وَاعْلَمْ أَنَّا لَوْ جَوَّزْنَا فِي الْجَمَادِ أَنْ يَكُونَ عَالِمًا مُتَكَلِّمًا لَعَجَزْنَا عَنِ الِاسْتِدْلَالِ بِكَوْنِهِ تَعَالَى عَالِمًا قَادِرًا عَلَى كَوْنِهِ حَيًّا وَحِينَئِذٍ يَفْسَدُ عَلَيْنَا بَابُ الْعِلْمِ بِكَوْنِهِ حَيًّا وَذَلِكَ كُفْرٌ فَإِنَّهُ يُقَالُ: إِذَا جَازَ فِي الْجَمَادَاتِ أَنْ تَكُونَ عَالِمَةً بِذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى وَصِفَاتِهِ وَتُسَبِّحُهُ مَعَ أَنَّهَا لَيْسَتْ بِأَحْيَاءٍ فَحِينَئِذٍ لَا يَلْزَمُ مِنْ كَوْنِ الشَّيْءِ عَالِمًا قَادِرًا مُتَكَلِّمًا كَوْنُهُ حَيًّا فَلَمْ يَلْزَمْ مِنْ كَوْنِهِ تَعَالَى عَالِمًا قَادِرًا كَوْنُهُ حَيًّا وَذَلِكَ جَهْلٌ وَكُفْرٌ، لِأَنَّ مِنَ الْمَعْلُومِ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ مَنْ لَيْسَ بِحَيٍّ لَمْ يَكُنْ عَالِمًا قَادِرًا مُتَكَلِّمًا، هَذَا هُوَ الْقَوْلُ الَّذِي أَطْبَقَ الْعُلَمَاءُ الْمُحَقِّقُونَ عَلَيْهِ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْجَمَادَاتِ وَأَنْوَاعَ النَّبَاتِ وَالْحَيَوَانِ كُلَّهَا تُسَبِّحُ اللَّهَ تَعَالَى، وَاحْتَجُّوا عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِمْ بِأَنْ قَالُوا: دَلَّ هَذَا النَّصُّ عَلَى كَوْنِهَا مُسَبِّحَةً لِلَّهِ تَعَالَى وَلَا يُمْكِنُ تَفْسِيرُ هَذَا التَّسْبِيحِ بِكَوْنِهَا دَلَائِلَ عَلَى كَمَالِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَحِكْمَتِهِ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَلكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ فَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ تَسْبِيحَ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ غَيْرُ مَعْلُومٍ لَنَا وَدَلَالَتُهَا عَلَى وُجُودِ قُدْرَةِ اللَّهِ وَحِكْمَتِهِ مَعْلُومٌ، وَالْمَعْلُومُ مُغَايِرٌ لِمَا هُوَ غَيْرُ مَعْلُومٍ فَدَلَّ عَلَى أَنَّهَا تُسَبِّحُ اللَّهَ تَعَالَى وَأَنَّ تَسْبِيحَهَا غَيْرُ مَعْلُومٍ لَنَا، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ التَّسْبِيحُ الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مُغَايِرًا لِكَوْنِهَا دَالَّةً عَلَى وُجُودِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَحِكْمَتِهِ.
Bil ki biz cansız varlığın bilen ve konuşan olmasını caiz görseydik, O Teâlâ'nın bilen ve kadir oluşundan O'nun diri (hayy) olduğuna delil getirmekten aciz kalırdık. O vakit de O'nun diri olduğunu bilme kapısı bizim için bozulurdu ki bu da küfürdür. Zira şöyle denilir: Eğer cansız varlıkların diri olmadıkları halde Allah Teâlâ'nın zatını ve sıfatlarını bilmesi ve O'nu tesbih etmesi caiz olsaydı, o takdirde bir şeyin bilen, kadir ve konuşan olmasından onun diri olması gerekmezdi; dolayısıyla O Teâlâ'nın bilen ve kadir olmasından diri olması da gerekmezdi. Bu ise cehalet ve küfürdür. Çünkü diri olmayanın bilen, kadir ve konuşan olamayacağı zaruri olarak bilinmektedir. Muhakkik âlimlerin üzerinde ittifak ettiği görüş budur. İnsanlardan bazıları ise şöyle demiştir: 'Cansızlar, bitki ve hayvan türlerinin hepsi Allah Teâlâ'yı tesbih eder.' Bu görüşlerinin doğruluğuna dair şu şekilde delil getirdiler: Dediler ki: 'Bu nass onların Allah Teâlâ'yı tesbih ettiğine delalet etmiştir. Bu tesbihi, onların Allah Teâlâ'nın kemal derecesindeki kudret ve hikmetine delil olmaları şeklinde tefsir etmek mümkün değildir; zira Teâlâ: { وَلكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ } “Fakat siz onların tesbihini anlamazsınız” buyurmuştur. Bu ise şu varlıkların tesbihinin bizim için bilinmediğini, bunların Allah'ın kudret ve hikmetinin varlığına delaletinin ise bilindiğini gerektirir. Bilinen şey ise bilinmeyenden farklıdır. Dolayısıyla onların Allah Teâlâ'yı tesbih ettiğine ve onların tesbihinin bizim için bilinmediğine delalet etmiştir. Bu sebeple bu ayette zikredilen tesbihin, onların Allah Teâlâ'nın kudret ve hikmetinin varlığına delalet etmelerinden farklı olması vacip olmuştur.'
وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ:
Buna birkaç vecihle cevap verilir:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّكَ إِذَا أَخَذْتَ تُفَّاحَةً وَاحِدَةً فَتِلْكَ التُّفَّاحَةُ مُرَكَّبَةٌ مَنْ عَدَدٍ كَثِيرٍ مِنَ الْأَجْزَاءِ الَّتِي لَا تَتَجَزَّأُ، وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الْأَجْزَاءِ دَلِيلٌ تَامٌّ مُسْتَقِلٌّ عَلَى وُجُودِ الْإِلَهِ، وَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الْأَجْزَاءِ الَّتِي لَا تَتَجَزَّأُ صِفَاتٌ مَخْصُوصَةٌ مِنَ الطَّبْعِ وَالطَّعْمِ وَاللَّوْنِ وَالرَّائِحَةِ وَالْحَيِّزِ وَالْجِهَةِ، وَاخْتِصَاصُ ذَلِكَ الْجَوْهَرِ الْفَرْدِ بِتِلْكَ الصفة
Birinci vecih: Sen bir elmayı eline aldığında, o elma bölünemeyen pek çok parçadan (cüz-i lâ yetecezzâ) meydana gelmiştir. Bu parçaların her biri, İlah'ın varlığına tam ve müstakil bir delildir. Bölünemeyen bu parçaların her birinin mizaç, tat, renk, koku, uzam (hayyiz) ve yön bakımından kendine has sıfatları vardır. O bölünemeyen parçanın (cevher-i ferd) bu belirli sıfatla tahsis edilmesi ise caiz olan (mümkün) durumlardandır; dolayısıyla bu tahsis, ancak kadir ve hakîm bir tahsis edicinin tahsis etmesiyle meydana gelir.
الْمُعَيَّنَةِ مِنَ الْجَائِزَاتِ فَلَا يَحْصُلُ ذَلِكَ الِاخْتِصَاصُ إِلَّا بِتَخْصِيصِ مُخَصِّصٍ قَادِرٍ حَكِيمٍ.
mümkün durumlardandır; dolayısıyla bu tahsis, ancak kadir ve hakîm bir tahsis edicinin tahsis etmesiyle meydana gelir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَقَدْ ظَهَرَ أَنْ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ أَجْزَاءِ تِلْكَ التُّفَّاحَةِ دَلِيلٌ تَامٌّ عَلَى وُجُودِ الْإِلَهِ وَكُلَّ صِفَةٍ مِنَ الصِّفَاتِ الْقَائِمَةِ بِذَلِكَ الْجُزْءِ الْوَاحِدِ فَهُوَ أَيْضًا دَلِيلٌ تَامٌّ عَلَى وُجُودِ الْإِلَهِ تَعَالَى، ثُمَّ عَدَدُ تِلْكَ الْأَجْزَاءِ غَيْرُ مَعْلُومٍ، وَأَحْوَالُ تِلْكَ الصِّفَاتِ غَيْرُ مَعْلُومَةٍ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ تَعَالَى: وَلكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ.
Bunu bildiğinde ortaya çıkmıştır ki o elmanın parçalarının her biri İlah'ın varlığına tam bir delildir ve o tek parçada bulunan sıfatların her biri de yine Allah Teâlâ'nın varlığına tam bir delildir. Sonra o parçaların sayısı [bizce] bilinmemektedir ve o sıfatların durumları da bilinmemektedir. İşte bu manadan ötürü [Allah] Teâlâ: { وَلكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ } “Fakat siz onların tesbihini anlamazsınız” buyurmuştur.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: هُوَ أَنَّ الْكُفَّارَ وَإِنْ كَانُوا يُقِرُّونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ بِإِثْبَاتِ إِلَهِ الْعَالَمِ إِلَّا أَنَّهُمْ مَا كَانُوا يَتَفَكَّرُونَ فِي أَنْوَاعِ الدَّلَائِلِ، وَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ تَعَالَى: وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْها وَهُمْ عَنْها مُعْرِضُونَ [يُوسُفَ: ١٠٥] فَكَانَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَلكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ هَذَا الْمَعْنَى.
İkinci vecih: Kafirler dilleriyle alemin İlah'ının varlığını ikrar etseler de delillerin çeşitleri üzerinde tefekkür etmiyorlardı. Bu manadan ötürü [Allah] Teâlâ: { وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْها وَهُمْ عَنْها مُعْرِضُونَ } [Yûsuf 105] “Göklerde ve yerde nice deliller vardır ki onların yanından yüz çevirerek geçerler” buyurmuştur. Dolayısıyla O'nun: { وَلكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ } “Fakat siz onların tesbihini anlamazsınız” buyruğundan kastedilen bu manadır.
وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْقَوْمَ وَإِنْ كَانُوا مُقِرِّينَ بِأَلْسِنَتِهِمْ بِإِثْبَاتِ إِلَهِ الْعَالَمِ إِلَّا أَنَّهُمْ مَا كَانُوا عَالِمِينَ بِكَمَالِ قُدْرَتِهِ وَلِذَلِكَ فَإِنَّهُمُ اسْتَبْعَدُوا كَوْنَهُ تَعَالَى قَادِرًا عَلَى الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ فَكَانَ الْمُرَادُ ذَلِكَ. وَأَيْضًا فَإِنَّهُ تَعَالَى قَالَ لِمُحَمَّدٍ ﷺ: قُلْ لَوْ كانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَما يَقُولُونَ إِذاً لَابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا فَهُمْ مَا كَانُوا عَالِمِينَ بِهَذَا الدَّلِيلِ فَلَمَّا ذُكِرَ هَذَا الدَّلِيلُ قَالَ: تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ فتسبيح السموات وَالْأَرْضِ وَمَنْ فِيهِنَّ يَشْهَدُ بِصِحَّةِ هَذَا الدَّلِيلِ وَقُوَّتِهِ وَأَنْتُمْ لَا تَفْقَهُونَ هَذَا الدَّلِيلَ وَلَا تَعْرِفُونَهُ، بَلْ نَقُولُ: إِنَّ الْقَوْمَ كَانُوا غَافِلِينَ عَنْ أَكْثَرِ دَلَائِلِ التَّوْحِيدِ وَالْعَدْلِ، وَالنُّبُوَّةِ وَالْمَعَادِ، فَكَانَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَلكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ ذَلِكَ وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ كَمَا ذَكَرْنَاهُ قَوْلُهُ: إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً فذكر الحليم والغفور هاهنا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كَوْنَهُمْ بِحَيْثُ لَا يَفْقَهُونَ ذَلِكَ التَّسْبِيحَ جُرْمٌ عَظِيمٌ صَدَرَ عَنْهُمْ وَهَذَا إِنَّمَا يَكُونُ جُرْمًا إِذَا كَانَ الْمُرَادُ مِنْ تلك التَّسْبِيحِ كَوْنَهَا دَالَّةٌ عَلَى كَمَالِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَحِكْمَتِهِ، ثُمَّ إِنَّهُمْ لِغَفْلَتِهِمْ وَجَهْلِهِمْ مَا عَرَفُوا وَجْهَ دَلَالَةِ تِلْكَ الدَّلَائِلِ. أَمَّا لَوْ حَمَلْنَا هَذَا التَّسْبِيحَ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْجَمَادَاتِ تُسَبِّحُ اللَّهَ بِأَقْوَالِهَا وَأَلْفَاظِهَا لَمْ يَكُنْ عَدَمُ الْفِقْهِ لِتِلْكَ التَّسْبِيحَاتِ جُرْمًا وَلَا ذَنْبًا، وَإِذَا لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ جُرْمًا وَلَا ذَنْبًا لَمْ يَكُنْ قَوْلُهُ: إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً لَائِقًا بِهَذَا الْمَوْضِعِ، فَهَذَا وَجْهٌ قَوِيٌّ فِي نُصْرَةِ الْقَوْلِ الَّذِي اخْتَرْنَاهُ. وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَائِلِينَ بِأَنَّ هَذِهِ الْجَمَادَاتِ وَالْحَيَوَانَاتِ تُسَبِّحُ اللَّهَ بِأَلْفَاظِهَا أَضَافُوا إِلَى كُلِّ حَيَوَانٍ نَوْعًا آخَرَ مِنَ التَّسْبِيحِ وَقَالُوا: إِنَّهَا إِذَا ذُبِحَتْ لَمْ تُسَبِّحْ مَعَ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّ الْجَمَادَاتِ تُسَبِّحُ اللَّهَ، فَإِذَا كَانَ كَوْنُهُ جَمَادًا لَا يَمْنَعُ مِنْ كَوْنِهِ مُسَبِّحًا، فَكَيْفَ صَارَ ذَبْحُ الْحَيَوَانِ مَانِعًا لَهُ مِنَ التَّسْبِيحِ، وَقَالُوا أَيْضًا: إِنَّ غُصْنَ الشَّجَرَةِ إِذَا كُسِرَ لَمْ يُسَبِّحْ، وَإِذَا كَانَ كَوْنُهُ جَمَادًا لَمْ يَمْنَعْ مِنْ كَوْنِهِ مُسَبِّحًا فَكَسْرُهُ كَيْفَ يَمْنَعُ مِنْ ذَلِكَ، فَعُلِمَ أَنَّ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ ضَعِيفَةٌ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Üçüncü vecih: Bu topluluk her ne kadar dilleriyle alemin İlah'ının varlığını ikrar etseler de O'nun kudretinin kemalini bilmiyorlardı; bu sebeple O Teâlâ'nın öldükten sonra diriltmeye ve toplamaya (haşr ve neşr) kadir olmasını uzak görüyorlardı; dolayısıyla kastedilen buydu. Ayrıca O Teâlâ, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmuştur: { قُلْ لَوْ كانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَما يَقُولُونَ إِذاً لَابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا } “De ki: Eğer onların dedikleri gibi O'nunla beraber ilahlar olsaydı, o takdirde Arş'ın sahibine bir yol ararlardı.” Onlar bu delili bilmiyorlardı. Bu delil zikredilince [Allah]: { تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ } “Yedi gök, yer ve bunların içinde bulunanlar O'nu tesbih eder” buyurdu. Göklerin, yerin ve bunlarda bulunanların tesbihi bu delilin sıhhatine ve kuvvetine şahitlik etmektedir; siz ise bu delili anlamıyor ve bilmiyorsunuz. Hatta biz şöyle deriz: Bu topluluk tevhid, adalet, nübüvvet ve mead (ahiret) delillerinin çoğundan gafildi; dolayısıyla O'nun: { وَلكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ } “Fakat siz onların tesbihini anlamazsınız” buyruğundan kastedilen buydu. Durumun zikrettiğimiz gibi olduğuna delalet eden hususlardan biri de O'nun: { إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً } “Şüphesiz O Halîm'dir, Gafûr'dur” buyruğudur. Burada Halîm ve Gafûr isimlerinin zikredilmesi, onların bu tesbihi anlamaz bir durumda olmalarının kendilerinden sadır olan büyük bir cürüm olduğuna delalet eder. Bu ise ancak tesbihten kastedilenin, onların Allah Teâlâ'nın kudret ve hikmetinin kemaline delalet etmesi olması ve ardından onların gaflet ve cehaletlerinden ötürü o delillerin delalet yönünü bilmemeleri durumunda bir cürüm olur. Şayet biz bu tesbihi, bu cansız varlıkların söz ve lafızlarıyla Allah'ı tesbih ettikleri şeklinde yorumlasaydık, bu tesbihleri anlamamak bir cürüm ve günah olmazdı. Bu bir cürüm ve günah olmayınca da O'nun: { إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً } “Şüphesiz O Halîm'dir, Gafûr'dur” buyruğu bu makama uygun düşmezdi. İşte bu, tercih ettiğimiz görüşü destekleyen kuvvetli bir vecihtir. Bil ki bu cansız varlıkların ve hayvanların lafızlarıyla Allah'ı tesbih ettiğini söyleyenler, her hayvana başka bir tesbih türü nispet etmişler ve: 'Bunlar boğazlandıkları zaman tesbih etmezler' demişlerdir; halbuki onlar cansız varlıkların Allah'ı tesbih ettiğini söylemektedirler. Eğer cansız olması tesbih etmesine engel olmuyorsa, hayvanın boğazlanması nasıl onun tesbih etmesine engel olmaktadır? Yine onlar: 'Ağacın dalı kırıldığında tesbih etmez' demişlerdir. Cansız olması tesbih etmesine engel değilse, kırılması buna nasıl engel olur? Böylece bu sözlerin zayıf olduğu anlaşılmıştır; en doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ تصريح بإضافة التسبيح/ إلى السموات وَالْأَرْضِ وَإِلَى الْمُكَلَّفِينَ الْحَاصِلِينَ فِيهِنَّ وَقَدْ دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّ التَّسْبِيحَ الْمُضَافَ إِلَى الْجَمَادَاتِ لَيْسَ إِلَّا بِمَعْنَى الدَّلَالَةِ عَلَى تَنْزِيهِ اللَّهِ تَعَالَى وَإِطْلَاقُ لَفْظِ التَّسْبِيحِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى مَجَازٌ، وَأَمَّا التَّسْبِيحُ الصَّادِرُ عَنِ الْمُكَلَّفِينَ وَهُوَ قَوْلُهُمْ: سُبْحَانَ اللَّهِ، فَهَذَا حَقِيقَةٌ، فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: تُسَبِّحُ لَفْظًا وَاحِدًا قَدِ اسْتُعْمِلَ فِي الْحَقِيقَةِ وَالْمَجَازِ مَعًا، وَأَنَّهُ بَاطِلٌ عَلَى مَا ثَبَتَ دَلِيلُهُ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ، فَالْأَوْلَى أَنْ يُحْمَلَ هَذَا التَّسْبِيحُ عَلَى الْوَجْهِ الْمَجَازِيِّ فِي حَقِّ الْجَمَادَاتِ لَا فِي حَقِّ الْعُقَلَاءِ لِئَلَّا يلزم ذلك المحذور والله أعلم.
