَّا لَمَا كَانَ كَذَلِكَ.

Beşincisi: Kadından maksat sadece şehvetin giderilmesi değil; bilakis onun evin düzenlenmesinde, yiyecek, içecek ve giyecek gibi evin mühim ihtiyaçlarının hazırlanmasında erkeğe ortak olması, evin hanımı ve kapının bekçisi olması, çocukların ve hizmetçilerin işlerini üstlenmesidir. Bu önemli vazifeler ise ancak kadının himmetini sadece bu tek erkeğe has kılması ve diğer erkeklerden ümidini tamamen kesmesiyle tamam olur; bu da ancak zinanın haram kılınması ve bu kapının bütünüyle kapatılmasıyla gerçekleşir. Altıncısı: Cinsel ilişki (el-vat') son derece zillet gerektirir. Bunun delili şudur: İnsanlar nezdinde sövmenin en büyük türleri cinsel ilişki lafızlarının zikredilmesidir; eğer cinsel ilişki zillet gerektirmeseydi durum böyle olmazdı. Ayrıca bütün akıl sahipleri cinsel ilişkiye ancak gizli mekânlarda ve kimsenin kendilerini görmediği vakitlerde girişirler. Yine bütün akıl sahipleri, kızlarının, kız kardeşlerinin ve annelerinin kocalarının onlarla cinsel ilişkide bulunmasını zikretmekten ar eder ve çekinirler; şayet cinsel ilişkide zillet olmasaydı durum böyle olmazdı.

وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: لَمَّا كَانَ الْوَطْءُ ذُلًّا كَانَ السَّعْيُ فِي تَقْلِيلِهِ مُوَافِقًا لِلْعُقُولِ، فَاقْتِصَارُ الْمَرْأَةِ الْوَاحِدَةِ عَلَى الرَّجُلِ الْوَاحِدِ سَعْيٌ فِي تَقْلِيلِ ذَلِكَ الْعَمَلِ، وَأَيْضًا مَا فِيهِ مِنَ الذُّلِّ يَصِيرُ مَجْبُورًا بِالْمَنَافِعِ/ الْحَاصِلَةِ فِي النِّكَاحِ، أَمَّا الزِّنَا فَإِنَّهُ فَتْحُ بَابٍ لِذَلِكَ الْعَمَلِ الْقَبِيحِ وَلَمْ يَصِرْ مَجْبُورًا بِشَيْءٍ مِنَ الْمَنَافِعِ فَوَجَبَ بَقَاؤُهُ عَلَى أَصْلِ الْمَنْعِ وَالْحَجْرِ، فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ الْعُقُولَ السَّلِيمَةَ تَقْضِي عَلَى الزِّنَا بِالْقُبْحِ.

Bu sabit olunca şöyle deriz: Cinsel ilişki bir zillet olduğundan, onu azaltmaya çalışmak akıllara uygun düşmüştür. Dolayısıyla tek bir kadının tek bir erkekle yetinmesi o eylemi azaltmaya yönelik bir gayrettir. Ayrıca onda bulunan zillet, nikahta meydana gelen faydalarla telafi edilmiş olur. Zinaya gelince; o, bu çirkin eyleme bir kapı açmaktır ve hiçbir fayda ile de telafi edilmemiştir; bu sebeple onun asıl olan yasaklık ve kısıtlılık üzere kalması vacip olmuştur. Zikrettiğimiz şeylerle sabit olmuştur ki selim akıllar zinanın çirkin olduğuna hükmeder.

وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ الزِّنَا بِصِفَاتٍ ثَلَاثَةٍ كَوْنِهِ فَاحِشَةً، وَمَقْتًا فِي آيَةٍ أُخْرَى: وَساءَ سَبِيلًا أَمَّا كَوْنُهُ فَاحِشَةً فَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى اشْتِمَالِهِ عَلَى فَسَادِ الْأَنْسَابِ الْمُوجِبَةِ لِخَرَابِ الْعَالَمِ وَإِلَى اشْتِمَالِهِ عَلَى التَّقَاتُلِ وَالتَّوَاثُبِ عَلَى الْفُرُوجِ وَهُوَ أَيْضًا يُوجِبُ خَرَابَ الْعَالَمِ. وَأَمَّا الْمَقْتُ: فَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الزَّانِيَةَ تَصِيرُ مَمْقُوتَةً مَكْرُوهَةً، وَذَلِكَ يُوجِبُ عَدَمَ حُصُولِ السَّكَنِ وَالِازْدِوَاجِ وَأَنْ لَا يَعْتَمِدَ الْإِنْسَانُ عَلَيْهَا فِي شَيْءٍ مِنْ مُهِمَّاتِهِ وَمَصَالِحِهِ. وَأَمَّا أَنَّهُ سَاءَ سَبِيلًا، فَهُوَ مَا ذَكَرْنَا أَنَّهُ لَا يَبْقَى فَرْقٌ بَيْنَ الْإِنْسَانِ وَبَيْنَ الْبَهَائِمِ فِي عَدَمِ اخْتِصَاصِ الذُّكْرَانِ بِالْإِنَاثِ، وَأَيْضًا يَبْقَى ذُلُّ هَذَا الْعَمَلِ وَعَيْبُهُ وَعَارُهُ عَلَى الْمَرْأَةِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَصِيرَ مَجْبُورًا بِشَيْءٍ مِنَ الْمَنَافِعِ، فَقَدْ ذَكَرْنَا فِي قُبْحِ الزِّنَا سِتَّةَ أَوْجُهٍ، وَاللَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ أَلْفَاظًا ثَلَاثَةً، فَحَمَلْنَا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ

Bu sabit olunca deriz ki: Allah Teâlâ zinayı üç vasıfla nitelemiştir: Fahşa (hayâsızlık) olması, diğer bir ayette makt (gazap vesilesi) olması ve { وَساءَ سَبِيلًا } “ve çok kötü bir yol olması”. Fahşa olmasına gelince; bu, onun âlemin harabiyetine yol açan neseplerin bozulmasını içermesine ve yine âlemin harabiyetine yol açan kadınlar uğruna çatışma ve saldırıları içermesine bir işarettir. Makt olmasına gelince: Zina eden kadının nefret edilen ve iğrenilen bir kimse haline geldiğini zikretmiştik; bu da huzur bulmanın ve evliliğin gerçekleşmemesine ve insanın kendi mühim işlerinden ve maslahatlarından hiçbirinde ona güvenememesine yol açar. Kötü bir yol olmasına gelince: Bu da erkeklerin kadınlara has kılınmaması hususunda insan ile hayvanlar arasında bir farkın kalmayacağı yönündeki açıklamamızdır; ayrıca bu eylemin zilleti, kusuru ve utancı, herhangi bir menfaatle telafi edilmeksizin kadının üzerinde kalır. Böylece zinanın çirkinliği hakkında altı vecih zikretmiş olduk. Allah Teâlâ ise üç lafız zikretmiştir; biz de bu üç lafzın

الثَّلَاثَةِ عَلَى وَجْهَيْنِ مِنْ تِلْكَ الْوُجُوهِ السِّتَّةِ، والله أعلم بمراده.

her birini bu altı vecihten ikisine hamletmiş olduk. Muradı en iyi bilen Allah'tır.

[سورة الإسراء (١٧) : آية ٣٣]

[İsrâ Suresi (17) 33. Ayet]

وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً (٣٣)

{ وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً } “Hak bir sebep olmadıkça Allah'ın haram kıldığı cana kıymayın. Kim haksız yere öldürülürse, onun velisine bir yetki vermişizdir; o da öldürmede aşırı gitmesin. Şüphesiz ona yardım edilmiştir.” (33)

[في قَوْلِهِ تَعَالَى وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً] هَذَا هُوَ النَّوْعُ الثَّانِي مِمَّا نَهَى اللَّهُ عَنْهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً } “Hak bir sebep olmadıkça Allah'ın haram kıldığı cana kıymayın. Kim haksız yere öldürülürse, onun velisine bir yetki vermişizdir” buyruğuna gelince;] bu, Allah'ın bu ayette nehyettiği şeylerin ikinci türüdür. Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ أَكْبَرَ الْكَبَائِرِ بَعْدَ الْكُفْرِ بِاللَّهِ الْقَتْلُ، فَمَا السَّبَبُ فِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَدَأَ أَوَّلًا بِذِكْرِ النَّهْيِ عَنِ الزِّنَا وَثَانِيًا بِذِكْرِ النَّهْيِ عَنِ الْقَتْلِ.

Birinci Mesele: Birisi şöyle diyebilir: Allah'a küfürden sonra en büyük günah adam öldürmektir; o halde Allah Teâlâ'nın önce zinadan nehyi zikredip ikinci olarak öldürmekten nehyi zikretmesinin sebebi nedir?

