Binûn

İsrâ Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنْ وَجَدْنَا نَصًّا أَخَصَّ مِنْ هَذِهِ النُّصُوصِ يَدُلُّ عَلَى الْبُطْلَانِ وَالْفَسَادِ قَضَيْنَا بِهِ تَقْدِيمًا لِلْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ، وَإِلَّا قَضَيْنَا بِالصِّحَّةِ فِي الْكُلِّ، وَأَمَّا تَخْصِيصُ النَّصِّ بِالْقِيَاسِ فَقَدْ أَبْطَلْنَاهُ، وَبِهَذَا الطَّرِيقِ تَصِيرُ أَبْوَابُ الْمُعَامَلَاتِ عَلَى طُولِهَا وَإِطْنَابِهَا مَضْبُوطَةً مَعْلُومَةً بِهَذِهِ الْآيَةِ الْوَاحِدَةِ، وَيَكُونُ الْمُكَلَّفُ آمِنَ الْقَلْبِ مُطَمْئِنَّ النَّفْسِ فِي الْعَمَلِ، لِأَنَّهُ لَمَّا دَلَّتْ هَذِهِ النُّصُوصُ عَلَى صِحَّتِهَا فَلَيْسَ بَعْدَ بَيَانِ اللَّهِ بَيَانٌ، وَتَصِيرُ الشَّرِيعَةُ مَضْبُوطَةً مَعْلُومَةً.

Bu sabit olunca deriz ki: Eğer bu nasslardan daha özel, butlan ve fesada delalet eden bir nass bulursak, özelin genele önceliği kuralı gereğince onunla hükmederiz; aksi takdirde hepsinde geçerlilikle hükmederiz. Nassın kıyasla tahsis edilmesine gelince, biz bunu geçersiz kılmıştık. Bu yolla muamelat bahisleri bütün uzunluğu ve ayrıntılarına rağmen bu tek ayetle zapt edilmiş ve bilinmiş olur; mükellef de amelde bulunurken kalbi emin, içi rahat olur. Çünkü bu nasslar onların sıhhatine delalet ettiğinde, Allah'ın beyanından sonra başka bir beyan yoktur ve böylece şeriat zapt edilmiş, bilinmiş hale gelir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلًا وَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنْ يُرَادَ صَاحِبُ الْعُهَدِ كان مسؤلا فحذف

Daha sonra [Allah] Teâlâ: { إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلًا } “Şüphesiz ahit, kendisinden sorulan (hesabı sorulacak) olandır” buyurmuştur. Bunda [birkaç] vecih vardır: Birincisi: Ahit sahibinin sorumlu tutulacağı kastedilmiş olup muzâf

المضاف وأقيم المضاف إليه مقامه كقوله: وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ [يوسف: ٨٢] . وثانيها: أن العهد كان مسؤلا أَيْ مَطْلُوبًا يُطْلَبُ مِنَ الْمَعَاهِدِ أَنْ لَا يُضَيِّعَهُ وَيَفِيَ بِهِ. وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ هَذَا تَخْيِيلًا كَأَنَّهُ يُقَالُ لِلْعَهْدِ لِمَ نُكِثْتَ وَهَلَّا وُفِّيَ بِكَ تَبْكِيتًا لِلنَّاكِثِ كَمَا يُقَالُ لِلْمَوْءُودَةِ: بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ [التَّكْوِيرِ: ٩] وَكَقَوْلِهِ: أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ [الْمَائِدَةِ: ١١٦] الْآيَةَ فَالْمُخَاطَبَةُ لِعِيسَى ﵇ وَالْإِنْكَارُ عَلَى غَيْرِهِ.

hazfedilmiş ve [Allah Teâlâ'nın]: { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } [Yûsuf 82] “Kente sor” buyruğunda olduğu gibi muzâfun ileyh onun yerine geçirilmiştir. İkincisi: Ahdin sorulacak olması, yani ahdedenden onu zayi etmemesi ve ona vefa göstermesinin talep edilmesidir. Üçüncüsü: Bunun, ahdi bozana bir kınama ve susturma olmak üzere sanki ahde: “Niçin bozuldun ve niçin sana vefa gösterilmedi?” deniliyormuş gibi bir temsil olmasıdır; nitekim diri diri toprağa gömülen kız çocuğuna: { بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ } [Tekvîr 9] “Hangi günahtan ötürü öldürüldü?” denilmesi ve [Allah Teâlâ'nın]: { أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ } [Mâide 116] “İnsanlara beni ve annemi iki ilah edinin diyen sen misin?” buyruğu gibidir. Burada hitap Îsâ aleyhisselâm'a, kınama ise başkasınadır.

النَّوْعُ الثَّانِي: مِنَ الْأَوَامِرِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ: وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذا كِلْتُمْ وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ إتمام الكيل وذكر والوعيد الشَّدِيدِ فِي نُقْصَانِهِ فِي قَوْلِهِ: وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ الَّذِينَ إِذَا اكْتالُوا عَلَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ وَإِذا كالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ [الْمُطَفِّفِينَ: ١- ٣] .

Bu ayette zikredilen emirlerin İKİNCİ TÜRÜ: O'nun: { وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذا كِلْتُمْ } “Ölçtüğünüz zaman ölçüyü tam yapın” buyruğudur. Bundan maksat ölçüyü tam yapmaktır; onun eksiltilmesine dair şiddetli tehdit ise O'nun şu buyruğunda zikredilmiştir: { وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ الَّذِينَ إِذَا اكْتالُوا عَلَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ وَإِذا كالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ } [Mutaffifîn 1-3] “Eksik ölçüp tartanların vay haline! Onlar, insanlardan ölçüp aldıklarında tam alırlar; onlara ölçtükleri veya tarttıkları zaman ise eksiltirler.”

النَّوْعُ الثَّالِثُ: مِنَ الْأَوَامِرِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ: وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ فَالْآيَةُ الْمُتَقَدِّمَةُ فِي إِتْمَامِ الْكَيْلِ، وَهَذِهِ الْآيَةُ فِي إِتْمَامِ الْوَزْنِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَلا تُخْسِرُوا الْمِيزانَ.

Bu ayette zikredilen emirlerin ÜÇÜNCÜ TÜRÜ: O'nun: { وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ } “Ve dosdoğru terazi ile tartın” buyruğudur. Önceki ayet ölçünün tam yapılması, bu ayet ise tartının tam yapılması hakkındadır. Bunun benzeri [Allah] Teâlâ'nın şu buyruklarıdır: { وَأَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَلا تُخْسِرُوا الْمِيزانَ }

[الرَّحْمَنِ: ٩] وَقَوْلُهُ: وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ [هُودٍ: ٨٥] .

[Rahmân 9] “Tartıyı adaletle yapın ve teraziyi eksik tutmayın” ve: { وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ } [Hûd 85] “İnsanların eşyalarını eksik vermeyin ve yeryüzünde bozguncular olarak taşkınlık yapmayın.”

وَاعْلَمْ أَنَّ التَّفَاوُتَ الْحَاصِلَ بِسَبَبِ نُقْصَانِ الْكَيْلِ، وَالْوَزْنِ قَلِيلٌ وَالْوَعِيدَ الْحَاصِلَ عَلَيْهِ شَدِيدٌ عَظِيمٌ، فَوَجَبَ عَلَى الْعَاقِلِ الِاحْتِرَازُ مِنْهُ، وَإِنَّمَا عَظُمَ الْوَعِيدُ فِيهِ لِأَنَّ جَمِيعَ النَّاسِ مُحْتَاجُونَ إِلَى الْمُعَاوَضَاتِ وَالْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ، وَقَدْ يَكُونُ الْإِنْسَانُ غَافِلًا لَا يَهْتَدِي إِلَى حِفْظِ مَالِهِ، فَالشَّارِعُ بَالَغَ فِي الْمَنْعِ مِنَ التَّطْفِيفِ وَالنُّقْصَانِ، سَعْيًا فِي إِبْقَاءِ الْأَمْوَالِ عَلَى الْمُلَّاكِ، وَمَنْعًا مِنْ تَلْطِيخِ النَّفْسِ بِسَرِقَةِ ذَلِكَ الْمِقْدَارِ الْحَقِيرِ، وَالْقِسْطَاسُ فِي مَعْنَى الْمِيزَانِ إِلَّا أَنَّهُ فِي الْعُرْفِ أَكْبَرُ مِنْهُ، وَلِهَذَا اشْتُهِرَ فِي أَلْسِنَةِ الْعَامَّةِ أَنَّهُ الْقَبَّانُ وَقِيلَ أَنَّهُ بِلِسَانِ الرُّومِ أَوِ السُّرْيَانِيِّ وَالْأَصَحُّ أَنَّهُ لُغَةُ الْعَرَبِ وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ الْقِسْطِ، وَهُوَ الَّذِي يَحْصُلُ فِيهِ الِاسْتِقَامَةُ وَالِاعْتِدَالُ، وَبِالْجُمْلَةِ فَمَعْنَاهُ الْمُعْتَدِلُ الَّذِي لَا يَمِيلُ إِلَى أَحَدِ الْجَانِبَيْنِ، وَأَجْمَعُوا عَلَى جَوَازِ اللُّغَتَيْنِ فِيهِ، ضَمُّ الْقَافِ وَكَسْرُهَا، فَالْكَسْرُ قِرَاءَةُ حَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ وَحَفْصٍ عَنْ عَاصِمٍ وَالْبَاقُونَ بِالضَّمِّ.

Bil ki ölçü ve tartının eksiltilmesi sebebiyle meydana gelen fark azdır; buna karşılık vadedilen tehdit ise şiddetli ve büyüktür. Bu yüzden akıllı kimseye bundan sakınmak vacip olmuştur. Bu konudaki tehdidin büyük olmasının sebebi şudur: Bütün insanlar karşılıklı mübadelelere ve alım-satıma muhtaçtır. İnsan bazen gafil olup malını koruma yolunu bulamayabilir. Bu sebeple Şâri‘, malların sahiplerinin elinde kalmasını sağlamak ve nefsi o değersiz miktarı çalmakla kirletmekten alıkoymak maksadıyla ölçü ve tartıda eksiltme yapmayı şiddetle yasaklamıştır. Kistâs (الْقِسْطَاس), mizan (terazi) anlamındadır; ancak örfte ondan daha büyüktür. Bu sebeple halk arasında kantar olarak meşhur olmuştur. Bunun Rumca veya Süryanice olduğu söylenmişse de en sahih olanı Arapça olmasıdır ve istikamet ve adaletin sağlandığı şey olan kıst (adl) kökünden türetilmiştir. Özetle anlamı, iki taraftan birine meyil göstermeyen dengeli [terazi] demektir. Kıraat alimleri bu kelimede kaf harfinin ötresi ve esresiyle iki lügatin de caiz olduğu hususunda icma etmişlerdir. Esre ile okuyuş Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs'ın kıraatidir; diğerleri ise ötre ile okumuştur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ذلِكَ خَيْرٌ أَيِ الْإِيفَاءُ بِالتَّمَامِ وَالْكَمَالِ خَيْرٌ مِنَ التَّطْفِيفِ الْقَلِيلِ مِنْ حَيْثُ أَنَّ الْإِنْسَانَ يَتَخَلَّصُ بِوَاسِطَتِهِ عَنِ الذِّكْرِ الْقَبِيحِ فِي الدُّنْيَا وَالْعِقَابِ الشَّدِيدِ فِي الْآخِرَةِ: وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا وَالتَّأْوِيلُ ما يئول إِلَيْهِ الْأَمْرُ كَمَا قَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: خَيْرٌ مَرَدًّا [مريم: ٧٦] خَيْرٌ عُقْباً [الكهف: ٤٤] خَيْرٌ أَمَلًا [الْكَهْفِ: ٤٦] وَإِنَّمَا حَكَمَ تَعَالَى بِأَنَّ عَاقِبَةَ هَذَا الْأَمْرِ أَحْسَنُ الْعَوَاقِبِ، لِأَنَّهُ فِي الدُّنْيَا إِذَا اشْتُهِرَ بِالِاحْتِرَازِ عَنِ التَّطْفِيفِ عَوَّلَ النَّاسُ عَلَيْهِ وَمَالَتِ الْقُلُوبُ إِلَيْهِ وَحَصَلَ لَهُ الِاسْتِغْنَاءُ فِي الزَّمَانِ الْقَلِيلِ، وَكَمْ قَدْ رَأَيْنَا مِنَ الْفُقَرَاءِ لَمَّا اشْتُهِرُوا عِنْدَ النَّاسِ بِالْأَمَانَةِ وَالِاحْتِرَازِ عَنِ الْخِيَانَةِ أَقْبَلَتِ الْقُلُوبُ عَلَيْهِمْ وَحَصَلَتِ الْأَمْوَالُ الْكَثِيرَةُ/ لَهُمْ فِي الْمَدَّةِ الْقَلِيلَةِ وَأَمَّا فِي الْآخِرَةِ فَالْفَوْزُ بِالثَّوَابِ الْعَظِيمِ وَالْخَلَاصُ مِنَ الْعِقَابِ الأليم.

Daha sonra [Allah] Teâlâ: { ذلِكَ خَيْرٌ } “Bu daha hayırlıdır” buyurmuştur; yani tastamam ve eksiksiz ifa etmek, insanın bu sayede dünyada kötü anılmaktan ve ahirette şiddetli azaptan kurtulması bakımından az bir eksiltme yapmaktan daha hayırlıdır. { وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا } “Ve sonuç bakımından daha güzeldir.” Te'vil, işin varacağı akıbettir; nitekim başka bir yerde de: { خَيْرٌ مَرَدًّا } [Meryem 76] “Dönüş yeri bakımından daha hayırlı”, { خَيْرٌ عُقْباً } [Kehf 44] “Akıbet bakımından daha hayırlı”, { خَيْرٌ أَمَلًا } [Kehf 46] “Umut bakımından daha hayırlı” buyurmuştur. [Allah] Teâlâ'nın bu işin akıbetinin en güzel akıbet olduğuna hükmetmesinin sebebi şudur: Çünkü dünyada bir kimse ölçü ve tartıda eksiklik yapmaktan sakınmakla tanındığında insanlar ona güvenir, kalpler ona meyleder ve kısa zamanda zenginliğe kavuşur. Nitekim insanlar arasında emanet ehli olmakla ve hıyanetten sakınmakla meşhur olduklarında kalplerin kendilerine yöneldiği ve kısa sürede çokça mala kavuşan nice fakirler görmüşüzdür. Ahirette ise büyük sevaba nail olmak ve elem verici azaptan kurtulmak vardır.

[سورة الإسراء (١٧) : آية ٣٦]

[İsrâ Suresi (17), 36. Ayet]

وَلا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً (٣٦)

{ وَلا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً (٣٦) } “Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme. Şüphesiz kulak, göz ve gönül; bunların hepsi ondan sorumludur.”