İKİNCİ MESELE: O'nun: { تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ } “Yedi gök, yer ve bunların içinde bulunanlar O'nu tesbih eder” buyruğu, tesbihin göklere, yere ve bunlarda bulunan mükelleflere nispet edildiğinin açık bir ifadesidir. Biz cansız varlıklara nispet edilen tesbihin ancak Allah Teâlâ'yı tenzih etmeye delalet etme manasında olduğunu ve tesbih lafzının bu manada kullanılmasının mecaz olduğunu delillendirdik. Mükelleflerden sadır olan tesbih ise onların “Subhânallâh” demeleridir ki bu hakikattir. Bu durumda O'nun: “tusebbihu” (tesbih eder) sözünün hem hakikat hem mecaz anlamında bir arada kullanılmış tek bir lafız olması gerekir ki bunun bâtıl olduğu fıkıh usulünde deliliyle sabittir. Dolayısıyla bu tesbihin, söz konusu sakıncalı durum ortaya çıkmasın diye, akıl sahipleri hakkında değil de cansız varlıklar hakkında mecazi veçhe hamledilmesi daha evladır. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٤٥ الى ٤٨]
[İsrâ Suresi (17), 45 ila 48. Ayetler]
وَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً (٤٥) وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً وَإِذا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً (٤٦) نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ وَإِذْ هُمْ نَجْوى إِذْ يَقُولُ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ رَجُلاً مَسْحُوراً (٤٧) انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثالَ فَضَلُّوا فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلاً (٤٨)
{ وَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً (٤٥) وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً وَإِذا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً (٤٦) نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ وَإِذْ هُمْ نَجْوى إِذْ يَقُولُ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ رَجُلاً مَسْحُوراً (٤٧) انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثالَ فَضَلُّوا فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلاً (٤٨) } “Kur'an okuduğun zaman seninle ahirete inanmayanların arasına gizlenmiş bir perde çekeriz. (45) Onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına da bir ağırlık koyduk. Kur'an'da Rabbini bir olarak andığın zaman arkalarına dönüp nefretle kaçarlar. (46) Sana kulak verdiklerinde ne maksatla dinlediklerini ve o zalimlerin gizlice konuşurken 'Siz ancak büyülenmiş bir adama uyuyorsunuz' dediklerini biz çok iyi biliriz. (47) Bak, senin için nasıl misaller verdiler de saptılar; artık hiçbir yol bulamazlar! (48)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا تَكَلَّمَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ فِي الْمَسَائِلِ الْإِلَهِيَّةِ تَكَلَّمَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِتَقْرِيرِ النُّبُوَّةِ.
[[Allah] Teâlâ'nın: { وَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً } “Kur'an okuduğun zaman seninle ahirete inanmayanların arasına gizlenmiş bir perde çekeriz” buyruğu hakkında] Bil ki O Teâlâ önceki ayette ilahiyat meselelerinden söz edince, bu ayette nübüvvetin ispatıyla ilgili hususlardan söz etmiştir.
وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي قَوْلِهِ: وَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ قَوْلَانِ:
BİRİNCİ MESELE: O'nun: { وَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ } “Kur'an okuduğun zaman” buyruğu hakkında iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ كَانُوا يُؤْذُونَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا قَرَأَ الْقُرْآنَ عَلَى النَّاسِ.
Birinci görüş: Bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insanlara Kur'an okuduğu zaman ona eziyet eden bir topluluk hakkında inmiştir.
رُوِيَ أَنَّهُ ﵊ كَانَ كُلَّمَا قَرَأَ الْقُرْآنَ قَامَ عَنْ يَمِينِهِ رجلان/، عن يَسَارِهِ آخَرَانِ مَنْ وَلَدِ قُصَيٍّ يُصَفِّقُونَ وَيُصَفِّرُونَ وَيَخْلِطُونَ عَلَيْهِ بِالْأَشْعَارِ،
Rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm ne zaman Kur'an okusa, Kusay oğullarından iki adam sağına, iki adam da soluna dikilir; el çırpar, ıslık çalar ve şiirlerle onun [okuyuşunu] karıştırırlardı.
وَعَنْ أَسْمَاءَ أَنَّهُ ﷺ كَانَ جَالِسًا وَمَعَهُ أَبُو بكر إذا أَقْبَلَتِ امْرَأَةُ أَبِي لَهَبٍ وَمَعَهَا فِهْرٌ تُرِيدُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَهِيَ تَقُولُ:
Esmâ'dan rivayet edildiğine göre: O sallallâhu aleyhi ve sellem yanında Ebû Bekir ile birlikte otururken, Ebû Leheb'in karısı elinde bir taş parçasıyla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastederek çıkageldi ve şöyle diyordu:
مُذَمَّمًا أَتَيْنَا وَدِينَهُ قَلَيْنَا وَأَمْرَهُ عَصَيْنَا فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: يَا رَسُولَ اللَّهِ مَعَهَا فِهْرٌ أَخْشَاهَا عَلَيْكَ، فَتَلَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ هَذِهِ الْآيَةَ فَجَاءَتْ فَمَا رَأَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﵊ وَقَالَتْ: إِنَّ قُرَيْشًا قَدْ عَلِمَتْ أَنِّي ابْنَةُ سَيِّدِهَا وَأَنَّ صَاحِبَكَ هَجَانِي فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: لَا وَرَبِّ هَذَا الْبَيْتِ مَا هَجَاكِ.
“Yerilmiş olana geldik, onun dininden nefret ettik ve emrine isyan ettik!” Bunun üzerine Ebû Bekir: “Ey Allah'ın Resûlü! Yanında bir taş var, sana zarar vermesinden korkuyorum” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti okudu. Kadın geldi fakat Resûlullah aleyhisselâm'ı göremedi ve: “Kureyş benim onların efendisinin kızı olduğumu ve senin arkadaşının beni hicvettiğini bilmiştir!” dedi. Ebû Bekir: “Hayır, bu Beyt'in Rabbine yemin olsun ki o seni hicvetmedi” dedi.
وَرَوَى ابْنُ عباس: أن أبا سفيان والنضر بن الحرث وَأَبَا جَهْلٍ وَغَيْرَهُمْ كَانُوا يُجَالِسُونَ النَّبِيَّ ﷺ وَيَسْتَمِعُونَ إِلَى حَدِيثِهِ، فَقَالَ النَّضْرُ يَوْمًا: مَا أَدْرِي مَا يَقُولُ مُحَمَّدٌ غَيْرَ أَنِّي أَرَى شَفَتَيْهِ تَتَحَرَّكُ بِشَيْءٍ. وَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ: إِنِّي لَأَرَى بَعْضَ مَا يَقُولُهُ حَقًّا، وَقَالَ أَبُو جَهْلٍ: هُوَ مَجْنُونٌ. وَقَالَ أَبُو لَهَبٍ هُوَ كَاهِنٌ. وَقَالَ حُوَيْطِبُ بْنُ عَبْدِ الْعُزَّى هُوَ شَاعِرٌ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا أَرَادَ تِلَاوَةَ الْقُرْآنِ قَرَأَ قَبْلَهَا ثَلَاثَةَ آيَاتٍ وَهِيَ قَوْلُهُ فِي سُورَةِ الْكَهْفِ: إِنَّا جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً [الكهف: ٥٧] وَفِي النَّحْلِ: أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ [النَّحْلِ: ١٠٨] وَفِي حم الْجَاثِيَةِ: أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ [الْجَاثِيَةِ: ٢٣] إِلَى آخَرِ الْآيَةِ فَكَانَ اللَّهُ تَعَالَى يَحْجُبُهُ بِبَرَكَاتِ هَذِهِ الْآيَاتِ عَنْ عُيُونِ الْمُشْرِكِينَ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: جَعَلْنا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً وَفِيهِ سُؤَالٌ: وَهُوَ أَنَّهُ كَانَ يَجِبُ أَنْ يُقَالَ حِجَابًا سَاتِرًا.
İbn Abbas rivayet etti ki: Ebû Süfyân, Nadr b. el-Hâris, Ebû Cehil ve başkaları Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in meclisinde oturur ve onun sözlerini dinlerlerdi. Bir gün Nadr: “Muhammed'in ne dediğini bilmiyorum; ancak dudaklarının bir şeyler fısıldayarak kıpırdadığını görüyorum” dedi. Ebû Süfyân: “Ben onun söylediklerinin bir kısmını hak görüyorum” dedi. Ebû Cehil: “O delidir” dedi. Ebû Leheb: “O kâhindir” dedi. Huveytıb b. Abdiluzza: “O şairdir” dedi. Bunun üzerine bu ayet indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an okumak istediğinde ondan önce üç ayet okurdu; bunlar Kehf suresindeki: { إِنَّا جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً } [Kehf 57] “Şüphesiz biz onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına da bir ağırlık koyduk” buyruğu, Nahl'deki: { أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ } [Nahl 108] “İşte onlar, Allah'ın kalplerini mühürlediği kimselerdir” buyruğu ve Hâmîm Câsiye'deki: { أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ } [Câsiye 23] “Gördün mü hevasını ilah edineni...” ayetinin sonuna kadar olan kısmıdır. Allah Teâlâ bu ayetlerin bereketleriyle onu müşriklerin gözlerinden perdelerdi. Allah Teâlâ'nın: { جَعَلْنا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً } “Seninle ahirete inanmayanların arasına gizlenmiş bir perde çekeriz” buyruğundan murat da budur. Bunda bir soru vardır ki o da [şudur]: [Zahirde] ‘hicâben sâtiran’ (örten bir perde) denilmesi gerekirdi.
وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ:
Buna birkaç vecihle cevap verilir:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ ذَلِكَ الْحِجَابَ حِجَابٌ يَخْلُقُهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي عُيُونِهِمْ بِحَيْثُ يَمْنَعُهُمْ ذَلِكَ الْحِجَابُ عَنْ رُؤْيَةِ النَّبِيِّ ﷺ وَذَلِكَ الْحِجَابُ شَيْءٌ لا يراه فَكَانَ مَسْتُورًا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ، احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِمْ فِي أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْحَاسَّةُ سَلِيمَةً وَيَكُونُ الْمَرْئِيُّ حَاضِرًا مَعَ أَنَّهُ لَا يَرَاهُ ذَلِكَ الْإِنْسَانُ لِأَجْلِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ فِي عَيْنَيْهِ مَانِعًا يَمْنَعُهُ عَنْ رُؤْيَتِهِ بِهَذِهِ الْآيَةِ قَالُوا: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ حَاضِرًا وَكَانَتْ حَوَاسُّ الْكُفَّارِ سَلِيمَةً، ثُمَّ إِنَّهُمْ
Birinci vecih: O perde, Allah Teâlâ'nın onların gözlerinde yarattığı öyle bir perdedir ki bu perde onları Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i görmekten meneder. Bu perde ise görülmeyen bir şeydir; dolayısıyla bu yönden gizlenmiş (mestûr) olmuştur. Arkadaşlarımız (Eş'arî âlimler), duyu organı sağlam olduğu ve görülecek şey de hazır bulunduğu halde, Allah Teâlâ'nın onun gözlerinde görmesini engelleyen bir mania yaratması sebebiyle o insanın onu görememesinin caiz olduğu yönündeki görüşlerinin sıhhatine bu ayetle delil getirmişlerdir. Şöyle dediler: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem mevcuttu ve kâfirlerin duyu organları da sağlamdı; buna rağmen onlar
مَا كَانُوا يَرَوْنَهُ، وَأَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا كَانَ لِأَجْلِ أَنَّهُ جَعَلَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ حِجَابًا مَسْتُورًا، وَالْحِجَابُ الْمَسْتُورُ لَا مَعْنَى لَهُ إِلَّا الْمَعْنَى الَّذِي خَلَقَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي عُيُونِهِمْ، وَكَانَ ذَلِكَ الْمَعْنَى مَانِعًا لَهُمْ مِنْ أَنْ يَرَوْهُ وَيُبْصِرُوهُ.
onu görmüyorlardı. Allah Teâlâ bunun ancak kendisiyle onlar arasına gizlenmiş bir perde koymasından ötürü olduğunu haber vermiştir. Gizlenmiş perde (hicâb-ı mestûr) ise Allah Teâlâ'nın onların gözlerinde yarattığı ve onları Peygamber'i görmekten ve idrak etmekten meneden o manadan başka bir şey değildir.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ أَنَّهُ كَمَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ لَابِنٌ وَتَامِرٌ بِمَعْنَى ذُو لَبَنٍ وَذُو تَمْرٍ فَكَذَلِكَ/ لَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ مَسْتُورًا مَعْنَاهُ ذُو سِتْرٍ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ مَرْطُوبٌ أَيْ ذُو رُطُوبَةٍ وَلَا يُقَالُ رَطِيبَةٌ وَيُقَالُ مَكَانٌ مَهُولٌ أَيْ فِيهِ هَوْلٌ وَلَا يُقَالُ: هِلْتُ الْمَكَانَ بِمَعْنَى جَعَلْتُ فِيهِ الْهَوْلَ، وَيُقَالُ: جَارِيَةٌ مَغْنُوجَةٌ ذَاتُ غُنْجٍ وَلَا يُقَالُ غَنَجْتُهَا.
Cevaptaki ikinci vecih: 'Lâbin' ve 'tâmir' kelimelerinin 'süt sahibi' (zû leben) ve 'hurma sahibi' (zû temr) anlamında kullanılması caiz olduğu gibi, 'mestûr' kelimesinin de 'örtü sahibi' (zû sitr) manasında olması uzak bir ihtimal değildir. Buna delil, 'rutubetli/yaş' anlamında 'merdûb' denilip 'ratîbe' denilmemesi, 'korkunç yer' anlamında 'mekânün mehûl' yani 'içinde korku bulunan yer' denilip 'oraya korku koydum' anlamında 'hiltü'l-mekâne' denilmemesi ve 'işveli/nazlı cariye' anlamında 'câriyetün magnûce' denilip 'ganectuhâ' denilmemesidir.
وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: في الجواب قال الأخفش: المستور هاهنا بِمَعْنَى السَّاتِرِ، فَإِنَّ الْفَاعِلَ قَدْ يَجِيءُ بِلَفْظِ الْمَفْعُولِ كَمَا يُقَالُ: إِنَّكَ لَمَشْئُومٌ عَلَيْنَا وَمَيْمُونٌ وَإِنَّمَا هُوَ شَائِمٌ وَيَامِنٌ، لِأَنَّهُ مِنْ قَوْلِهِمْ شَأَّمَهُمْ وَيَمَّنَهُمْ، هَذَا قَوْلُ الْأَخْفَشِ: وَتَابَعَهُ عَلَيْهِ قَوْمٌ، إِلَّا أَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ طَعَنَ فِي هَذَا الْقَوْلِ، وَالْحَقُّ هُوَ الْجَوَابُ الْأَوَّلُ.
Cevaptaki üçüncü vecih: Ahfeş şöyle demiştir: Buradaki 'mestûr', 'sâtir' (örten) manasındadır. Zira fâil (etken) sığası bazen mef'ûl (edilgen) lafzıyla gelebilir; nitekim 'Şüphesiz sen bize uğursuzluk ve uğur getirensin' manasında 'inneke le-meş'ûmün aleynâ ve meymûnün' denir; halbuki o 'şâim' ve 'yâmin'dir, çünkü bu onların 'şe'emehüm' (onlara uğursuzluk getirdi) ve 'yemenehüm' (onlara uğur getirdi) sözlerinden gelir. Bu Ahfeş'in görüşüdür ve bir topluluk da ona uymuştur; ancak onların çoğu bu görüşü tenkit etmiştir. Hak olan ise birinci cevaptır.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ مَعْنَى الْحِجَابِ الطَّبْعُ الَّذِي عَلَى قُلُوبِهِمْ وَالطَّبْعُ وَالْمَنْعُ الَّذِي مَنَعَهُمْ عَنْ أَنْ يُدْرِكُوا لَطَائِفَ الْقُرْآنِ وَمَحَاسِنَهُ وَفَوَائِدَهُ، فَالْمُرَادُ مِنَ الْحِجَابِ الْمَسْتُورِ ذَلِكَ الطَّبْعُ الَّذِي خَلَقَهُ اللَّهُ فِي قُلُوبِهِمْ.
İkinci görüş: Perdenin manası, kalplerinin üzerindeki mühür ile onları Kur'an'ın inceliklerini, güzelliklerini ve faydalarını idrak etmekten meneden engeldir. Dolayısıyla gizlenmiş perdeden murat, Allah'ın onların kalplerinde yarattığı o mühürdür.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً وَهَذِهِ الْآيَةُ مَذْكُورَةٌ بِعَيْنِهَا فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ وَذَكَرْنَا اسْتِدْلَالَ أَصْحَابِنَا بِهَا وَذَكَرْنَا سُؤَالَاتِ الْمُعْتَزِلَةِ وَلَا بَأْسَ بِإِعَادَةِ بَعْضِهَا قَالَ الْأَصْحَابُ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ قُلُوبَهُمْ فِي الْأَكِنَّةِ وَالْأَكِنَّةُ جَمْعُ كِنَانٍ وَهُوَ مَا سَتَرَ الشَّيْءَ مِثْلَ كِنَانِ النَّبْلِ وَقَوْلُهُ:
Sonra [Allah] Teâlâ: { وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً } “Onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına da bir ağırlık koyduk” buyurmuştur. Bu ayet kelimesi kelimesine En'âm suresinde de zikredilmiştir. Arkadaşlarımızın bununla yaptıkları istidlali ve Mutezile'nin itirazlarını zikretmiştik; bunlardan bir kısmını tekrar etmekte bir beis yoktur. Arkadaşlarımız şöyle demiştir: Bu ayet, O Teâlâ'nın onların kalplerini örtüler içine koyduğuna delalet etmiştir. Ekinne (أَكِنَّةً), 'kinân' kelimesinin çoğuludur; o da ok kılıfı gibi bir şeyi örten nesnedir. O'nun:
أَنْ يَفْقَهُوهُ أَيْ لِئَلَّا يَفْقَهُوهُ وَجَعَلَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرًا وَمَعْلُومٌ أَنَّهُمْ كَانُوا عُقَلَاءَ سَامِعِينَ فَاهِمِينَ، فَعَلِمْنَا أَنَّ الْمُرَادَ مَنْعُهُمْ عَنِ الْإِيمَانِ وَمَنْعُهُمْ عَنْ سَمَاعِ الْقُرْآنِ بِحَيْثُ لَا يَقِفُونَ عَلَى أَسْرَارِهِ وَلَا يَفْهَمُونَ دَقَائِقَهُ وَحَقَائِقَهُ.