وَجَوَابُهُ: أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ فَتْحَ بَابِ الزِّنَا يَمْنَعُ مِنْ دُخُولِ الْإِنْسَانِ فِي الْوُجُودِ، وَالْقَتْلُ عِبَارَةٌ عَنْ إِبْطَالِ الْإِنْسَانِ بَعْدَ دُخُولِهِ فِي الْوُجُودِ. وَدُخُولُهُ فِي الْوُجُودِ مُقَدَّمٌ عَلَى إِبْطَالِهِ وَإِعْدَامِهِ بَعْدَ وُجُودِهِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى الزِّنَا أَوَّلًا ثُمَّ ذَكَرَ الْقَتْلَ ثَانِيًا.

Bunun cevabı [şudur]: Biz, zina kapısını açmanın insanın varlık sahasına çıkmasına engel olduğunu, öldürmenin ise insanın varlık sahasına çıktıktan sonra yok edilmesinden ibaret olduğunu açıkladık. Onun varlık sahasına çıkması ise var olduktan sonra yok edilmesinden öncedir. İşte bu sebeple Allah Teâlâ önce zinayı, ardından da öldürmeyi zikretmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْأَصْلَ فِي الْقَتْلِ هُوَ الْحُرْمَةُ الْمُغَلَّظَةُ، وَالْحِلُّ إِنَّمَا يَثْبُتُ بِسَبَبٍ عَارِضِيٍّ، فَلَمَّا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَا جَرَمَ نَهَى اللَّهُ عَنِ الْقَتْلِ مُطْلَقًا بِنَاءً عَلَى حُكْمِ الْأَصْلِ، ثُمَّ اسْتَثْنَى عَنْهُ الْحَالَةَ الَّتِي يَحْصُلُ فِيهَا حِلُّ الْقَتْلِ وَهُوَ عِنْدُ حُصُولِ الأسباب العرضية فقال: إِلَّا بِالْحَقِّ/ فنفتقر هاهنا إِلَى بَيَانِ أَنَّ الْأَصْلَ فِي الْقَتْلِ التَّحْرِيمُ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْقَتْلَ ضرر والأصل في المضار الحرمة لقوله: مَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ [الْحَجِّ: ٧٨] وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ [البقرة: ١٨٥] .

İkinci Mesele: Bil ki öldürmede asıl olan, kesin ve ağır bir haramlıktır; helallik ise ancak arızi bir sebeple sabit olur. Durum böyle olunca, Allah Teâlâ asıl olan hükme binaen öldürmeyi mutlak olarak nehyetmiş, ardından arızi sebeplerin meydana gelmesiyle öldürmenin helal kılındığı durumu istisna ederek: { إِلَّا بِالْحَقِّ } “Hak bir sebep olmadıkça” buyurmuştur. Burada öldürmede aslolanın haramlık olduğunu açıklamaya muhtacız. Buna delalet eden vecihler şunlardır: Birincisi: Öldürmek bir zarardır ve zararlarda asıl olan haramlıktır; nitekim [Allah Teâlâ]: { مَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } [Hac 78] “Dinde sizin için hiçbir zorluk kılmadı” ve { وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } [Bakara 185] “Sizin için zorluk istemez” buyurmuştur.

«ولا ضَرَرَ وَلَا ضِرَارَ» .

[Yine Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem]: “Zarar vermek de zarara zararla karşılık vermek de yoktur” [buyurmuştur].

الثَّانِي:

İkincisi:

قَوْلُهُ ﵇: «الْآدَمِيُّ بُنْيَانُ الرَّبِّ مَلْعُونٌ مَنْ هَدَمَ بُنْيَانَ الرَّبِّ» .

[Peygamber] aleyhisselâm'ın: “İnsanoğlu Rabbin binasıdır; Rabbin binasını yıkan lânetlenmiştir” sözüdür.

الثَّالِثُ: أَنَّ الْآدَمِيَّ خُلِقَ لِلِاشْتِغَالِ بِالْعِبَادَةِ لِقَوْلِهِ: وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ [الذَّارِيَاتِ: ٥٦]

Üçüncüsü: İnsanoğlu ibadetle meşgul olmak için yaratılmıştır; zira [Allah Teâlâ]: { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } [Zâriyât 56] “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım” buyurmuştur.

وَلِقَوْلِهِ ﵇: «حَقُّ اللَّهِ عَلَى الْعِبَادِ أَنْ يَعْبُدُوهُ وَلَا يُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا»

Ve [Peygamber] aleyhisselâm'ın: “Allah'ın kulları üzerindeki hakkı, O'na ibadet etmeleri ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmamalarıdır” hadisidir.

وَالِاشْتِغَالُ بِالْعِبَادَةِ لَا يَتِمُّ إِلَّا عِنْدَ عَدَمِ الْقَتْلِ. الرَّابِعُ: أَنَّ الْقَتْلَ إِفْسَادٌ فَوَجَبَ أَنْ يُحَرَّمَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تُفْسِدُوا [الْأَعْرَافِ: ٨٥] . الْخَامِسُ: أَنَّهُ إِذَا تَعَارَضَ دَلِيلُ تَحْرِيمِ الْقَتْلِ وَدَلِيلُ إِبَاحَتِهِ فَقَدْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ جَانِبَ الْحُرْمَةِ رَاجِحٌ، وَلَوْلَا أَنَّ مُقْتَضَى الْأَصْلِ هُوَ التَّحْرِيمُ وَإِلَّا لَكَانَ ذَلِكَ تَرْجِيحًا لَا لِمُرَجِّحٍ وَهُوَ مُحَالٌ. السَّادِسُ: أَنَّا إِذَا لَمْ نَعْرِفْ فِي الْإِنْسَانِ صِفَةً مِنَ الصِّفَاتِ إِلَّا مُجَرَّدَ كَوْنِهِ إِنْسَانًا عَاقِلًا حَكَمْنَا فِيهِ بِتَحْرِيمِ قَتْلِهِ، وَمَا لَمْ نَعْرِفْ شَيْئًا زَائِدًا عَلَى كَوْنِهِ إِنْسَانًا لَمْ نَحْكُمْ فِيهِ بِحِلِّ دَمِهِ، وَلَوْلَا أَنَّ أَصْلَ الْإِنْسَانِيَّةِ يَقْتَضِي حُرْمَةَ الْقَتْلِ، وَإِلَّا لَمَا كَانَ كَذَلِكَ فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ أَنَّ الْأَصْلَ فِي الْقَتْلِ هُوَ التَّحْرِيمُ. وَأَنَّ حِلَّهُ لَا يَثْبُتُ إِلَّا بِأَسْبَابٍ عَرَضِيَّةٍ.

İbadetle meşgul olmak ise ancak öldürülmemekle tamam olur. Dördüncüsü: Öldürmek bir ifsad (bozgunculuk) eylemidir; bu yüzden Allah Teâlâ'nın: { وَلا تُفْسِدُوا } [A'râf 85] “Bozgunculuk yapmayın” buyruğu gereğince haram olması vaciptir. Beşincisi: Öldürmenin haramlığına dair delil ile mübahlığına dair delil tearuz ettiğinde (çeliştiğinde), haramlık tarafının râcih (üstün) olduğu üzerinde icma etmişlerdir. Eğer asıl olanın gereği haramlık olmasaydı, bu, bir tercih edici olmaksızın tercih (tercih bilâ müreccih) olurdu ki bu da muhaldir. Altıncısı: Bir insanda akıllı bir insan olmasından başka hiçbir sıfat bilmesek bile onun öldürülmesinin haram olduğuna hükmederiz; insan olmasının ötesinde fazla bir şey bilmedikçe kanının helal olduğuna hükmetmeyiz. İnsanlığın aslı öldürmenin haramlığını gerektirmeseydi durum böyle olmazdı. Böylece bu vecihlerle öldürmede aslolanın haramlık olduğu ve helalliğin ancak arızi sebeplerle sabit olacağı kanıtlanmış oldu.

وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى حَكَمَ بِأَنَّ الْأَصْلَ فِي الْقَتْلِ هُوَ التَّحْرِيمُ فَقَالَ: وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ فَقَوْلُهُ: وَلا تَقْتُلُوا نَهْيٌ وَتَحْرِيمٌ، وَقَوْلُهُ: حَرَّمَ اللَّهُ إِعَادَةٌ لِذِكْرِ التَّحْرِيمِ عَلَى سَبِيلِ التَّأْكِيدِ، ثُمَّ اسْتَثْنَى عَنْهُ الْأَسْبَابَ الْعَرَضِيَّةَ الِاتِّفَاقِيَّةَ فَقَالَ: إِلَّا بِالْحَقِّ ثم هاهنا طَرِيقَانِ:

Bu sabit olunca deriz ki: Allah Teâlâ öldürmede aslolanın haramlık olduğuna hükmederek: { وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ } “Hak bir sebep olmadıkça Allah'ın haram kıldığı cana kıymayın” buyurmuştur. Ayetteki { وَلا تَقْتُلُوا } “öldürmeyin” ifadesi bir nehiy ve tahrimdir (yasaklama ve haram kılmadır); { حَرَّمَ اللَّهُ } “Allah'ın haram kıldığı” ifadesi ise tekit yoluyla haramlığın tekrar zikredilmesidir. Sonra da: { إِلَّا بِالْحَقِّ } “Hak bir sebep olmadıkça” buyurarak arızi ve tesadüfi sebepleri bundan istisna etmiştir. Burada iki yol vardır:

الطَّرِيقُ الْأَوَّلُ: أَنَّ مُجَرَّدَ قَوْلِهِ: إِلَّا بِالْحَقِّ مُجْمَلٌ لِأَنَّهُ لَيْسَ فِيهِ بَيَانُ أَنَّ ذَلِكَ الْحَقَّ مَا هُوَ وَكَيْفَ هُوَ؟ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً أَيْ فِي اسْتِيفَاءِ الْقِصَاصِ مِنَ الْقَاتِلِ، وَهَذَا الْكَلَامُ يَصْلُحُ جَعْلُهُ بَيَانًا لِذَلِكَ الْمُجْمَلِ، وَتَقْرِيرَهُ كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَذَلِكَ الْحَقُّ هُوَ أَنَّ مَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا فِي اسْتِيفَاءِ الْقِصَاصِ. وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْحَقِّ هَذِهِ الصُّورَةَ فَقَطْ، فَصَارَ تَقْدِيرُ الْآيَةِ: وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا عِنْدَ الْقِصَاصِ، وَعَلَى هَذَا

Birinci yol: Sırf { إِلَّا بِالْحَقِّ } “Hak bir sebep olmadıkça” sözü mücmeldir; çünkü bunda o hakkın ne olduğu ve nasıl olduğu konusunda bir açıklama yoktur. Sonra Allah Teâlâ: { وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً } “Kim haksız yere öldürülürse, onun velisine bir yetki vermişizdir” yani katilden kısası tam olarak alma yetkisi vermiştir, buyurmuştur. Bu söz, o mücmel için bir beyan (açıklama) kılınmaya elverişlidir. Bunun takriri (izahı) şöyledir: Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Hak bir sebep olmadıkça Allah'ın haram kıldığı cana kıymayın; o hak da, kim haksız yere öldürülürse onun velisine kısası alma hususunda bir yetki vermiş olmamızdır.” Bu sabit olunca, haktan muradın sadece bu suret olması vacip olur. Böylece ayetin takdiri şöyle olur: “Kısas durumu müstesna, Allah'ın haram kıldığı cana kıymayın.” Buna

التَّقْدِيرِ فَتَكُونُ الْآيَةُ نَصًّا صَرِيحًا فِي تَحْرِيمِ الْقَتْلِ إِلَّا بِهَذَا السَّبَبِ الْوَاحِدِ، فَوَجَبَ أَنْ يَبْقَى عَلَى الْحُرْمَةِ فِيمَا سِوَى هَذِهِ الصُّورَةِ الْوَاحِدَةِ.

göre ayet, bu tek sebep dışında öldürmenin haram olduğu hususunda açık bir nass olur; dolayısıyla bu tek suretin dışındaki durumlarda haramlık üzere kalınması vacip olur.

وَالطَّرِيقُ الثَّانِي: أَنْ نَقُولَ: دَلَّتِ السُّنَّةُ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْحَقَّ هُوَ أَحَدُ أُمُورٍ ثَلَاثَةٍ: وَهُوَ

İkinci yol ise şöyle dememizdir: Sünnet, o hakkın üç şeyden biri olduğuna delalet etmiştir; o da

قَوْلُهُ ﵇: «لَا يَحِلُّ دَمُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِلَّا بِإِحْدَى ثَلَاثٍ: كُفْرٌ بَعْدَ إِيمَانٍ، وَزِنًا بَعْدَ إِحْصَانٍ، وَقَتْلُ نَفْسٍ بِغَيْرِ حَقٍّ» .

[Peygamber] aleyhisselâm'ın: “Müslüman bir kimsenin kanı ancak üç şeyden biriyle helal olur: İmandan sonra küfür, ihsandan (evlendikten) sonra zina ve haksız yere bir cana kıymak” hadisidir.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْخَبَرَ مِنْ بَابِ الْآحَادِ. فَإِنْ قُلْنَا: إِنَّ قَوْلَهُ: وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً تَفْسِيرٌ لِقَوْلِهِ: إِلَّا بِالْحَقِّ كَانَتِ الْآيَةُ صَرِيحَةً فِي أَنَّهُ لَا يَحِلُّ الْقَتْلُ إِلَّا بِهَذَا السَّبَبِ الْوَاحِدِ، / فَحِينَئِذٍ يَصِيرُ هَذَا الْخَبَرُ مُخَصِّصًا لِهَذِهِ الْآيَةِ وَيَصِيرُ ذَلِكَ فَرْعًا لِقَوْلِنَا: أَنَّهُ يَجُوزُ تَخْصِيصُ عُمُومِ الْقُرْآنِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ، وَأَمَّا إِنْ قُلْنَا: إِنَّ قَوْلَهُ: وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً لَيْسَ تَفْسِيرًا لِقَوْلِهِ: إِلَّا بِالْحَقِّ فَحِينَئِذٍ يَصِيرُ هَذَا الْخَبَرُ مُفَسِّرًا لِلْحَقِّ الْمَذْكُورِ فِي الْآيَةِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَا يَصِيرُ هَذَا فَرْعًا عَلَى مَسْأَلَةِ جَوَازِ تَخْصِيصِ عُمُومِ الْقُرْآنِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ فَلْتَكُنْ هَذِهِ الدَّقِيقَةُ مَعْلُومَةً وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Bil ki bu haber âhâd haberlerdendir. Eğer { وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً } “Kim haksız yere öldürülürse, onun velisine bir yetki vermişizdir” ayeti, { إِلَّا بِالْحَقِّ } “Hak bir sebep olmadıkça” ifadesinin tefsiridir dersek, ayet öldürmenin ancak bu tek sebeple helal olacağı hususunda sarih (açık) olur. Bu durumda bu haber, bu ayeti tahsis edici (özelleştirici) hale gelir ve bu da “Kur'an'ın umumunun haber-i vâhid ile tahsis edilmesinin caiz olduğu” yönündeki görüşümüzün bir fer'i (alt meselesi) olur. Şayet { وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً } sözünün { إِلَّا بِالْحَقِّ } ifadesinin tefsiri olmadığını söylersek, bu takdirde bu haber, ayette zikredilen "hak"kın bir müfessiri (açıklayıcısı) olur; bu ihtimale göre de Kur'an'ın umumunun haber-i vâhid ile tahsisinin caiz olup olmadığı meselesinin bir fer'i olmaz. Bu ince nokta böylece bilinmelidir. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ لَا سَبَبَ لِحِلِّ الْقَتْلِ إِلَّا قَتْلُ الْمَظْلُومِ، وَظَاهِرُ الْخَبَرِ يَقْتَضِي ضَمَّ شَيْئَيْنِ آخَرَيْنِ إِلَيْهِ: وَهُوَ الْكُفْرُ بَعْدَ الْإِيمَانِ، وَالزِّنَا بَعْدَ الْإِحْصَانِ، وَدَلَّتْ آيَةٌ أُخْرَى عَلَى حُصُولِ سَبَبٍ رَابِعٍ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا [الْمَائِدَةِ: ٣٣] وَدَلَّتْ آيَةٌ أُخْرَى عَلَى حُصُولِ سَبَبٍ خَامِسٍ وَهُوَ الْكُفْرُ قَالَ تَعَالَى: قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ [التَّوْبَةِ: ٢٩] وَقَالَ: وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ [النِّسَاءِ: ٨٩] وَالْفُقَهَاءُ تَكَلَّمُوا وَاخْتَلَفُوا فِي أَشْيَاءَ أُخْرَى فَمِنْهَا: أَنَّ تَارِكَ الصَّلَاةِ هَلْ يُقْتَلُ أَمْ لَا؟ فَعِنْدَ الشَّافِعِيِّ ﵀ يُقْتَلُ، وَعَنْ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ لَا يُقْتَلُ.

Üçüncü Mesele: Bu ayetin zahiri, öldürmenin helal olması için mazlumun öldürülmesi dışında bir sebep bulunmadığını gösterir. Haberin zahiri ise buna iki şeyin daha eklenmesini gerektirir: İmandan sonra küfür ve ihsandan sonra zina. Başka bir ayet ise dördüncü bir sebebin varlığına delalet etmiştir ki o da Allah Teâlâ'nın: { إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا } [Mâide 33] “Allah'a ve Resulüne karşı savaşanların ve yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya çalışanların cezası, ancak öldürülmeleri veya asılmalarıdır” buyruğudur. Diğer bir ayet de beşinci bir sebebe, yani küfre delalet etmiştir; Allah Teâlâ: { قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ } [Tevbe 29] “Allah'a ve ahiret gününe inanmayanlarla savaşın” ve { وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ } [Nisâ 89] “Onları bulduğunuz yerde öldürün” buyurmuştur. Fakihler başka hususlarda da konuşmuş ve ihtilaf etmişlerdir; bunlardan bazıları şunlardır: Namazı terk eden öldürülür mü, öldürülmez mi? Şâfiî'ye rahimehullâh göre öldürülür, Ebû Hanîfe'den rahimehullâh gelen rivayete göre ise öldürülmez.