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayetle ilgili meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَحَ الْأَوَامِرَ الثَّلَاثَةَ، عَادَ بَعْدَهُ إِلَى ذِكْرِ النَّوَاهِي فَنَهَى عَنْ ثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ:

BİRİNCİ MESELE: Bil ki [Allah] Teâlâ üç emri açıkladıktan sonra nehiyleri zikretmeye dönmüş ve üç şeyi yasaklamıştır:

أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ: وَلا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ وَقَوْلُهُ: تَقْفُ مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِمْ: قَفَوْتُ أَثَرَ فُلَانٍ أَقْفُو قَفْوًا وَقُفُوًّا إِذَا اتَّبَعْتَ أَثَرَهُ، وَسُمِّيَتْ قَافِيَةُ الشِّعْرِ قَافِيَةً لِأَنَّهَا تَقْفُو الْبَيْتَ، وَسُمِّيَتِ الْقَبِيلَةُ الْمَشْهُورَةُ بِالْقَافَةِ، لِأَنَّهُمْ

BİRİNCİSİ: O'nun: { وَلا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ } “Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme” buyruğudur. O'nun “Tekfu” (تَقْفُ) ifadesi, birinin izini sürdüğünde söylenen “Filanın izini sürdüm/ardından gittim” (قَفَوْتُ أَثَرَ فُلَانٍ أَقْفُو قَفْوًا وَقُفُوًّا) sözünden alınmıştır. Şiirin kafiyesine beytin ardınca geldiği için bu ad verilmiştir; iz sürücülüğü ile meşhur olan kabileye de insanların

يَتْبَعُونَ آثَارَ أَقْدَامِ النَّاسِ وَيَسْتَدِلُّونَ بِهَا عَلَى أَحْوَالِ الْإِنْسَانِ، وَقَالَ تَعَالَى: ثُمَّ قَفَّيْنا عَلى آثارِهِمْ بِرُسُلِنا [الْحَدِيدِ: ٢٧] وَسُمِّي الْقَفَا قَفًا لِأَنَّهُ مُؤَخَّرُ بَدَنِ الْإِنْسَانِ كَأَنَّهُ شَيْءٌ يَتْبَعُهُ وَيَقْفُوهُ فَقَوْلُهُ: وَلا تَقْفُ أَيْ وَلَا تَتْبَعْ وَلَا تَقْتَفِ مَا لَا عِلْمَ لَكَ بِهِ مِنْ قَوْلٍ أَوْ فِعْلٍ، وَحَاصِلُهُ يَرْجِعُ إِلَى النَّهْيِ عَنِ الْحُكْمِ بِمَا لَا يَكُونُ مَعْلُومًا، وَهَذِهِ قَضِيَّةٌ كُلِّيَّةٌ يَنْدَرِجُ تَحْتَهَا أَنْوَاعٌ كَثِيرَةٌ، وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ حَمَلَهُ عَلَى وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الْأَنْوَاعِ وَفِيهِ وُجُوهٌ:

ayak izlerini takip ettikleri ve bunlardan insanın hallerine dair delil çıkardıkları için el-Kâfe (الْقَافَة) denilmiştir. [Allah] Teâlâ: { ثُمَّ قَفَّيْنا عَلى آثارِهِمْ بِرُسُلِنا } [Hadîd 27] “Sonra onların izleri üzerinden peygamberlerimizi birbiri ardınca gönderdik” buyurmuştur. Enseye (kılavuz arkası), insanın bedeninin arkası olup sanki onu takip eden ve peşi sıra giden bir şey olduğu için kafâ (الْقَفَا) denilmiştir. Dolayısıyla O'nun: { وَلا تَقْفُ } “Ardına düşme” buyruğu; söz veya fiilden hakkında bilgin olmayan şeyin peşine düşme ve ardınca gitme demektir. Bunun özü, bilinmeyen şeyle hüküm vermeyi yasaklamaya dayanır. Bu, altında pek çok türün yer aldığı külli bir kaziyyedir ve müfessirlerin her biri bunu o türlerden birine hamletmiştir. Bunda [çeşitli] vecihler vardır:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ نَهْيُ الْمُشْرِكِينَ عَنِ الْمَذَاهِبِ الَّتِي كَانُوا يَعْتَقِدُونَهَا فِي الْإِلَهِيَّاتِ وَالنُّبُوَّاتِ بِسَبَبِ تَقْلِيدِ أَسْلَافِهِمْ، لِأَنَّهُ تَعَالَى نَسَبَهُمْ فِي تِلْكَ الْعَقَائِدِ إِلَى اتِّبَاعِ الْهَوَى فَقَالَ: إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَما تَهْوَى الْأَنْفُسُ [النَّجْمِ: ٢٣] وَقَالَ فِي إِنْكَارِهِمُ الْبَعْثَ: بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْها بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ [النَّمْلِ: ٦٦] وَحُكِيَ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا: إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا وَما نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ [الْجَاثِيَةِ: ٣٢] وَقَالَ: وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَيْرِ هُدىً مِنَ اللَّهِ [الْقَصَصِ: ٥٠] وَقَالَ: وَلا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَذَا حَلالٌ وَهذا حَرامٌ [النَّحْلِ: ١١٦] الْآيَةَ وَقَالَ: هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ [الْأَنْعَامِ: ١٤٨] .

Birinci vecih: Kastedilen, müşriklerin atalarını taklit etmeleri sebebiyle ilahiyat ve nübüvvet konularında benimsedikleri mezheplerden nehyedilmesidir. Zira [Allah] Teâlâ bu inançlarda onları hevalarına uymakla nitelemiş ve: { إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَما تَهْوَى الْأَنْفُسُ } [Necm 23] “Onlar, sizin ve atalarınızın taktığı isimlerden ibarettir; Allah onlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir. Onlar sadece zanna ve nefislerin arzuladığı şeylere uyuyorlar” buyurmuştur. Onların yeniden dirilmeyi inkar etmeleri hakkında da: { بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْها بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ } [Neml 66] “Hayır, ahirete dair bilgileri yetersiz kalmıştır; hayır, onlar bundan şüphe içindedirler; hayır, onlar buna karşı kördürler” buyurmuş; onlardan: { إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا وَما نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ } [Câsiye 32] “Biz sadece bir zanda bulunuyoruz, kesin bir bilgiye sahip değiliz” dediklerini aktarmıştır. Yine: { وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَيْرِ هُدىً مِنَ اللَّهِ } [Kasas 50] “Allah'tan bir hidayet olmaksızın kendi hevasına uyandan daha sapık kim vardır?” buyurmuş; { وَلا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَذَا حَلالٌ وَهذا حَرامٌ } [Nahl 116] “Dillerinizin yalan yere nitelendirmesiyle 'Bu helaldir, bu haramdır' demeyin” ayetini zikretmiş ve: { هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ } [En'âm 148] “Yanınızda bize çıkarıp göstereceğiniz bir bilgi var mı? Siz ancak zanna uyuyorsunuz” buyurmuştur.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: نقل عن محمد بن الْحَنَفِيَّةِ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ شَهَادَةُ الزُّورِ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَا تَشْهَدْ إِلَّا بِمَا رَأَتْهُ عَيْنَاكَ وَسَمِعَتْهُ أُذُنَاكَ وَوَعَاهُ قَلْبُكَ.

İkinci görüş: Muhammed b. el-Hanefiyye'den bundan kastedilenin yalan şahitlik olduğu nakledilmiştir. İbn Abbâs da şöyle demiştir: “Ancak iki gözünün gördüğü, iki kulağının işittiği ve kalbinin kavradığı şeye şahitlik et.”

وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: الْمُرَادُ مِنْهُ: النَّهْيُ عَنِ الْقَذْفِ وَرَمْيِ الْمُحْصَنِينَ وَالْمُحْصَنَاتِ بِالْأَكَاذِيبِ، وَكَانَتْ عَادَةُ الْعَرَبِ جَارِيَةً بِذَلِكَ يَذْكُرُونَهَا فِي الْهِجَاءِ وَيُبَالِغُونَ فِيهِ.

Üçüncü görüş: Bundan maksat, kazf (iftira) atmaktan ve iffetli erkek ve kadınlara yalanlar isnat etmekten nehyetmektir. Zira Arapların adeti böyle cereyan ederdi; hicivlerinde bunları zikreder ve bunda aşırıya kaçarlardı.

وَالْقَوْلُ الرَّابِعُ: الْمُرَادُ مِنْهُ النَّهْيُ عَنِ الْكَذِبِ. قَالَ قَتَادَةُ: لَا تَقُلْ سَمِعْتُ وَلَمْ تَسْمَعْ وَرَأَيْتُ وَلَمْ تَرَ وَعَلِمْتُ وَلَمْ تَعْلَمْ.

Dördüncü görüş: Bundan maksat yalandan nehyetmektir. Katâde şöyle demiştir: “İşitmediğin halde 'işittim', görmediğin halde 'gördüm' ve bilmediğin halde 'bildim' deme.”

وَالْقَوْلُ الْخَامِسُ: أَنَّ الْقَفْوَ هُوَ الْبُهْتُ وَأَصْلُهُ مِنَ الْقَفَا، كَأَنَّهُ قَوْلٌ يُقَالُ خَلْفَهُ وَهُوَ فِي مَعْنَى الْغِيبَةِ وَهُوَ ذِكْرُ الرَّجُلِ فِي غِيبَتِهِ بِمَا يَسُوءُهُ.

Beşinci görüş: Kafv (الْقَفْو), bühtan (iftira) demektir ve kökü enseden (el-kafâ) gelir; sanki arkasından söylenen bir söz gibidir ve gıybet anlamındadır ki o da bir adamı arkasından hoşlanmayacağı bir şeyle anmaktır.

وَفِي بَعْضِ الْأَخْبَارِ مَنْ قَفَا مُسْلِمًا بِمَا لَيْسَ فِيهِ حَبَسَهُ اللَّهُ فِي رَدْغَةِ الْخَبَالِ،

Bazı rivayetlerde: “Kim bir Müslümanın ardınca onda olmayan bir şeyi söylerse, Allah onu radğatü'l-habâl (cehennem ehlinin irin ve çamuru) içinde hapseder” buyrulmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّفْظَ عَامٌّ يَتَنَاوَلُ الْكُلَّ فَلَا مَعْنَى لِلتَّقْلِيدِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Bil ki lafız genel olup hepsini kapsamaktadır; dolayısıyla [onu tek bir anlama] hasretmenin bir anlamı yoktur. Doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ نُفَاةُ الْقِيَاسِ بِهَذِهِ الْآيَةِ فَقَالُوا: الْقِيَاسُ لَا يُفِيدُ إِلَّا الظَّنَّ وَالظَّنُّ مُغَايِرٌ لِلْعِلْمِ، فَالْحُكْمُ فِي دِينِ اللَّهِ بِالْقِيَاسِ حُكْمٌ بِغَيْرِ الْمَعْلُومِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَجُوزَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ.

İKİNCİ MESELE: Kıyası inkar edenler bu ayeti delil getirerek şöyle demişlerdir: Kıyas zandan başka bir şey ifade etmez; zan ise ilimden farklıdır. Dolayısıyla Allah'ın dininde kıyasla hüküm vermek, bilinmeyenle hüküm vermektir. Bu sebeple [Allah] Teâlâ'nın: { وَلا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ } “Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme” buyruğundan ötürü bunun caiz olmaması vacip olur.

أُجِيبَ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْحُكْمَ فِي الدِّينِ بِمُجَرَّدِ الظَّنِّ جَائِزٌ بِإِجْمَاعِ الْأُمَّةِ فِي صُوَرٍ كَثِيرَةٍ:

Buna birkaç vecihle cevap verilmiştir: Birincisi: Dinde sırf zan ile hüküm vermek ümmetin icmaıyla pek çok surette caizdir:

أَحَدُهَا: أَنَّ الْعَمَلَ بِالْفَتْوَى عَمَلٌ بِالظَّنِّ وَهُوَ جَائِزٌ. وَثَانِيهَا: الْعَمَلُ بِالشَّهَادَةِ عَمَلٌ بِالظَّنِّ وَأَنَّهُ جَائِزٌ. وَثَالِثُهَا:

Birincisi: Fetva ile amel etmek zan ile amel etmektir ve caizdir. İkincisi: Şahitlikle amel etmek zan ile amel etmektir ve caizdir. Üçüncüsü:

الِاجْتِهَادُ فِي طَلَبِ الْقِبْلَةِ لَا يُفِيدُ إِلَّا الظَّنَّ وَأَنَّهُ جَائِزٌ. وَرَابِعُهَا: قِيَمُ الْمُتْلَفَاتِ وَأُرُوشُ الْجِنَايَاتِ لَا سَبِيلَ إِلَيْهَا إِلَّا بِالظَّنِّ وَأَنَّهُ جَائِزٌ. وَخَامِسُهَا: الْفَصْدُ وَالْحِجَامَةُ وَسَائِرُ الْمُعَالَجَاتِ بِنَاءً عَلَى الظَّنِّ وَأَنَّهُ جَائِزٌ. وَسَادِسُهَا: كَوْنُ هَذِهِ الذَّبِيحَةِ ذَبِيحَةً لِلْمُسْلِمِ مَظْنُونٌ لَا مَعْلُومٌ، وَبِنَاءُ الْحُكْمِ عَلَيْهِ جَائِزٌ. وَسَابِعُهَا: قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَماً مِنْ أَهْلِها [النِّسَاءِ: ٣٥] وَحُصُولُ ذَلِكَ الشِّقَاقِ مَظْنُونٌ لَا مَعْلُومٌ. وَثَامِنُهَا:

Kıbleyi aramada ictihad etmek zandan başka bir şey ifade etmez ve bu caizdir. Dördüncüsü: Telef edilen malların kıymetleri ve yaralamaların diyetleri ancak zan yoluyla bilinebilir ve bu caizdir. Beşincisi: Hacamat, kan aldırma ve diğer tedaviler zanna dayanır ve bu caizdir. Altıncısı: Bu hayvanın Müslümanın kestiği hayvan olması zannidir, kesin olarak bilinmez ve hükmü buna bina etmek caizdir. Yedincisi: [Allah] Teâlâ: { وَإِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَماً مِنْ أَهْلِها } [Nisâ 35] “Eğer ikisinin arasının açılmasından endişe ederseniz, erkeğin ailesinden bir hakem, kadının ailesinden de bir hakem gönderin” buyurmuştur; o geçimsizliğin meydana gelmesi zannidir, kesin olarak bilinmez. Sekizincisi:

الْحُكْمُ عَلَى الشَّخْصِ الْمُعَيَّنِ بِكَوْنِهِ مُؤْمِنًا مَظْنُونٌ ثُمَّ نَبْنِي عَلَى هَذَا الظَّنِّ أَحْكَامًا كَثِيرَةً مِثْلَ حُصُولِ التَّوَارُثِ وَمِثْلَ الدَّفْنِ فِي مَقَابِرِ الْمُسْلِمِينَ وَغَيْرِهِمَا. وَتَاسِعُهَا: جَمِيعُ الْأَعْمَالِ الْمُعْتَبَرَةِ فِي الدُّنْيَا مِنَ الْأَسْفَارِ، وَطَلَبِ الْأَرْبَاحِ

Belirli bir şahsın mümin olduğuna hükmetmek zannidir; sonra bu zanna mirasın gerçekleşmesi ve Müslüman mezarlıklarına defnedilme gibi pek çok hükmü bina ederiz. Dokuzuncusu: Dünyada itibar edilen yolculuklar, kazanç arayışı,

وَالْمُعَامَلَاتِ إِلَى الْآجَالِ الْمَخْصُوصَةِ وَالِاعْتِمَادِ عَلَى صَدَاقَةِ الْأَصْدِقَاءِ وَعَدَاوَةِ الْأَعْدَاءِ كُلُّهَا مَظْنُونَةٌ وَبِنَاءُ الْأَمْرِ عَلَى تِلْكَ الظُّنُونِ جَائِزٌ. وَعَاشِرُهَا:

belirli vadelere dayalı muameleler, dostların dostluğuna ve düşmanların düşmanlığına güvenme gibi bütün işler zannidir ve işi bu zanlar üzerine bina etmek caizdir. Onuncusu:

قَالَ ﵇: «نَحْنُ نَحْكُمُ بِالظَّاهِرِ وَاللَّهُ يَتَوَلَّى السَّرَائِرَ»

[Peygamber] aleyhisselâm: “Biz zahire göre hükmederiz, gizlileri ise Allah bilir” buyurmuştur.

وَذَلِكَ تَصْرِيحٌ بِأَنَّ الظَّنَّ مُعْتَبَرٌ فِي هَذِهِ الْأَنْوَاعِ الْعَشَرَةِ فَبَطَلَ قَوْلُ مَنْ يَقُولُ: إِنَّهُ لَا يَجُوزُ بِنَاءُ الْأَمْرِ عَلَى الظَّنِّ.

Bu ise bu on türde zannın muteber olduğuna açık bir ifadedir; dolayısıyla “İşi zanna bina etmek caiz değildir” diyen kimsenin sözü batıl olmuştur.