{ أَنْ يَفْقَهُوهُ } buyruğu 'anlamasınlar diye' demektir; ayrıca kulaklarına da ağırlık koymuştur. Onların akıl sahibi, işiten ve anlayan kimseler olduğu ise bilinmektedir. Böylece anladık ki kastedilen; onların imandan menedilmesi ve Kur'an'ı, sırlarına vakıf olamayacakları, inceliklerini ve hakikatlerini anlayamayacakları bir şekilde dinlemekten engellenmeleridir.
قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: لَيْسَ الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ مَا ذَكَرْتُمْ بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُ وُجُوهٌ أُخْرَى. الْأَوَّلُ: قَالَ الْجُبَّائِيُّ: كَانُوا يَطْلُبُونَ مَوْضِعَهُ فِي اللَّيَالِي لِيَنْتَهُوا إِلَيْهِ وَيُؤْذُونَهُ، وَيَسْتَدِلُّونَ عَلَى مَبِيتِهِ بِاسْتِمَاعِ قِرَاءَتِهِ فَأَمَّنَهُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ شَرِّهِمْ، وَذَكَرَ لَهُ أَنَّهُ جَعَلَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ حِجَابًا لَا يُمْكِنُهُمُ الْوُصُولُ إِلَيْهِ مَعَهُ، وَبَيَّنَ أَنَّهُ جَعَلَ فِي قُلُوبِهِمْ مَا يَشْغَلُهُمْ عَنْ فَهْمِ الْقُرْآنِ وَفِي آذَانِهِمْ مَا يَمْنَعُ مِنْ سَمَاعِ صَوْتِهِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مَرَضًا شَاغِلًا يَمْنَعُهُمْ مِنَ الْمَصِيرِ إِلَيْهِ وَالتَّفَرُّغِ لَهُ، لَا أَنَّهُ حَصَلَ هُنَاكَ كَنٌّ لِلْقَلْبِ وَوَقْرٌ فِي الْأُذُنِ. الثَّانِي: قَالَ الْكَعْبِيُّ: إِنَّ الْقَوْمَ لِشِدَّةِ امْتِنَاعِهِمْ عَنْ قَبُولِ دَلَائِلِ مُحَمَّدٍ ﷺ صَارُوا كَأَنَّهُ حَصَلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ تِلْكَ الدَّلَائِلِ حِجَابٌ مَانِعٌ وَسَاتِرٌ، وَإِنَّمَا نَسَبَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ الْحِجَابَ إِلَى نَفْسِهِ لِأَنَّهُ لَمَّا خَلَّاهُمْ مَعَ أَنْفُسِهِمْ، وَمَا مَنَعَهُمْ عَنْ ذَلِكَ الْإِعْرَاضِ صَارَتْ تِلْكَ التَّخْلِيَةُ كَأَنَّهَا هِيَ السَّبَبُ لِوُقُوعِهِمْ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ، وَهَذَا مِثْلُ أَنَّ السَّيِّدَ إِذَا لَمْ يُرَاقِبْ أَحْوَالَ عَبْدِهِ فَإِذَا سَاءَتْ سِيرَتُهُ فَالسَّيِّدُ يَقُولُ: أَنَا الَّذِي أَلْقَيْتُكَ فِي هَذِهِ الْحَالَةِ بِسَبَبِ أَنِّي خَلَّيْتُكَ مَعَ رَأْيِكَ وَمَا رَاقَبْتُ أَحْوَالَكَ. الثَّالِثُ: قَالَ الْقَفَّالُ: إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا خَذَلَهُمْ بِمَعْنَى أَنَّهُ لَمْ يَفْعَلِ/ الْأَلْطَافَ الدَّاعِيَةَ لَهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ صَحَّ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ فِعْلُ الْحِجَابِ السَّاتِرِ.
Mutezile dedi ki: Ayetten kastedilen sizin zikrettiğiniz şey değildir, bilakis bundan maksat başka vecihlerdir. Birincisi: Cübbâî dedi ki: Onlar geceleyin Resûlullah'ın bulunduğu yeri ararlar, onun yanına varıp eziyet etmek isterler ve onun okuyuşunu dinleyerek gecelediği yeri tespit etmeye çalışırlardı. Allah Teâlâ onu onların şerrinden emin kıldı ve ona, kendisiyle onlar arasına onunla beraber yanına ulaşamayacakları bir perde koyduğunu zikretti; ayrıca kalplerine onları Kur'an'ı anlamaktan alıkoyan bir meşguliyet, kulaklarına da sesini işitmeyi engelleyen bir mania koyduğunu beyan etti. Bu manianın, onların Peygamber'e yönelmelerini ve onunla meşgul olmalarını engelleyen oyalayıcı bir hastalık olması da caizdir; yoksa bizzat kalbin örtülmesi ve kulağa ağırlık konması gerçekleşmiş değildir. İkincisi: Kâ'bî dedi ki: Topluluk Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in delillerini kabul etmekten şiddetle kaçındıkları için, sanki kendileriyle o deliller arasında engelleyici ve örtücü bir perde oluşmuş gibi oldular. Allah Teâlâ'nın o perdeyi kendine nispet etmesi ise onları nefisleriyle baş başa bıraktığı ve bu yüz çevirmeden onları men etmediği içindir; bu serbest bırakma, sanki bu duruma düşmelerinin sebebi kendisiymiş gibi olmuştur. Bu şuna benzer: Efendi kölesinin hallerini gözetlemediğinde kölenin gidişatı bozulursa efendi: 'Seni kendi görüşünle baş başa bıraktığım ve hallerini gözetlemediğim için seni bu hale düşüren benim' der. Üçüncüsü: Kaffâl dedi ki: O Teâlâ onları yardımsız bıraktığında (hızlân), yani onları imana sevk eden lütufları var etmediğinde, örtücü perdeyi O'nun fiili olarak nitelemek sahih olmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْوُجُوهَ مَعَ كَلِمَاتٍ أُخْرَى ذَكَرْنَاهَا فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ وَأَجَبْنَا عَنْهَا، فَلَا فَائِدَةَ فِي الْإِعَادَةِ.
Bil ki bu vecihleri, diğer bazı sözlerle birlikte En'âm suresinde zikretmiş ve onlara cevap vermiştik; dolayısıyla tekrar etmenin bir faydası yoktur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَإِذا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا عِنْدَ اسْتِمَاعِ الْقُرْآنِ عَلَى حَالَتَيْنِ، لِأَنَّهُمْ إِذَا سَمِعُوا مِنَ الْقُرْآنِ مَا لَيْسَ فِيهِ ذِكْرُ اللَّهِ تَعَالَى بقوا مبهوتين
Sonra [Allah] Teâlâ: { وَإِذا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً } “Kur'an'da Rabbini bir olarak andığın zaman arkalarına dönüp nefretle kaçarlar” buyurmuştur. Bil ki murat şudur: Topluluk Kur'an'ı dinlerken iki hal üzere idiler; çünkü Kur'an'dan içinde Allah Teâlâ'nın zikri bulunmayan bir şey işittiklerinde şaşırıp kalırlar,
مُتَحَيِّرِينَ لَا يَفْهَمُونَ مِنْهُ شَيْئًا، وَإِذَا سَمِعُوا آيَةً فِيهَا ذِكْرُ اللَّهِ تَعَالَى وَذَمُّ الشِّرْكِ بِاللَّهِ وَلَّوْا نُفُورًا وَتَرَكُوا ذَلِكَ الْمَجْلِسَ، وَذَكَرَ الزَّجَّاجُ فِي قَوْلِهِ: وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: الْمَصْدَرُ وَالْمَعْنَى وَلَّوْا نَافِرِينَ نُفُورًا، وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ نُفُورًا جَمْعَ نَافِرٍ مِثْلَ شُهُودٍ وَشَاهِدٍ وَرُكُوعٍ وَرَاكِعٍ وَسُجُودٍ وَسَاجِدٍ وَقُعُودٍ وَقَاعِدٍ.
ondan hiçbir şey anlamayarak hayret içinde kalırlardı. İçinde Allah Teâlâ'nın zikri ve Allah'a şirk koşmanın yerilmesi bulunan bir ayet işittiklerinde ise nefretle arkalarına döner ve o meclisi terk ederlerdi. Zeccâc O'nun: { وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً } “Arkalarına dönüp nefretle kaçarlar” buyruğunda iki vecih zikretmiştir: Birincisi: Mastardır ve manası 'kaçışarak nefretle arkalarına döndüler' demektir. İkincisi: Nufûr (نُفُوراً) kelimesinin, şühûd-şâhid, rukû'-râki', sücûd-sâcid ve ku'ûd-kâid kelimelerinde olduğu gibi 'nâfir'in çoğulu olmasıdır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ أَيْ نَحْنُ أعلم بالوجه الذي يستمعون به وهو الهزء والتكذيب. وبِهِ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، كَمَا تَقُولُ: مُسْتَمِعِينَ بِالْهُزُؤِ وإِذْ يَسْتَمِعُونَ نصب بأعلم أَيْ أَعْلَمُ وَقْتَ اسْتِمَاعِهِمْ بِمَا بِهِ يَسْتَمِعُونَ وَإِذْ هُمْ نَجْوى أَيْ وَبِمَا يَتَنَاجَوْنَ بِهِ إذ هم ذوو نَجْوَى: إِذْ يَقُولُ الظَّالِمُونَ بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ: وَإِذْ هُمْ نَجْوى ... إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُوراً وَفِيهِ مَبَاحِثُ: الْأَوَّلُ:
Sonra [Allah] Teâlâ: { نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ } “Sana kulak verdiklerinde ne maksatla dinlediklerini biz çok iyi biliriz” buyurmuştur; yani hangi maksatla dinlediklerini en iyi biz biliriz ki o da alay ve yalanlamadır. “Bi-hî” ifadesi hal makamındadır; nitekim “alay ederek dinleyiciler oldukları halde” dersin. “İz yestemi‘ûne” ise “a‘lemu” ile nasb edilmiştir; yani dinledikleri vakit ne maksatla dinlediklerini çok iyi bilirim demektir. { وَإِذْ هُمْ نَجْوى } “Onlar gizlice fısıldaşırken” buyruğu, yani gizli fısıldaşma sahipleri olduklarında ne fısıldaştıklarını da [en iyi biz biliriz] demektir. { إِذْ يَقُولُ الظَّالِمُونَ } “O zalimler dedikleri vakit” ifadesi, { وَإِذْ هُمْ نَجْوى } “Onlar gizlice fısıldaşırken” kavlinden bedeldir... { إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُوراً } “Siz ancak büyülenmiş bir adama uyuyorsunuz” [derler]. Bunda birkaç bahis vardır: Birincisi:
قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلِيًّا أَنْ يَتَّخِذَ طَعَامًا وَيَدْعُوَ إِلَيْهِ أَشْرَافَ قُرَيْشٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، فَفَعَلَ عَلِيٌّ ﵇ ذَلِكَ وَدَخَلَ عَلَيْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَقَرَأَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ وَدَعَاهُمْ إِلَى التَّوْحِيدِ وَقَالَ: قُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ حَتَّى تُطِيعَكُمُ الْعَرَبُ وَتَدِينَ لَكُمُ الْعَجَمُ فَأَبَوْا عَلَيْهِ ذَلِكَ، وَكَانُوا عِنْدَ اسْتِمَاعِهِمْ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ الْقُرْآنَ وَالدَّعْوَةَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى يَقُولُونَ: بَيْنَهُمْ مُتَنَاجِينَ هُوَ سَاحِرٌ وَهُوَ مَسْحُورٌ وَمَا أَشْبَهَ ذَلِكَ مِنَ الْقَوْلِ، فَأَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى نَبِيَّهُ بِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ: إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُوراً.
Müfessirler dediler ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ali'ye yemek hazırlamasını ve Kureyş'in müşrik ileri gelenlerini davet etmesini emretti. Ali aleyhisselâm bunu yaptı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların yanına girdi, kendilerine Kur'an okudu, onları tevhide davet etti ve: “Lâ ilâhe illallâh deyiniz ki Araplar size itaat etsin, Acemler de size boyun eğsin” dedi. Fakat onlar bunu reddettiler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den Kur'an'ı ve Allah Teâlâ'ya daveti dinlediklerinde kendi aralarında gizlice fısıldaşarak: “O bir büyücüdür”, “O büyülenmiştir” ve benzeri sözler söylüyorlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ peygamberine onların: { إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُوراً } “Siz ancak büyülenmiş bir adama uyuyorsunuz” dediklerini haber verdi.
فَإِنْ قِيلَ: إِنَّهُمْ لَمْ يَتَّبِعُوا رَسُولَ اللَّهِ فَكَيْفَ يَصِحُّ أَنْ يَقُولُوا: إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُوراً.
Eğer: “Onlar Resûlullah'a uymadılar ki, nasıl: { إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُوراً } “Siz ancak büyülenmiş bir adama uyuyorsunuz” demeleri sahih olur?” denilirse,
قُلْنَا: مَعْنَاهُ أَنَّكُمْ إِنِ اتَّبَعْتُمُوهُ فَقَدِ اتَّبَعْتُمْ رَجُلًا مَسْحُورًا، وَالْمَسْحُورُ الَّذِي قَدْ سُحِرَ فَاخْتَلَطَ عَلَيْهِ عَقْلُهُ وَزَالَ عَنْ حَدِّ الِاسْتِوَاءِ هَذَا هُوَ الْقَوْلُ الصَّحِيحُ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْمَسْحُورُ هُوَ الَّذِي أُفْسِدَ يُقَالُ: طَعَامٌ مَسْحُورٌ إِذَا أُفْسِدَ عَمَلُهُ وَأَرْضٌ مَسْحُورَةٌ أَصَابَهَا مِنَ الْمَطَرِ أَكْثَرُ مِمَّا يَنْبَغِي فَأَفْسَدَهَا. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: يُرِيدُ بَشَرًا ذَا سَحْرِ أَيْ ذَا رِئَةٍ. قَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: وَلَا أَدْرِي مَا الَّذِي حَمَلَهُ عَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ الْمُسْتَكْرَهِ مَعَ أَنَّ السَّلَفَ فَسَّرُوهُ بِالْوُجُوهِ الْوَاضِحَةِ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مَسْحُوراً أَيْ مَخْدُوعًا لِأَنَّ السِّحْرَ حِيلَةٌ وَخَدِيعَةٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا يَقُولُونَ: إِنَّ مُحَمَّدًا يَتَعَلَّمُ مِنْ بَعْضِ النَّاسِ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ/ وَأُولَئِكَ النَّاسُ يَخْدَعُونَهُ بِهَذِهِ الْكَلِمَاتِ وَهَذِهِ الْحِكَايَاتِ، فَلِذَلِكَ قَالُوا: إِنَّهُ مَسْحُورٌ أَيْ مَخْدُوعٌ، وَأَيْضًا كَانُوا يَقُولُونَ: إِنَّ الشَّيْطَانَ يَتَخَيَّلُ لَهُ فَيَظُنُّ أَنَّهُ مَلَكٌ فَقَالُوا: إِنَّهُ مَخْدُوعٌ مِنْ قِبَلِ الشَّيْطَانِ.
Deriz ki: Bunun manası şudur: “Eğer siz ona uyarsanız, büyülenmiş bir adama uymuş olursunuz.” Meshûr (مَسْحُور), kendisine büyü yapılmış, bu sebeple aklı karışmış ve denge sınırından çıkmış kimsedir; sahih görüş budur. Bazıları ise şöyle demiştir: Meshûr, bozulmuş olandır. Nitekim yapılışı bozulduğunda 'taâmün meshûr' (bozulmuş yemek), gerekenden fazla yağmur isabet edip bozduğunda da 'ardun meshûretün' (bozulmuş arazi) denilir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: “Akciğer sahibi olan bir beşeri kastetmektedir.” İbn Kuteybe şöyle demiştir: “Selef bunu açık vecihlerle tefsir etmişken, onu bu kerih tefsire neyin sevk ettiğini bilmiyorum.” Mücâhid: “Meshûr (مَسْحُوراً), aldatılmış demektir; zira sihir bir hile ve aldatmadır” demiştir. Çünkü müşrikler: “Muhammed bu kelimeleri bazı insanlardan öğreniyor ve o insanlar bu kelimelerle ve hikâyelerle onu aldatıyor” diyorlardı; bu sebeple onun için 'meshûr' yani aldatılmış demişlerdir. Ayrıca onlar: “Şeytan ona görünmekte, o da onu melek sanmaktadır” diyorlardı; bu yüzden de şeytan tarafından aldatılmış olduğunu söylemişlerdir.
ثُمَّ قَالَ: انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثالَ أَيْ كُلُّ أَحَدٍ شَبَّهَكَ بِشَيْءٍ آخَرَ، فَقَالُوا: إِنَّهُ كَاهِنٌ وَسَاحِرٌ وَشَاعِرٌ وَمُعَلَّمٌ وَمَجْنُونٌ، فَضَلُّوا عَنِ الْحَقِّ وَالطَّرِيقِ الْمُسْتَقِيمِ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلًا إلى الهدى والحق.
Sonra: { انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثالَ } “Bak, senin için nasıl misaller verdiler” buyurdu; yani her biri seni başka bir şeye benzetti de “O bir kâhindir, büyücüdür, şairdir, başkasından öğrenmiştir ve delidir” dediler. { فَضَلُّوا } “Böylece saptılar”, yani haktan ve dosdoğru yoldan saptılar; { فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلًا } “Artık hiçbir yol bulamazlar”, yani hidayete ve hakka bir yol bulamazlar.