وَثَانِيهَا: أَنَّ فِعْلَ اللِّوَاطِ هَلْ يُوجِبُ الْقَتْلَ؟ فَعِنْدَ الشَّافِعِيِّ يُوجِبُ، وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ لَا يُوجِبُ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ السَّاحِرَ إِذَا قَالَ: قَتَلْتُ بِسِحْرِي فُلَانًا فَعِنْدَ الشَّافِعِيِّ يُوجِبُ الْقَتْلَ، وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ لَا يُوجِبُ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ الْقَتْلَ بِالْمُثَقَّلِ هَلْ يُوجِبُ الْقِصَاصَ؟ فَعِنْدَ الشَّافِعِيِّ يُوجِبُ وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ لَا يُوجِبُ. وَخَامِسُهَا: أَنَّ الِامْتِنَاعَ مِنْ أَدَاءِ الزَّكَاةِ هَلْ يُوجِبُ الْقَتْلَ أَمْ لَا؟ اخْتَلَفُوا فِيهِ فِي زَمَانِ أَبِي بَكْرٍ. وَسَادِسُهَا: أَنَّ إِتْيَانَ الْبَهِيمَةِ هَلْ يُوجِبُ الْقَتْلَ، فَعِنْدَ أَكْثَرِ الْفُقَهَاءِ لَا يُوجِبُ، وَعِنْدَ قَوْمٍ يُوجِبُ، حُجَّةُ الْقَائِلِينَ بِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ الْقَتْلُ فِي هَذِهِ الصُّوَرِ هُوَ أَنَّ الْآيَةَ صَرِيحَةٌ فِي مَنْعِ الْقَتْلِ عَلَى الْإِطْلَاقِ، إِلَّا لِسَبَبٍ وَاحِدٍ وَهُوَ قَتْلُ الْمَظْلُومِ، فَفِيمَا عَدَا هَذَا السَّبَبِ الْوَاحِدِ، وَجَبَ الْبَقَاءُ عَلَى أَصْلِ الْحُرْمَةِ، ثُمَّ قَالُوا: وَهَذَا النَّصُّ قَدْ تَأَكَّدَ بِالدَّلَائِلِ الْكَثِيرَةِ الْمُوجِبَةِ لِحُرْمَةِ الدَّمِ عَلَى الْإِطْلَاقِ، فَتَرْكُ الْعَمَلِ بِهَذِهِ الدَّلَائِلِ لَا يَكُونُ إِلَّا لِمُعَارِضٍ، وَذَلِكَ الْمُعَارِضُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ نَصًّا مُتَوَاتِرًا أَوْ نَصًّا مِنْ بَابِ الْآحَادِ أَوْ يَكُونَ قِيَاسًا، أَمَّا النَّصُّ الْمُتَوَاتِرُ فَمَفْقُودٌ، وَإِلَّا لَمَا بَقِيَ الْخِلَافُ، وَأَمَّا النَّصُّ مِنْ بَابِ الْآحَادِ فَهُوَ مَرْجُوحٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى هَذِهِ النُّصُوصِ الْمُتَوَاتِرَةِ الْكَثِيرَةِ، وَأَمَّا الْقِيَاسُ فَلَا يُعَارِضُ النَّصَّ. فَثَبَتَ بِمُقْتَضَى هَذَا الْأَصْلِ الْقَوِيِّ الْقَاهِرِ أَنَّ الْأَصْلَ فِي الدِّمَاءِ الْحُرْمَةُ إِلَّا فِي الصُّوَرِ الْمَعْدُودَةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

İkincisi: Lûtîlik (eşcinsellik) fiili öldürülmeyi gerektirir mi? Şâfiî'ye göre gerektirir, Ebû Hanîfe'ye göre gerektirmez. Üçüncüsü: Büyücü, "Büyümle filancayı öldürdüm" dediğinde Şâfiî'ye göre öldürülmesini gerektirir, Ebû Hanîfe'ye göre gerektirmez. Dördüncüsü: Ağır bir cisimle öldürmek kısası gerektirir mi? Şâfiî'ye göre gerektirir, Ebû Hanîfe'ye göre gerektirmez. Beşincisi: Zekât vermekten kaçınmak öldürülmeyi gerektirir mi, gerektirmez mi? Ebû Bekir zamanında bunda ihtilaf etmişlerdir. Altıncısı: Hayvanla cinsel ilişkide bulunmak öldürülmeyi gerektirir mi? Fakihlerin çoğuna göre gerektirmez, bir gruba göre ise gerektirir. Bu suretlerde öldürmenin caiz olmadığını söyleyenlerin delili şudur: Ayet, mazlumun öldürülmesi şeklindeki tek bir sebep hariç, mutlak olarak öldürmeyi yasaklama hususunda açıktır; bu tek sebep dışındaki durumlarda asıl olan haramlık üzere kalınması vaciptir. Sonra şöyle demişlerdir: Bu nass, kanın mutlak olarak haramlığını gerektiren pek çok delille tekit edilmiştir; bu delillerle amel etmeyi terk etmek ise ancak karşıt bir delille mümkün olur. O karşıt delil de ya mütevatir bir nass ya âhâd bir nass ya da bir kıyas olacaktır. Mütevatir nass bulunmamaktadır, aksi takdirde ihtilaf kalmazdı. Âhâd nass ise bu çok sayıdaki mütevatir nasslara nispetle mercuhtur (zayıftır). Kıyas ise nassa muhalefet edemez. Böylece bu güçlü ve üstün asıl gereğince kanlarda aslolanın -sayılı suretler müstesna- haramlık olduğu sabit olmuştur. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً فَلا يُسْرِفْ فِيهِ بَحْثَانِ:

Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً فَلا يُسْرِفْ } “Kim haksız yere öldürülürse, onun velisine bir yetki vermişizdir; o da aşırı gitmesin” buyruğunda iki inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ أَثْبَتَ لِوَلِيِّ الدَّمِ سُلْطَانًا، فَأَمَّا بَيَانُ أَنَّ هَذِهِ السلطنة تحصل فيما ذا فَلَيْسَ فِي قَوْلِهِ: فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً دلالة عليه ثم هاهنا طَرِيقَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ بَعْدَهُ: فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ عُرِفَ أَنَّ تِلْكَ السَّلْطَنَةَ إِنَّمَا حَصَلَتْ فِي اسْتِيفَاءِ الْقَتْلِ، وَهَذَا/ ضَعِيفٌ لِاحْتِمَالِ أَنْ يَكُونَ

Birinci İnceleme: Bu ayet, kan velisine bir yetki (saltanat) tanıdığına delalet eder. Ancak bu yetkinin ne hususta sabit olduğuna dair { فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً } “onun velisine bir yetki vermişizdir” ifadesinde bir delalet yoktur. Burada iki yol vardır: Birincisi: Allah Teâlâ bundan sonra: { فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ } “o da öldürmede aşırı gitmesin” buyurunca, bu yetkinin ancak öldürme cezasını uygulamada (kısasta) olduğu anlaşılmıştır. Bu ise şu ihtimal sebebiyle zayıftır:

الْمُرَادُ: وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً فَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُسْرِفَ الظَّالِمُ فِي ذَلِكَ الْقَتْلِ، لِأَنَّ ذَلِكَ الْمَقْتُولَ مَنْصُورٌ بِوَاسِطَةِ إِثْبَاتِ هَذِهِ السَّلْطَنَةِ لِوَلِيِّهِ. وَالثَّانِي: أَنَّ تِلْكَ السَّلْطَنَةَ مُجْمَلَةٌ ثُمَّ صَارَتْ مُفَسَّرَةً بِالْآيَةِ وَالْخَبَرِ، أَمَّا الْآيَةُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى إِلَى قَوْلِهِ: فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ [الْبَقَرَةِ: ١٧٨] وَقَدْ بَيَّنَّا فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْوَاجِبَ هُوَ كَوْنُ الْمُكَلَّفِ مُخَيَّرًا بَيْنَ الْقِصَاصِ وَبَيْنَ الدِّيَةِ. وَأَمَّا الْخَبَرُ فَهُوَ

Murad: “Kim mazlum olarak öldürülürse, onun velisine bir yetki kılmışızdır; o halde zalim olan kimse o öldürmede aşırı gitmesin; zira o öldürülen kişi, velisine bu yetkinin tanınması vasıtasıyla yardım görmüştür” [şeklinde olabilir]. İkincisi: O yetki mücmeldir, ardından ayet ve hadisle tefsir edilmiştir. Ayete gelince, Allah Teâlâ'nın Bakara Suresi'ndeki şu buyruğudur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى } ayetinden { فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ } [Bakara 178] “Ey iman edenler! Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı... Kim kardeşi tarafından bir şey karşılığı bağışlanırsa, artık örfe uymak ve ona güzellikle ödemek gerekir” buyruğuna kadar olan kısımdır. Biz bu ayetin tefsirinde, onun mükellefin kısas ile diyet arasında muhayyer (serbest) kılınmasının vacip olduğuna delalet ettiğini açıklamıştık. Habere (hadise) gelince, o da

قَوْلُهُ ﵇ يَوْمَ الْفَتْحِ: «مَنْ قَتَلَ قَتِيلًا فَأَهْلُهُ بَيْنَ خِيرَتَيْنِ إِنْ أَحَبُّوا قَتَلُوا وَإِنْ أَحَبُّوا أَخَذُوا الدِّيَةَ»

[Peygamber] aleyhisselâm'ın fetih günü söylediği şu hadistir: “Kimin bir yakını öldürülürse onun ailesi iki seçenek arasındadır: İsterlerse öldürürler (kısas yaparlar), isterlerse diyeti alırlar.”