وَالْجَوَابُ الثَّانِي: أَنَّ الظَّنَّ قَدْ يُسَمَّى بِالْعِلْمِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذا جاءَكُمُ الْمُؤْمِناتُ مُهاجِراتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِهِنَّ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِناتٍ فَلا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ [الْمُمْتَحَنَةِ: ١٠] وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّهُ إِنَّمَا يُمْكِنُ الْعِلْمُ بِأَيْمَانِهِنَّ بِنَاءً عَلَى إِقْرَارِهِنَّ، وَذَلِكَ لَا يُفِيدُ إِلَّا الظَّنَّ، فَهَهُنَا اللَّهُ تَعَالَى سَمَّى الظَّنَّ عِلْمًا.

İkinci cevap: Zan bazen ilim olarak isimlendirilir. Bunun delili [Allah] Teâlâ'nın şu buyruğudur: { إِذا جاءَكُمُ الْمُؤْمِناتُ مُهاجِراتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِهِنَّ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِناتٍ فَلا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ } [Mümtehine 10] “Mümin kadınlar hicret ederek size geldiklerinde onları imtihan edin. Allah onların imanlarını daha iyi bilir. Eğer onların mümin olduklarını bilirseniz (anlarsanız), onları inkarcılara geri döndürmeyin.” Malumdur ki onların imanlarını bilmek ancak ikrarlarına dayalı olarak mümkündür; bu ise zandan başka bir şey ifade etmez. Dolayısıyla burada Allah Teâlâ zannı ilim olarak adlandırmıştır.

وَالْجَوَابُ الثَّالِثُ: أَنَّ الدَّلِيلَ الْقَاطِعَ لَمَّا دَلَّ عَلَى وُجُوبِ الْعَمَلِ بِالْقِيَاسِ، وَكَانَ ذَلِكَ الدَّلِيلُ دَلِيلًا عَلَى أَنَّهُ مَتَى حَصَلَ ظَنُّ أَنَّ حُكْمَ اللَّهِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ يُسَاوِي حُكْمَهُ فِي مَحَلِّ النَّصِّ، / فَأَنْتُمْ مُكَلَّفُونَ بِالْعَمَلِ عَلَى وَفْقِ ذَلِكَ الظَّنِّ، فَهَهُنَا الظَّنُّ وَقَعَ فِي طَرِيقِ الْحُكْمِ، فَأَمَّا ذَلِكَ الْحُكْمُ فَهُوَ مَعْلُومٌ مُتَيَقَّنٌ.

Üçüncü cevap: Kıyas ile amel etmenin vacip olduğuna kesin delil delalet edip bu delil de bu surette Allah'ın hükmünün nassın bulunduğu yerdeki hükmüne eşit olduğuna dair zan hasıl olduğunda sizlerin bu zanna uygun olarak amel etmekle mükellef olduğunuza delil olunca; burada zan hükmün yolunda meydana gelmiştir; hükmün kendisine gelince, o ise bilinen ve kesin olandır.

أَجَابَ نُفَاةُ الْقِيَاسِ عَنِ السُّؤَالِ الْأَوَّلِ فَقَالُوا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ عَامٌّ دَخَلَهُ التَّخْصِيصُ فِي الصُّوَرِ الْعَشَرَةِ الْمَذْكُورَةِ، فَيَبْقَى هَذَا الْعُمُومُ فِيمَا وَرَاءَ هَذِهِ الصُّوَرِ حُجَّةً، ثُمَّ نَقُولُ: الْفَرْقُ بَيْنَ هَذِهِ الصُّوَرِ الْعَشْرِ وَبَيْنَ مَحَلِّ النِّزَاعِ أَنَّ هَذِهِ الصُّوَرَ الْعَشْرَ مُشْتَرِكَةٌ فِي أَنَّ تِلْكَ الْأَحْكَامِ أَحْكَامٌ مُخْتَصَّةٌ بِأَشْخَاصٍ مُعَيَّنِينَ فِي أَوْقَاتٍ مُعَيَّنَةٍ، فَإِنَّ الْوَاقِعَةَ الَّتِي يَرْجِعُ فِيهَا الْإِنْسَانُ الْمُعَيَّنُ إِلَى الْمَعْنَى الْمُعَيَّنِ وَاقِعَةٌ مُتَعَلِّقَةٌ بِذَلِكَ الشَّخْصِ الْمُعَيَّنِ، وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي الشَّهَادَةِ وَفِي طَلَبِ الْقِبْلَةِ وَفِي سَائِرِ الصُّوَرِ. وَالتَّنْصِيصُ عَلَى وَقَائِعِ الْأَشْخَاصِ الْمُعَيَّنِينَ فِي الْأَوْقَاتِ الْمُعَيَّنَةِ يَجْرِي مَجْرَى التَّنْصِيصِ عَلَى مَا لَا نِهَايَةَ لَهُ، وَذَلِكَ مُتَعَذِّرٌ، فَلِهَذِهِ الضَّرُورَةِ اكْتَفَيْنَا بِالظَّنِّ أَمَّا الْأَحْكَامُ الْمُثْبَتَةُ بِالْأَقْيِسَةِ فَهِيَ أَحْكَامٌ كُلِّيَّةٌ مُعْتَبَرَةٌ فِي وَقَائِعَ كُلِّيَّةٍ وَهِيَ مَضْبُوطَةٌ قَلِيلَةٌ، وَالتَّنْصِيصُ عَلَيْهَا مُمْكِنٌ وَلِذَلِكَ فَإِنَّ الْفُقَهَاءَ الَّذِينَ اسْتَخْرَجُوا تِلْكَ الْأَحْكَامَ بِطَرِيقِ الْقِيَاسِ ضَبَطُوهَا وَذَكَرُوهَا فِي كُتُبِهِمْ.

Kıyası inkar edenler birinci soruya şöyle cevap vermişlerdir: [Allah] Teâlâ'nın: { وَلا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ } “Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme” buyruğu geneldir; zikredilen on surette tahsis görmüştür. Dolayısıyla bu umumilik, bu suretlerin dışındaki konularda hüccet olarak kalır. Sonra deriz ki: Bu on suret ile ihtilaf konusu olan yer arasındaki fark şudur: Bu on suret, o hükümlerin belirli vakitlerde belirli şahıslara mahsus hükümler olması hususunda müşterektir. Zira belirli bir insanın belirli bir manaya başvurduğu hadise, o muayyen şahısla ilgili bir hadisedir. Aynı şekilde şahitlikte, kıbleyi aramada ve diğer suretlerde de durum böyledir. Belirli vakitlerde belirli şahısların hadiselerine nass koymak ise sonsuz olan şeye nass koymak gibidir ve bu imkansızdır. İşte bu zaruretten ötürü zanna kanaat ettik. Kıyaslarla sabit olan hükümlere gelince, bunlar külli hadiselerde muteber olan külli hükümlerdir; bunlar zapt edilmiş ve az sayıdadır, üzerlerine nass konulması mümkündür. Nitekim bu hükümleri kıyas yoluyla çıkaran fakihler de onları zapt etmiş ve kitaplarında zikretmişlerdir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: التَّنْصِيصُ عَلَى الْأَحْكَامِ فِي الصُّوَرِ الْعَشْرِ الَّتِي ذَكَرْتُمُوهَا غَيْرُ مُمْكِنٍ فَلَا جَرَمَ اكْتَفَى الشَّارِعُ فِيهَا بِالظَّنِّ، أَمَّا الْمَسَائِلُ الْمُثْبَتَةُ بِالطُّرُقِ الْقِيَاسِيَّةِ التَّنْصِيصُ عَلَيْهَا مُمْكِنٌ فَلَمْ يَجُزِ الِاكْتِفَاءُ فِيهَا بِالظَّنِّ فَظَهَرَ الْفَرْقُ.

Bunu bildiğinde deriz ki: Zikrettiğiniz on suretteki hükümlere nass koymak mümkün değildir; bundan ötürü Şâri‘ onlarda zanna kanaat etmiştir. Kıyasi yollarla sabit olan meselelere gelince, bunlara nass koymak mümkündür; dolayısıyla bunlarda zanna kanaat etmek caiz olmamıştır. Böylece aradaki fark ortaya çıkmıştır.

وَأَمَّا الْجَوَابُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُهُمُ الظَّنُّ قَدْ يُسَمَّى عِلْمًا فَنَقُولُ: هَذَا بَاطِلٌ فَإِنَّهُ يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ هَذَا مَظْنُونٌ وَغَيْرُ مَعْلُومٍ، وَهَذَا مَعْلُومٌ وَغَيْرُ مَظْنُونٍ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى حُصُولِ الْمُغَايَرَةِ، ثُمَّ الَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ [الْأَنْعَامِ: ١٤٨] نَفْيُ الْعِلْمِ، وَإِثْبَاتٌ لِلظَّنِّ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى حُصُولِ الْمُغَايَرَةِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِناتٍ [الْمُمْتَحَنَةِ: ١٠] فَالْمُؤْمِنُ هُوَ الْمُقِرُّ، وَذَلِكَ الْإِقْرَارُ هُوَ الْعِلْمُ.

İkinci cevaba, yani “Zan bazen ilim olarak isimlendirilir” sözlerine gelince, deriz ki: Bu batıldır; zira “Bu zannidir ve bilinmemektedir” ile “Bu bilinendir ve zanni değildir” denilmesi sahihtir. Bu da bir farklılığın bulunduğunu gösterir. Ayrıca [Allah] Teâlâ'nın: { قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ } [En'âm 148] “De ki: Yanınızda bize çıkarıp göstereceğiniz bir bilgi var mı? Siz ancak zanna uyuyorsunuz” buyruğunun delalet ettiği husus ilmin nefyedilmesi ve zannın ispat edilmesidir; bu da farklılığın varlığına delalet eder. [Allah] Teâlâ'nın: { فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِناتٍ } [Mümtehine 10] “Eğer onların mümin olduklarını bilirseniz” buyruğuna gelince, mümin olan ikrar edendir; o ikrar ise ilmin kendisidir.

وَأَمَّا الْجَوَابُ الثَّالِثُ: فَهُوَ أَيْضًا ضَعِيفٌ، لِأَنَّ ذَلِكَ الْكَلَامَ إِنَّمَا يَتِمُّ لَوْ ثَبَتَ أَنَّ الْقِيَاسَ حُجَّةٌ بِدَلِيلٍ قَاطِعٍ وَذَلِكَ بَاطِلٌ لَأَنَّ تِلْكَ الْحُجَّةَ إِمَّا أَنْ تَكُونَ عَقْلِيَّةً أَوْ نَقْلِيَّةً، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّ الْقِيَاسَ الَّذِي يُفِيدُ الظَّنَّ لَا يَجِبُ عَقْلًا أَنْ يَكُونَ حُجَّةً، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ لَا نِزَاعَ أَنْ يَصِحَّ مِنَ الشَّرْعِ أَنْ يَقُولَ: نَهَيْتُكُمْ عَنِ الرُّجُوعِ إِلَى الْقِيَاسِ وَلَوْ كَانَ كَوْنُهُ حُجَّةً أَمْرًا عَقْلِيًّا مَحْضًا لَامْتَنَعَ ذَلِكَ. وَالثَّانِي أَيْضًا بَاطِلٌ، لِأَنَّ الدَّلِيلَ النَّقْلِيَّ فِي كَوْنِ الْقِيَاسِ حُجَّةً إنما

Üçüncü cevaba gelince, o da zayıftır. Çünkü bu söz ancak kıyasın kesin bir delille hüccet olduğunun sabit olması halinde tamamlanır. Bu ise batıldır; zira o hüccet ya akli ya da nakli olacaktır. Birincisi batıldır; çünkü zan ifade eden kıyasın aklen hüccet olması vacip değildir. Bunun delili, Şeriat'ın “Sizi kıyasa başvurmaktan nehyettim” demesinin sahih olmasında hiçbir ihtilaf bulunmamasıdır; şayet onun hüccet oluşu sırf akli bir husus olsaydı bu imkansız olurdu. İkincisi de batıldır; çünkü kıyasın hüccet oluşuna dair nakli delil ancak

يَكُونُ قَطْعِيًّا لَوْ كَانَ مَنْقُولًا نَقْلًا مُتَوَاتِرًا وَكَانَتْ دَلَالَتُهُ عَلَى ثُبُوتِ هَذَا الْمَطْلُوبِ دَلَالَةً قَطْعِيَّةً غَيْرَ مُحْتَمِلَةٍ النَّقِيضَ وَلَوْ حَصَلَ مِثْلُ هَذَا الدَّلِيلِ لَوَصَلَ إِلَى الْكُلِّ وَلَعَرَفَهُ الْكُلُّ وَلَارْتَفَعَ الْخِلَافُ، وَحَيْثُ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّهُ لَمْ يَحْصُلْ فِي هَذِهِ/ الْمَسْأَلَةِ دَلِيلٌ سَمْعِيٌّ قَاطِعٌ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَمْ يُوجَدْ فِي إِثْبَاتِ كَوْنِ الْقِيَاسِ حُجَّةً دَلِيلٌ قَاطِعٌ الْبَتَّةَ، فَبَطَلَ قَوْلُكُمْ كَوْنُ الْحُكْمِ الْمُثْبَتِ بِالْقِيَاسِ حُجَّةً مَعْلُومٌ لَا مَظْنُونٌ، فَهَذَا تَمَامُ الْكَلَامِ فِي تَقْرِيرِ هَذَا الدَّلِيلِ.

mütevatir bir nakille nakledilmiş olması ve bu matlubun sübutuna delaletinin zıddına ihtimal bırakmayan kesin bir delalet olması halinde kat'i olur. Eğer böyle bir delil bulunsaydı herkese ulaşır, herkes onu bilir ve ihtilaf ortadan kalkardı. Durum böyle olmadığına göre bildik ki bu meselede kesin nakli bir delil bulunmamaktadır. Böylece kıyasın hüccet olduğunu ispat etmede hiçbir surette kesin bir delilin bulunmadığı sabit olmuştur. Dolayısıyla sizin “Kıyasla sabit olan hükmün hüccet oluşu zanni değil, bilinendir” sözünüz batıl olmuştur. İşte bu delilin takriri hakkındaki sözün tamamı budur.

وَأَحْسَنُ مَا يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ فِي الْجَوَابِ عَنْهُ إِنَّ التَّمَسُّكَ بِهَذِهِ الْآيَةِ الَّتِي عَوَّلْتُمْ عَلَيْهَا تَمَسُّكٌ بِعَامٍّ مَخْصُوصٍ، وَالتَّمَسُّكُ بِالْعَامِّ الْمَخْصُوصِ لَا يُفِيدُ إِلَّا الظَّنَّ، فَلَوْ دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ التَّمَسُّكَ بِالظَّنِّ غَيْرُ جَائِزٍ لَدَلَّتْ عَلَى أَنَّ التَّمَسُّكَ بِهَذِهِ الْآيَةِ غَيْرُ جَائِزٍ، فَالْقَوْلُ بِكَوْنِ هَذِهِ الْآيَةِ حُجَّةً يُفْضِي ثُبُوتُهُ إِلَى نَفْيِهِ فَكَانَ تَنَاقُضًا فَسَقَطَ الِاسْتِدْلَالُ بِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَلِلْمُجِيبِ أَنْ يُجِيبَ فَيَقُولُ: نَعْلَمُ بِالتَّوَاتُرِ الظَّاهِرِ مِنْ دِينِ مُحَمَّدٍ ﷺ أَنَّ التَّمَسُّكَ بِآيَاتِ الْقُرْآنِ حُجَّةٌ فِي الشَّرِيعَةِ وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْ هَذَا الْجَوَابِ بِأَنَّ كَوْنَ الْعَامِّ الْمَخْصُوصِ حُجَّةً غَيْرُ مَعْلُومٍ بِالتَّوَاتُرِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Buna verilebilecek en güzel cevap şudur: Dayandığınız bu ayete tutunmak, tahsis görmüş bir genel lafza tutunmaktır; tahsis görmüş genel lafza tutunmak ise zandan başka bir şey ifade etmez. Şayet bu ayet zanna tutunmanın caiz olmadığına delalet etseydi, bu ayete tutunmanın da caiz olmadığına delalet ederdi. Dolayısıyla bu ayetin hüccet olduğunu söylemek, sübutunun kendisini nefyetmesine yol açar; bu ise bir çelişki olur ve onunla istidlal düşer. Doğrusunu Allah bilir. Cevap veren kimse şöyle de cevap verebilir: Muhammed ﷺ'in dininden açık bir tevatürle biliyoruz ki Kur'an ayetlerine tutunmak Şeriat'ta hüccettir. Bu cevaba da şöyle karşılık verilebilir: Tahsis görmüş genel lafzın hüccet oluşu tevatürle bilinmemektedir. Doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا فِيهِ بَحْثَانِ:

ÜÇÜNCÜ MESELE: O'nun: { إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا } “Şüphesiz kulak, göz ve gönül; bunların hepsi ondan sorumludur” buyruğunda iki inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْعُلُومَ إِمَّا مُسْتَفَادَةٌ مِنَ الْحَوَاسِّ، أَوْ مِنَ الْعُقُولِ. أَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: فَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِذِكْرِ السَّمْعِ وَالْبَصَرِ، فَإِنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا سَمِعَ شَيْئًا وَرَآهُ فَإِنَّهُ يَرْوِيهِ وَيُخْبِرُ عَنْهُ، وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: فَهُوَ الْعُلُومُ الْمُسْتَفَادَةُ مِنَ الْعَقْلِ وَهِيَ قِسْمَانِ: الْبَدِيهِيَّةُ وَالْكَسْبِيَّةُ، وَإِلَى الْعُلُومِ الْعَقْلِيَّةِ الْإِشَارَةُ بِذِكْرِ الْفُؤَادِ.