[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٤٩ الى ٥٢]
[İsrâ Suresi (17), 49 ila 52. Ayetler]
وَقالُوا أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً (٤٩) قُلْ كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً (٥٠) أَوْ خَلْقاً مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُؤُسَهُمْ وَيَقُولُونَ مَتى هُوَ قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَرِيباً (٥١) يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً (٥٢)
{ وَقالُوا أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً (٤٩) قُلْ كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً (٥٠) أَوْ خَلْقاً مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُؤُسَهُمْ وَيَقُولُونَ مَتى هُوَ قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَرِيباً (٥١) يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً (٥٢) } “Ve dediler ki: 'Biz kemik ve ufalanmış toprak olduktan sonra mı, gerçekten biz mi yeni bir yaratılışla diriltileceğiz?' (49) De ki: 'İster taş olun, ister demir!' (50) 'Yahut göğüslerinizde büyüyen herhangi bir yaratık olun!' Diyecekler ki: 'Bizi kim tekrar diriltecek?' De ki: 'Sizi ilk defa yaratan!' Bunun üzerine sana başlarını sallayacak ve 'Ne zaman o?' diyecekler. De ki: 'Yakın olması umulur!' (51) Sizi çağıracağı gün, O'na hamdederek davetine uyarsınız ve [dünyada] pek az kaldığınızı sanırsınız. (52)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا تَكَلَّمَ أَوَّلًا فِي الْإِلَهِيَّاتِ ثُمَّ أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ شُبُهَاتِهِمْ فِي النُّبُوَّاتِ، ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ شُبَهَاتِ الْقَوْمِ فِي إِنْكَارِ الْمَعَادِ وَالْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا كَثِيرًا أَنَّ مَدَارَ الْقُرْآنِ عَلَى الْمَسَائِلِ الْأَرْبَعَةِ وَهِيَ: الْإِلَهِيَّاتُ وَالنُّبُوَّاتُ وَالْمَعَادُ وَالْقَضَاءُ وَالْقَدَرُ، وَأَيْضًا أَنَّ الْقَوْمَ وَصَفُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِكَوْنِهِ مَسْحُورًا فَاسِدَ الْعَقْلِ، فَذَكَرُوا مِنْ جُمْلَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى فَسَادِ عَقْلِهِ أَنَّهُ يدعي أن الإنسان بعد ما يَصِيرُ عِظَامًا وَرُفَاتًا فَإِنَّهُ يَعُودُ حَيًّا عَاقِلًا كَمَا كَانَ، فَذَكَرُوا هَذَا الْكَلَامَ رِوَايَةً عَنْهُ لِتَقْرِيرِ كَوْنِهِ مُخْتَلَّ الْعَقْلِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: الرَّفْتُ كَسْرُ الشَّيْءِ بِيَدِكَ، تَقُولُ: رَفَتُّهُ أَرْفِتُهُ بِالْكَسْرِ كَمَا يُرْفَتُ الْمَدَرُ وَالْعَظْمُ الْبَالِي، وَالرُّفَاتُ الْأَجْزَاءُ الْمُتَفَتِّتَةُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ يُكْسَرُ. يُقَالُ:
Bil ki Allah Teâlâ ilk önce ilahiyat bahsini ele alıp ardından onların nübüvvet konusundaki şüphelerini zikrettikten sonra, bu ayette o topluluğun ahireti, dirilmeyi ve kıyameti inkâr hususundaki şüphelerini zikretmiştir. Kur'an'ın mihverinin şu dört mesele üzerinde döndüğünü defalarca zikretmiştik: İlahiyat, nübüvvetler, mead (ahiret) ve kaza ile kader. Ayrıca bu topluluk, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i büyülenmiş ve aklı bozulmuş olmakla nitelemişti; onun aklının bozukluğuna delalet eden şeylerden biri olarak da insanın kemik ve ufalanmış toz haline geldikten sonra eskiden olduğu gibi diri ve akıllı olarak geri döneceğini iddia etmesini gösterdiler. Dolayısıyla onun aklının bozuk olduğunu ortaya koymak için bu sözü ondan aktararak zikrettiler. Vâhidî rahimehullâh şöyle demiştir: Reft (الرَّفْتُ), bir şeyi elinle kırmandır; kuru çamur ve çürümüş kemik ufalandığı gibi ufaladığında esre ile 'refettühû erfitühû' dersin. Rufât (الرُّفَاتُ) ise kırılan her şeyin ufalanmış parçalarıdır. Şöyle denilir:
رَفَتَ عِظَامَ الْجَزُورِ رَفْتًا إِذَا كَسَرَهَا، ويقال للتبن: الرُّفَتُ لِأَنَّهُ دُقَاقُ الزَّرْعِ. قَالَ الْأَخْفَشُ: رَفَتَ رَفْتًا، / فَهُوَ مَرْفُوتٌ نَحْوَ حَطَمَ حَطْمًا فَهُوَ محطوم والرفات والحطام الاسم، كالجذاد وَالرُّضَاضِ وَالْفُتَاتِ، فَهَذَا مَا يَتَعَلَّقُ بِاللُّغَةِ. أَمَّا تَقْرِيرُ شُبْهَةِ الْقَوْمِ: فَهِيَ أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا مَاتَ جَفَّتْ أَعْضَاؤُهُ وَتَنَاثَرَتْ وَتَفَرَّقَتْ فِي حَوَالَيِ الْعَالَمِ فَاخْتَلَطَ بِتِلْكَ الْأَجْزَاءِ سَائِرُ أَجْزَاءِ الْعَالَمِ. أَمَّا الْأَجْزَاءُ الْمَائِيَّةُ فِي الْبَدَنِ فَتَخْتَلِطُ بِمِيَاهِ الْعَالَمِ، وَأَمَّا الْأَجْزَاءُ التُّرَابِيَّةُ فَتَخْتَلِطُ بِتُرَابِ الْعَالَمِ، وَأَمَّا الْأَجْزَاءُ الْهَوَائِيَّةُ فَتَخْتَلِطُ بِهَوَاءِ الْعَالَمِ، وَأَمَّا الْأَجْزَاءُ النَّارِيَّةُ فَتَخْتَلِطُ بِنَارِ الْعَالَمِ وَإِذَا صَارَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَكَيْفَ يُعْقَلُ اجْتِمَاعُهَا بِأَعْيَانِهَا مَرَّةً أُخْرَى وَكَيْفَ يُعْقَلُ عَوْدُ الْحَيَاةِ إِلَيْهَا بِأَعْيَانِهَا مَرَّةً أُخْرَى، فَهَذَا هُوَ تَقْرِيرُ الشُّبْهَةِ.
Kurbanlık devenin kemiklerini kırdığında 'refete izâme'l-cezûri reften' denilir. Samana da 'rufât' denir; çünkü o ekinin ufalanmışıdır. Ahfeş şöyle demiştir: 'Refete reften, fe-hüve merfûtün' denilir; nitekim 'hatame hatmen, fe-hüve mahtûmün' denilir. Rufât ve hutâm ise isimdir; cüzâz (kırıklar), rudâd (ufantılar) ve fütât (kırıntılar) gibi. Lügatle ilgili husus budur. Topluluğun şüphesinin ortaya konmasına gelince: İnsan öldüğü zaman organları kurur, saçılır ve alemin her tarafına dağılır; böylece o parçalara alemin diğer parçaları karışır. Bedendeki su parçaları alemin sularına, toprak parçaları alemin toprağına, hava parçaları alemin havasına, ateş parçaları ise alemin ateşine karışır. Durum böyle olunca, bunların bizzat kendilerinin tekrar bir araya gelmesi nasıl tasavvur edilebilir ve hayatın bizzat kendilerine tekrar dönmesi nasıl düşünülebilir? İşte şüphenin takriri budur.
وَالْجَوَابُ عَنْهَا: أَنَّ هَذَا الْإِشْكَالَ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِالْقَدْحِ فِي كَمَالِ عِلْمِ اللَّهِ وَفِي كَمَالِ قُدْرَتِهِ أَمَّا إِذَا سَلَّمْنَا كَوْنَهُ تَعَالَى عَالِمًا بِجَمِيعِ الْجُزْئِيَّاتِ فَحِينَئِذٍ هَذِهِ الْأَجْزَاءُ وَإِنِ اخْتَلَطَتْ بِأَجْزَاءِ الْعَالَمِ إِلَّا أَنَّهَا مُتَمَايِزَةٌ فِي عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى وَلَمَّا سَلَّمْنَا كَوْنَهُ تَعَالَى قَادِرًا عَلَى كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ كَانَ قَادِرًا عَلَى إِعَادَةِ التَّأْلِيفِ وَالتَّرْكِيبِ وَالْحَيَاةِ وَالْعَقْلِ إِلَى تِلْكَ الْأَجْزَاءِ بِأَعْيَانِهَا، فَثَبَتَ أَنَّا مَتَى سَلَّمْنَا كَمَالَ عِلْمِ اللَّهِ وَكَمَالَ قُدْرَتِهِ زَالَتْ هَذِهِ الشُّبْهَةُ بِالْكُلِّيَّةِ.
Buna verilecek cevap şudur: Bu müşkilat, ancak Allah'ın ilminin kemaline ve kudretinin kemaline dil uzatmakla söz konusu olabilir. O Teâlâ'nın bütün cüzleri bildiğini kabul ettiğimiz takdirde, bu parçalar alemin parçalarına karışmış olsa bile Allah Teâlâ'nın ilminde birbirinden ayrıdır. O Teâlâ'nın bütün mümkünlere kadir olduğunu kabul ettiğimizde ise, o parçaların bizzat kendilerine birleşmeyi, terkibi, hayatı ve aklı yeniden vermeye kadir olur. Böylece sabit olmuştur ki biz Allah'ın ilminin kemalini ve kudretinin kemalini kabul ettiğimiz anda bu şüphe tamamen ortadan kalkar.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً فَالْمَعْنَى أَنَّ الْقَوْمَ اسْتَبْعَدُوا أَنْ يَرُدَّهُمْ إِلَى حَالِ الْحَيَاةِ بَعْدَ أَنْ صَارُوا عِظَامًا وَرُفَاتًا وَهِيَ وَإِنْ كَانَتْ صِفَةً مُنَافِيَةً لِقَبُولِ الْحَيَاةِ بِحَسَبِ الظَّاهِرِ لَكِنْ قَدَّرُوا انْتِهَاءَ هَذِهِ الْأَجْسَامِ بَعْدَ الْمَوْتِ إِلَى صِفَةٍ أُخْرَى أَشَدَّ مُنَافَاةً لِقَبُولِ الْحَيَاةِ مِنْ كَوْنِهَا عِظَامًا وَرُفَاتًا مِثْلَ أَنْ تَصِيرَ حِجَارَةً أَوْ حَدِيدًا، فَإِنَّ الْمُنَافَاةَ بَيْنَ الْحَجَرِيَّةِ وَالْحَدِيدِيَّةِ وَبَيْنَ قَبُولِ الْحَيَاةِ أَشَدُّ مِنَ الْمُنَافَاةِ بَيْنَ الْعَظْمِيَّةِ وَبَيْنَ قَبُولِ الحياة، وذلك أن العظم قد كان جزءا مِنْ بَدَنِ الْحَيِّ أَمَّا الْحِجَارَةُ وَالْحَدِيدُ فَمَا كَانَا الْبَتَّةَ مَوْصُوفَيْنِ بِالْحَيَاةِ، فَبِتَقْدِيرِ أَنْ تَصِيرَ أَبْدَانُ النَّاسِ مَوْصُوفَةً بِصِفَةِ الْحَجَرِيَّةِ وَالْحَدِيدِيَّةِ بَعْدَ الْمَوْتِ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُعِيدُ الْحَيَاةَ إِلَيْهَا وَيَجْعَلُهَا حَيًّا عَاقِلًا كَمَا كَانَ، وَالدَّلِيلُ عَلَى صِحَّةِ ذَلِكَ أَنَّ تِلْكَ الْأَجْسَامَ قَابِلَةٌ لِلْحَيَاةِ وَالْعَقْلِ إِذْ لَوْ لَمْ يَكُنْ هَذَا الْقَبُولُ حَاصِلًا لَمَا حَصَلَ الْعَقْلُ وَالْحَيَاةُ لَهَا فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ وَإِلَهُ الْعَالَمِ عَالِمٌ بِجَمِيعِ الْجُزْئِيَّاتِ فَلَا تَشْتَبِهُ عَلَيْهِ أَجْزَاءُ بَدَنِ زَيْدٍ الْمُطِيعِ بِأَجْزَاءِ بَدَنِ عَمْرٍو الْعَاصِي وَقَادِرٌ عَلَى كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ عَوْدَ الْحَيَاةِ إِلَى تِلْكَ الْأَجْزَاءِ مُمْكِنٌ فِي نَفْسِهِ وَثَبَتَ أَنَّ إِلَهَ الْعَالَمِ عَالِمٌ بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ قَادِرٌ عَلَى كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ، كَانَ عَوْدُ الْحَيَاةِ إِلَى تِلْكَ الْأَجْزَاءِ مُمْكِنًا قَطْعًا، سَوَاءٌ صَارَتْ عِظَامًا وَرُفَاتًا أَوْ صَارَتْ شَيْئًا أَبْعَدَ مِنَ الْعَظْمِ فِي قَبُولِ الْحَيَاةِ وَهِيَ أَنْ تَصِيرَ حِجَارَةً أَوْ حَدِيدًا، فَهَذَا تَقْرِيرُ هَذَا الْكَلَامِ بِالدَّلِيلِ الْعَقْلِيِّ الْقَاطِعِ، وَقَوْلُهُ: كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْأَمْرَ بَلِ الْمُرَادُ أَنَّكُمْ لَوْ كُنْتُمْ كَذَلِكَ لَمَا أَعْجَزْتُمُ اللَّهَ تَعَالَى عَنِ الْإِعَادَةِ، وَذَلِكَ كَقَوْلِ الْقَائِلِ لِلرَّجُلِ: أَتَطْمَعُ فِيَّ وَأَنَا فُلَانٌ فَيَقُولُ: كُنْ مَنْ شِئْتَ كُنِ ابْنَ الْخَلِيفَةِ، فَسَأَطْلُبُ مِنْكَ حَقِّي.
[Allah] Teâlâ'nın: { قُلْ كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً } “De ki: İster taş olun, ister demir!” buyruğuna gelince; manası şudur: Topluluk, kemik ve ufalanmış toz haline geldikten sonra O'nun kendilerini hayat haline döndürmesini uzak gördüler. Bu hal zahire göre hayatı kabule zıt bir sıfat olsa da, bu cisimlerin ölümden sonra kemik ve toz olmaktan daha da fazla hayatı kabule zıt olan başka bir sıfata ulaştığını varsayınız; mesela taş veya demir olmaları gibi. Zira taş ve demir olmak ile hayatı kabul etmek arasındaki zıtlık, kemik olmak ile hayatı kabul etmek arasındaki zıtlıktan daha şiddetlidir. Çünkü kemik dirinin bedeninden bir parça idi; taş ve demir ise asla hayatla vasıflanmış değildir. İnsanların bedenlerinin ölümden sonra taş ve demir olma sıfatına büründüğü varsayılsa bile, Allah Teâlâ onlara hayatı iade eder ve onları eskisi gibi diri ve akıllı kılar. Bunun doğruluğunun delili şudur: Bu cisimler hayatı ve aklı kabul edicidir; zira şayet bu kabul edicilik bulunmasaydı başlangıçta onlarda akıl ve hayat meydana gelmezdi. Alemin İlah'ı bütün cüzleri bilendir; dolayısıyla itaatkâr Zeyd'in bedeninin parçaları ile asi Amr'ın bedeninin parçaları O'na karışık gelmez; ve O bütün mümkünlere kadirdir. Hayatın bu parçalara dönmesinin bizatihi mümkün olduğu sabit olup, alemin İlah'ının bütün malumatı bildiği ve bütün mümkünlere kadir olduğu sabit olunca; ister kemik ve ufalanmış toz olsunlar, isterse hayatı kabul bakımından kemikten daha uzak bir şey olsunlar -ki o da taş veya demir olmalarıdır- hayatın o parçalara dönmesi kesin olarak mümkündür. İşte bu sözün kesin akli delille takriri budur. O'nun: { كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً } “İster taş olun, ister demir!” buyruğundan murat emir değildir; bilakis murat şudur: Siz öyle bile olsaydınız Allah Teâlâ'yı yeniden yaratmaktan aciz bırakamazdınız. Bu, bir kimsenin diğerine: “Ben falan kişiyken bana göz mü dikiyorsun?” demesine karşılık onun: “Kimin oğlu olursan ol, halifenin oğlu olsan bile senden hakkımı alacağım” demesi gibidir.
فَإِنْ قِيلَ: مَا الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: أَوْ خَلْقاً.
Eğer: “O'nun: { أَوْ خَلْقاً } “Yahut herhangi bir yaratık...” buyruğundan kastedilen nedir?” denilirse,
قُلْنَا: الْمُرَادُ أَنَّ كَوْنَ الْحَجَرِ وَالْحَدِيدِ قَابِلًا لِلْحَيَاةِ أَمْرٌ مُسْتَبْعَدٌ، فَقِيلَ لَهُمْ: فَافْرِضُوا شَيْئًا آخَرَ أَبْعَدَ عَنْ قَبُولِ الْحَيَاةِ مِنَ الْحَجَرِ وَالْحَدِيدِ بِحَيْثُ يَسْتَبْعِدُ عَقْلُكُمْ كَوْنَهُ قَابِلًا لِلْحَيَاةِ وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ فَلَا حَاجَةَ إِلَى أَنْ يَتَعَيَّنَ ذَلِكَ الشَّيْءُ، لِأَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ أَبْدَانَ النَّاسِ وَإِنِ انْتَهَتْ بَعْدَ مَوْتِهَا إِلَى أَيِّ صِفَةٍ فُرِضَتْ وَأَيِّ حَالَةٍ قُدِّرَتْ وَإِنْ كَانَتْ فِي غَايَةِ الْبُعْدِ عَنْ قَبُولِ الْحَيَاةِ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى إِعَادَةِ الْحَيَاةِ إِلَيْهَا، وَإِذَا كَانَ الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ هَذَا الْمَعْنَى فَلَا حَاجَةَ إِلَى تَعْيِينِ ذَلِكَ الشَّيْءِ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْمُرَادُ مِنْهُ الْمَوْتُ، يَعْنِي لَوْ صَارَتْ أَبْدَانُكُمْ نَفْسَ الْمَوْتِ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُعِيدُ الْحَيَاةَ إِلَيْهَا، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ إِنَّمَا يَحْسُنُ ذِكْرُهُ عَلَى سَبِيلِ الْمُبَالَغَةِ مِثْلَ أَنْ يُقَالَ:
Deriz ki: Kastedilen şudur: Taşın ve demirin hayatı kabul edici olması uzak görülen bir durumdur; bunun üzerine onlara: 'O halde taş ve demirden, aklınızın hayatı kabul edişini daha da uzak göreceği şekilde hayatı kabule daha uzak başka bir şey farz edin!' denilmiştir. Bu veçhe göre o şeyin tayin edilmesine ihtiyaç yoktur. Çünkü maksat, insan bedenlerinin ölümden sonra farz edilen hangi sıfata ve takdir edilen hangi hale ulaşırsa ulaşsın -hayatı kabul etmekten son derece uzak olsa bile- Allah Teâlâ'nın onlara hayatı iade etmeye kadir olduğudur. Ayetten kastedilen bu mana olunca o şeyin belirlenmesine gerek kalmaz. İbn Abbas: “Ondan murat ölümdür; yani bedenleriniz ölümün bizzat kendisi olsa bile Allah Teâlâ onlara hayatı iade eder” demiştir. Bil ki bu söz ancak mübalağa yoluyla zikredildiğinde güzel olur; tıpkı şöyle denilmesi gibi:
لَوْ كَنْتَ عَيْنَ الْحَيَاةِ فَاللَّهُ يُمِيتُكُ وَلَوْ كَنْتَ عَيْنَ الْغِنَى فَإِنَّ اللَّهَ يُفْقِرُكَ، فَهَذَا قَدْ ذُكِرَ عَلَى سَبِيلِ الْمُبَالَغَةِ، أَمَّا فِي نَفْسِ الْأَمْرِ فَهَذَا مُحَالٌ، لِأَنَّ أَبْدَانَ النَّاسِ أَجْسَامٌ وَالْمَوْتَ عَرَضٌ وَالْجِسْمَ لَا يَنْقَلِبُ عَرَضًا ثُمَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ يَنْقَلِبَ عَرَضًا فَالْمَوْتُ لَا يَقْبَلُ الْحَيَاةَ لِأَنَّ أَحَدَ الضِّدَّيْنِ يَمْتَنِعُ اتِّصَافُهُ بِالضِّدِّ الْآخَرِ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: يَعْنِي السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ.