وَعَلَى هَذَا الطَّرِيقِ فَقَوْلُهُ: فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ مَعْنَاهُ: أَنَّهُ لَمَّا حَصَلَتْ لَهُ سَلْطَنَةُ اسْتِيفَاءِ الْقِصَاصِ إِنْ شَاءَ، وَسَلْطَنَةُ اسْتِيفَاءِ الدِّيَةِ إِنْ شَاءَ. قَالَ بَعْدَهُ: فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ مَعْنَاهُ أَنَّ الْأَوْلَى أَنْ لَا يُقْدِمَ عَلَى اسْتِيفَاءِ الْقَتْلِ وَأَنْ يَكْتَفِيَ بِأَخْذِ الدِّيَةِ أَوْ يَمِيلَ إِلَى الْعَفْوِ وَبِالْجُمْلَةِ فَلَفْظَةُ «فِي» مَحْمُولَةٌ عَلَى الْبَاءِ، وَالْمَعْنَى: فَلَا يَصِيرُ مُسْرِفًا بِسَبَبِ إِقْدَامِهِ عَلَى الْقَتْلِ وَيَصِيرُ مَعْنَاهُ التَّرْغِيبَ فِي الْعَفْوِ وَالِاكْتِفَاءِ بِالدِّيَةِ كَمَا قَالَ: وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى [الْبَقَرَةِ: ٢٣٧] .

Bu yola göre: { فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ } “o da öldürmede aşırı gitmesin” buyruğunun manası [şudur]: Ona dilerse kısası alma yetkisi, dilerse diyeti alma yetkisi verilince, ardından: { فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ } buyurmuştur; bunun manası, öldürme cezasını uygulamaya girişmemesinin ve diyet almakla yetinmesinin yahut affa meyletmesinin daha evla olduğudur. Hülasa “fî” (فِي) lafzı “bâ” (بِ) harf-i cerri manasına hamledilir. Mana da şudur: Öldürmeye girişmesi sebebiyle israf eden (aşırı giden) bir kimse olmasın. Böylece bunun manası, Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } [Bakara 237] “Affetmeniz takvaya daha yakındır” buyurduğu gibi, affa ve diyetle yetinmeye teşvik olur.

الْبَحْثُ الثَّانِي: أَنَّ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً ذَكَرَ كَوْنَهُ مَظْلُومًا بِصِيغَةِ التَّنْكِيرِ، وَصِيغَةُ التَّنْكِيرِ عَلَى مَا عُرِفَ تَدُلُّ عَلَى الْكَمَالِ، فَالْإِنْسَانُ الْمَقْتُولُ مَا لَمْ يَكُنْ كَامِلًا فِي وَصْفِ الْمَظْلُومِيَّةِ لَمْ يَدْخُلْ تَحْتَ هَذَا النَّصِّ.

İkinci İnceleme: { وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً } “Kim haksız yere (mazlum olarak) öldürülürse” buyruğunda onun mazlum oluşunu nekre sığasıyla zikretmiştir; bilindiği üzere nekre sığası kemale (tamlığa) delalet eder. Dolayısıyla öldürülen insan, mazlumluk vasfında kâmil (tam) olmadıkça bu nassın altına girmez.

قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: قَدْ دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّ الْمُسْلِمَ إِذَا قَتَلَ الذِّمِّيَّ لَمْ يَدْخُلْ تَحْتَ هَذِهِ الْآيَةِ، بِدَلِيلِ أَنَّ الذِّمِّيَّ مُشْرِكٌ وَالْمُشْرِكُ يَحِلُّ دَمُهُ، إِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّهُ مُشْرِكٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النِّسَاءِ: ١١٦] حَكَمَ بِأَنَّ مَا سِوَى الشِّرْكِ مَغْفُورٌ فِي حَقِّ الْبَعْضِ، فَلَوْ كَانَ كُفْرُ الْيَهُودِيِّ وَالنَّصْرَانِيِّ شَيْئًا مُغَايِرًا لِلشِّرْكِ لَوَجَبَ أَنْ يَصِيرَ مَغْفُورًا فِي حَقِّ بَعْضِ النَّاسِ بِمُقْتَضَى هَذِهِ الْآيَةِ، فَلَمَّا لَمْ يَصِرْ مَغْفُورًا فِي حَقِّ أَحَدٍ دَلَّ عَلَى أَنَّ كفرهم شرك، ولأنه تعالى قال: لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ [الْبَقَرَةِ: ٧٣] فَهَذَا التَّثْلِيثُ الَّذِي قَالَ بِهِ هَؤُلَاءِ، إِمَّا أَنْ يَكُونَ تَثْلِيثًا فِي الصِّفَاتِ وَهُوَ بَاطِلٌ، لِأَنَّ ذَلِكَ هُوَ الْحَقُّ وَهُوَ مَذْهَبُ أَهْلِ السُّنَّةِ وَالْجَمَاعَةِ فَلَا يُمْكِنُ جَعْلُهُ تَثْلِيثًا لِلْكُفْرِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ تَثْلِيثًا فِي الذَّوَاتِ، وَذَلِكَ هُوَ الْحَقُّ وَلَا شَكَّ أَنَّ الْقَائِلَ بِهِ مُشْرِكٌ، فَثَبَتَ أَنَّ الذِّمِّيَّ مُشْرِكٌ، وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ الْمُشْرِكَ يَجِبُ قَتْلُهُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ [التوبة: ٥] وَمُقْتَضَى هَذَا الدَّلِيلِ إِبَاحَةُ دَمِ الذِّمِّيِّ فَإِنْ لَمْ تَثْبُتِ الْإِبَاحَةُ فَلَا أَقَلَّ مِنْ حُصُولِ شُبْهَةِ الْإِبَاحَةِ.

Şâfiî rahimehullâh şöyle demiştir: Bir Müslüman bir zimmîyi öldürdüğünde zimmînin bu ayetin kapsamına girmeyeceğini delillendirdik; çünkü zimmî bir müşriktir ve müşrikin kanı helaldir. Onun müşrik olduğunu söylememizin sebebi, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } [Nisâ 116] “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz. Bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar” buyruğudur. Allah şirk dışındaki günahların bazıları hakkında bağışlanacağına hükmetmiştir. Eğer Yahudi ve Hristiyan'ın küfrü şirkten farklı bir şey olsaydı, bu ayet gereğince bazı insanlar hakkında bağışlanmış olması gerekirdi. Hiç kimse hakkında bağışlanmadığına göre, bu durum onların küfrünün şirk olduğuna delalet etmiştir. Ayrıca Allah Teâlâ: { لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ } [Mâide 73] “'Allah, üçün üçüncüsüdür' diyenler elbette kâfir olmuşlardır” buyurmuştur. Bunların söylediği bu teslis (üçleme), ya sıfatlarda bir üçlemedir ki bu bâtıldır; zira o haktır ve Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'in mezhebidir, dolayısıyla onun küfür sayılan teslis kılınması mümkün değildir; ya da zatlarda bir üçlemedir ki [vakıa olarak onların kastettiği] hakikat budur ve bunu söyleyenin müşrik olduğunda şüphe yoktur. Böylece zimmînin müşrik olduğu sabit olmuştur. Müşrikin öldürülmesinin vacip olduğunu ise Allah Teâlâ'nın: { فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ } [Tevbe 5] “Müşrikleri öldürün” buyruğundan dolayı söyledik. Bu delilin gereği zimmînin kanının mübah olmasıdır; eğer mübahlık sabit olmasa bile en azından bir mübahlık şüphesi meydana gelmiş olur.

وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: ثَبَتَ أَنَّهُ لَيْسَ كَامِلًا فِي الْمَظْلُومِيَّةِ فَلَمْ يَنْدَرِجْ تَحْتَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً وَأَمَّا الْحُرُّ إِذَا قَتَلَ عَبْدًا فَهُوَ دَاخِلٌ تَحْتَ هَذِهِ الْآيَةِ إِلَّا أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ قَوْلَهُ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ [الْبَقَرَةِ: ١٧٨] يَدُلُّ عَلَى الْمَنْعِ مِنْ قَتْلِ الْحُرِّ بِالْعَبْدِ مِنْ وُجُوهٍ كَثِيرَةٍ وَتِلْكَ الْآيَةُ أَخَصُّ مِنْ قوله: وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً وَالْخَاصُّ/ مُقَدَّمٌ عَلَى الْعَامِّ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ لَا يَجُوزُ التَّمَسُّكُ بِهَا فِي مَسْأَلَةِ أَنَّ مُوجَبَ الْعَمْدِ هُوَ الْقِصَاصُ وَلَا فِي مَسْأَلَةِ أَنَّهُ يَجِبُ قَتْلُ الْمُسْلِمِ بِالذِّمِّيِّ، وَلَا فِي مَسْأَلَةِ أَنَّهُ يَجِبُ قَتْلُ الْحُرِّ بِالْعَبْدِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Bu sabit olunca deriz ki: Onun mazlumlukta kâmil olmadığı sabit olmuş, böylece Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً } “Kim haksız yere öldürülürse, onun velisine bir yetki vermişizdir” buyruğunun altına dahil olmamıştır. Bir hür kimsenin bir köleyi öldürmesine gelince; bu durum bu ayetin kapsamına girer; ne var ki biz: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ } [Bakara 178] “Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı: Hüre hür, köleye köle...” ayetinin pek çok yönden hür kimsenin köleye karşılık öldürülmesini yasakladığına delalet ettiğini açıkladık. O ayet, O'nun: { وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً } “Kim haksız yere öldürülürse, onun velisine bir yetki vermişizdir” sözünden daha hastır (özeldir); has ise âmma (genele) takdim edilir. Böylece sabit oldu ki bu ayete, kasten adam öldürmenin gereğinin kısas olduğu meselesinde de, Müslümanın zimmîye karşılık öldürülmesinin vacip olduğu meselesinde de, hür kimsenin köleye karşılık öldürülmesinin vacip olduğu meselesinde de tutunmak caiz değildir. En doğrusunu Allah bilir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ فَفِيهِ مَبَاحِثُ:

Allah Teâlâ'nın: { فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ } “O da öldürmede aşırı gitmesin” buyruğuna gelince, bunda birtakım bahisler vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ هُوَ أَنْ يَقْتُلَ الْقَاتِلَ وَغَيْرَ الْقَاتِلِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْوَاحِدَ مِنْهُمْ إذا قتل

Birinci Bahis: Bunda vecihler vardır: Birincisi: Murad, katili ve katil olmayan başkasını öldürmesidir. Çünkü onlardan biri

وَاحِدًا مِنْ قَبِيلَةٍ شَرِيفَةٍ فَأَوْلِيَاءُ ذَلِكَ الْمَقْتُولِ كَانُوا يَقْتُلُونَ خَلْقًا مِنَ الْقَبِيلَةِ الدَّنِيئَةِ فَنَهَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ وَأَمَرَ بِالِاقْتِصَارِ عَلَى قَتْلِ الْقَاتِلِ وَحْدَهُ. الثَّانِي: هُوَ أَنْ لَا يَرْضَى بِقَتْلِ الْقَاتِلِ فَإِنَّ أَهْلَ الْجَاهِلِيَّةِ كَانُوا يَقْصِدُونَ أَشْرَافَ قَبِيلَةِ الْقَاتِلِ ثُمَّ كَانُوا يَقْتُلُونَ مِنْهُمْ قَوْمًا مُعَيَّنِينَ وَيَتْرُكُونَ الْقَاتِلَ. وَالثَّالِثُ: هُوَ أَنْ لَا يَكْتَفِيَ بِقَتْلِ الْقَاتِلِ بَلْ يُمَثِّلُ بِهِ ويقطع أعضاؤه. قَالَ الْقَفَّالُ: وَلَا يَبْعُدُ حَمْلُهُ عَلَى الْكُلِّ، لِأَنَّ جُمْلَةَ هَذِهِ الْمَعَانِي مُشْتَرِكَةٌ فِي كَوْنِهَا إِسْرَافًا.

şerefli bir kabileden bir kişiyi öldürdüğünde, o öldürülenin velileri alt tabakadan olan kabileden birçok insanı öldürürlerdi. Allah Teâlâ bunu yasaklamış ve sadece katilin kendisini öldürmekle yetinilmesini emretmiştir. İkincisi: Katilin öldürülmesine razı olmamasıdır; nitekim Câhiliye ehli katilin kabilesinin eşrafını hedefler, sonra onlardan belirli kişileri öldürür ve katili bırakırlardı. Üçüncüsü: Katili öldürmekle yetinmeyip ona müsle yapması (işkence etmesi) ve uzuvlarını kesmesidir. Kaffâl şöyle demiştir: Ayetin bütün bunlara hamledilmesi uzak bir ihtimal değildir; çünkü bu manaların tamamı israf (aşırılık) olma hususunda müşterektir.

الْبَحْثُ الثَّانِي: قَرَأَ الْأَكْثَرُونَ: فَلا يُسْرِفْ بِالْيَاءِ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: التَّقْدِيرُ: فَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُسْرِفَ الْوَلِيُّ فِي الْقَتْلِ. الثَّانِي: أَنَّ الضَّمِيرَ لِلْقَاتِلِ الظَّالِمِ ابْتِدَاءً، أَيْ فَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُسْرِفَ ذَلِكَ الظَّالِمُ وَإِسْرَافُهُ عِبَارَةٌ عَنْ إِقْدَامِهِ عَلَى ذَلِكَ الْقَتْلِ الظُّلْمِ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: فَلَا تُسْرِفْ بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ، وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ تَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ الْخِطَابُ لِلْمُبْتَدِئِ الْقَاتِلِ ظُلْمًا كَأَنَّهُ قِيلَ لَهُ: لَا تُسْرِفْ أَيُّهَا الْإِنْسَانُ، وَذَلِكَ الْإِسْرَافُ هُوَ إِقْدَامُهُ عَلَى ذَلِكَ الْقَتْلِ الَّذِي هُوَ ظُلْمٌ مَحْضٌ، وَالْمَعْنَى: لَا تَفْعَلْ فَإِنَّكَ إِنْ قَتَلْتَهُ مَظْلُومًا اسْتَوْفَى الْقِصَاصَ مِنْكَ. وَالْآخَرُ: أَنْ يَكُونَ الْخِطَابُ لِلْوَلِيِّ فَيَكُونَ التَّقْدِيرُ: لَا تُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ أَيُّهَا الْوَلِيُّ، أَيِ اكْتَفِ بِاسْتِيفَاءِ الْقِصَاصِ وَلَا تَطْلُبِ الزِّيَادَةَ. وَأَمَّا قَوْلُهُ: إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً فَفِيهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ: كَأَنَّهُ قِيلَ لِلظَّالِمِ الْمُبْتَدِئِ بِذَلِكَ الْقَتْلِ عَلَى سَبِيلِ الظُّلْمِ لَا تَفْعَلْ ذَلِكَ، فَإِنَّ ذَلِكَ الْمَقْتُولَ يَكُونُ مَنْصُورًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، أَمَّا نُصْرَتُهُ فِي الدُّنْيَا فَبِقَتْلِ قَاتِلِهِ، وَأَمَّا فِي الْآخِرَةِ فَبِكَثْرَةِ الثَّوَابِ لَهُ وَكَثْرَةِ الْعِقَابِ لِقَاتِلِهِ.

İkinci Bahis: Çoğunluk { فَلا يُسْرِفْ } lafzını yâ (ي) ile [gaip sığasıyla] okumuştur ve bunda iki vecih vardır: Birincisi: Takdir şöyledir: “Veli, öldürmede aşırı gitmesin.” İkincisi: Zamir baştan haksız yere öldüren zalim katile aittir; yani “O zalim aşırı gitmesin”; onun aşırı gitmesi ise bu haksız öldürmeye kalkışmasından ibarettir. Hamza ve Kisâî ise muhatap olarak tâ (ت) ile { فَلَا تُسْرِفْ } şeklinde okumuşlardır. Bu kıraat iki vechi ihtiva eder: Birincisi: Hitabın haksız yere ilk öldürmeyi yapan kimseye olmasıdır; sanki ona: “Ey insan, aşırı gitme!” denilmiştir. O israf da onun sırf zulüm olan bu öldürmeye cüret etmesidir. Mana şudur: Bunu yapma; zira onu mazlum olarak öldürürsen senden kısas tam olarak alınır. Diğeri: Hitabın veliye yönelik olmasıdır; takdir şöyle olur: “Ey veli, öldürmede aşırı gitme!”, yani kısas almakla yetin ve fazlasını talep etme. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً } “Şüphesiz ona yardım edilmiştir” buyruğuna gelince, bunda üç vecih vardır: Birincisi: Sanki zulüm yoluyla ilk öldürmeye kalkışan zalime: “Bunu yapma, çünkü o öldürülen kişi dünyada da ahirette de yardım görmüş (mansur) olur; dünyadaki yardımı katilinin öldürülmesiyle, ahiretteki ise kendisi için bol sevap, katili için ise bol azap iledir” denilmiştir.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ هَذَا الْوَلِيَّ يَكُونُ مَنْصُورًا فِي قَتْلِ ذَلِكَ الْقَاتِلِ الظَّالِمِ فَلْيَكْتَفِ بِهَذَا الْقَدْرِ فَإِنَّهُ يَكُونُ مَنْصُورًا فِيهِ وَلَا يَنْبَغِي أَنْ يَطْمَعَ فِي الزِّيَادَةِ مِنْهُ، لِأَنَّ مَنْ يَكُونُ مَنْصُورًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ يَحْرُمُ عَلَيْهِ طَلَبُ الزِّيَادَةِ.