BİRİNCİ İNCELEME: İlimler ya duyulardan ya da akıllardan elde edilir. Birinci kısma gelince: Kulak ve gözün zikredilmesiyle ona işaret edilmiştir; zira insan bir şeyi işitip gördüğünde onu nakleder ve ondan haber verir. İkinci kısma gelince: O akıldan elde edilen ilimlerdir ki bunlar da iki kısımdır: Bedihî (apaçık) ve kesbî (kazanımlı). Akli ilimlere ise fuâd (gönül/kalp) zikredilerek işaret edilmiştir.

الْبَحْثُ الثَّانِي: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هذه الجوارح مسؤولة وَفِيهِ وُجُوهٌ:

İKİNCİ İNCELEME: Ayetin zahiri bu organların sorumlu olduğuna delalet etmektedir. Bunda [birkaç] vecih vardır:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ صاحب السمع والبصر والفؤاد هو المسؤول لِأَنَّ السُّؤَالَ لَا يَصِحُّ إِلَّا مِمَّنْ كَانَ عَاقِلًا، وَهَذِهِ الْجَوَارِحُ لَيْسَتْ كَذَلِكَ، بَلِ الْعَاقِلُ الفاهم هو الإنسان، فهو كقوله تعالى: وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ [يُوسُفَ: ٨٢] وَالْمُرَادُ أَهْلُهَا يُقَالُ لَهُ لِمَ سَمِعْتَ مَا لَا يَحِلُّ لَكَ سَمَاعُهُ، وَلِمَ نَظَرْتَ إِلَى مَا لَا يَحِلُّ لَكَ النَّظَرُ إِلَيْهِ، وَلِمَ عَزَمْتَ عَلَى مَا لَا يَحِلُّ لَكَ الْعَزْمُ عَلَيْهِ.

Birinci vecih: Maksat, kulağın, gözün ve kalbin sahibinin sorumlu tutulacak olmasıdır; çünkü sorgulanmak ancak akıl sahibi olandan sahih olur, bu organlar ise böyle değildir; aksine akleden ve anlayan insandır. Dolayısıyla bu, [Allah] Teâlâ'nın: { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } [Yûsuf 82] “Kente sor” buyruğu gibidir ve kastedilen kent halkıdır. Ona: “İşitmen helal olmayan şeyi niçin işittin, bakman helal olmayan şeye niçin baktın ve azmetmen helal olmayan şeye niçin azmettin?” denilir.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ تَقْرِيرَ الآية أن أولئك الأقوام كلهم مسؤولون عَنِ السَّمْعِ وَالْبَصَرِ وَالْفُؤَادِ فَيُقَالُ لَهُمُ اسْتَعْمَلْتُمُ السَّمْعَ فِي مَاذَا أَفِي الطَّاعَةِ أَوْ فِي الْمَعْصِيَةِ؟ وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي بَقِيَّةِ الْأَعْضَاءِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذِهِ الْحَوَاسَّ آلَاتُ النَّفْسِ، وَالنَّفْسُ كَالْأَمِيرِ لَهَا وَالْمُسْتَعْمِلُ لَهَا فِي مَصَالِحِهَا فَإِنِ اسْتَعْمَلَتْهَا النَّفْسُ فِي الْخَيْرَاتِ اسْتَوْجَبَتِ الثَّوَابَ، وَإِنِ اسْتَعْمَلَتْهَا فِي الْمَعَاصِي اسْتَحَقَّتِ الْعِقَابَ.

İkinci vecih: Ayetin açıklaması şudur: O kimselerin hepsi kulaktan, gözden ve gönülden sorgulanacaklardır ve onlara: “Kulağı nerede kullandınız, itaatte mi yoksa isyanda mı?” denilecektir. Diğer uzuvlar hakkında da durum böyledir. Çünkü bu duyular nefsin aletleridir; nefis ise onlar için bir emir gibidir ve onları kendi maslahatlarında kullanandır. Nefis onları hayırlarda kullanırsa sevabı hak eder; günahlarda kullanırsa cezayı hak eder.

وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ ثَبَتَ بِالْقُرْآنِ أَنَّهُ تَعَالَى يَخْلُقُ الْحَيَاةَ فِي الْأَعْضَاءِ ثُمَّ إِنَّهَا تَشْهَدُ عَلَى الْإِنْسَانِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ [النُّورِ: ٢٤] وَلِذَلِكَ لَا يَبْعُدُ أَنْ يَخْلُقَ الْحَيَاةَ وَالْعَقْلَ وَالنُّطْقَ فِي هَذِهِ الْأَعْضَاءِ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى يُوَجِّهُ السؤال عليها.

Üçüncü vecih: Kur'an ile sabittir ki [Allah] Teâlâ uzuvlarda hayat yaratır, sonra onlar insanın aleyhine şahitlik ederler. Bunun delili [Allah] Teâlâ'nın: { يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } [Nûr 24] “O gün dilleri, elleri ve ayakları yapmış oldukları şeylere karşı aleyhlerinde şahitlik edecektir” buyruğudur. Bu sebeple [Allah Teâlâ'nın] bu uzuvlarda hayat, akıl ve konuşma yaratması, sonra da soruyu onlara yöneltmesi uzak bir ihtimal değildir.

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٣٧ الى ٣٨]

[İsrâ Suresi (17), 37-38. Ayetler]

وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولاً (٣٧) كُلُّ ذلِكَ كانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهاً (٣٨)

{ وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولاً (٣٧) كُلُّ ذلِكَ كانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهاً (٣٨) } “Yeryüzünde böbürlenerek yürüme. Çünkü sen yeri asla yaramazsın ve boyca da dağlara asla erişemezsin. Bütün bunların kötülüğü Rabbinin katında mekruh (sevilmeyen) kılınmıştır.”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولًا] اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ النَّوْعُ الثَّانِي مِنَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي نَهَى اللَّهُ عَنْهَا فِي هَذِهِ الْآيَاتِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

[[Allah] Teâlâ'nın: { وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولًا } buyruğuna dair:] Bil ki bu, Allah'ın bu ayetlerde nehyettiği şeylerin ikinci türüdür ve bunda [bazı] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمَرَحُ شِدَّةُ الْفَرَحِ يُقَالُ: مَرِحَ يَمْرَحُ مَرَحًا فَهُوَ مَرِحٌ، وَالْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ النَّهْيُ عَنْ أَنْ يَمْشِيَ

BİRİNCİ MESELE: Merah (الْمَرَح), aşırı sevinç ve şımarıklıktır; [Arapçada] aşırı şımardığında “meriha yemrehu merahan fehüve merihun” (مَرِحَ يَمْرَحُ مَرَحًا فَهُوَ مَرِحٌ) denir. Ayetten maksat, insanın kibir

الْإِنْسَانُ مَشْيًا يَدُلُّ عَلَى الْكِبْرِيَاءِ وَالْعَظَمَةِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: لَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مُخْتَالًا فَخُورًا وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْفُرْقَانِ: وَعِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً [الْفُرْقَانِ: ٦٣] وَقَالَ فِي سُورَةِ لُقْمَانَ:

ve azamete delalet eden bir yürüyüşle yürümesinin yasaklanmasıdır. Zeccâc şöyle demiştir: “Yeryüzünde çalımlı ve böbürlenerek yürüme.” Bunun benzeri [Allah] Teâlâ'nın Furkân Suresi'ndeki şu buyruğudur: { وَعِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً } [Furkân 63] “Rahmân'ın kulları, yeryüzünde tevazu ile yürüyen kimselerdir.” Lokmân Suresi'nde de şöyle buyurmuştur:

وَاقْصِدْ فِي مَشْيِكَ وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ [لُقْمَانَ: ١٩] وَقَالَ أَيْضًا فِيهَا: وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ [لُقْمَانَ: ١٨] .

{ وَاقْصِدْ فِي مَشْيِكَ وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ } [Lokmân 19] “Yürüyüşünde tabii ol ve sesini alçalt” ve yine o surede: { وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ } [Lokmân 18] “Yeryüzünde böbürlenerek yürüme; şüphesiz Allah kendini beğenip övünen hiç kimseyi sevmez” buyurmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْأَخْفَشُ: وَلَوْ قُرِئَ: مَرِحًا بِالْكَسْرِ كَانَ أَحْسَنَ فِي الْقِرَاءَةِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: مَرَحًا مَصْدَرٌ وَمَرِحًا اسْمُ الْفَاعِلِ وَكِلَاهُمَا جَائِزٌ، إِلَّا أن المصدر أحسن هاهنا وَأَوْكَدُ، تَقُولُ جَاءَ زَيْدٌ رَكْضًا وَرَاكِضًا فَرَكْضًا أَوْكَدُ لِأَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى تَوْكِيدِ الْفِعْلِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَكَّدَ النَّهْيَ عَنِ الْخُيَلَاءِ وَالتَّكَبُّرِ فَقَالَ: إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولًا والمراد من الخرق هاهنا نَقْبُ الْأَرْضِ، ثُمَّ ذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَشْيَ إِنَّمَا يَتِمُّ بِالِارْتِفَاعِ وَالِانْخِفَاضِ فَكَأَنَّهُ قِيلَ: إِنَّكَ حَالَ الِانْخِفَاضِ لَا تَقْدِرُ عَلَى خَرْقِ الْأَرْضِ وَنَقْبِهَا، وَحَالَ الِارْتِفَاعِ لَا تَقْدِرُ على أن تصل إلى رؤوس الْجِبَالِ، وَالْمُرَادُ التَّنْبِيهُ عَلَى كَوْنِهِ ضَعِيفًا عَاجِزًا فَلَا يَلِيقُ بِهِ التَّكَبُّرُ.

İKİNCİ MESELE: Ahfeş şöyle demiştir: Eğer [merahan yerine] esre ile “merihan” (مَرِحًا) şeklinde okunsaydı kıraatte daha güzel olurdu. Zeccâc ise şöyle demiştir: “Merahan” mastardır, “merihan” ise ismi fâildir ve her ikisi de caizdir; ancak mastar burada daha güzel ve daha pekiştiricidir. Nitekim “Zeyd koşarak geldi” manasında “Câe Zeydün rakzan ve râkizan” dersin; “rakzan” daha tekitlidir, çünkü fiili pekiştirmeye delalet eder. Sonra [Allah] Teâlâ çalım satmayı ve kibirlenmeyi nehyetmeyi teyit ederek: { إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولًا } “Çünkü sen yeri asla yaramazsın ve boyca da dağlara asla erişemezsin” buyurmuştur. Buradaki yarmaktan (el-hark) maksat yeri delmektir. Sonra bu hususta [birkaç] vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Yürümek ancak alçalma ve yükselme ile tamamlanır; dolayısıyla sanki şöyle denilmiştir: Sen alçalma halindeyken yeri yarmaya ve onu delmeye güç yetiremezsin; yükselme halindeyken de dağların zirvelerine ulaşmaya güç yetiremezsin. Maksat, onun zayıf ve aciz olduğuna dikkat çekmektir; dolayısıyla kibirlenmek ona yakışmaz.

الثَّانِي: الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّ تَحْتَكَ الْأَرْضَ الَّتِي لَا تَقْدِرُ عَلَى خَرْقِهَا وَفَوْقَكَ الْجِبَالَ الَّتِي لَا تَقْدِرُ عَلَى الْوُصُولِ إِلَيْهَا فَأَنْتَ مُحَاطٌ بِكَ مِنْ فَوْقِكَ وَتَحْتِكَ بِنَوْعَيْنِ مِنَ الْجَمَادِ، وَأَنْتَ أَضْعَفُ مِنْهُمَا بِكَثِيرٍ، وَالضَّعِيفُ الْمَحْصُورُ لَا يَلِيقُ بِهِ التَّكَبُّرُ فَكَأَنَّهُ قِيلَ لَهُ: تَوَاضَعْ وَلَا تَتَكَبَّرْ فَإِنَّكَ خَلْقٌ ضَعِيفٌ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ الْمَحْصُورِ بَيْنَ حِجَارَةٍ وَتُرَابٍ فَلَا تَفْعَلْ فِعْلَ الْمُقْتَدِرِ الْقَوِيِّ:

İkincisi: Bundan maksat, altında yaramayacağın yer, üstünde ise [zirvesine] ulaşamayacağın dağlar vardır; dolayısıyla sen üstünden ve altından iki tür cansız varlıkla kuşatılmış durumdasın ve sen onlardan çok daha zayıfsın. Zayıf ve kuşatılmış olan bir kimseye ise kibirlenmek yakışmaz. Sanki ona şöyle denilmiştir: Tevazu göster ve kibirlenme; çünkü sen Allah'ın yarattığı, taş ve toprak arasında kuşatılmış zayıf bir varlıksın; bu sebeple güçlü ve muktedir olanın yaptığını yapma.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: كُلُّ ذلِكَ كانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهاً وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra [Allah] Teâlâ: { كُلُّ ذلِكَ كانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهاً } “Bütün bunların kötülüğü, Rabbinin katında hoş görülmeyen şeylerdir” buyurmuştur. Bunda [bazı] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْأَكْثَرُونَ قَرَءُوا سَيِّئُهُ بِضَمِّ الْهَاءِ وَالْهَمْزَةِ وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو سَيِّئَةً مَنْصُوبَةً أَمَّا وَجْهُ قِرَاءَةِ الْأَكْثَرِينَ فَظَاهِرٌ مِنْ وَجْهَيْنِ:

BİRİNCİ MESELE: [Kıraat âlimlerinin] çoğunluğu he (ـهُ) ve hemze harfinin dammesiyle { سَيِّئُهُ } şeklinde okumuşlardır; Nâfi‘, İbn Kesîr ve Ebû Amr ise mansub olarak { سَيِّئَةً } okumuşlardır. Çoğunluğun kıraatinin izahı iki açıdan açıktır:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: قَالَ الْحَسَنُ: إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ قَبْلَ هَذَا أَشْيَاءَ أَمَرَ بِبَعْضِهَا وَنَهَى عَنْ بَعْضِهَا، فَلَوْ حَكَمَ عَلَى الْكُلِّ بِكَوْنِهِ سَيِّئَةً لَزِمَ كَوْنُ الْمَأْمُورِ بِهِ سَيِّئَةً وَذَلِكَ لَا يَجُوزُ، أَمَّا إِذَا قَرَأْنَاهُ بِالْإِضَافَةِ كَانَ الْمَعْنَى أَنَّ مَا كَانَ مِنْ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ الْمَذْكُورَةِ سَيِّئَةً فَهُوَ مَكْرُوهٌ عِنْدَ اللَّهِ وَاسْتَقَامَ الْكَلَامُ.