“Sen hayatın bizzat kendisi olsan Allah seni öldürür; sen zenginliğin bizzat kendisi olsan Allah seni fakir kılar.” Bu mübalağa yoluyla zikredilmiştir; işin aslına gelince bu imkânsızdır. Çünkü insanların bedenleri cisimdir, ölüm ise arazdır; cisim araza dönüşmez. Sonra onun araza dönüştüğü farz edilse bile ölüm hayatı kabul etmez; zira iki zıttan birinin diğer zıt ile vasıflanması imkânsızdır. Mücâhid: “Gök ve yer demektir” demiştir.
ثُمَّ قَالَ: فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَمَّا قَالَ لَهُمْ: كُونُوا حِجَارَةً أَوْ حَدِيدًا أَوْ شَيْئًا أَبْعَدَ فِي قَبُولِ الْحَيَاةِ مِنْ هَذَيْنِ الشَّيْئَيْنِ فَإِنَّ إِعَادَةَ الْحَيَاةِ إِلَيْهِ مُمْكِنَةٌ فَعِنْدَ ذَلِكَ قَالُوا: مَنْ هَذَا الَّذِي يَقْدِرُ عَلَى إِعَادَةِ الْحَيَاةِ إِلَيْهِ، قَالَ تَعَالَى قُلْ يَا مُحَمَّدُ: الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ يَعْنِي أَنَّ الْقَوْلَ بِصِحَّةِ الْإِعَادَةِ فَرْعٌ عَلَى تَسْلِيمِ أَنَّ خَالِقَ الْحَيَوَانَاتِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى.
Sonra: { فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “Diyecekler ki: 'Bizi kim tekrar diriltecek?' De ki: 'Sizi ilk defa yaratan!'” buyurdu. Manası şudur: Onlara: 'Taş veya demir yahut hayatı kabul bakımından bu ikisinden daha uzak bir şey olun; zira ona hayatın iade edilmesi mümkündür' denilince, o vakit: 'Ona hayatı iade etmeye kim muktedirdir?' dediler. [Allah] Teâlâ: 'De ki ey Muhammed: Sizi ilk defa yaratan!' buyurdu; yani yeniden diriltmenin sıhhati sözü, canlıların yaratıcısının Allah Teâlâ olduğunu kabul etmenin bir fer'idir (uzantısıdır).
فَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ فَنَقُولُ: إِنَّ تِلْكَ الْأَجْسَامَ قَابِلَةٌ لِلْحَيَاةِ وَالْعَقْلِ وَإِلَهُ الْعَالَمِ قَادِرٌ لِذَاتِهِ عَالِمٌ لِذَاتِهِ فَلَا يَبْطُلُ عِلْمُهُ وَقُدْرَتُهُ الْبَتَّةَ، فَالْقَادِرُ عَلَى الِابْتِدَاءِ يَجِبُ أَنْ يَبْقَى قَادِرًا عَلَى الْإِعَادَةِ، وَهَذَا كَلَامٌ تَامٌّ وَبُرْهَانٌ قَوِيٌّ.
Bu sabit olunca deriz ki: Bu cisimler hayatı ve aklı kabul edicidir; alemin İlah'ı ise zatı gereği kadirdir, zatı gereği bilendir; dolayısıyla O'nun ilmi ve kudreti asla iptal olmaz. Başlangıçta yaratmaya kadir olanın yeniden diriltmeye de kadir olarak kalması vaciptir. Bu, tam bir söz ve güçlü bir delildir.
ثُمَّ قال تعالى: فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُؤُسَهُمْ قَالَ الْفَرَّاءُ يُقَالُ: أَنَغَضَ فُلَانٌ رَأْسَهُ يُنْغِضُهُ إِنْغَاضًا إِذَا حَرَّكَهُ إِلَى فَوْقُ وَإِلَى أَسْفَلُ وَسُمِّيَ الظَّلِيمُ نَغْضًا لِأَنَّهُ يُحَرِّكُ رَأْسَهُ، وَقَالَ أَبُو الْهَيْثَمِ: يُقَالُ لِلرَّجُلِ إِذَا أُخْبِرَ بِشَيْءٍ فَحَرَّكَ رَأْسَهُ إِنْكَارًا لَهُ قَدْ أَنْغَضَ رَأْسَهُ فقوله: فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُؤُسَهُمْ يَعْنِي يُحَرِّكُونَهَا عَلَى سَبِيلِ التَّكْذِيبِ وَالِاسْتِبْعَادِ. ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَيَقُولُونَ مَتى هُوَ وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا السُّؤَالَ فَاسِدٌ لِأَنَّهُمْ حَكَمُوا بِامْتِنَاعِ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ بِنَاءً عَلَى الشُّبْهَةِ الَّتِي حَكَيْنَاهَا، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَيَّنَ بِالْبُرْهَانِ الْبَاهِرِ كَوْنَهُ مُمْكِنًا فِي نَفْسِهِ، فَقَوْلُهُمْ مَتى هُوَ كَلَامٌ لَا تَعَلُّقَ لَهُ بِالْبَحْثِ الْأَوَّلِ، فَإِنَّهُ لَمَّا ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ الْعَقْلِيِّ كَوْنُهُ مُمْكِنَ الْوُجُودِ فِي نَفْسِهِ وَجَبَ الِاعْتِرَافُ بِإِمْكَانِهِ، فَأَمَّا أَنَّهُ مَتَى يُوجَدُ فَذَاكَ لَا يُمْكِنُ إِثْبَاتُهُ مِنْ طَرِيقِ الْعَقْلِ، بَلْ إِنَّمَا يُمْكِنُ إِثْبَاتُهُ بِالدَّلَائِلِ السَّمْعِيَّةِ فَإِنْ أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ ذَلِكَ الْوَقْتِ الْمُعَيَّنِ عُرِفَ/ وَإِلَّا فَلَا سَبِيلَ إِلَى مَعْرِفَتِهِ.
Sonra Allah Teâlâ: { فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُؤُسَهُمْ } “Bunun üzerine sana başlarını sallayacaklar” buyurmuştur. Ferrâ dedi ki: Bir kimse başını yukarı ve aşağı hareket ettirdiğinde 'engafe fulânün ra'sehû yüngıduhû ingâdan' denilir. Erkek devekuşuna da başını salladığı için 'nagad' adı verilmiştir. Ebu'l-Heysem ise şöyle demiştir: Bir adama bir şey haber verilip de o bunu inkâr ederek başını salladığında 'kad angafe ra'sehû' denilir. Dolayısıyla O'nun: { فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُؤُسَهُمْ } buyruğu, 'yalanlama ve uzak görme kastıyla başlarını sallayacaklar' demektir. Sonra Teâlâ: { وَيَقُولُونَ مَتى هُوَ } “Ve 'Ne zaman o?' diyecekler” buyurmuştur. Bil ki bu soru fasittir; çünkü onlar aktardığımız şüpheye dayanarak haşr ve neşrin imkânsız olduğuna hükmetmişlerdi; sonra Allah Teâlâ onun bizatihi mümkün olduğunu parlak burhanla beyan etti. Onların { مَتى هُوَ } “Ne zaman o?” demeleri ise ilk bahisle ilgisi olmayan bir sözdür. Zira onun bizatihi varlığı mümkün olduğu akli delille sabit olunca, imkânını itiraf etmek vacip olmuştur. Ne zaman var olacağına gelince; bunu akıl yoluyla ispat etmek mümkün değildir, bilakis bu ancak naklî delillerle (sem'iyyat) ispat edilebilir. Allah Teâlâ o muayyen vakti haber verdiyse bilinir, aksi halde onu bilmeye imkân yoktur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي الْقُرْآنِ أَنَّهُ لَا يُطْلِعُ أَحَدًا مِنَ الْخَلْقِ عَلَى وَقْتِهِ الْمُعَيَّنِ، فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ [لُقْمَانَ: ٣٤] وَقَالَ: إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي [الْأَعْرَافِ: ١٨٧] وَقَالَ: إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها [طه: ١٥] فَلَا جَرَمَ قَالَ تَعَالَى: قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَرِيباً قَالَ الْمُفَسِّرُونَ عَسَى مِنَ اللَّهِ وَاجِبٌ مَعْنَاهُ أَنَّهُ قَرِيبٌ.
Bil ki O Teâlâ Kur'an'da mahlukattan hiçbir kimseyi onun muayyen vaktine muttali kılmadığını beyan ederek şöyle buyurmuştur: { إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } [Lokmân 34] “Şüphesiz kıyametin ilmi Allah katındadır”; { إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي } [A'râf 187] “Onun ilmi ancak Rabbimin katındadır”; { إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها } [Tâhâ 15] “Şüphesiz o saat mutlaka gelecektir; neredeyse onu gizleyeceğim.” İşte bu sebeple Teâlâ: { قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَرِيباً } “De ki: Yakın olması umulur!” buyurmuştur. Müfessirler dediler ki: Allah'tan sadır olan 'asâ' (umulur ki) ifadesi kesinlik (vücûb) bildirir; manası onun yakın olduğudur.
فَإِنْ قَالُوا: كَيْفَ يَكُونُ قَرِيبًا وَقَدِ انْقَرَضَ سِتُّمِائَةِ سَنَةٍ وَلَمْ يَظْهَرْ؟
Eğer: “Altı yüz sene geçip gittiği ve [kıyamet] zuhur etmediği halde nasıl yakın olur?” derlerse,
قُلْنَا: إِذَا كَانَ مَا مَضَى أَكْثَرَ مِمَّا بَقِيَ كَانَ الْبَاقِي قَرِيبًا قَلِيلًا، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: يَوْمَ يَدْعُوكُمْ وَفِيهِ قَوْلَانِ:
Deriz ki: Geçmiş olan süre kalan süreden daha çok olduğunda, geriye kalan yakın ve az olur. Sonra [Allah] Teâlâ: { يَوْمَ يَدْعُوكُمْ } “Sizi çağıracağı gün...” buyurmuştur. Bunda iki görüş vardır:
الْأَوَّلُ: أَنَّهُ خِطَابٌ مَعَ الْكُفَّارِ بِدَلِيلِ أَنَّ مَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ كُلُّهُ خِطَابٌ مَعَ الْكُفَّارِ، ثُمَّ نَقُولُ انْتَصَبَ يَوْمًا عَلَى الْبَدَلِ مِنْ قَوْلِهِ: قَرِيباً، وَالْمَعْنَى عَسَى أَنْ يَكُونَ الْبَعْثُ يَوْمَ يَدْعُوكُمْ أَيْ بِالنِّدَاءِ الَّذِي يُسْمِعُكُمْ وَهُوَ النَّفْحَةُ الْأَخِيرَةُ كَمَا قَالَ: يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ [ق: ٤١] يُقَالُ: إِنَّ إِسْرَافِيلَ يُنَادِي أَيَّتُهَا الْأَجْسَادُ الْبَالِيَةُ وَالْعِظَامُ النَّخِرَةُ وَالْأَجْزَاءُ الْمُتَفَرِّقَةُ عُودِي كَمَا كُنْتِ بِقُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى وبإذنه وتكوينه، وقال تعالى: يَوْمَ يَدْعُ الدَّاعِ إِلى شَيْءٍ نُكُرٍ [الْقَمَرِ: ٦] وَقَوْلُهُ: فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ أَيْ تُجِيبُونَ وَالِاسْتِجَابَةُ مُوَافَقَةُ الدَّاعِي فِيمَا دَعَا إِلَيْهِ وَهِيَ الْإِجَابَةُ إِلَّا أَنَّ الِاسْتِجَابَةَ تَقْتَضِي طَلَبَ الْمُوَافَقَةِ فَهِيَ أَوْكَدُ مِنَ الْإِجَابَةِ، وَقَوْلَهُ: بِحَمْدِهِ قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ:
Birincisi: Bunun kâfirlere yönelik bir hitap olduğudur. Zira bu ayetten öncekilerin tamamı kâfirlere hitaptır. Sonra deriz ki: { يَوْماً } kelimesi O'nun: { قَرِيباً } buyruğundan bedel olarak mensub olmuştur. Manası: 'Yeniden dirilişin sizi çağıracağı gün olması umulur' şeklindedir; yani size işittireceği nida iledir ki o da son sûr üflemesidir; nitekim şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ } [Kâf 41] “O gün çağıran, yakın bir yerden seslenir.” Denilir ki: İsrâfîl: 'Ey çürümüş bedenler, ufalanmış kemikler ve dağılmış parçalar! Allah Teâlâ'nın kudretiyle, izniyle ve yaratmasıyla önceki halinize dönün!' diye seslenir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ يَدْعُ الدَّاعِ إِلى شَيْءٍ نُكُرٍ } [Kamer 6] “Çağırıcının görülmedik, korkunç bir şeye çağıracağı gün...” O'nun: { فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ } buyruğu ise 'icabet edersiniz' demektir. İsticâbe; çağıran kimseye çağırdığı şeyde uymaktır ve bu icabettir; şu kadar var ki isticâbe, uymayı istemeyi de gerektirir, dolayısıyla icabetten daha vurguludur. O'nun: { بِحَمْدِهِ } buyruğu hakkında Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir:
يَخْرُجُونَ مِنْ قبورهم وينفضون التراب عن رؤسهم وَيَقُولُونَ: سُبْحَانَكَ وَبِحَمْدِكَ، فَهُوَ قَوْلُهُ: فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ وَقَالَ قَتَادَةُ بِمَعْرِفَتِهِ وَطَاعَتِهِ، وَتَوْجِيهُ هَذَا الْقَوْلِ أَنَّهُمْ لَمَّا أَجَابُوا بِالتَّسْبِيحِ وَالتَّحْمِيدِ كَانَ ذَلِكَ مَعْرِفَةً مِنْهُمْ وَطَاعَةً وَلَكِنَّهُمْ لَا يَنْفَعُهُمْ ذَلِكَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ فَلِهَذَا قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: حَمِدُوا حِينَ لَا يَنْفَعُهُمُ الْحَمْدُ، وَقَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: تَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ أَيْ تَسْتَجِيبُونَ حَامِدِينَ كَمَا يُقَالُ: جَاءَ بِغَضَبِهِ أَيْ جَاءَ غَضْبَانَ وَرَكِبَ الْأَمِيرُ بِسَيْفِهِ أَيْ وَسَيْفُهُ مَعَهُ وَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : بِحَمْدِهِ حَالٌ مِنْهُمْ أَيْ حَامِدِينَ، وَهَذَا مُبَالَغَةٌ فِي انْقِيَادِهِمْ لِلْبَعْثِ كَقَوْلِكَ لِمَنْ تَأْمُرُهُ بِعَمَلٍ يَشُقُّ عَلَيْهِ سَتَأْتِي بِهِ وَأَنْتَ حَامِدٌ شَاكِرٌ، أَيْ سَتَنْتَهِي إِلَى حَالَةٍ تَحْمَدُ اللَّهَ وَتَشْكُرُهُ عَلَى أَنِ اكْتُفِيَ مِنْكَ بِذَلِكَ الْعَمَلِ وَهَذَا يُذْكَرُ فِي مَعْرِضِ التَّهْدِيدِ.
Kabirlerinden çıkarlar, başlarındaki toprağı silkerler ve: 'Sübhaneke ve bihamdik (Seni tenzih eder, Sana hamdederiz)' derler; işte O'nun: { فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ } buyruğu budur. Katâde ise 'O'nu bilerek ve O'na itaat ederek' demiştir. Bu görüşün açıklaması şudur: Onlar tesbih ve tahmid ile icabet ettiklerinde bu, onların bir marifeti ve itaati olur; fakat o günde bu onlara fayda vermez. İşte bu yüzden müfessirler: 'Hamdin kendilerine fayda vermeyeceği bir vakitte hamdettiler' demişlerdir. Meânî âlimleri ise şöyle demiştir: { تَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ } yani 'hamdediciler olarak icabet edersiniz'; nitekim 'Öfkesiyle geldi' denilir, yani 'öfkeli olarak geldi' demektir ve 'Emir kılıcıyla bindi' denilir, yani 'kılıcı yanındayken [bindi]' demektir. el-Keşşâf sahibi de şöyle demiştir: { بِحَمْدِهِ } onlardan hâldir; yani 'hamdedenler olarak'. Bu, onların yeniden dirilişe boyun eğişlerindeki mübalağayı ifade eder; nitekim kendisine zor gelen bir işi emrettiğin kimseye: 'Hamdedip şükrederek onu yapacaksın!' demen gibidir; yani 'Senden sadece o kadarıyla yetinildiğine Allah'a hamdedip şükredeceğin bir duruma geleceksin' demektir ve bu, tehdit makamında zikredilir.
ثُمَّ قَالَ: وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ يُرِيدُ بَيْنَ النَّفْخَتَيْنِ الْأُولَى وَالثَّانِيَةِ فَإِنَّهُ يُزَالُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ فِي سُورَةِ يس: مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا [يس: ٥٢] فَظَنُّهُمْ بِأَنَّ هَذَا لُبْثٌ قَلِيلٌ عَائِدٌ إِلَى لُبْثِهِمْ فِيمَا بَيْنَ النَّفْخَتَيْنِ، وَقَالَ الْحَسَنُ: مَعْنَاهُ تَقْرِيبُ وَقْتِ الْبَعْثِ فَكَأَنَّكَ بِالدُّنْيَا لَمْ تَكُنْ وَبِالْآخِرَةِ لَمْ تَزَلْ فَهَذَا يَرْجِعُ إِلَى اسْتِقْلَالِ مُدَّةِ اللُّبْثِ فِي الدُّنْيَا وَقِيلَ الْمُرَادُ اسْتِقْلَالُ لُبْثِهِمْ فِي عَرْصَةِ الْقِيَامَةِ، لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَتْ عَاقِبَةُ أَمْرِهِمُ الدُّخُولَ فِي النَّارِ اسْتَقْصَرُوا مُدَّةَ لُبْثِهِمْ فِي بَرْزَخِ الْقِيَامَةِ.