İkinci görüş: Bu veli, o zalim katili öldürme hususunda yardım görmüştür; binaenaleyh bu kadarıyla yetinsin; zira o bu hususta yardım görmüştür ve bundan fazlasına tamah etmemelidir. Çünkü Allah katından yardım gören kimseye fazlasını talep etmek haramdır.

وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ هَذَا الْقَاتِلَ الظَّالِمَ يَنْبَغِي أَنْ يَكْتَفِيَ بِاسْتِيفَاءِ الْقِصَاصِ وَأَنْ لَا يَطْلُبَ الزِّيَادَةَ.

Üçüncü görüş: Bu zalim katile karşı kısasın tastamam alınmasıyla yetinilmeli ve fazlası talep edilmemelidir.

وَاعْلَمْ أَنَّ عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ وَالثَّانِي ظَهَرَ أَنَّ الْمَقْتُولَ وَوَلِيَّ دَمِهِ يَكُوَنَانِ مَنْصُورَيْنِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعَالَى وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ قَالَ: قُلْتُ لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵇ وَايْمُ اللَّهِ لَيَظْهَرَنَّ عَلَيْكُمُ ابْنُ أَبِي سُفْيَانَ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً وَقَالَ/ الْحَسَنُ: وَاللَّهِ مَا نُصِرَ مُعَاوِيَةُ عَلَى عَلِيٍّ ﵇ إِلَّا بِقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى: وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً والله أعلم.

Bil ki birinci ve ikinci görüşe göre öldürülen kişinin de kan velisinin de Allah Teâlâ katından yardım görmüş oldukları ortaya çıkmıştır. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ali b. Ebî Tâlib'e aleyhisselâm dedim ki: “Allah'a yemin olsun ki Ebû Süfyân'ın oğlu muhakkak size üstün gelecektir; çünkü Allah Teâlâ: { وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً } “Kim haksız yere öldürülürse, onun velisine bir yetki vermişizdir” buyurmaktadır.” Hasan[-ı Basrî] de şöyle demiştir: “Allah'a yemin olsun ki Muâviye, Ali'ye aleyhisselâm karşı ancak Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً } “Kim haksız yere öldürülürse, onun velisine bir yetki vermişizdir” buyruğu sebebiyle yardım görmüştür.” En doğrusunu Allah bilir.

[سورة الإسراء (١٧) : آية ٣٤]

[İsrâ Suresi (17) 34. Ayet]

وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلاً (٣٤)

{ وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلاً } “Rüşt çağına erişinceye kadar, en güzel olan şekli dışında yetimin malına yaklaşmayın. Ahde de vefa gösterin; çünkü ahit, sorumluluk gerektirir.” (34)

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ النَّوْعُ الثَّالِثُ مِنْ الْأَشْيَاءِ الَّتِي نَهَى اللَّهُ عَنْهَا فِي هَذِهِ الْآيَاتِ.

Bil ki bu, Allah'ın bu ayetlerde nehyettiği şeylerin üçüncü türüdür.

اعْلَمْ أَنَّا ذَكَرْنَا أَنَّ الزِّنَا يُوجِبُ اخْتِلَاطَ الْأَنْسَابِ وَذَلِكَ يُوجِبُ مَنْعَ الِاهْتِمَامِ بِتَرْبِيَةِ الْأَوْلَادِ وَذَلِكَ يُوجِبُ انْقِطَاعَ النَّسْلِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ الْمَنْعَ مِنْ دُخُولِ النَّاسِ فِي الْوُجُودِ، وَأَمَّا الْقَتْلُ فَهُوَ عِبَارَةٌ عَنْ إِعْدَامِ النَّاسِ بَعْدَ دُخُولِهِمْ فِي الْوُجُودِ، فَثَبَتَ أَنَّ النَّهْيَ عَنِ الزِّنَا وَالنَّهْيَ عَنِ الْقَتْلِ يَرْجِعُ حَاصِلُهُ إِلَى النَّهْيِ عَنْ إِتْلَافِ النُّفُوسِ، فَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ أَتْبَعَهُ بِالنَّهْيِ عَنْ إِتْلَافِ الْأَمْوَالِ، لِأَنَّ أَعَزَّ الْأَشْيَاءِ بَعْدَ النُّفُوسِ الْأَمْوَالُ، وَأَحَقَّ النَّاسِ بِالنَّهْيِ عَنْ إِتْلَافِ أَمْوَالِهِمْ هُوَ الْيَتِيمُ، لِأَنَّهُ لِصِغَرِهِ وَضَعْفِهِ وَكَمَالِ عَجْزِهِ يَعْظُمُ ضَرَرُهُ بِإِتْلَافِ مَالِهِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ خَصَّهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِالنَّهْيِ عَنْ إِتْلَافِ أَمْوَالِهِمْ فَقَالَ: وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَأْكُلُوها إِسْرافاً وَبِداراً أَنْ يَكْبَرُوا وَمَنْ كانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كانَ فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ

Bil ki biz, zinanın neseplerin karışmasına yol açtığını, bunun çocukların terbiyesine özen gösterilmemesine sebep olduğunu, bunun neslin kesilmesine yol açtığını, bunun da insanların varlık sahasına çıkmasına engel olduğunu; öldürmenin ise insanların varlık sahasına çıktıktan sonra yok edilmesinden ibaret olduğunu zikretmiştik. Böylece zinadan nehyin ve öldürmekten nehyin neticesinin canların telef edilmesini yasaklamaya vardığı sabit olmuştur. Allah Teâlâ bunu zikredince, hemen ardından malların telef edilmesinden nehyetmiştir; zira canlardan sonra en değerli şeyler mallardır. Mallarının telef edilmesinden nehyedilmeye en layık olan insanlar ise yetimdir; çünkü küçüklüğü, zayıflığı ve tam anlamıyla acizliği sebebiyle malının telef edilmesiyle göreceği zarar pek büyük olur. İşte bu sebeple Allah Teâlâ: { وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “En güzel olan şekli dışında yetimin malına yaklaşmayın” buyurarak onları mallarının telef edilmesini yasaklamaya has kılmıştır. Bunun bir benzeri de Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَلا تَأْكُلُوها إِسْرافاً وَبِداراً أَنْ يَكْبَرُوا وَمَنْ كانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كانَ فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ }

[النِّسَاءِ: ٦] وَفِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: إِلَّا بِالتَّصَرُّفِ الَّذِي يُنَمِّيهِ وَيُكْثِرُهُ.

[Nisâ 6] “Onları büyüyecekler diye israf ile ve tez elden yemeyin. Zengin olan iffetli davransın (yetim malından uzak dursun), fakir olan ise örfe uygun olarak yesin.” O'nun: { إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “en güzel olan şekli dışında” buyruğunun tefsirinde iki vecih vardır: Birincisi: Onu nemalandırıp çoğaltan tasarruf müstesna.

الثَّانِي: الْمُرَادُ هُوَ أَنْ تَأْكُلَ مَعَهُ إِذَا احْتَجْتَ إِلَيْهِ، وَرَوَى مُجَاهِدٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِذَا احْتَاجَ أَكَلَ بِالْمَعْرُوفِ فَإِذَا أَيْسَرَ قَضَاهُ، فَإِنْ لَمْ يُوسِرْ فَلَا شَيْءَ عَلَيْهِ.

İkincisi: Murad, ona muhtaç olduğunda onunla birlikte yemendir. Mücâhid, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: “İhtiyaç duyduğunda örfe uygun olarak yer; durumu düzelince onu öder, durumu düzelmezse ona bir sorumluluk yoktur.”