Birinci vecih: Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: [Allah] Teâlâ bundan önce birtakım hususlar zikretmiş; bazısını emretmiş, bazısını da yasaklamıştır. Eğer hepsinin kötü olduğuna hükmetseydi, emredilen şeyin de kötü olması gerekirdi ki bu caiz değildir. İzafetle [seyyi'uhû şeklinde] okuduğumuzda ise anlam; zikredilen o şeylerden hangisi kötü ise onun Allah katında mekruh/hoşnut olunmayan olduğu şeklinde olur ve söz yerli yerine oturur.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّا لَوْ حَكَمْنَا عَلَى كُلِّ مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ بِكَوْنِهِ سَيِّئَةً لَوَجَبَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهَا مَكْرُوهَةٌ وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: مَكْرُوهاً أَمَّا إِذَا قَرَأْنَاهُ بِصِيغَةِ الْإِضَافَةِ كَانَ الْمَعْنَى أَنَّ سَيِّئَ تِلْكَ الْأَقْسَامِ يَكُونُ مَكْرُوهًا، وَحِينَئِذٍ يَسْتَقِيمُ الْكَلَامُ. أَمَّا قِرَاءَةُ نَافِعٍ وَابْنِ كَثِيرٍ وَأَبِي عَمْرٍو: فِيهَا وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْكَلَامَ تَمَّ عِنْدَ قَوْلِهِ: ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا [الإسراء: ٣٥] ثُمَّ ابْتَدَأَ وَقَالَ: وَلا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ [الإسراء: ٣٦] وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً [الإسراء: ٣٧] .

İkinci vecih: Eğer daha önce zikredilenlerin hepsinin kötü olduğuna hükmetseydik, [haberin] “mekrûheten” (مَكْرُوهَةً) denmesi gerekirdi; oysa durum böyle değildir, çünkü Teâlâ { مَكْرُوهاً } buyurmuştur. İzafet sîgasıyla okuduğumuzda ise anlam, o kısımların kötüsünün mekruh olduğu şeklinde olur ve bu durumda söz düzgünleşir. Nâfi‘, İbn Kesîr ve Ebû Amr'ın kıraatine gelince, bunda [şu] vecihler vardır: Birincisi: Söz, O'nun { ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا } [İsrâ 35] “Bu daha hayırlı ve netice bakımından daha güzeldir” buyruğunda tamamlanmış, sonra yeniden başlanarak { وَلا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ } [İsrâ 36] “Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme” ve { وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً } [İsrâ 37] “Yeryüzünde böbürlenerek yürüme” buyrulmuştur.

ثُمَّ قَالَ: كُلُّ ذلِكَ كانَ سَيِّئُهُ وَالْمُرَادُ هَذِهِ الْأَشْيَاءُ الْأَخِيرَةُ الَّتِي نَهَى اللَّهُ عَنْهَا. وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ:

Sonra da { كُلُّ ذلِكَ كانَ سَيِّئُهُ } buyurmuş olup maksat, Allah'ın yasakladığı bu son şeylerdir. İkincisi: O'nun

كُلُّ ذلِكَ أَيْ كُلُّ مَا نَهَى اللَّهُ عَنْهُ فِيمَا تَقَدَّمَ. وَأَمَّا قَوْلُهُ: مَكْرُوهاً فَذَكَرُوا فِي تَصْحِيحِهِ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: التَّقْدِيرُ: كُلُّ ذَلِكَ كَانَ سَيِّئَةً وَكَانَ مَكْرُوهًا. الثَّانِي: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : السَّيِّئَةُ فِي حُكْمِ الْأَسْمَاءِ بِمَنْزِلَةِ الذَّنْبِ وَالْإِثْمِ زَالَ عَنْهُ حُكْمُ الصِّفَاتِ فَلَا اعْتِبَارَ بِتَأْنِيثِهِ، وَلَا فَرْقَ بَيْنَ مَنْ قَرَأَ سَيِّئَةً وَمَنْ قَرَأَ سَيِّئُهُ أَلَا تَرَى أَنَّكَ تَقُولُ: الزِّنَا سَيِّئَةٌ كَمَا تَقُولُ السَّرِقَةُ سَيِّئَةٌ، فَلَا تُفَرِّقُ بَيْنَ إِسْنَادِهَا إِلَى مُذَكَّرٍ وَمُؤَنَّثٍ. الثَّالِثُ: فيه

{ كُلُّ ذلِكَ } sözünden maksat, daha önce geçen ve Allah'ın yasakladığı her şeydir. { مَكْرُوهاً } buyruğuna gelince; bu kıraate göre bunun dilbilgisi açısından doğrulanmasında [şu] vecihleri zikretmişlerdir: Birincisi: Takdiri, “Bütün bunlar birer kötülük idi ve hoş görülmeyen idi” (küllü zâlike kâne seyyieten ve kâne mekrûhen) şeklindedir. İkincisi: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Seyyie (السَّيِّئَةُ) kelimesi isimler hükmünde olup günah (zenb) ve vebal (ism) konumundadır; sıfat olma hükmünden çıkmıştır, dolayısıyla müennes oluşuna itibar edilmez. [Bu sebeple] “seyyieten” (سَيِّئَةً) okuyan ile “seyyi'uhû” (سَيِّئُهُ) okuyan arasında fark yoktur. Görmez misin ki sen “Hırsızlık bir kötülüktür” (es-Serikatu seyyietün) dediğin gibi “Zina bir kötülüktür” (ez-Zinâ seyyietün) de dersin; böylece onu müzekkere ve müennese isnat etme arasında fark gözetmezsin. Üçüncüsü: Bunda

تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، وَالتَّقْدِيرُ: كُلُّ ذَلِكَ كَانَ مَكْرُوهًا وَسَيِّئَةً عِنْدَ رَبِّكَ. الرَّابِعُ: أَنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَى الْمَعْنَى لِأَنَّ السَّيِّئَةَ هِيَ الذَّنْبُ وَهُوَ مُذَكَّرٌ.

takdim ve tehir vardır; takdiri: “Bütün bunlar Rabbinin katında hoş görülmeyen birer kötülük idi” (küllü zâlike kâne mekrûhen ve seyyieten ‘inde rabbike) şeklindedir. Dördüncüsü: Anlama hamledilmiştir, çünkü seyyie günahtır (ez-zenb) ve o da müzekkerdir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْقَاضِي: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْأَعْمَالَ مَكْرُوهَةٌ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، وَالْمَكْرُوهُ لَا يَكُونُ مُرَادًا لَهُ، فَهَذِهِ الْأَعْمَالُ غَيْرُ مُرَادَةٍ لِلَّهِ تَعَالَى فَبَطَلَ قَوْلُ مَنْ يَقُولُ: كُلَّ مَا دَخَلَ فِي الْوُجُودِ فَهُوَ مُرَادُ لِلَّهِ تَعَالَى. وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهَا لَيْسَتْ بِإِرَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَجَبَ أَنْ لَا تَكُونَ مَخْلُوقَةً لَهُ لِأَنَّهَا لَوْ كَانَتْ مَخْلُوقَةً لِلَّهِ تَعَالَى لَكَانَتْ مُرَادَةً لَهُ لَا يُقَالُ: الْمُرَادُ مِنْ كَوْنِهَا مَكْرُوهَةً أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى نَهَى عَنْهَا، وَأَيْضًا مَعْنَى كَوْنِهَا مَكْرُوهَةً أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى كَرِهَ وُقُوعَهَا وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَهَذَا لَا يَمْنَعُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَرَادَ وُجُودَهَا، لِأَنَّ الْجَوَابَ عَنِ الْأَوَّلِ أَنَّهُ عُدُولٌ عَنِ الظَّاهِرِ، وَأَيْضًا فَكَوْنُهَا سَيِّئَةً عِنْدَ رَبِّكَ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهَا مَنْهِيًّا عَنْهَا فَلَوْ حَمَلْنَا الْمَكْرُوهَ عَلَى النَّهْيِ لَزِمَ التَّكْرَارُ.

İKİNCİ MESELE: Kādî [Abdülcebbâr] şöyle demiştir: Bu ayet, bu fiillerin Allah Teâlâ katında mekruh olduğuna delalet etmiştir; mekruh olan ise O'nun muradı olamaz. Dolayısıyla bu ameller Allah Teâlâ tarafından murad edilmiş değildir. Böylece “Varlık alanına giren her şey Allah Teâlâ'nın muradıdır” diyen kimsenin sözü batıl olmuştur. Bunların Allah Teâlâ'nın iradesiyle olmadığı sabit olunca, O'nun tarafından yaratılmış olmaması da zorunlu olur; zira Allah Teâlâ tarafından yaratılmış olsalardı, O'nun muradı olurlardı. Şöyle denilemez: “Mekruh olmalarından maksat, Allah Teâlâ'nın onları yasaklamış olmasıdır; ayrıca mekruh olmalarının anlamı, Allah Teâlâ'nın onların meydana gelmesini çirkin görmesidir. Bu takdire göre bu durum, Allah Teâlâ'nın onların varlığını murad etmesine engel değildir.” Çünkü birinci [itiraza] verilecek cevap şudur: Bu, zahirden sapmaktır. Ayrıca onların Rabbinin katında seyyie (kötülük) olması, yasaklanmış olduklarına delalet eder; şayet mekruhu da nehiy anlamına hamledersek tekrar gerekirdi.

وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا ذَكَرَ هَذِهِ الْآيَةَ فِي مَعْرِضِ الزَّجْرِ عَنْ هَذِهِ الْأَفْعَالِ، وَلَا يَلِيقُ بِهَذَا الْمَوْضِعِ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ يَكْرَهُ وُقُوعَهَا هَذَا تَمَامُ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ.

İkinciye cevap ise şudur: [Allah] Teâlâ bu ayeti ancak bu fiillerden sakındırma makamında zikretmiştir; bu makama ise “O, bunların vuku bulmasından hoşlanmaz” denilmesi uygun düşmez. Bu istidlalin tamamı budur.

وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْمَكْرُوهِ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ وَلَا بَأْسَ بِالتَّكْرِيرِ لِأَجْلِ التَّأْكِيدِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Cevap [şudur]: Mekruhtan maksat, yasaklanmış olandır; pekiştirme amacıyla yapılan tekrarda ise bir sakınca yoktur. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الْقَاضِي: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى كَمَا أَنَّهُ مَوْصُوفٌ بِكَوْنِهِ مُرِيدًا فَكَذَلِكَ أَيْضًا مَوْصُوفٌ بِكَوْنِهِ كَارِهًا. وَقَالَ أَصْحَابُنَا: الْكَرَاهِيَةُ فِي حَقِّهِ تَعَالَى مَحْمُولَةٌ إِمَّا عَلَى النَّهْيِ أو على إرادة العدم. والله أعلم.

ÜÇÜNCÜ MESELE: Kādî şöyle demiştir: Bu ayet, [Allah] Teâlâ'nın dileyen (murîd) olmakla vasıflandığı gibi aynı şekilde hoşlanmayan/kerih gören (kârih) olmakla da vasıflandığına delalet etmiştir. Bizim ashabımız [Ehl-i Sünnet âlimleri] ise şöyle demiştir: [Allah] Teâlâ hakkında kerahiyet, ya nehiy mânasına ya da yokluğun irade edilmesine hamledilir. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٣٩ الى ٤٠]

[İsrâ Suresi (17), 39 ila 40. Ayetler]

ذلِكَ مِمَّا أَوْحى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتُلْقى فِي جَهَنَّمَ مَلُوماً مَدْحُوراً (٣٩) أَفَأَصْفاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِكَةِ إِناثاً إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلاً عَظِيماً (٤٠)

{ ذلِكَ مِمَّا أَوْحى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتُلْقى فِي جَهَنَّمَ مَلُوماً مَدْحُوراً (٣٩) أَفَأَصْفاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِكَةِ إِناثاً إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلاً عَظِيماً (٤٠) } “İşte bunlar, Rabbinin sana vahyettiği hikmetlerdendir. Allah ile beraber başka bir ilah edinme; yoksa kınanmış ve kovulmuş olarak cehenneme atılırsın. (39) Rabbiniz erkek çocukları size tahsis etti de meleklerden dişiler mi edindi? Gerçekten siz çok büyük bir söz söylüyorsunuz! (40)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى ذلِكَ مِمَّا أَوْحى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتُلْقى فِي جَهَنَّمَ مَلُوماً مَدْحُوراً] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى جَمَعَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ خَمْسَةً وَعِشْرِينَ نَوْعًا مِنَ التَّكَالِيفِ. فَأَوَّلُهَا: قَوْلُهُ: وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ [الإسراء: ٢٢] وَقَوْلُهُ: وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ [الْإِسْرَاءِ: ٢٣] مُشْتَمِلٌ عَلَى تَكْلِيفَيْنِ:

[[Allah] Teâlâ'nın: { ذلِكَ مِمَّا أَوْحى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتُلْقى فِي جَهَنَّمَ مَلُوماً مَدْحُوراً } buyruğu hakkında] Bil ki [Allah] Teâlâ bu ayette yirmi beş çeşit mükellefiyeti bir araya getirmiştir. Bunların ilki O'nun: { وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ } [İsrâ 22] “Allah ile beraber başka bir ilah edinme” buyruğudur. O'nun: { وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ } [İsrâ 23] “Rabbin, sadece kendisine kulluk etmenizi emretti” buyruğu ise iki mükellefiyeti içermektedir:

الْأَمْرِ بِعِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَالنَّهْيِ عَنْ عِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ، فَكَانَ الْمَجْمُوعُ ثَلَاثَةً. وَقَوْلُهُ: وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً [الْإِسْرَاءِ: ٢٣] هُوَ الرَّابِعُ، ثُمَّ ذَكَرَ فِي شَرْحِ ذَلِكَ الْإِحْسَانِ خَمْسَةً أُخْرَى وَهِيَ: قَوْلُهُ: فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ وَلا تَنْهَرْهُما وَقُلْ لَهُما قَوْلًا كَرِيماً وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما [الْإِسْرَاءِ: ٢٣، ٢٤] فَيَكُونُ الْمَجْمُوعُ تِسْعَةً، ثُمَّ قَالَ: وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَهُوَ ثَلَاثَةٌ فَيَكُونُ الْمَجْمُوعُ اثْنَيْ عَشَرَ. ثُمَّ قَالَ: وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً [الْإِسْرَاءِ: ٢٦] فَيَصِيرُ ثَلَاثَةَ عَشَرَ. ثُمَّ قَالَ: وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوها فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُوراً وَهُوَ الرَّابِعَ عَشَرَ ثُمَّ قَالَ: وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ [الْإِسْرَاءِ: ٢٨، ٢٩] إِلَى آخَرِ الْآيَةِ وَهُوَ الْخَامِسَ عَشَرَ، ثُمَّ قَالَ: وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ [الْإِسْرَاءِ: ٣١] وَهُوَ السَّادِسَ عَشَرَ، ثُمَّ قَالَ: وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَهُوَ السَّابِعَ عَشَرَ ثُمَّ قَالَ: وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً وَهُوَ الثَّامِنَ عَشَرَ، ثُمَّ قَالَ: فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ [الْإِسْرَاءِ: ٣٣] وَهُوَ التَّاسِعَ عَشَرَ، ثُمَّ قَالَ: وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ [الْإِسْرَاءِ: ٣٤] وَهُوَ الْعِشْرُونَ. ثُمَّ قَالَ: وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذا كِلْتُمْ وَهُوَ الْحَادِي وَالْعِشْرُونَ، ثُمَّ قَالَ: وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ [الْإِسْرَاءِ: ٣٥] وَهُوَ الثَّانِي وَالْعِشْرُونَ، ثُمَّ قَالَ: وَلا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ [الْإِسْرَاءِ: ٣٦] وَهُوَ الثَّالِثُ وَالْعِشْرُونَ، ثُمَّ قَالَ: وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ

Allah Teâlâ'ya ibadet etme emri ve Allah'tan başkasına ibadet etme yasağı; böylece toplam üç oldu. O'nun { وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } [İsrâ 23] “Ana babaya da iyilik yapmayı [emretti]” buyruğu dördüncüdür. Sonra bu ihsanın açıklanmasında diğer beş hususu zikretmiştir ki onlar O'nun şu buyruklarıdır: { فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ وَلا تَنْهَرْهُما وَقُلْ لَهُما قَوْلًا كَرِيماً وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما } [İsrâ 23-24] “Onlara ‘öf’ bile deme, onları azarlama; onlara güzel söz söyle. Onlara merhametten dolayı tevazu kanadını indir ve: ‘Rabbim! Onlara merhamet et’ de.” Böylece toplam dokuz olur. Sonra: { وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ } “Akrabaya, yoksula ve yolcuya hakkını ver” buyurmuştur ki bu üçtür; toplam on iki olur. Sonra: { وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً } [İsrâ 26] “Gereksiz yere saçıp savurma” buyurmuştur; böylece on üç olur. Sonra: { وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوها فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُوراً } “Eğer Rabbinden umduğun bir rahmeti aramak için onlardan yüz çevirmek mecburiyetinde kalırsan, o zaman onlara gönül alıcı bir söz söyle” buyurmuştur ki bu on dördüncüdür. Sonra ayetin sonuna kadar: { وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ } [İsrâ 28-29] “Elini boynuna bağlanmış kılma” buyurmuştur ki bu on beşincidir. Sonra: { وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ } [İsrâ 31] “Çocuklarınızı öldürmeyin” buyurmuştur ki bu on altıncıdır. Sonra: { وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ } “Haklı bir sebep olmadıkça Allah'ın haram kıldığı cana kıymayın” buyurmuştur ki bu on yedincidir. Sonra: { وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً } “Kim haksız yere öldürülürse, onun velisine yetki vermişizdir” buyurmuştur ki bu on sekizincidir. Sonra: { فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ } [İsrâ 33] “O da öldürmede aşırı gitmesin” buyurmuştur ki bu on dokuzuncudur. Sonra: { وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ } [İsrâ 34] “Ahde vefa gösterin” buyurmuştur ki bu yirmincidir. Sonra: { وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذا كِلْتُمْ } “Ölçtüğünüz zaman ölçüyü tam yapın” buyurmuştur ki bu yirmi birincidir. Sonra: { وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ } [İsrâ 35] “Ve doğru terazi ile tartın” buyurmuştur ki bu yirmi ikincidir. Sonra: { وَلا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ } [İsrâ 36] “Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme” buyurmuştur ki bu yirmi üçüncüdür. Sonra: { وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ

مَرَحاً

مَرَحاً } [böbürlenerek]

[الْإِسْرَاءِ: ٣٧] وَهُوَ الرَّابِعُ وَالْعِشْرُونَ، ثُمَّ قَالَ: وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ وَهُوَ الْخَامِسُ وَالْعِشْرُونَ، فَهَذِهِ خَمْسَةٌ وَعِشْرُونَ نَوْعًا مِنَ التَّكَالِيفِ بَعْضُهَا أَوَامِرُ وَبَعْضُهَا نَوَاهٍ جَمَعَهَا اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَاتِ وَجَعَلَ فَاتِحَتَهَا قَوْلَهُ: لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُوماً مَخْذُولًا [الْإِسْرَاءِ: ٢٢] وَخَاتِمَتَهَا قَوْلَهُ:

[İsrâ 37] “Yeryüzünde böbürlenerek yürüme” buyurmuştur ki bu yirmi dördüncüdür. Sonra: { وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ } “Allah ile beraber başka bir ilah edinme” buyurmuştur ki bu da yirmi beşincidir. İşte bunlar, bazısı emirler ve bazısı yasaklar olan yirmi beş çeşit mükellefiyettir ki Allah Teâlâ bunları bu ayetlerde toplamış, başlangıcını O'nun: { لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُوماً مَخْذُولًا } [İsrâ 22] “Allah ile beraber başka bir ilah edinme; sonra kınanmış ve yalnız bırakılmış olarak kalırsın” buyruğu, kapanışını ise O'nun:

وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتُلْقى فِي جَهَنَّمَ مَلُوماً مَدْحُوراً.

{ وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتُلْقى فِي جَهَنَّمَ مَلُوماً مَدْحُوراً } “Allah ile beraber başka bir ilah edinme; yoksa kınanmış ve kovulmuş olarak cehenneme atılırsın” buyruğu kılmıştır.

إذا عرفت هذا فنقول: هاهنا فَوَائِدُ:

Bunu bildiğinde deriz ki: Burada [bazı] faydalar vardır:

الْفَائِدَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: ذلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى كُلِّ مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنَ التَّكَالِيفِ وَسَمَّاهَا حِكْمَةً، وَإِنَّمَا/ سَمَّاهَا بِهَذَا الِاسْمِ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ حَاصِلَهَا يَرْجِعُ إِلَى الْأَمْرِ بِالتَّوْحِيدِ وَأَنْوَاعِ الطَّاعَاتِ وَالْخَيْرَاتِ وَالْإِعْرَاضِ عَنِ الدُّنْيَا وَالْإِقْبَالِ عَلَى الْآخِرَةِ، وَالْعُقُولُ تَدُلُّ عَلَى صِحَّتِهَا فَالْآتِي بِمِثْلِ هَذِهِ الشَّرِيعَةِ لَا يَكُونُ دَاعِيًا إِلَى دِينِ الشَّيْطَانِ بَلِ الْفِطْرَةُ الْأَصْلِيَّةُ تَشْهَدُ بِأَنَّهُ يَكُونُ دَاعِيًا إِلَى دِينِ الرَّحْمَنِ، وَتَمَامُ تَقْرِيرِ هَذَا مَا نَذْكُرُهُ فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ فِي قَوْلِهِ: هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّياطِينُ تَنَزَّلُ عَلى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ [الشُّعَرَاءِ: ٢٢١، ٢٢٢] . وَثَانِيهَا:

BİRİNCİ FAYDA: O'nun: { ذلِكَ } “İşte bunlar” buyruğu, mükellefiyetlerden daha önce zikredilenlerin hepsine bir işarettir ve onları hikmet olarak adlandırmıştır. Onları bu isimle adlandırması ise [şu] vecihlerden ötürüdür: Birincisi: Bunların neticesi tevhidi, itaat ve hayır çeşitlerini emretmeye, dünyadan yüz çevirip ahirete yönelmeye racidir. Akıllar da bunların doğruluğuna delalet eder. Dolayısıyla böyle bir şeriat getiren kimse şeytanın dinine çağırıcı olamaz; bilakis asli fıtrat onun Rahmân'ın dinine davet ettiğine şahitlik eder. Bunun takririnin tam hali, Şuarâ Suresi'nde O'nun: { هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّياطِينُ تَنَزَّلُ عَلى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ } [Şuarâ 221-222] “Şeytanların kime ineceğini size haber vereyim mi? Onlar, günaha dadanmış her yalancıya inerler” buyruğunda zikredeceğimiz husustur. İkincisi:

أَنَّ الْأَحْكَامَ الْمَذْكُورَةَ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ شَرَائِعُ وَاجِبَةُ الرِّعَايَةِ فِي جَمِيعِ الْأَدْيَانِ وَالْمِلَلِ وَلَا تَقْبَلُ النَّسْخَ وَالْإِبْطَالَ، فَكَانَتْ مُحْكَمَةً وَحِكْمَةً مِنْ هَذَا الِاعْتِبَارِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْحِكْمَةَ عِبَارَةٌ عَنْ مَعْرِفَةِ الْحَقِّ لِذَاتِهِ وَالْخَيْرِ لِأَجْلِ الْعَمَلِ بِهِ، فَالْأَمْرُ بِالتَّوْحِيدِ عِبَارَةٌ عَنِ الْقِسْمِ الْأَوَّلِ وَسَائِرُ التَّكَالِيفِ عِبَارَةٌ عَنْ تَعْلِيمِ الْخَيْرَاتِ حَتَّى يُوَاظِبَ الْإِنْسَانُ عَلَيْهَا وَلَا يَنْحَرِفَ عَنْهَا، فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ الْمَذْكُورَةَ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ عَيْنُ الْحِكْمَةِ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ كَانَتْ فِي أَلْوَاحِ مُوسَى ﵊: أَوَّلُهَا: وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ [الإسراء: ٢٢] قَالَ تَعَالَى: وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ [الْأَعْرَافِ: ١٤٥] .

Bu ayetlerde zikredilen hükümler, bütün din ve milletlerde riayet edilmesi vacip olan, nesh ve iptali kabul etmeyen şeriatlerdir; dolayısıyla bu açıdan muhkem ve hikmet olmuşlardır. Üçüncüsü: Hikmet, hakkı zatı için, hayrı ise onunla amel etmek için bilmekten ibarettir. Tevhid emri birinci kısımdan ibarettir; diğer mükellefiyetler ise insanın onlara devam etmesi ve onlardan sapmaması için hayırların öğretilmesinden ibarettir. Böylece bu ayetlerde zikredilen şeylerin hikmetin ta kendisi olduğu sabit olmuştur. İbn Abbâs'tan [nakledildiğine göre]: Bu ayetler Mûsâ aleyhisselâm'ın levhalarında bulunmaktaydı; ilki de { وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ } [İsrâ 22] “Allah ile beraber başka bir ilah edinme” idi. [Allah] Teâlâ: { وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ } [A'râf 145] “Biz onun için levhalarda her şeyden bir öğüt ve her şeyin açıklamasını yazdık” buyurmuştur.

وَالْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ: مِنْ فَوَائِدِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ تَعَالَى بَدَأَ فِي هَذِهِ التَّكَالِيفِ بِالْأَمْرِ بِالتَّوْحِيدِ، وَالنَّهْيِ عَنِ الشِّرْكِ وَخَتَمَهَا بِعَيْنِ هَذَا الْمَعْنَى، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ أَوَّلَ كُلِّ عَمَلٍ وَقَوْلٍ وَفِكْرٍ وَذِكْرٍ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ ذِكْرَ التَّوْحِيدِ، وَآخِرَهُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ ذِكْرَ التَّوْحِيدِ، تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ جَمِيعِ التَّكَالِيفِ هُوَ مَعْرِفَةُ التَّوْحِيدِ وَالِاسْتِغْرَاقُ فِيهِ، فَهَذَا التَّكْرِيرُ حَسَنٌ مَوْقِعُهُ لِهَذِهِ الْفَائِدَةِ الْعَظِيمَةِ ثُمَّ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى أَنَّ الشِّرْكَ يُوجِبُ أَنْ يَكُونَ صَاحَبُهُ مَذْمُومًا مَخْذُولًا، وَذَكَرَ فِي الْآيَةِ الْأَخِيرَةِ أَنَّ الشِّرْكَ يُوجِبُ أَنْ يُلْقِيَ صَاحِبَهُ فِي جَهَنَّمَ مَلُومًا مَدْحُورًا، فَاللَّوْمُ وَالْخِذْلَانُ يَحْصُلُ فِي الدُّنْيَا، وَإِلْقَاؤُهُ فِي جَهَنَّمَ يَحْصُلُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيَجِبُ عَلَيْنَا أَنْ نَذْكُرَ الْفَرْقَ بَيْنَ الْمَذْمُومِ الْمَخْذُولِ، وَبَيْنَ الْمَلُومِ الْمَدْحُورِ فَنَقُولُ: أَمَّا الْفَرْقُ بَيْنَ الْمَذْمُومِ وَبَيْنَ الْمَلُومِ، فَهُوَ أَنَّ كَوْنَهُ مَذْمُومًا مَعْنَاهُ: أَنْ يُذْكَرَ لَهُ أَنَّ الْفِعْلَ الَّذِي أَقْدَمَ عَلَيْهِ قَبِيحٌ وَمُنْكَرٌ، فَهَذَا مَعْنَى كَوْنِهِ مَذْمُومًا، وَإِذَا ذُكِرَ لَهُ ذَلِكَ فَبَعْدَ ذَلِكَ يُقَالُ لَهُ لِمَ فَعَلْتَ مِثْلَ هَذَا الْفِعْلِ، وَمَا الَّذِي حَمَلَكَ عَلَيْهِ، وَمَا اسْتَفَدْتَ مِنْ هَذَا الْعَمَلِ إِلَّا إِلْحَاقَ الضَّرَرِ بِنَفْسِكَ، وَهَذَا هُوَ اللَّوْمُ فَثَبَتَ أَنَّ أَوَّلَ الْأَمْرِ هُوَ أَنْ يَصِيرَ مَذْمُومًا، وَآخِرَهُ أَنْ يَصِيرَ مَلُومًا، وَأَمَّا الْفَرْقُ بَيْنَ الْمَخْذُولِ وَبَيْنَ الْمَدْحُورِ فَهُوَ أَنَّ الْمَخْذُولَ عِبَارَةٌ عَنِ الضَّعِيفِ يُقَالُ: تَخَاذَلَتْ أَعْضَاؤُهُ أَيْ ضَعُفَتْ، وَأَمَّا الْمَدْحُورُ فَهُوَ الْمَطْرُودُ وَالطَّرْدُ عِبَارَةٌ عَنِ الِاسْتِخْفَافِ وَالْإِهَانَةِ قَالَ تَعَالَى: وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهاناً [الْفُرْقَانِ: ٦٩] فَكَوْنُهُ مَخْذُولًا عِبَارَةٌ عَنْ تَرْكِ إِعَانَتِهِ وَتَفْوِيضِهِ إِلَى نَفْسِهِ، وَكَوْنُهُ مَدْحُورًا عِبَارَةٌ عَنْ إِهَانَتِهِ وَالِاسْتِخْفَافِ بِهِ، فَثَبَتَ أَنَّ أَوَّلَ الْأَمْرِ أَنْ يَصِيرَ مَخْذُولًا، وَآخِرَهُ أَنْ يَصِيرَ مَدْحُورًا وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمُرَادِهِ.