Sonra: { وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا } “Ve [dünyada] pek az kaldığınızı sanırsınız” buyurmuştur. İbn Abbâs: 'Birinci ve ikinci sûra üfleme arasını kastetmektedir; zira o vakitte onlardan azap kaldırılır' demiştir. Bunun delili O'nun Yâsîn suresindeki: { مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا } [Yâsîn 52] “Bizi yattığımız yerden kim kaldırdı?” buyruğudur. Dolayısıyla onların bu kalışı az sanmaları, iki sûra üfleme arasındaki kalışlarına racidir. Hasan[-ı Basrî] ise şöyle demiştir: Bunun manası, yeniden diriliş vaktinin yakınlaştırılmasıdır; sanki dünya hiç olmamış, ahiret ise hep varmış gibi olur. Bu da dünyada kalış süresini az görmeye racidir. Bir rivayete göre ise murad, kıyamet meydanındaki kalışlarını az görmeleridir; zira işlerinin sonu ateşe girmek olunca, kıyamet berzahındaki kalış sürelerini kısa bulmuşlardır.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْكَلَامَ مَعَ الْكُفَّارِ تَمَّ عِنْدَ قَوْلِهِ: عَسى أَنْ يَكُونَ قَرِيباً وَأَمَّا قَوْلُهُ: يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ فَهُوَ خِطَابٌ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ لَا مَعَ الْكَافِرِينَ لِأَنَّ هَذَا الْكَلَامَ هُوَ اللَّائِقُ بِالْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّهُمْ يَسْتَجِيبُونَ لِلَّهِ بِحَمْدِهِ، وَيَحْمَدُونَهُ عَلَى إِحْسَانِهِ إِلَيْهِمْ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ هُوَ المشهور، والثاني ظاهر الاحتمال.
İkinci görüş: Kâfirlerle olan hitap: { عَسى أَنْ يَكُونَ قَرِيباً } “Yakın olması umulur” buyruğunda sona ermiştir. O'nun: { يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ } “Sizi çağıracağı, sizin de O'na hamdederek icabet edeceğiniz gün...” buyruğu ise kâfirlere değil, müminlere bir hitaptır. Çünkü bu söz müminlere yakışır; zira onlar Allah'a hamdederek icabet ederler ve kendilerine yaptığı ihsandan ötürü O'na hamdederler. Birinci görüş meşhur olanıdır, ikincisi ise muhtemel görünendir.
[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٥٣ الى ٥٥]
[İsrâ Suresi (17): 53-55. Ayetler]
وَقُلْ لِعِبادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّيْطانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلْإِنْسانِ عَدُوًّا مُبِيناً (٥٣) رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ وَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلاً (٥٤) وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى بَعْضٍ وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً (٥٥)
{ وَقُلْ لِعِبادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّيْطانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلْإِنْسانِ عَدُوًّا مُبِيناً (٥٣) رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ وَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلاً (٥٤) وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى بَعْضٍ وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً (٥٥) } “Kullarıma söyle: En güzel olanı söylesinler. Çünkü şeytan aralarını bozar. Şüphesiz şeytan, insan için apaçık bir düşmandır. (53) Rabbiniz sizi daha iyi bilir; dilerse size merhamet eder veya dilerse size azap eder. Biz seni onların üzerine bir vekil olarak göndermedik. (54) Rabbin, göklerde ve yerde olanları en iyi bilendir. Andolsun ki peygamberlerin bir kısmını diğerlerine üstün kıldık ve Dâvûd'a da Zebûr'u verdik. (55)”
اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: قُلْ لِعِبادِي فِيهِ قَوْلَانِ:
Bil ki O'nun: { قُلْ لِعِبادِي } “Kullarıma söyle” buyruğunda iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ الْمُؤْمِنُونَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ لَفْظَ الْعِبَادِ فِي أَكْثَرِ آيَاتِ الْقُرْآنِ مُخْتَصٌّ بِالْمُؤْمِنِينَ قَالَ تَعَالَى: فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ [الزُّمَرِ: ١٧، ١٨] وَقَالَ: فَادْخُلِي فِي عِبادِي [الْفَجْرِ: ٢٩] وَقَالَ: عَيْناً يَشْرَبُ بِها عِبادُ اللَّهِ [الْإِنْسَانِ: ٦] .
Birinci görüş: Bununla murad edilen müminlerdir. Zira Kur'an ayetlerinin çoğunda 'ibâd' (kullar) lafzı müminlere mahsustur. Allah Teâlâ: { فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ } [Zümer 17-18] “Sözü dinleyen kullarımı müjdele!”; { فَادْخُلِي فِي عِبادِي } [Fecr 29] “Kullarımın arasına gir!” ve { عَيْناً يَشْرَبُ بِها عِبادُ اللَّهِ } [İnsân 6] “Allah'ın kullarının içeceği bir pınar...” buyurmuştur.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ الْحُجَّةَ الْيَقِينِيَّةَ فِي إِبْطَالِ الشِّرْكِ وَهُوَ قَوْلُهُ: لَوْ كانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَما يَقُولُونَ إِذاً لَابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا [الْإِسْرَاءِ: ٤٢] وَذَكَرَ الْحُجَّةَ الْيَقِينِيَّةَ فِي صِحَّةِ الْمَعَادِ وَهُوَ قَوْلِهِ: قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ [الْإِسْرَاءِ: ٥١] قَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَقُلْ يَا مُحَمَّدُ لِعِبَادِي إِذَا أَرَدْتُمْ إِيرَادَ الْحُجَّةِ عَلَى الْمُخَالِفِينَ فَاذْكُرُوا تِلْكَ الدَّلَائِلَ بِالطَّرِيقِ الْأَحْسَنِ. وَهُوَ أَنْ لَا يَكُونَ ذِكْرُ الْحُجَّةِ مَخْلُوطًا بِالشَّتْمِ وَالسَّبِّ، وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ: ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ [النَّحْلِ: ١٢٥] وَقَوْلُهُ: وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ [الْعَنْكَبُوتِ: ٤٦] وَذَلِكَ لِأَنَّ ذِكْرَ الْحُجَّةِ لَوِ اخْتَلَطَ بِهِ شَيْءٌ مِنَ السَّبِّ وَالشَّتْمِ لَقَابَلُوكُمْ بِمِثْلِهِ كَمَا قَالَ: وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ [الْأَنْعَامِ: ١٠٨] وَيَزْدَادُ الْغَضَبُ وَتَتَكَامَلُ النَّفْرَةُ وَيَمْتَنِعُ حُصُولُ الْمَقْصُودِ، أَمَّا إِذَا وَقَعَ الِاقْتِصَارُ عَلَى ذِكْرِ الْحُجَّةِ بِالطَّرِيقِ الْأَحْسَنِ/ الْخَالِي عَنِ الشَّتْمِ وَالْإِيذَاءِ أَثَّرَ فِي الْقَلْبِ تَأْثِيرًا شَدِيدًا فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَقُلْ لِعِبادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى نَبَّهَ عَلَى وَجْهِ الْمَنْفَعَةِ فِي هَذَا الطَّرِيقِ فَقَالَ: إِنَّ الشَّيْطانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ جَامِعًا لِلْفَرِيقَيْنِ أَيْ مَتَى صَارَتِ الْحُجَّةُ مَرَّةً مَمْزُوجَةً بِالْبَذَاءَةِ صَارَتْ سَبَبًا لِثَوَرَانِ الْفِتْنَةِ.
Bunu bildiğinde deriz ki: Allah Teâlâ şirki iptal etme hususundaki kesin hücceti, yani: { لَوْ كانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَما يَقُولُونَ إِذاً لَابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا } [İsrâ 42] “Eğer dedikleri gibi O'nunla beraber ilahlar olsaydı, o zaman Arş'ın sahibine elbette bir yol ararlardı” buyruğunu zikredip, yeniden dirilişin doğruluğu hususundaki kesin hücceti, yani: { قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ } [İsrâ 51] “De ki: Sizi ilk defa yaratan!” buyruğunu zikrettikten sonra bu ayette şöyle buyurmuştur: Ey Muhammed! Kullarıma söyle, muhaliflere karşı hüccet getirmek istediğinizde o delilleri en güzel yolla zikretsinler. O da hüccetin zikredilmesinin sövüp sayma ile karışık olmamasıdır. Bu ayetin benzeri O'nun: { ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ } [Nahl 125] “Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle çağır” ve { وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } [Ankebût 46] “Kitap ehliyle ancak en güzel yolla mücadele edin” buyruklarıdır. Zira hüccetin zikredilmesine biraz olsun sövüp sayma karışırsa, onlar da size aynısıyla karşılık verirler; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ } [En'âm 108] “Allah'tan başkasına tapanlara sövmeyin ki onlar da haddi aşarak bilgisizce Allah'a sövmesinler.” Böylece öfke artar, nefret kemale erer ve maksadın hasıl olması imkânsızlaşır. Sövme ve incitmeden uzak olan en güzel yolla hüccet getirmekle yetinildiğinde ise [bu], kalbe son derece tesir eder. İşte: { وَقُلْ لِعِبادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Kullarıma söyle: En güzel olanı söylesinler” buyruğundan murad budur. Sonra Allah Teâlâ iki tarafı da içine alacak şekilde bu yolun faydasına dikkat çekerek: { إِنَّ الشَّيْطانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ } “Çünkü şeytan aralarını bozar” buyurmuştur; yani hüccet çirkin sözle karıştığı anda fitnenin alevlenmesine sebep olur.
ثُمَّ قَالَ: إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلْإِنْسانِ عَدُوًّا مُبِيناً وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْعَدَاوَةَ الْحَاصِلَةَ بَيْنَ الشَّيْطَانِ وَبَيْنَ الْإِنْسَانِ عَدَاوَةٌ قَدِيمَةٌ قَالَ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْهُ: ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمانِهِمْ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ [الْأَعْرَافِ: ١٧] وَقَالَ: كَمَثَلِ الشَّيْطانِ إِذْ قالَ لِلْإِنْسانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ [الْحَشْرِ: ١٦] وَقَالَ: وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ [الْأَنْفَالِ: ٤٨] .
Sonra: { إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلْإِنْسانِ عَدُوًّا مُبِيناً } “Şüphesiz şeytan, insan için apaçık bir düşmandır” buyurmuştur. Manası şudur: Şeytan ile insan arasında var olan düşmanlık eski bir düşmanlıktır. Allah Teâlâ ondan naklen şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمانِهِمْ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ } [A'râf 17] “Sonra elbette onlara önlerinden, arkalarından, sağlarından ve sollarından sokulacağım”; yine şöyle buyurmuştur: { كَمَثَلِ الشَّيْطانِ إِذْ قالَ لِلْإِنْسانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ } [Haşr 16] “Şeytanın durumu gibi; hani insana 'Kâfir ol!' demişti. O da kâfir olunca: 'Doğrusu ben senden uzağım, ben âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım' demişti”; ve şöyle buyurmuştur: { وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ } [Enfâl 48] “Hani şeytan onlara amellerini süslemişti...”
وَقَالَ: لَا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جارٌ لَكُمْ إِلَى قَوْلِهِ: إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ [الْأَنْفَالِ: ٤٨] .
Ve şöyle buyurmuştur: { لَا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جارٌ لَكُمْ } O'nun: { إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ } [Enfâl 48] buyruğuna kadar: “Bugün insanlardan size galip gelecek kimse yoktur, ben de sizin yanınızdayım... Doğrusu ben sizden uzağım.”
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ وَاعْلَمْ أَنَّا إِنَّمَا نَتَكَلَّمُ الْآنَ عَلَى تَقْدِيرِ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: قُلْ لِعِبادِي الْمُرَادُ بِهِ الْمُؤْمِنُونَ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَقَوْلُهُ: رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ خِطَابٌ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ، وَالْمَعْنَى: إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ، وَالْمُرَادُ بِتِلْكَ الرَّحْمَةِ الْإِنْجَاءُ مِنْ كَفَّارِ مَكَّةَ وَأَذَاهُمْ أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ بِتَسْلِيطِهِمْ عَلَيْكُمْ. ثُمَّ قَالَ: وَما أَرْسَلْناكَ يَا مُحَمَّدُ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا أَيْ حَافِظًا وَكَفِيلًا فَاشْتَغِلْ أَنْتَ بِالدَّعْوَةِ وَلَا شَيْءَ عَلَيْكَ مِنْ كُفْرِهِمْ فَإِنْ شاء الله هدايتهم هداهم، وإلا فلا.
Sonra Allah Teâlâ: { رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ } “Rabbiniz sizi daha iyi bilir; dilerse size merhamet eder veya dilerse size azap eder” buyurmuştur. Bil ki biz şu anda Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لِعِبادِي } buyruğundan muradın müminler olduğu takdirine göre konuşuyoruz. Bu takdire göre O'nun: { رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ } “Rabbiniz sizi daha iyi bilir” buyruğu müminlere bir hitaptır. Manası: 'Dilerse size merhamet eder' olup, o rahmetten murad Mekke kâfirlerinden ve onların eziyetlerinden kurtarmaktır; 'veya dilerse onları üzerinize musallat etmek suretiyle size azap eder.' Sonra: { وَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا } “Biz seni onların üzerine bir vekil olarak göndermedik” buyurmuştur; yani koruyucu ve kefil olarak [göndermedik], sen tebliğ ile meşgul ol, onların küfründen sana bir sorumluluk yoktur; zira Allah onların hidayetini dilerse onlara hidayet verir, dilemezse vermez.
القول الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: وَقُلْ لِعِبادِي الْكُفَّارُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ الدَّعْوَةُ، فَلَا يَبْعُدُ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَوْضِعِ أَنْ يُخَاطَبُوا بِالْخِطَابِ الْحَسَنِ لِيَصِيرَ ذَلِكَ سَبَبًا لِجَذْبِ قُلُوبِهِمْ وَمَيْلِ طِبَاعِهِمْ إِلَى قَبُولِ الدِّينِ الْحَقِّ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: يَا مُحَمَّدُ قُلْ لِعِبَادِي الَّذِينَ أَقَرُّوا بِكَوْنِهِمْ عِبَادًا لِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ.
İkinci görüş: O'nun: { وَقُلْ لِعِبادِي } buyruğundan murad kâfirlerdir. Zira bu ayetlerden maksat tebliğdir. Dolayısıyla böylesi bir makamda, kalplerini cezbetmeye ve tabiatlarını hak dini kabule meylettirmeye sebep olsun diye onlara güzel bir hitapla seslenilmesi uzak değildir. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: Ey Muhammed! Kendilerinin Bana kul olduklarını ikrar eden kullarıma söyle, en güzel olanı söylesinler.
وَذَلِكَ لِأَنَّا قَبْلَ النَّظَرِ فِي الدَّلَائِلِ وَالْبَيِّنَاتِ نَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ وَصْفَ اللَّهِ تَعَالَى بِالتَّوْحِيدِ وَالْبَرَاءَةِ عَنِ الشُّرَكَاءِ وَالْأَضْدَادِ أَحْسَنُ مِنْ إِثْبَاتِ الشُّرَكَاءِ وَالْأَضْدَادِ، وَوَصْفَهُ بِالْقُدْرَةِ عَلَى الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ بَعْدَ الْمَوْتِ أَحْسَنُ مِنْ وَصْفِهِ بِالْعَجْزِ عَنْ ذَلِكَ، وَعَرَّفَهُمْ أَنَّهُ لَا يَنْبَغِي لَهُمْ أَنْ يُصِرُّوا عَلَى تِلْكَ الْمَذَاهِبِ الْبَاطِلَةِ تَعَصُّبًا لِلْأَسْلَافِ، لِأَنَّ الْحَامِلَ عَلَى مِثْلِ هَذَا التَّعَصُّبِ هُوَ الشَّيْطَانُ، وَالشَّيْطَانُ عَدُوٌّ، فَلَا يَنْبَغِي أَنْ يَلْتَفِتَ إِلَى قَوْلِهِ ثُمَّ قَالَ لَهُمْ: رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ بِأَنْ يُوَفِّقَكُمْ لِلْإِيمَانِ وَالْهِدَايَةِ وَالْمَعْرِفَةِ. وَإِنْ يَشَأْ يُمِتْكُمْ، عَلَى الْكُفْرِ فَيُعَذِّبْكُمْ، إِلَّا أَنَّ تِلْكَ الْمَشِيئَةَ غَائِبَةٌ عَنْكُمْ فَاجْتَهِدُوا أَنْتُمْ فِي طَلَبِ الدِّينِ الْحَقِّ، وَلَا تُصِرُّوا عَلَى الْبَاطِلِ وَالْجَهْلِ لئلا تصيروا
Çünkü biz delillere ve apaçık kanıtlara bakmadan önce zorunlu olarak biliriz ki, Allah Teâlâ'yı tevhitle ve ortaklardan ile zıtlarından beri olmakla nitelemek, O'na ortaklar ve zıtlar ispat etmekten daha güzeldir. O'nu ölümden sonraki haşr ve neşre kadir olmakla nitelemek, bundan aciz olmakla nitelemekten daha güzeldir. Ve onlara geçmişlere körü körüne bağlılık sebebiyle o bâtıl mezhepler üzerinde ısrar etmemeleri gerektiğini bildirdi; zira böylesi bir taassuba sevk eden şeytandır ve şeytan düşmandır, öyleyse onun sözüne iltifat edilmemelidir. Sonra onlara şöyle buyurdu: { رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ } “Rabbiniz sizi daha iyi bilir; dilerse size merhamet eder”, yani sizi imana, hidayete ve marifete muvaffak kılmak suretiyle [merhamet eder]; dilerse sizi küfür üzere öldürür de size azap eder. Ancak o meşîet (dileme) sizden gizlidir; öyleyse siz hak dini aramakta gayret gösterin ve bâtıl ile cehalet üzerinde ısrar etmeyin ki
مَحْرُومِينَ عَنِ السَّعَادَاتِ الْأَبَدِيَّةِ وَالْخَيْرَاتِ السَّرْمَدِيَّةِ، ثُمَّ قَالَ لِمُحَمَّدٍ ﷺ: وَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا أَيْ لَا تُشَدِّدِ الْأَمْرَ عَلَيْهِمْ وَلَا تُغْلِظْ لَهُمْ فِي الْقَوْلِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ كُلِّ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ: إِظْهَارُ اللِّينِ وَالرِّفْقِ لَهُمْ عِنْدَ الدَّعْوَةِ فَإِنَّ ذَلِكَ هُوَ الَّذِي يُؤَثِّرُ فِي الْقَلْبِ وَيُفِيدُ حُصُولَ الْمَقْصُودِ.
ebedî mutluluklardan ve sonsuz hayırlardan mahrum kalmayasınız. Sonra Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e: { وَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا } “Biz seni onların üzerine bir vekil olarak göndermedik” buyurmuştur; yani işi onlara karşı zora koşma ve onlara sözde sert davranma. Bütün bu kelimelerden maksat: Tebliğ esnasında onlara yumuşaklık ve rıfk göstermektir; zira kalbe tesir eden ve maksadın hasıl olmasını sağlayan işte budur.