وَاعْلَمْ أَنَّ الْوَلِيَّ إِنَّمَا تَبْقَى وِلَايَتُهُ عَلَى الْيَتِيمِ إِلَى أَنْ يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَهُوَ بُلُوغُ النِّكَاحِ، كَمَا بَيَّنَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي آية أخرى وهو قَوْلَهُ: وَابْتَلُوا الْيَتامى حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّكاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ [النِّسَاءِ: ٦] وَالْمُرَادُ بِالْأَشُدِّ بُلُوغُهُ إِلَى حَيْثُ يُمْكِنُهُ بِسَبَبِ عَقْلِهِ وَرُشْدِهِ الْقِيَامُ بِمَصَالِحِ مَالِهِ، وَعِنْدَ ذَلِكَ تَزُولُ وِلَايَةُ غَيْرِهِ عَنْهُ وَذَلِكَ حَدُّ الْبُلُوغِ، فَأَمَّا إِذَا بَلَغَ غَيْرَ كَامِلِ الْعَقْلِ لَمْ تَزُلِ الْوِلَايَةُ عَنْهُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَبُلُوغُ الْعَقْلِ هُوَ أَنْ يَكْمُلَ عَقْلُهُ وَقُوَاهُ الْحِسِّيَّةُ والحركية والله أعلم.

Bil ki velinin yetim üzerindeki velayeti ancak o rüşt çağına, yani nikah çağına ulaşıncaya kadar devam eder; nitekim Allah Teâlâ bunu diğer bir ayette şöyle açıklamıştır: { وَابْتَلُوا الْيَتامى حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّكاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ } [Nisâ 6] “Yetimleri, evlenme çağına gelinceye kadar deneyin; eğer onlarda bir rüşt (olgunluk) görürseniz, hemen mallarını kendilerine verin.” “Eşüdd” (أَشُدّ) ile murat, aklı ve rüşdü sebebiyle malının maslahatlarını çekip çevirebileceği bir mertebeye ulaşmasıdır. İşte bu durumda başkasının onun üzerindeki velayeti sona erer ve bu da bulûğ sınırıdır. Şayet aklı kâmil olmayarak ergen olursa, velayet onun üzerinden kalkmaz. En doğrusunu Allah bilir. Aklın bulûğu ise aklının, hissi ve harekî güçlerinin kemale ermesidir. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة الإسراء (١٧) : آية ٣٥]

[İsrâ Suresi (17) 35. Ayet]

وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلاً (٣٥)

{ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلاً } “Ölçtüğünüz zaman ölçüyü tam tutun ve dosdoğru terazi ile tartın. Bu, hem daha hayırlı hem de netice bakımından daha güzeldir.” (35)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بِخَمْسَةِ أَشْيَاءَ أَوَّلًا، ثُمَّ أَتْبَعَهُ بِالنَّهْيِ عَنْ ثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ وَهِيَ النَّهْيُ عَنِ الزِّنَا، وَعَنِ الْقَتْلِ إِلَّا بِالْحَقِّ، وَعَنْ قُرْبَانِ مَالِ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ، ثُمَّ أَتْبَعَهُ بِهَذِهِ الْأَوَامِرِ الثَّلَاثَةِ فَالْأَوَّلُ قَوْلُهُ: وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ.

Bil ki Allah Teâlâ önce beş şeyi emretmiş, ardından bunu üç şeyden nehiy ile takip etmiştir ki bunlar: Zinadan nehiy, haklı bir sebep olmaksızın öldürmekten nehiy ve en güzel şekli müstesna yetim malına yaklaşmaktan nehiydir. Sonra da bunu şu üç emirle takip etmiştir; birincisi: { وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ } “Ahde de vefa gösterin” buyruğudur.

وَاعْلَمْ أَنَّ كُلَّ عَقْدٍ تَقَدَّمَ لِأَجْلِ تَوْثِيقِ الْأَمْرِ وَتَوْكِيدِهِ فَهُوَ عَهْدٌ فَقَوْلُهُ: وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ نظير لقوله تعالى:

Bil ki bir işi sağlamlaştırmak ve pekiştirmek amacıyla önceden yapılan her akit bir ahittir. Dolayısıyla O'nun: { وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ } “Ahde vefa gösterin” buyruğu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun bir benzeridir:

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ [الْمَائِدَةِ: ١] فَدَخَلَ فِي قَوْلِهِ: أَوْفُوا بِالْعُقُودِ كُلُّ عَقْدٍ مِنَ الْعُقُودِ كَعَقْدِ الْبَيْعِ وَالشَّرِكَةِ، وَعَقْدِ الْيَمِينِ وَالنَّذْرِ، وَعَقْدِ الصُّلْحِ، وَعَقْدِ النِّكَاحِ. وَحَاصِلُ الْقَوْلِ فِيهِ: أَنَّ مُقْتَضَى هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ كُلَّ عَقْدٍ وَعَهْدٍ جَرَى بَيْنَ إِنْسَانَيْنِ فَإِنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِمَا الْوَفَاءُ بِمُقْتَضَى ذَلِكَ الْعَقْدِ وَالْعَهْدِ، إِلَّا إِذَا دَلَّ دَلِيلٌ مُنْفَصِلٌ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجِبُ الْوَفَاءُ بِهِ فَمُقْتَضَاهُ الْحُكْمُ بِصِحَّةِ كُلِّ بَيْعٍ وَقَعَ التَّرَاضِي بِهِ وَبِصِحَّةِ كُلِّ شَرِكَةٍ وَقَعَ التَّرَاضِي بِهَا، وَيُؤَكَّدُ هَذَا النَّصُّ بِسَائِرِ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى الْوَفَاءِ بِالْعُهُودِ وَالْعُقُودِ كَقَوْلِهِ: وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا [الْبَقَرَةِ: ١٧٧] وَقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ راعُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٨] وَقَوْلِهِ: وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ [الْبَقَرَةِ: ٢٧٥] وَقَوْلِهِ: لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ [النِّسَاءِ: ٢٩] وَقَوْلِهِ: وَأَشْهِدُوا إِذا تَبايَعْتُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢٨٢]

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ } [Mâide 1] “Ey iman edenler! Akitlere vefa gösterin.” O'nun: { أَوْفُوا بِالْعُقُودِ } “Akitlere vefa gösterin” buyruğuna alım-satım akdi, ortaklık akdi, yemin ve adak akdi, sulh akdi ve nikah akdi gibi her türlü akit dahildir. Bu konudaki sözün özü şudur: Bu ayetin gereği, iki insan arasında gerçekleşen her akit ve ahde o akit ve ahdin gereğince vefa göstermelerinin vacip olmasıdır; meğerki ona vefa göstermenin vacip olmadığına dair ayrık (münfasıl) bir delil bulunmuş olsun. Dolayısıyla bunun gereği, rıza ile gerçekleşen her alım-satımın sahih olduğuna ve rıza ile gerçekleşen her ortaklığın sahih olduğuna hükmetmektir. Bu nass, ahitlere ve akitlere vefa göstermeye delalet eden diğer ayetlerle de teyit edilir; nitekim [Allah Teâlâ]: { وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا } [Bakara 177] “Ahit yaptıkları zaman ahitlerine vefa gösterenler”, { وَالَّذِينَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ راعُونَ } [Mü'minûn 8] “Onlar ki emanetlerine ve ahitlerine riayet ederler”, { وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ } [Bakara 275] “Allah alım-satımı helal kıldı”, { لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ } [Nisâ 29] “Mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin; ancak karşılıklı rızaya dayanan bir ticaret olması müstesnadır” ve { وَأَشْهِدُوا إِذا تَبايَعْتُمْ } [Bakara 282] “Alışveriş yaptığınızda şahit tutun” buyurmuştur.

وَقَوْلِهِ ﵇: «لَا يَحِلُّ مَالُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِلَّا عَنْ طِيبَةٍ مِنْ نَفْسِهِ»

Ve [Peygamber] aleyhisselâm'ın: “Müslüman bir kimsenin malı, ancak onun gönül hoşnutluğuyla helal olur” hadisidir.

وَقَوْلِهِ: «إِذَا اخْتَلَفَ الْجِنْسَانِ فَبِيعُوا كَيْفَ شِئْتُمْ يَدًا بِيَدٍ»

Ve onun: “İki cins farklı olduğunda, peşin olmak şartıyla dilediğiniz gibi satın” sözüdür.

وَقَوْلِهِ: «مَنِ اشْتَرَى شَيْئًا لَمْ يَرَهُ فَهُوَ بِالْخِيَارِ إِذَا رَآهُ»

Ve onun: “Görmediği bir şeyi satın alan kimse, onu gördüğünde muhayyerdir (serbesttir)” sözüdür.

فَجَمِيعُ هَذِهِ الْآيَاتِ وَالْأَخْبَارِ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْأَصْلَ فِي الْبَيُوعَاتِ وَالْعُهُودِ وَالْعُقُودِ الصِّحَّةُ وَوُجُوبُ الِالْتِزَامِ.

Bütün bu ayetler ve haberler, alım-satımlarda, ahitlerde ve akitlerde aslolanın sıhhat (geçerlilik) ve gereğine uymanın vacip oluşu olduğuna delalet etmektedir.