İKİNCİ FAYDA: Bu ayetin faydalarından biri de şudur: [Allah] Teâlâ bu mükellefiyetlere tevhidi emredip şirkten nehyederek başlamış ve onları bu anlamın aynısıyla sonlandırmıştır. Bundan maksat, her amelin, sözün, fikrin ve zikrin ilkinin tevhid zikri olması ve sonunun da tevhid zikri olması gerektiğine; bütün mükellefiyetlerden maksadın tevhidi bilmek ve onda derinleşmek olduğuna dikkat çekmektir. Dolayısıyla bu tekrar, bu büyük faydadan ötürü son derece güzel bir konumdadır. Sonra [Allah] Teâlâ ilk ayette şirkin, sahibinin kınanmış ve yalnız bırakılmış (mezmûmen mahzûlen) olmasını gerektirdiğini; son ayette ise şirkin, sahibinin cehenneme kınanmış ve kovulmuş (melûmen medhûren) olarak atılmasını gerektirdiğini zikretmiştir. Kınanma ve yalnız bırakılma dünyada gerçekleşir; cehenneme atılması ise kıyamet gününde gerçekleşir. Bize düşen “el-mezmûmü'l-mahzûl” ile “el-melûmü'l-medhûr” arasındaki farkı zikretmektir; deriz ki: Mezmûm ile melûm arasındaki farka gelince: Onun mezmûm (kınanmış) olmasının anlamı, giriştiği fiilin çirkin ve münker olduğunun kendisine söylenmesidir; işte mezmûm olmasının anlamı budur. Kendisine bu söylendiğinde, bundan sonra ona “Böyle bir fiili niçin yaptın, seni buna ne sevk etti, bu amelden kendine zarar vermekten başka ne kazandın?” denir ki bu da levm/kınamadır (el-levm). Böylece işin ilkinin mezmûm olmak, sonunun ise melûm olmak olduğu sabit oldu. Mahzûl ile medhûr arasındaki farka gelince: Mahzûl, zayıf olandan ibarettir; [Arapçada] uzuvları zayıfladığında “tezâhale't a‘zâuhû” (تَخَاذَلَتْ أَعْضَاؤُهُ) yani “zayıfladı” denir. Medhûre gelince, o kovulmuş olandır; kovma (et-tard) ise hafife alma ve aşağılamaktan ibarettir. [Allah] Teâlâ: { وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهاناً } [Furkân 69] “Ve orada aşağılanmış olarak ebedî kalır” buyurmuştur. Dolayısıyla onun mahzûl olması, yardımının terk edilmesinden ve kendi haline bırakılmasından ibarettir; medhûr olması ise aşağılanmasından ve hafife alınmasından ibarettir. Böylece işin ilkinin mahzûl olmak, sonunun ise medhûr olmak olduğu sabit oldu. Allah muradını en iyi bilendir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: أَفَأَصْفاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِكَةِ إِناثاً فَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا نَبَّهَ عَلَى فَسَادِ طَرِيقَةِ

O'nun: { أَفَأَصْفاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِكَةِ إِناثاً } “Rabbiniz erkek çocukları size tahsis etti de meleklerden dişiler mi edindi?” buyruğuna gelince; bil ki [Allah] Teâlâ, Allah'a ortak ve benzer koşan kimsenin tuttuğu yolun bozukluğuna dikkat çekince,

مَنْ أَثْبَتَ لِلَّهِ شَرِيكًا وَنَظِيرًا نَبَّهَ عَلَى طَرِيقَةِ مَنْ أَثْبَتَ لَهُ الْوَلَدَ وَعَلَى كَمَالِ جَهْلِ هَذِهِ الْفِرْقَةِ، وَهِيَ أَنَّهُمُ اعْتَقَدُوا أَنَّ الْوَلَدَ قِسْمَانِ، فَأَشْرَفُ الْقِسْمَيْنِ الْبَنُونَ، وَأَخَسُّهُمَا الْبَنَاتُ. ثُمَّ إِنَّهُمْ أَثْبَتُوا الْبَنِينَ لِأَنْفُسِهِمْ مَعَ عِلْمِهِمْ بِنِهَايَةِ عَجْزِهِمْ وَنَقْصِهِمْ وَأَثْبَتُوا الْبَنَاتَ لِلَّهِ مَعَ عِلْمِهِمْ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى هُوَ الْمَوْصُوفُ بِالْكَمَالِ الَّذِي لَا نِهَايَةَ لَهُ وَالْجَلَالِ الَّذِي لَا غَايَةَ لَهُ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى نِهَايَةِ جَهْلِ الْقَائِلِ بِهَذَا الْقَوْلِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَمْ لَهُ الْبَناتُ وَلَكُمُ الْبَنُونَ [الطُّورِ: ٣٩] وَقَوْلُهُ: أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى [النَّجْمِ: ٢١] وَقَوْلُهُ: أَفَأَصْفاكُمْ يُقَالُ أَصْفَاهُ بِالشَّيْءِ إِذَا آثَرَ بِهِ، وَيُقَالُ لِلضِّيَاعِ التي يستخصها السلطان بخاصية الصَّوَافِي. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ فِي قَوْلِهِ: أَفَأَصْفاكُمْ أَفَخَصَّكُمْ، وَقَالَ الْمُفَضَّلُ: أَخْلَصَكُمْ. قَالَ النَّحْوِيُّونَ هَذِهِ الْهَمْزَةُ هَمْزَةٌ تَدُلُّ عَلَى الْإِنْكَارِ عَلَى صِيغَةِ السُّؤَالِ عَنْ مَذْهَبٍ ظَاهِرِ الْفَسَادِ لَا جَوَابَ لِصَاحِبِهِ إِلَّا بِمَا فِيهِ أَعْظَمُ الْفَضِيحَةِ.

O'na çocuk isnat eden kimsenin tuttuğu yola ve bu fırkanın cehaletinin son raddeye ulaştığına dikkat çekmiştir. Şöyle ki: Onlar çocuğun iki kısım olduğuna, bu iki kısmın en şereflisinin erkek çocuklar, en düşüğünün ise kız çocukları olduğuna inandılar. Sonra onlar, acizliklerinin ve eksikliklerinin son derece olduğunu bilmelerine rağmen erkek çocukları kendilerine nispet ettiler; Allah Teâlâ'nın nihayetsiz kemal ve sonsuz celal ile vasıflanmış olduğunu bildikleri halde kız çocuklarını Allah'a isnat ettiler. Bu durum, bu sözü söyleyenin cehaletinin son raddesine delalet eder. Bunun benzeri [Allah] Teâlâ'nın şu buyruklarıdır: { أَمْ لَهُ الْبَناتُ وَلَكُمُ الْبَنُونَ } [Tûr 39] “Yoksa kızlar O'na, erkekler de size mi?” ve { أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى } [Necm 21] “Erkek size, dişi O'na mı?”. O'nun { أَفَأَصْفاكُمْ } buyruğuna gelince; [Arapçada] bir şeyi bir kimseye tahsis edip üstün kıldığında “asfâhu bi'ş-şey'i” (أَصْفَاهُ بِالشَّيْءِ) denir. Hükümdarın kendisine has kıldığı arazilere de “sevâfî” (الصَّوَافِي) denir. Ebû Ubeyde O'nun { أَفَأَصْفاكُمْ } buyruğu hakkında “Size mi tahsis etti?”, Mufaddal ise “Sizi mi seçkin kıldı?” demiştir. Nahivciler şöyle demiştir: Bu hemze, bâtıllığı apaçık olan ve sahibinin ancak en büyük rezillik içeren şeyle cevap verebileceği bir görüş hakkında soru sîgasında inkâra delalet eden bir hemzedir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلًا عَظِيماً وَبَيَانُ هَذَا التَّعْظِيمِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ إِثْبَاتَ الْوَلَدِ يَقْتَضِي كَوْنَهُ تَعَالَى مُرَكَّبًا مِنَ الْأَجْزَاءِ وَالْأَبْعَاضِ، وَذَلِكَ يَقْدَحُ فِي كَوْنِهِ قَدِيمًا وَاجِبَ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ. وَذَلِكَ عَظِيمٌ مِنَ الْقَوْلِ وَمُنْكَرٌ مِنَ الْكَلَامِ. وَالثَّانِي: أَنَّ بِتَقْدِيرِ ثُبُوتِ الْوَلَدِ فَقَدْ جَعَلْتُمْ أَشْرَفَ الْقِسْمَيْنِ لِأَنْفُسِكُمْ وَأَخَسَّ الْقِسْمَيْنِ لله. وهذا أيضا جهل عظيم.

Sonra [Allah] Teâlâ: { إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلاً عَظِيماً } “Gerçekten siz çok büyük bir söz söylüyorsunuz!” buyurmuştur. Bu büyüklüğün açıklaması iki açıdandır: Birincisi: Çocuk isnat etmek, O Teâlâ'nın cüzlerden ve parçalardan mürekkep olmasını gerektirir; bu ise O'nun kadîm ve zatı gereği vacibü'l-vücûd olmasına halel getirir. Bu ise sözün çok büyüğü ve kelâmın pek çirkinidir. İkincisi: Çocuk isnadının sabit olduğu farz edilse bile, iki kısmın en şereflisini kendinize, en düşüğünü ise Allah'a ayırmış oldunuz. Bu da pek büyük bir cehalettir.

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٤١ الى ٤٤]

[İsrâ Suresi (17), 41 ila 44. Ayetler]

وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا وَما يَزِيدُهُمْ إِلاَّ نُفُوراً (٤١) قُلْ لَوْ كانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَما يَقُولُونَ إِذاً لابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلاً (٤٢) سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيراً (٤٣) تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً (٤٤)

{ وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا وَما يَزِيدُهُمْ إِلاَّ نُفُوراً (٤١) قُلْ لَوْ كانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَما يَقُولُونَ إِذاً لابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلاً (٤٢) سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيراً (٤٣) تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً (٤٤) } “Andolsun biz, öğüt alıp düşünsünler diye bu Kur'an'da [gerçekleri] türlü türlü açıkladık; fakat bu, onların sadece kaçışını artırıyor. (41) De ki: ‘Eğer onların dedikleri gibi O'nunla beraber ilahlar olsaydı, o zaman o [ilahlar] Arş'ın sahibine bir yol ararlardı.’ (42) O, onların söylediklerinden münezzehtir ve son derece yücedir. (43) Yedi gök, yer ve bunların içinde bulunanlar O'nu tesbih eder. O'nu hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur; fakat siz onların tesbihini anlamazsınız. Şüphesiz O, halîmdir, çok bağışlayandır. (44)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ] اعْلَمْ أَنَّ التَّصْرِيفَ فِي اللُّغَةِ عِبَارَةٌ عَنْ صَرْفِ الشَّيْءِ مِنْ جِهَةٍ إِلَى جِهَةٍ، نَحْوَ تَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَتَصْرِيفِ الْأُمُورِ هَذَا هُوَ الْأَصْلُ فِي اللُّغَةِ، ثُمَّ جَعَلَ لَفْظَ التَّصْرِيفِ كِنَايَةً عَنِ التَّبْيِينِ، لِأَنَّ مَنْ حَاوَلَ بَيَانَ شَيْءٍ فَإِنَّهُ يَصْرِفُ كَلَامَهُ مِنْ نَوْعٍ إِلَى نَوْعٍ آخَرَ وَمِنْ مِثَالٍ إِلَى مِثَالٍ آخَرَ لِيُكْمِلَ الْإِيضَاحَ وَيُقَوِّيَ الْبَيَانَ فَقَوْلُهُ: وَلَقَدْ صَرَّفْنا أَيْ بَيَّنَّا وَمَفْعُولُ التَّصْرِيفِ مَحْذُوفٌ وَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ ضُرُوبًا مِنْ كُلِّ مَثَلٍ. وَثَانِيهَا: أَنْ تَكُونَ لَفْظَةُ «فِي» زَائِدَةً كَقَوْلِهِ: وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي [الْأَحْقَافِ: ١٥] أَيْ أَصْلِحْ لِي ذَرِّيَّتِي. أَمَّا قَوْلُهُ:

[[Allah] Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ } buyruğu hakkında] Bil ki lügatte tasrîf (التَّصْرِيفُ), rüzgârların yönlendirilmesi ve işlerin evrilip çevrilmesi gibi bir şeyi bir yönden başka bir yöne çevirmekten ibarettir. Lügatteki asıl budur. Sonra tasrîf lafzı açıklamaktan (tebyîn) kinaye kılınmıştır; zira bir şeyi açıklamaya çalışan kimse, izahı tamamlamak ve beyanı güçlendirmek için sözünü bir türden başka bir türe, bir misalden başka bir misale çevirir. Dolayısıyla O'nun: { وَلَقَدْ صَرَّفْنا } buyruğu “Açıkladık” demektir. Tasrîf fiilinin mef'ûlü hazfedilmiştir ve bunda [şu] vecihler vardır: Birincisi: “Andolsun biz bu Kur'an'da her türlü misalden çeşit çeşit açıkladık” [takdirindedir]. İkincisi: “Fî” (فِي) lafzının, O'nun: { وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي } [Ahkâf 15] yani “Zürriyetimi benim için ıslah et” buyruğunda olduğu gibi zâid olmasıdır. O'nun:

لِيَذَّكَّرُوا فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

{ لِيَذَّكَّرُوا } buyruğuna gelince; bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ الْجُمْهُورُ لِيَذَّكَّرُوا بِفَتْحِ الذَّالِ وَالْكَافِ وَتَشْدِيدِهِمَا، وَالْمَعْنَى: لِيَتَذَكَّرُوا فَأُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الذَّالِ لِقُرْبِ مَخْرَجَيْهِمَا، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ لِيَذَّكَّرُوا سَاكِنَةَ الذَّالِ مَضْمُومَةَ الْكَافِ، وَفِي سُورَةِ الْفُرْقَانِ مِثْلُهُ مِنَ الذِّكْرِ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: والتذكر هاهنا أَشْبَهُ مِنَ الذِّكْرِ، لِأَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ التَّدَبُّرُ وَالتَّفَكُّرُ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ الذِّكْرَ الَّذِي يَحْصُلُ بَعْدَ النِّسْيَانِ. ثُمَّ قَالَ: وَأَمَّا قِرَاءَةُ حَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ فَفِيهَا وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الذِّكْرَ قَدْ جَاءَ بِمَعْنَى التَّأَمُّلِ وَالتَّدَبُّرِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ [الْبَقَرَةِ: ٦٣] وَالْمَعْنَى: وَافْهَمُوا مَا فِيهِ. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى صَرَّفْنَا هَذِهِ الدَّلَائِلَ فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِيَذْكُرُوهُ بِأَلْسِنَتِهِمْ فَإِنَّ الذِّكْرَ بِاللِّسَانِ قَدْ يُؤَدِّي إِلَى تَأَثُّرِ الْقَلْبِ بِمَعْنَاهُ.

BİRİNCİ MESELE: Çoğunluk, zâl (ذ) ve kâf (ك) harflerinin fethası ve şeddeleriyle { لِيَذَّكَّرُوا } okumuştur. Anlamı: “Öğüt alıp düşünsünler diye” (li-yetèzekkerû) demektir; mahreçlerinin yakınlığından dolayı te harfi zâl harfine idgam edilmiştir. Hamza ve Kisâî ise zâl'in sükûnu ve kâf'ın dammesiyle { لِيَذْكُرُوا } okumuşlardır; Furkân Suresi'nde de zikirden (ez-zikr) gelerek bunun benzeri vardır. Vâhidî şöyle demiştir: Buradaki tezekkür (düşünüp öğüt alma), zikirden (hatırlamaktan) daha uygundur; çünkü bundan maksat tedebbür ve tefekkürdür, yoksa unutmadan sonra hâsıl olan hatırlama kastedilmemiştir. Sonra şöyle demiştir: Hamza ve Kisâî'nin kıraatine gelince, bunda iki vecih vardır: Birincisi: Zikir, [Allah] Teâlâ'nın: { خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ } [Bakara 63] “Size verdiğimizi kuvvetle tutun ve içindekini düşünün” buyruğunda olduğu gibi teemmül ve tedebbür mânasında gelmiştir; mânası: “İçindekini anlayın” demektir. İkincisi: Anlamın, “Dilleriyle zikretsinler diye bu Kur'an'da bu delilleri türlü türlü açıkladık; çünkü dille zikretmek kalbin onun manasından etkilenmesine yol açabilir” şeklinde olmasıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْجُبَّائِيُّ: قَوْلُهُ: وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَنْزَلَ هَذَا الْقُرْآنَ، وَإِنَّمَا أَكْثَرَ فِيهِ مِنْ ذِكْرِ الدَّلَائِلِ لِأَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ مِنْهُمْ فَهْمَهَا وَالْإِيمَانَ بِهَا، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أنه تعالى يفعل أفعاله لأغراض حكمية، وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ الْإِيمَانَ مِنَ الْكُلِّ سَوَاءٌ آمَنُوا أَوْ كَفَرُوا وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

İKİNCİ MESELE: Cübbâî şöyle demiştir: O'nun { وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا } “Andolsun biz, öğüt alıp düşünsünler diye bu Kur'an'da [gerçekleri] türlü türlü açıkladık” buyruğu, [Allah] Teâlâ'nın bu Kur'an'ı ancak onların delilleri anlamalarını ve onlara iman etmelerini dilediği için indirdiğine ve delillerin zikrini onda çok kıldığına delalet eder. Bu da O Teâlâ'nın fiillerini hikmete dayalı gayeler için yaptığına delalet eder; ayrıca O Teâlâ'nın, ister iman etsinler ister inkâr etsinler, herkesin iman etmesini dilediğine delalet eder. En doğrusunu Allah bilir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما يَزِيدُهُمْ إِلَّا نُفُوراً وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Sonra [Allah] Teâlâ: { وَما يَزِيدُهُمْ إِلَّا نُفُوراً } “Fakat bu, onların sadece kaçışını artırıyor” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْأَصَمُّ: شَبَّهَهُمْ بِالدَّوَابِّ النَّافِرَةِ، أَيْ مَا ازْدَادُوا مِنَ الْحَقِّ إِلَّا بُعْدًا وَهُوَ كَقَوْلِهِ:

BİRİNCİ MESELE: Asamm şöyle demiştir: Onları ürküp kaçan binek hayvanlarına benzetmiştir; yani haktan uzaklaşmaktan başka bir şeyleri artmadı. Bu, O'nun şu buyruğu gibidir:

فَزادَتْهُمْ رِجْساً [التَّوْبَةِ: ١٢٥] .

{ فَزادَتْهُمْ رِجْساً } [Tevbe 125] “[O sure] onların pisliğine pislik katmıştır”.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى مَا أَرَادَ الْإِيمَانَ مِنَ الْكُفَّارِ، وَقَالُوا: إِنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِأَنَّ تَصْرِيفَ الْقُرْآنِ لَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا نُفُورًا، فَلَوْ أَرَادَ الْإِيمَانَ مِنْهُمْ لَمَا أَنْزَلَ عَلَيْهِمْ مَا يَزِيدُهُمْ نَفْرَةً وَنَبْوَةً عَنْهُ، لِأَنَّ الْحَكِيمَ إِذَا أَرَادَ تَحْصِيلَ أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ وَعَلِمَ أَنَّ الْفِعْلَ الْفُلَانِيَّ يَصِيرُ سَبَبًا لِمَزِيدِ النَّفْرَةِ وَالنَّبْوَةِ عَنْهُ، فَإِنَّهُ عند ما يُحَاوِلُ تَحْصِيلَ ذَلِكَ الْمَقْصُودِ يَحْتَرِزُ عَمَّا يُوجِبُ مَزِيدَ النَّفْرَةِ وَالنَّبْوَةِ فَلَمَّا أَخْبَرَ تَعَالَى أَنَّ هَذَا التَّصْرِيفَ يَزِيدُهُمْ نُفُورًا، عَلِمْنَا أَنَّهُ مَا أَرَادَ الْإِيمَانَ مِنْهُمْ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

İKİNCİ MESELE: Bizim ashabımız [Ehl-i Sünnet], [Allah] Teâlâ'nın kâfirlerden imanı dilemediğine bu ayetle delil getirmiş ve şöyle demişlerdir: [Allah] Teâlâ, Kur'an'ı türlü türlü açıklamanın onların ancak kaçışını artıracağını bilmektedir. Eğer onlardan imanı dilemiş olsaydı, onların nefretini ve ondan uzaklaşmasını artıran şeyi üzerlerine indirmezdi. Çünkü hakîm olan kimse, bir işin gerçekleşmesini dilediğinde ve falan fiilin ondan daha fazla nefret etmeye ve uzaklaşmaya sebep olacağını bildiğinde, o maksadı elde etmeye çalışırken daha fazla nefret ve uzaklaşmaya yol açacak şeyden sakınır. [Allah] Teâlâ bu türlü türlü açıklamanın onların kaçışını artırdığını haber verince, onlardan imanı dilemediğini anlamış olduk. En doğrusunu Allah bilir.

/ أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ لَوْ كانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَما يَقُولُونَ إِذاً لَابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

[Allah] Teâlâ'nın: { قُلْ لَوْ كانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَما يَقُولُونَ إِذاً لَابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا } “De ki: ‘Eğer onların dedikleri gibi O'nunla beraber ilahlar olsaydı, o zaman o [ilahlar] Arş'ın sahibine bir yol ararlardı’” buyruğuna gelince; bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي تَفْسِيرِهِ وَجْهَانِ:

BİRİNCİ MESELE: Bunun tefsirinde iki vecih vardır:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلُهُ: إِذاً لَابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا هُوَ أَنَّا لَوْ فَرَضْنَا وُجُودَ آلِهَةٍ مَعَ اللَّهِ تَعَالَى لَغَلَبَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، وَحَاصِلُهُ يَرْجِعُ إِلَى دَلِيلِ التَّمَانُعِ وَقَدْ شَرَحْنَاهُ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلُهُ: لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٢] فَلَا فَائِدَةَ فِي الْإِعَادَةِ.

Birinci vecih: O'nun { إِذاً لَابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا } buyruğundan maksat şudur: Eğer Allah Teâlâ ile beraber ilahların varlığını farz etseydik, bir kısmı diğerine üstün gelmeye çalışırdı. Bunun neticesi temânu‘ deliline dayanır; bunu da Enbiyâ Suresi'nde O'nun: { لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا } [Enbiyâ 22] “Eğer her ikisinde Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisi de fesada uğrardı” buyruğunun tefsirinde açıklamıştık; dolayısıyla tekrar etmenin bir faydası yoktur.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الْكُفَّارَ كَانُوا يَقُولُونَ مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى [الزمر: ٣] ، فَقَالَ اللَّهُ لَوْ كَانَتْ هَذِهِ الْأَصْنَامُ كَمَا تَقُولُونَ مِنْ أَنَّهَا تُقَرِّبُكُمْ إِلَى اللَّهِ زُلْفَى لَطَلَبَتْ لِأَنْفُسِهَا أَيْضًا قُرْبَةً إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَسَبِيلًا إِلَيْهِ وَلَطَلَبَتْ لِأَنْفُسِهَا الْمَرَاتِبَ الْعَالِيَةَ، وَالدَّرَجَاتِ الشَّرِيفَةَ مِنَ الْأَحْوَالِ الرَّفِيعَةِ، فَلَمَّا لَمْ تَقْدِرْ أَنْ تَتَّخِذَ لِأَنْفُسِهَا سَبِيلًا إِلَى اللَّهِ فَكَيْفَ يُعْقَلُ أَنْ تُقَرِّبَكُمْ إِلَى اللَّهِ.

İkinci vecih: Kâfirler { مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى } [Zümer 3] “Biz onlara sadece bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye ibadet ediyoruz” diyorlardı. Bunun üzerine Allah şöyle buyurmuştur: Eğer bu putlar sizin iddia ettiğiniz gibi sizi Allah'a yaklaştırıyor olsalardı, kendileri için de Allah Teâlâ'ya bir yakınlık ve O'na bir yol ararlar; kendileri için yüce mertebeler ve yüksek durumlardan şerefli dereceler talep ederlerdi. Kendileri için Allah'a bir yol edinmeye güç yetiremediklerine göre, sizi Allah'a yaklaştırmaları nasıl akla uygun olabilir?

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قرأ ابن كثير كَما يَقُولُونَ وعَمَّا يَقُولُونَ ويسبح بِالْيَاءِ فِي هَذِهِ الثَّلَاثَةِ، وَالْمَعْنَى كَمَا يَقُولُ الْمُشْرِكُونَ مِنْ إِثْبَاتِ الْآلِهَةِ مِنْ دُونِهِ فَهُوَ مِثْلُ قَوْلِهِ: قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٢] وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ كُلَّهَا بِالتَّاءِ، وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ فِي الْأَوَّلِ بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ، وَفِي الثَّانِي وَالثَّالِثِ بِالْيَاءِ عَلَى الْحِكَايَةِ، وَقَرَأَ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ الْأَوَّلَيْنِ بِالْيَاءِ، وَالْأَخِيرَ بِالتَّاءِ، وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو الْأَوَّلَ وَالْأَخِيرَ بِالتَّاءِ وَالْأَوْسَطَ بِالْيَاءِ.

İKİNCİ MESELE: İbn Kesîr, bu üç yerde [kelimeleri] ye harfi ile { كَما يَقُولُونَ }, { عَمَّا يَقُولُونَ } ve { يُسَبِّحُ } şeklinde okumuştur. Anlamı: “Müşriklerin O'ndan başka ilahlar isnat ederek söyledikleri gibi” demektir; bu da O'nun: { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ } [Âl-i İmrân 12] “İnkâr edenlere de ki: ‘Yenileceksiniz ve toplanacaksınız’” buyruğu gibidir. Hamza ve Kisâî hepsini te harfiyle [muhatap sîgasıyla] okumuşlardır. Nâfi‘, İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir; birincisini hitap olarak te ile, ikinci ve üçüncüsünü ise hikâye [üçüncü şahıs] olarak ye ile okumuşlardır. Âsım'dan rivayetle Hafs; ilk ikisini ye ile, sonuncusunu te ile okumuştur. Ebû Amr ise birinci ve sonuncuyu te ile, ortadakini ise ye ile okumuştur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيراً وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Sonra [Allah] Teâlâ: { سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيراً } “O, onların söylediklerinden münezzehtir ve son derece yücedir” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لَمَّا أَقَامَ الدَّلِيلَ الْقَاطِعَ عَلَى كَوْنِهِ مُنَزَّهًا عَنِ الشُّرَكَاءِ وَعَلَى أَنَّ الْقَوْلَ بِإِثْبَاتِ الْآلِهَةِ قَوْلٌ بَاطِلٌ، أَرْدَفَهُ بِمَا يَدُلُّ عَلَى تَنْزِيهِهِ عَنْ هَذَا الْقَوْلِ الْبَاطِلِ فَقَالَ: سُبْحانَهُ وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ التَّسْبِيحَ عِبَارَةٌ عَنْ تَنْزِيهِ اللَّهِ تَعَالَى عَمَّا لَا يَلِيقُ بِهِ، ثُمَّ قَالَ: وَتَعالى وَالْمُرَادُ مِنْ هَذَا التَّعَالِي الِارْتِفَاعُ وَهُوَ الْعُلُوُّ، وَظَاهِرٌ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ

BİRİNCİ MESELE: O'nun ortaklardan münezzeh olduğuna ve ilahlar isnat etme sözünün batıl bir söz olduğuna kesin delil getirince, bunu, Kendisini bu batıl sözden tenzih ettiğini gösteren şu ifadeyle pekiştirmiştir: { سُبْحانَهُ } “O münezzehtir”. Tesbihin, Allah Teâlâ'yı O'na yakışmayan şeylerden tenzih etmekten ibaret olduğunu zikretmiştik. Sonra: { وَتَعالى } “Ve yücedir” buyurmuştur. Bu teâlîden maksat irtifa yani yüceliktir; açıktır ki

هَذَا التَّعَالِي لَيْسَ هُوَ التَّعَالِي فِي الْمَكَانِ وَالْجِهَةِ، لِأَنَّ التَّعَالِيَ عَنِ الشَّرِيكِ وَالنَّظِيرِ وَالنَّقَائِصِ وَالْآفَاتِ لَا يُمْكِنُ تَفْسِيرُهُ بِالتَّعَالِي بِالْمَكَانِ وَالْجِهَةِ، فَعَلِمْنَا أَنَّ لَفْظَ التَّعَالِي فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى غَيْرُ مُفَسَّرٍ بِالْعُلُوِّ بِحَسَبِ الْمَكَانِ وَالْجِهَةِ.

bu yücelikten maksat mekân ve cihet bakımından yücelik değildir. Çünkü ortaktan, benzerden, noksanlıklardan ve afetlerden yüce olmak, mekân ve cihet yüceliğiyle tefsir edilemez. Böylece anladık ki Allah Teâlâ hakkındaki teâlî lafzı, mekân ve cihet bakımından yücelik olarak tefsir edilmez.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: جَعَلَ الْعُلُوَّ مَصْدَرَ التَّعَالِي فَقَالَ تَعَالَى: عُلُوًّا كَبِيراً وَكَانَ يَجِبُ أَنْ يُقَالَ تَعَالَى تَعَالِيًا كَبِيرًا إِلَّا أَنَّ نَظِيرَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً [نُوحٍ: ١٧] .

İKİNCİ MESELE: Ulüv (عُلُوًّا) kelimesini teâlî fiilinin mastarı kılmış ve Teâlâ: { عُلُوًّا كَبِيراً } “Büyük bir yücelikle” buyurmuştur. [Zahirde] “te‘âlâ te‘âliyen kebîran” denmesi gerekirdi; ancak bunun benzeri [Allah] Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً } [Nûh 17] “Allah sizi yerden bir bitki olarak bitirdi” buyruğudur.

فَإِنْ قِيلَ: مَا الْفَائِدَةُ فِي وَصْفِ ذَلِكَ الْعُلُوِّ بِالْكَبِيرِ؟

Eğer: “Bu yüceliğin ‘kebîr’ (büyük) olarak nitelenmesindeki fayda nedir?” denilirse,

قُلْنَا: لِأَنَّ الْمُنَافَاةَ بَيْنَ ذَاتِهِ وَصِفَاتِهِ سُبْحَانَهُ وَبَيْنَ ثُبُوتِ الصَّاحِبَةِ وَالْوَلَدِ وَالشُّرَكَاءِ وَالْأَضْدَادِ وَالْأَنْدَادِ مُنَافَاةٌ بَلَغَتْ فِي الْقُوَّةِ وَالْكَمَالِ إِلَى حَيْثُ لَا تُعْقَلُ الزِّيَادَةُ عَلَيْهَا، لِأَنَّ الْمُنَافَاةَ بَيْنَ الْوَاجِبِ/ لِذَاتِهِ وَالْمُمْكِنِ لِذَاتِهِ، وَبَيْنَ الْقَدِيمِ وَالْمُحْدَثِ، وَبَيْنَ الْغَنِيِّ وَالْمُحْتَاجِ مُنَافَاةٌ لَا تُعْقَلُ الزِّيَادَةُ عَلَيْهَا فَلِهَذَا السَّبَبِ وَصَفَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ الْعُلُوَّ بِالْكَبِيرِ.

Deriz ki: Çünkü O Subhânehû'nun zatı ve sıfatları ile eş, çocuk, ortaklar, zıtlar ve benzerlerin varlığı arasındaki uyuşmazlık, güç ve kemal bakımından üzerine fazlasının tasavvur edilemeyeceği bir noktaya ulaşmıştır. Zira zatı gereği vacip olan ile zatı gereği mümkün olan arasındaki, kadîm ile sonradan yaratılan (muhdes) arasındaki, zengin [kendi kendine yeten] ile muhtaç olan arasındaki uyuşmazlık, üzerine fazlası tasavvur edilemeyen bir uyuşmazlıktır. İşte bu sebepten ötürü Allah Teâlâ bu yüceliği ‘kebîr’ (büyük) olarak vasıflamıştır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Sonra [Allah] Teâlâ: { تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ } “Yedi gök, yer ve bunların içinde bulunanlar O'nu tesbih eder” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ الْحَيَّ الْمُكَلَّفَ يُسَبِّحُ لِلَّهِ بِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: بِالْقَوْلِ كَقَوْلِهِ بِاللِّسَانِ سُبْحَانَ اللَّهِ.

BİRİNCİ MESELE: Bil ki diri ve mükellef olan kimse Allah'ı iki vecihle tesbih eder: Birincisi: Diliyle “Subhânallâh” demesi gibi sözle.

وَالثَّانِي: بِدَلَالَةِ أَحْوَالِهِ عَلَى تَوْحِيدِ اللَّهِ تَعَالَى وَتَقْدِيسِهِ وَعِزَّتِهِ، فَأَمَّا الَّذِي لَا يَكُونُ مُكَلَّفًا مِثْلَ الْبَهَائِمِ، وَمَنْ لَا يَكُونُ حَيًّا مِثْلَ الْجَمَادَاتِ فَهِيَ إِنَّمَا تُسَبِّحُ لِلَّهِ تَعَالَى بِالطَّرِيقِ الثَّانِي، لِأَنَّ التَّسْبِيحَ بِالطَّرِيقِ الْأَوَّلِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا مَعَ الْفَهْمِ وَالْعِلْمِ وَالْإِدْرَاكِ وَالنُّطْقِ وَكُلُّ ذَلِكَ فِي الْجَمَادِ مُحَالٌ، فَلَمْ يَبْقَ حُصُولُ التَّسْبِيحِ فِي حَقِّهِ إِلَّا بِالطَّرِيقِ الثَّانِي.

İkincisi ise: Durumlarının Allah Teâlâ'nın birliğine, noksanlıklardan arılığına ve izzetine delalet etmesiyle. Hayvanlar gibi mükellef olmayanlara ve cansız varlıklar gibi diri olmayanlara gelince; onlar Allah Teâlâ'yı ancak ikinci yolla tesbih ederler. Çünkü birinci yolla tesbih ancak kavrayış, ilim, idrak ve konuşma ile gerçekleşir; bütün bunlar ise cansız varlıkta imkânsızdır. Dolayısıyla onun hakkında tesbihin gerçekleşmesi ancak ikinci yolla baki kalmıştır.