ثُمَّ قَالَ: وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَمَّا قَالَ قَبْلَ ذَلِكَ: رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ قال بعده: رَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بِمَعْنَى أَنَّ عِلْمَهُ غَيْرُ مَقْصُورٍ عَلَيْكُمْ وَلَا عَلَى أَحْوَالِكُمْ بَلْ عِلْمُهُ مُتَعَلِّقٌ بِجَمِيعِ الْمَوْجُودَاتِ وَالْمَعْدُومَاتِ وَمُتَعَلِّقٌ بجميع ذوات الأرضين والسموات فَيَعْلَمُ حَالَ كُلِّ وَاحِدٍ وَيَعْلَمُ مَا يَلِيقُ بِهِ مِنَ الْمَصَالِحِ وَالْمَفَاسِدِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ فَضَّلَ بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلَى بَعْضٍ وَآتَى مُوسَى التَّوْرَاةَ وَدَاوُدَ الزَّبُورَ وَعِيسَى الْإِنْجِيلَ، فَلَمْ يَبْعُدْ أَيْضًا أَنْ يُؤْتِيَ مُحَمَّدًا الْقُرْآنَ وَلَمْ يَبْعُدْ أَنْ يُفَضِّلَهُ عَلَى جَمِيعِ الْخَلْقِ.
Sonra: { وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Rabbin, göklerde ve yerde olanları en iyi bilendir” buyurmuştur. Manası şudur: Bundan önce: { رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ } “Rabbiniz sizi daha iyi bilir” buyurunca, ardından: { رَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } buyurmuştur; yani O'nun ilmi yalnızca size ve sizin hallerinize münhasır değildir; aksine O'nun ilmi bütün varlıklara ve yokluklara taalluk eder, yerlerin ve göklerin bütün zatlarına taalluk eder. Dolayısıyla her birinin halini bilir ve ona uygun düşen maslahatları ve mefsedetleri bilir. İşte bu sebeple peygamberlerin bir kısmını diğerlerine üstün kılmış, Mûsâ'ya Tevrat'ı, Dâvûd'a Zebûr'u ve Îsâ'ya İncil'i vermiştir. Dolayısıyla Muhammed'e Kur'an'ı vermesi de uzak bir ihtimal olmadığı gibi, onu bütün yaratılmışlara üstün kılması da uzak bir ihtimal değildir.
فَإِنْ قِيلَ: مَا السَّبَبُ فِي تَخْصِيصِ دَاوُدَ ﵊ فِي هَذَا الْمَقَامِ بِالذِّكْرِ؟
Eğer: 'Bu makamda Dâvûd aleyhisselâm'ın özellikle zikredilmesinin sebebi nedir?' denilirse,
قُلْنَا: فِيهِ وُجُوهٌ:
Deriz ki: Bunda birkaç vecih vardır:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ أَنَّهُ فَضَّلَ بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلَى بَعْضٍ.
Birinci vecih: Allah Teâlâ peygamberlerin bir kısmını diğerlerine üstün kıldığını zikretmiştir.
ثُمَّ قَالَ: وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً يَعْنِي أَنَّ دَاوُدَ كَانَ مَلِكًا عَظِيمًا، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَذْكُرْ مَا آتَاهُ مِنَ الْمُلْكِ وَذَكَرَ مَا آتَاهُ مِنَ الْكِتَابِ، تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ التَّفْضِيلَ الَّذِي ذَكَرَهُ قَبْلَ ذَلِكَ، الْمُرَادُ مِنْهُ التَّفْضِيلُ بِالْعِلْمِ وَالدِّينِ لَا بِالْمَالِ.
Sonra: { وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً } “Ve Dâvûd'a da Zebûr'u verdik” buyurmuştur; yani Dâvûd büyük bir hükümdardı, sonra Allah Teâlâ ona verdiği hükümdarlığı zikretmeyip ona verdiği Kitabı zikretmiştir; bu da daha önce zikrettiği üstün kılmaktan muradın mal ile değil, ilim ve din ile üstün kılmak olduğuna dikkat çekmek içindir.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ السَّبَبَ فِي تَخْصِيصِهِ بِالذِّكْرِ أَنَّهُ تَعَالَى كَتَبَ فِي الزَّبُورِ أَنَّ مُحَمَّدًا خَاتَمُ النَّبِيِّينَ وَأَنَّ أُمَّتَهُ خَيْرُ الْأُمَمِ قَالَ تَعَالَى: وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٠٥] وَهْمُ مُحَمَّدٌ وَأُمَّتُهُ.
İkinci vecih: Onun özellikle zikredilmesinin sebebi, Allah Teâlâ'nın Zebûr'da Muhammed'in peygamberlerin sonuncusu olduğunu ve onun ümmetinin ümmetlerin en hayırlısı olduğunu yazmış olmasıdır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ } [Enbiyâ 105] “Andolsun ki zikirden sonra Zebûr'da da yeryüzüne salih kullarımın vâris olacağını yazdık.” Onlar da Muhammed ve onun ümmetidir.
فَإِنْ قِيلَ: هل عرف كما في فقوله: وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ.
Eğer: '{ وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ } buyruğunda olduğu gibi [burada da] marife yapılmış mıdır?' denilirse,
قلنا: التنكير هاهنا يَدُلُّ عَلَى تَعْظِيمِ حَالِهِ، لِأَنَّ الزَّبُورَ عِبَارَةٌ عَنِ الْمَزْبُورِ فَكَانَ مَعْنَاهُ الْكِتَابَ فَكَانَ مَعْنَى التَّنْكِيرِ أَنَّهُ كَامِلٌ فِي كَوْنِهِ كِتَابًا.
Deriz ki: Buradaki tenkir (nekre kılma), onun durumunun yüceliğine delalet eder. Çünkü Zebûr, mezbûr (yazılmış olan) demektir, dolayısıyla anlamı Kitaptır. Nekre oluşunun manası ise onun kitap olmakta kâmil bir mertebede olduğudur.
وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ السَّبَبَ فِيهِ أَنَّ كُفَّارَ قُرَيْشٍ مَا كَانُوا أَهْلَ نَظَرٍ وَجَدَلٍ بَلْ كَانُوا يَرْجِعُونَ إِلَى الْيَهُودِ فِي اسْتِخْرَاجِ الشُّبُهَاتِ وَالْيَهُودُ كَانُوا يَقُولُونَ: إِنَّهُ لَا نَبِيَّ بَعْدَ مُوسَى وَلَا كِتَابَ بَعْدَ التَّوْرَاةِ فَنَقَضَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِمْ كَلَامَهُمْ بِإِنْزَالِ الزَّبُورِ عَلَى دَاوُدَ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ: زُبُورًا بِضَمِّ الزَّايِ، وَذَكَرْنَا وَجْهَ ذَلِكَ في آخر سورة [النساء: ١٦٣] .
Üçüncü vecih: Bundaki sebep şudur: Kureyş kâfirleri nazar ve cedel ehli değillerdi; bilakis şüpheler çıkarmak için Yahudilere başvururlardı. Yahudiler ise: 'Mûsâ'dan sonra peygamber, Tevrat'tan sonra da kitap yoktur' diyorlardı. Allah Teâlâ da Dâvûd'a Zebûr'u indirmek suretiyle onların sözünü çürüttü. Hamza, zâ harfinin zammesiyle: { زُبُورًا } şeklinde okumuştur; bunun vechini [Nisâ 163] suresinin sonunda zikretmiştik.
[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٥٦ الى ٥٧]
[İsrâ Suresi (17): 56-57. Ayetler]
قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ وَلا تَحْوِيلاً (٥٦) أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَيَخافُونَ عَذابَهُ إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ كانَ مَحْذُوراً (٥٧)
{ قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ وَلا تَحْوِيلاً (٥٦) أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَيَخافُونَ عَذابَهُ إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ كانَ مَحْذُوراً (٥٧) } “De ki: O'ndan başka [ilah] sandıklarınızı çağırın; onlar sizden ne sıkıntıyı gidermeye güç yetirebilirler ne de onu değiştirmeye. (56) O yalvardıkları kimseler de Rablerine hangisi daha yakın olacak diye vesile ararlar, O'nun rahmetini umarlar ve azabından korkarlar. Şüphesiz Rabbinin azabı sakınılması gereken bir şeydir. (57)”
اعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الرَّدُّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا يَقُولُونَ لَيْسَ لَنَا أَهْلِيَّةَ
Bil ki bu ayetten maksat müşriklere reddiyedir. Müşriklerin: 'Bizim liyakatimiz yoktur
أَنْ نَشْتَغِلَ بِعِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى فَنَحْنُ نَعْبُدُ بَعْضَ الْمُقَرَّبِينَ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ وَهُمُ الْمَلَائِكَةُ، ثُمَّ إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا لِذَلِكَ الْمَلَكِ الَّذِي عَبَدُوهُ تِمْثَالًا وَصُورَةً وَاشْتَغَلُوا بِعِبَادَتِهِ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ وَاللَّهُ تَعَالَى احْتَجَّ عَلَى بُطْلَانِ قَوْلِهِمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ وَلَيْسَ الْمُرَادُ الْأَصْنَامَ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي صِفَتِهِمْ: أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ وَابْتِغَاءُ الْوَسِيلَةِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى لَا يَلِيقُ بِالْأَصْنَامِ الْبَتَّةَ.
ki Allah Teâlâ'ya ibadetle meşgul olalım; dolayısıyla biz Allah'ın kullarından bazı mukarreb olanlara, yani meleklere ibadet ediyoruz' dediklerini zikretmiştik. Sonra onlar ibadet ettikleri o melek için bir heykel ve suret edinip bu teville ona ibadetle meşgul olmuşlardır. Allah Teâlâ bu ayette onların sözlerinin bâtıllığına karşı hüccet getirerek: { قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ } “De ki: O'ndan başka [ilah] sandıklarınızı çağırın” buyurmuştur. Bundan murad putlar değildir; zira Allah Teâlâ onların vasfı hakkında: { أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ } “O yalvardıkları kimseler de Rablerine vesile ararlar” buyurmuştur; oysa Allah Teâlâ'ya vesile aramak putlara asla yakışmaz.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ قَوْمًا عَبَدُوا الْمَلَائِكَةَ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِيهِمْ، وَقِيلَ: إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي الَّذِينَ عَبَدُوا الْمَسِيحَ وَعُزَيْرًا، وَقِيلَ: إِنَّ قَوْمًا عَبَدُوا نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ فَأَسْلَمَ النَّفَرُ مِنَ الْجِنِّ، وَبَقِيَ أُولَئِكَ النَّاسُ مُتَمَسِّكِينَ بِعِبَادَتِهِمْ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كُلُّ مَوْضِعٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى وَرَدَ فِيهِ لَفْظُ زَعَمَ فَهُوَ كَذَبَ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى احْتَجَّ عَلَى فَسَادِ مَذْهَبِ هَؤُلَاءِ أَنَّ الْإِلَهَ الْمَعْبُودَ هُوَ الَّذِي يَقْدِرُ عَلَى إِزَالَةِ الضَّرَرِ، وَإِيصَالِ الْمَنْفَعَةِ، وَهَذِهِ الْأَشْيَاءُ الَّتِي يَعْبُدُونَهَا وَهِيَ الْمَلَائِكَةُ والجن والمسيح وعزيز لَا يَقْدِرُونَ عَلَى كَشْفِ الضُّرِّ وَلَا عَلَى تَحْصِيلِ النَّفْعِ، فَوَجَبَ الْقَطْعُ بِأَنَّهَا لَيْسَتْ آلِهَةً.
Bu sabit olunca deriz ki: Bir topluluk meleklere ibadet etti, bu ayet de onlar hakkında indi. Bir rivayete göre ise Mesih'e ve Üzeyr'e ibadet edenler hakkında inmiştir. Bir diğer rivayete göre de bir kavim cinlerden bir gruba ibadet ediyordu; o cin grubu Müslüman oldu, o insanlar ise onlara ibadete sarılmaya devam ettiler; bunun üzerine bu ayet indi. İbn Abbâs şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın Kitabında geçen her 'ze'ame' (sandı) lafzı yalandır. Sonra Allah Teâlâ bu kimselerin mezhebinin fasitliğine şöyle hüccet getirmiştir: İbadet edilen ilah, zararı gidermeye ve faydayı ulaştırmaya gücü yetendir. Onların ibadet ettikleri bu şeyler, yani melekler, cinler, Mesih ve Üzeyr ise ne sıkıntıyı gidermeye ne de fayda sağlamaya güç yetirebilirler. Dolayısıyla bunların ilah olmadıklarına kesin olarak hükmetmek vacip olmuştur.
وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: هَذَا الدَّلِيلُ إِنَّمَا يَتِمُّ إِذَا دَلَّلْتُمْ عَلَى أَنَّ الْمَلَائِكَةَ لَا قُدْرَةَ لَهَا عَلَى كَشْفِ الضُّرِّ وَلَا عَلَى تَحْصِيلِ النَّفْعِ فَمَا الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ حَتَّى يَتِمَّ دَلِيلُكُمْ؟ فَإِنْ قُلْتُمْ: لِأَنَّا نَرَى أَنَّ أُولَئِكَ الْكُفَّارَ كَانُوا يَتَضَرَّعُونَ إِلَيْهَا فَلَا تَحْصُلُ الْإِجَابَةُ.
Birisi şöyle diyebilir: Bu delil ancak meleklerin zararı gidermeye ve fayda sağlamaya güçlerinin yetmediğini delillendirdiğiniz takdirde tamam olur. Delilinizin tamamlanması için durumun böyle olduğunun delili nedir? Eğer: 'Çünkü biz o kâfirlerin onlara yalvardıklarını ve icabet hasıl olmadığını görüyoruz' derseniz,
قُلْنَا: مُعَارَضَةً لِذَلِكَ قَدْ نَرَى أَيْضًا أَنَّ الْمُسْلِمِينَ يَتَضَرَّعُونَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فَلَا تَحْصُلُ الْإِجَابَةُ، وَالْمُسْلِمُونَ يَقُولُونَ: إِنَّ الْقَدْرَ الْحَاصِلَ مِنْ كَشْفِ الضُّرِّ وَتَحْصِيلِ النَّفْعِ إِنَّمَا يَحْصُلُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لَا مِنَ الْمَلَائِكَةِ، وَأُولَئِكَ الْكُفَّارُ يَقُولُونَ إِنَّهُ يَحْصُلُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ لَا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالدَّلِيلُ غَيْرُ تَامٍّ.
Buna karşı deriz ki: Biz Müslümanların da Allah Teâlâ'ya yalvardıklarını ve icabet hasıl olmadığını görmekteyiz. Müslümanlar: 'Zararın giderilmesinden ve faydanın sağlanmasından hasıl olan miktar meleklerden değil ancak Allah Teâlâ'dan hasıl olur' derken; o kâfirler de: 'Bu, Allah Teâlâ'dan değil meleklerden hasıl olur' demektedirler. Bu takdire göre delil tamamlanmamış olur.
وَالْجَوَابُ: أَنَّ الدَّلِيلَ تَامٌّ كَامِلٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْكُفَّارَ كَانُوا مُقِرِّينَ بِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ/ عِبَادُ اللَّهِ وَخَالِقُ الْمَلَائِكَةِ، وَخَالِقُ الْعَالَمِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ أَقْدَرَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، وَأَقْوَى مِنْهُمْ، وَأَكْمَلَ حَالًا مِنْهُمْ.
Cevap şudur: Delil tastamam ve eksiksizdir. Çünkü kâfirler meleklerin Allah'ın kulları olduğunu ikrar etmekteydiler; meleklerin yaratıcısı ve âlemin yaratıcısı olan [Allah] ise mutlaka meleklerden daha kadir, onlardan daha güçlü ve hali onlardan daha kâmil olmak zorundadır.
وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: كَمَالُ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى مَعْلُومٌ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ، وَكَمَالُ قُدْرَةِ الْمَلَائِكَةِ غَيْرُ مَعْلُومٍ وَلَا مُتَّفَقٍ عَلَيْهِ، بَلِ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ أَنَّ قُدْرَتَهُمْ بِالنِّسْبَةِ إِلَى قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى قَلِيلَةٌ حَقِيرَةٌ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الِاشْتِغَالُ بِعِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى أَوْلَى مِنَ الِاشْتِغَالِ بِعِبَادَةِ الْمَلَائِكَةِ، لِأَنَّ كَوْنَ اللَّهِ مُسْتَحِقًّا لِلْعِبَادَةِ مَعْلُومٌ، وَكَوْنَ الْمَلَائِكَةِ كَذَلِكَ مَجْهُولٌ وَالْأَخْذُ بِالْمَعْلُومِ أَوْلَى، وَأَمَّا أَصْحَابُنَا الْمُتَكَلِّمُونَ مِنْ أَهْلِ السُّنَّةِ وَالْجَمَاعَةِ فَلَهُمْ فِي هَذَا الْبَابِ طَرِيقَةٌ أُخْرَى وهو أنهم يقيمون الحجة الْعَقْلِيَّةِ عَلَى أَنَّهُ لَا مُوجِدَ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى وَلَا مُخْرِجَ لِشَيْءٍ مِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى.
Bu sabit olunca deriz ki: Allah Teâlâ'nın kudretinin kemali bilinendir ve üzerinde ittifak edilmiştir; meleklerin kudretinin kemali ise bilinmemektedir ve üzerinde ittifak edilmiş de değildir. Bilakis ittifak edilen husus, onların kudretinin Allah Teâlâ'nın kudretine nispetle az ve hakir olduğudur. Durum böyle olunca, Allah Teâlâ'ya ibadetle meşgul olmak meleklere ibadetle meşgul olmaktan elbette daha evla olur. Çünkü Allah'ın ibadete müstahak olduğu malumdur; meleklerin böyle oluşu ise meçhuldür ve malum olanı esas almak daha evladır. Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'ten olan kelamcı arkadaşlarımızın bu hususta başka bir yöntemi daha vardır; o da Allah Teâlâ'dan başka hiçbir var edicinin (mûcid) bulunmadığına ve hiçbir şeyi yokluktan varlığa Allah Teâlâ'dan başka çıkaranın olmadığına dair aklî hüccet ikame etmeleridir.
وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا ثَبَتَ أَنَّهُ لَا ضَارَّ وَلَا نَافِعَ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى، فَوَجَبَ الْقَطْعُ بِأَنَّهُ لَا مَعْبُودَ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى، وَهَذِهِ الطَّرِيقَةُ لَا تَتِمُّ لِلْمُعْتَزِلَةِ لِأَنَّهُمْ لَمَّا جَوَّزُوا كَوْنَ الْعَبْدِ مُوجِدًا لِأَفْعَالِهِ امْتَنَعَ عَلَيْهِمُ الِاسْتِدْلَالُ عَلَى أَنَّ الْمَلَائِكَةَ لَا قُدْرَةَ لَهَا عَلَى الْإِحْيَاءِ وَالْإِمَاتَةِ وَخَلْقِ الْجِسْمِ. وَإِذَا عَجَزُوا عَنْ ذَلِكَ لَمْ يَتِمَّ لَهُمْ هَذَا الدَّلِيلُ فَهَذَا هُوَ ذِكْرُ الدَّلِيلِ الْقَاطِعِ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِ: فَلا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ وَلا تَحْوِيلًا وَالتَّحْوِيلُ عِبَارَةٌ عَنِ النَّقْلِ مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ وَمَكَانٍ إِلَى مَكَانٍ يُقَالُ: حَوَّلَهُ فَتَحَوَّلَ.
Bu sabit olunca, Allah Teâlâ'dan başka hiçbir zarar ve fayda vericinin olmadığı da sabit olur. Dolayısıyla Allah Teâlâ'dan başka hiçbir mabudun olmadığına kesin olarak hükmetmek vacip olur. Bu yöntem Mutezile için tam işlemez; zira onlar kulun kendi fiillerini var edici olmasını caiz gördükleri zaman, meleklerin diriltmeye, öldürmeye ve cisim yaratmaya güçlerinin yetmediğine dair istidlalde bulunmaları kendileri için imkânsız hale gelmiştir. Bundan aciz kalınca da bu delil onlar için tamamlanmamış olur. İşte bu, O'nun: { فَلا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ وَلا تَحْوِيلًا } “Onlar sizden ne sıkıntıyı gidermeye güç yetirebilirler ne de onu değiştirmeye” buyruğunun sıhhatine dair kesin delilin zikridir. Tahvîl (تَحْوِيل); bir halden diğer bir hale ve bir mekândan diğer bir mekâna nakletmekten ibarettir. 'Onu dönüştürdü, o da dönüştü' denilir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ وَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ الْفَرَّاءُ قَوْلُهُ:
Sonra Allah Teâlâ: { أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ } “O yalvardıkları kimseler de Rablerine vesile ararlar” buyurmuştur. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Ferrâ şöyle demiştir: O'nun:
يَدْعُونَ فِعْلُ الْآدَمِيِّينَ الْعَابِدِينَ. وَقَوْلُهُ: يَبْتَغُونَ فِعْلُ الْمَعْبُودِينَ وَمَعْنَاهُ أُولَئِكَ الْمَعْبُودِينَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ، فَإِنَّهُ لَا نِزَاعَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ يَرْجِعُونَ إِلَى اللَّهِ فِي طَلَبِ الْمَنَافِعِ وَدَفْعِ الْمَضَارِّ وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَيَخَافُونَ عَذَابَهُ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانُوا مَوْصُوفِينَ بِالْعَجْزِ وَالْحَاجَةِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَغْنَى الْأَغْنِيَاءِ فَكَانَ الِاشْتِغَالُ بِعِبَادَتِهِ أَوْلَى.
{ يَدْعُونَ } buyruğu, tapan insanların fiilidir. { يَبْتَغُونَ } buyruğu ise tapılanların fiilidir. Manası: O tapılan kimseler de Rablerine vesile ararlar. Zira meleklerin faydaları talep etme ve zararları defetme hususunda Allah'a başvurduklarında, O'nun rahmetini umup azabından korktuklarında hiçbir ihtilaf yoktur. Durum böyle olunca onlar acziyet ve ihtiyaç ile nitelenmiş olurlar; Allah Teâlâ ise zenginlerin en zenginidir, dolayısıyla O'na ibadetle meşgul olmak daha evladır.
فَإِنْ قَالُوا: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ مُحْتَاجُونَ إِلَى رَحْمَةِ اللَّهِ وَخَائِفُونَ مِنْ عَذَابِهِ، فَنَقُولُ: هَؤُلَاءِ الْمَلَائِكَةُ إِمَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهَا وَاجِبَةُ الْوُجُودِ لِذَوَاتِهَا، أَوْ يُقَالَ: مُمْكِنَةُ الْوُجُودِ لِذَوَاتِهَا، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّ جَمِيعَ الْكُفَّارِ كَانُوا مُعْتَرِفِينَ بِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ عِبَادُ اللَّهِ وَمُحْتَاجُونَ إِلَيْهِ، وَأَمَّا الثَّانِي فَهُوَ يُوجِبُ الْقَوْلَ بِكَوْنِ الْمَلَائِكَةِ مُحْتَاجِينَ فِي ذَوَاتِهَا وَفِي كَمَالَاتِهَا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، فَكَانَ الِاشْتِغَالُ بِعِبَادَةِ اللَّهِ أَوْلَى مِنَ الِاشْتِغَالِ بِعِبَادَةِ الْمَلَائِكَةِ.
Eğer: 'Meleklerin Allah'ın rahmetine muhtaç ve O'nun azabından korkar olduklarını kabul etmiyoruz' derlerse, deriz ki: Bu melekler hakkında ya bizatihi varlığı zorunlu (vâcibü'l-vücûd li-zâtihî) oldukları söylenecektir ya da bizatihi varlığı mümkün (mümkinü'l-vücûd li-zâtihî) oldukları söylenecektir. Birincisi bâtıldır; çünkü bütün kâfirler meleklerin Allah'ın kulları olduğunu ve O'na muhtaç bulunduklarını ikrar etmekteydiler. İkincisine gelince; bu da meleklerin gerek zatlarında gerekse kemalatlarında Allah Teâlâ'ya muhtaç olduklarını söylemeyi gerektirir. Dolayısıyla Allah'a ibadetle meşgul olmak meleklere ibadetle meşgul olmaktan daha evla olmuştur.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ هُمُ الْأَنْبِيَاءُ الَّذِينَ ذَكَرَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: وَلَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى بَعْضٍ [الْإِسْرَاءِ: ٥٥] وَتَعَلُّقُ هَذَا الْكَلَامِ بِمَا سَبَقَ هُوَ أَنَّ الَّذِينَ عَظُمَتْ مَنْزِلَتُهُمْ وَهُمُ الْأَنْبِيَاءُ لَا يَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ تَعَالَى وَلَا يَبْتَغُونَ الْوَسِيلَةَ إِلَّا إليه، فأنتم بالاقتداء بهم حق فَلَا تَعْبُدُوا غَيْرَ اللَّهِ تَعَالَى. / وَاحْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ عَلَى صِحَّتِهِ بِأَنْ قَالُوا: الْمَلَائِكَةُ لَا يَعْصُونَ اللَّهَ فَلَا يَخَافُونَ عَذَابَهُ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا غَيْرُ لَائِقٍ بِالْمَلَائِكَةِ وَإِنَّمَا هُوَ لَائِقٌ بِالْأَنْبِيَاءِ.
İkinci görüş: O'nun: { أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ } “O yalvardıkları kimseler” buyruğundan murad, Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى بَعْضٍ } [İsrâ 55] “Andolsun ki peygamberlerin bir kısmını diğerlerine üstün kıldık” buyruğuyla zikrettiği peygamberlerdir. Bu sözün öncekiyle irtibatı şöyledir: Mertebeleri yüce olan o kimseler, yani peygamberler ancak Allah Teâlâ'ya ibadet ederler ve ancak O'na vesile ararlar; öyleyse onlara uymak sizin üzerinize haktır, binaenaleyh Allah Teâlâ'dan başkasına ibadet etmeyiniz. Bu görüşü savunanlar bunun sıhhatine şöyle hüccet getirmişlerdir: Melekler Allah'a isyan etmezler, dolayısıyla O'nun azabından korkmazlar. Böylece bunun meleklere değil ancak peygamberlere layık olduğu sabit olmuştur.
قُلْنَا: الْمَلَائِكَةُ يَخَافُونَ عَذَابَ اللَّهِ لَوْ أَقْدَمُوا عَلَى الذَّنْبِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلهٌ مِنْ دُونِهِ فَذلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٩] .
Deriz ki: Melekler günaha kalkışacak olsalardı Allah'ın azabından korkarlardı; bunun delili Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلهٌ مِنْ دُونِهِ فَذلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ } [Enbiyâ 29] “Onlardan her kim: 'Ben O'ndan başka bir ilahım' derse, işte böylesini cehennemle cezalandırırız” buyruğudur.
أَمَّا قَوْلُهُ: إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ كانَ مَحْذُوراً فَالْمُرَادُ أَنَّ مِنْ حَقِّهِ أَنْ يُحْذَرَ، فَإِنْ لَمْ يَحْذَرْهُ بَعْضُ النَّاسِ لِجَهْلِهِ فَهُوَ لَا يَخْرُجُ مِنْ كونه بحيث يجب الحذر عنه.
O'nun: { إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ كانَ مَحْذُوراً } “Şüphesiz Rabbinin azabı sakınılması gereken bir şeydir” buyruğuna gelince; murad, onun hakkının sakınılmak olduğudur. Şayet bazı insanlar cehaletlerinden ötürü ondan sakınmıyorlarsa, bu durum onun kendisinden sakınılması vacip olan bir şey olma vasfını ortadan kaldırmaz.
[سورة الإسراء (١٧) : آية ٥٨]
[İsrâ Suresi (17): 58. Ayet]
وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلاَّ نَحْنُ مُهْلِكُوها قَبْلَ يَوْمِ الْقِيامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوها عَذاباً شَدِيداً كانَ ذلِكَ فِي الْكِتابِ مَسْطُوراً (٥٨)
{ وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلاَّ نَحْنُ مُهْلِكُوها قَبْلَ يَوْمِ الْقِيامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوها عَذاباً شَدِيداً كانَ ذلِكَ فِي الْكِتابِ مَسْطُوراً (٥٨) } “Hiçbir şehir [halkı] yoktur ki, kıyamet gününden önce Biz onu helak edecek veya onu şiddetli bir azapla cezalandıracak olmayalım. Bu, Kitap'ta yazılmıştır. (58)”
اعلم أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ كانَ مَحْذُوراً [الْإِسْرَاءِ: ٥٧] بَيَّنَ أَنَّ كُلَّ قَرْيَةٍ مَعَ أَهْلِهَا فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَرْجِعَ حَالُهَا إِلَى أَحَدِ أَمْرَيْنِ: إِمَّا الْإِهْلَاكَ وَإِمَّا التَّعْذِيبَ قَالَ مُقَاتِلٌ: أَمَّا الصَّالِحَةُ فَبِالْمَوْتِ، وَأَمَّا الطَّالِحَةُ فَبِالْعَذَابِ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ قُرَى الْكُفَّارِ، وَلَا بُدَّ أَنْ تَكُونَ عَاقِبَتُهَا أَحَدَ أَمْرَيْنِ: إِمَّا الِاسْتِئْصَالُ بِالْكُلِّيَّةِ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنَ الْإِهْلَاكِ أَوْ بِعَذَابٍ شَدِيدٍ دُونَ ذَلِكَ مِنْ قَتْلِ كُبَرَائِهِمْ وَتَسْلِيطِ الْمُسْلِمِينَ عَلَيْهِمْ بِالسَّبْيِ وَاغْتِنَامِ الْأَمْوَالِ وَأَخْذِ الْجِزْيَةِ، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ حُكْمٌ مَجْزُومٌ بِهِ وَاقِعٌ فَقَالَ: كانَ ذلِكَ فِي الْكِتابِ مَسْطُوراً ومعناه ظاهر.
Bil ki Allah Teâlâ: { إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ كانَ مَحْذُوراً } [İsrâ 57] “Şüphesiz Rabbinin azabı sakınılması gereken bir şeydir” buyurunca, ahalisiyle birlikte her memleketin durumunun mutlaka iki şeyden birine varacağını beyan etmiştir: Ya helak edilmek ya da azap edilmek. Mukâtil: 'Salih olan ölümle, fâsık olan ise azapladır' demiştir. Bir rivayete göre ise: { وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ } buyruğundan murad kâfirlerin memleketleridir ve onların akıbeti mutlaka iki şeyden biri olacaktır: Ya tamamen köklerinin kazınmasıdır ki helakten murad budur; ya da bundan daha hafif şiddetli bir azapla olup o da ileri gelenlerinin öldürülmesi, Müslümanların esir alma, mallarını ganimet edinme ve cizye alma yoluyla üzerlerine musallat kılınmasıdır. Sonra Allah Teâlâ bu hükmün kesinleşmiş ve gerçekleşecek bir hüküm olduğunu beyan ederek: { كانَ ذلِكَ فِي الْكِتابِ مَسْطُوراً } “Bu, Kitap'ta yazılmıştır” buyurmuştur; manası açıktır.
[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٥٩ الى ٦٠]
[İsrâ Suresi (17): 59-60. Ayetler]
وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ إِلاَّ أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ وَآتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِها وَما نُرْسِلُ بِالْآياتِ إِلاَّ تَخْوِيفاً (٥٩) وَإِذْ قُلْنا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ وَما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلاَّ فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَنُخَوِّفُهُمْ فَما يَزِيدُهُمْ إِلاَّ طُغْياناً كَبِيراً (٦٠)
{ وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ إِلاَّ أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ وَآتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِها وَما نُرْسِلُ بِالْآياتِ إِلاَّ تَخْوِيفاً (٥٩) وَإِذْ قُلْنا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ وَما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلاَّ فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَنُخَوِّفُهُمْ فَما يَزِيدُهُمْ إِلاَّ طُغْياناً كَبِيراً (٦٠) } “Bizi ayetleri (mucizeleri) göndermekten alıkoyan şey, ancak öncekilerin onları yalanlamış olmasıdır. Semûd'a da apaçık bir mucize olarak o deveyi verdik de onunla [kendilerine] zulmettiler. Biz ayetleri ancak korkutmak için göndeririz. (59) Hani sana: 'Şüphesiz Rabbin insanları kuşatmıştır' demiştik. Sana gösterdiğimiz o rüyayı ve Kur'an'daki lanetlenmiş ağacı da yalnızca insanlara bir imtihan kıldık. Biz onları korkutuyoruz; fakat bu onlara büyük bir azgınlıktan başka bir şey artırmıyor. (60)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ الدَّلِيلَ عَلَى فَسَادِ قَوْلِ الْمُشْرِكِينَ وَأَتْبَعَهُ بِالْوَعِيدِ أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ مَسْأَلَةِ النُّبُوَّةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ كُفَّارَ قُرَيْشٍ اقْتَرَحُوا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِظْهَارَ مُعْجِزَاتٍ عَظِيمَةٍ قَاهِرَةٍ كَمَا حَكَى اللَّهُ عنهم أنهم قالوا: لَوْلا يَأْتِينا بِآيَةٍ [طه: ١٣٣] كَما أُرْسِلَ الْأَوَّلُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٥] وَقَالَ آخَرُونَ: الْمُرَادُ ما طلبوه بقولهم:
Bil ki Allah Teâlâ müşriklerin sözlerinin fasitliğine delil getirip ardına tehdidi ekleyince, peşinden nübüvvet meselesinin zikrini getirmiştir. Bunun sebebi şudur: Kureyş kâfirleri, Allah'ın onlardan naklettiği gibi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den büyük ve kahredici mucizeler göstermesini talep ederek: { لَوْلا يَأْتِينا بِآيَةٍ } [Tâhâ 133] { كَما أُرْسِلَ الْأَوَّلُونَ } [Enbiyâ 5] “Öncekilere gönderildiği gibi bize bir ayet (mucize) getirse ya!” demişlerdi. Başkaları ise muradın onların şu sözleriyle talep ettikleri şey olduğunu söylemişlerdir:
لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً [الْإِسْرَاءِ: ٩٠] وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ أَنَّ الْقَوْمَ قَالُوا: إِنَّكَ تَزْعُمُ أَنَّهُ كَانَ قَبْلَكَ أَنْبِيَاءُ فَمِنْهُمْ: مَنْ سُخِّرَتْ لَهُ الرِّيحُ وَمِنْهُمْ مَنْ كَانَ يُحْيِي الْمَوْتَى فَأْتِنَا بِشَيْءٍ مِنْ هَذِهِ الْمُعْجِزَاتِ فَأَجَابَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ هَذِهِ الشُّبْهَةِ بِقَوْلِهِ: وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ إِلَّا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ وَفِي تَفْسِيرِ هَذَا الْجَوَابِ وُجُوهٌ:
{ لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً } [İsrâ 90] “Bizim için yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana asla inanmayız.” Saîd b. Cübeyr'den rivayet edildiğine göre kavim şöyle demiştir: 'Sen senden önce peygamberler olduğunu, onlardan kimine rüzgârın boyun eğdirildiğini, kiminin de ölüleri dirilttiğini iddia ediyorsun; öyleyse bize bu mucizelerden bir şey getir!' Allah Teâlâ bu şüpheye: { وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ إِلَّا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ } “Bizi ayetleri göndermekten alıkoyan şey, ancak öncekilerin onları yalanlamış olmasıdır” buyruğuyla cevap vermiştir. Bu cevabın tefsirinde birkaç vecih vardır:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: الْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ أَظْهَرَ تِلْكَ الْمُعْجِزَاتِ الْقَاهِرَةَ ثُمَّ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهَا بَلْ بَقُوا مُصِرِّينَ عَلَى كُفْرِهِمْ فَحِينَئِذٍ يَصِيرُونَ مُسْتَحِقِّينَ لِعَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ، لَكِنَّ إِنْزَالَ عَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ عَلَى هَذِهِ الْأُمَّةِ غَيْرُ جَائِزٍ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَعْلَمُ أَنَّ فِيهِمْ مَنْ سَيُؤْمِنُ أَوْ يُؤْمِنُ أَوْلَادُهُمْ، فَلِهَذَا السَّبَبِ مَا أَجَابَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى إِلَى مَطْلُوبِهِمْ وَمَا أَظْهَرَ تِلْكَ الْمُعْجِزَاتِ الْقَاهِرَةَ.
Birinci vecih: Manası şudur: Allah Teâlâ o kahredici mucizeleri gösterse ve sonra onlar bunlara iman etmeyip küfürlerinde ısrarcı kalsalardı, o takdirde kök kazıyıcı azaba müstahak olurlardı. Fakat bu ümmete kök kazıyıcı azabın indirilmesi caiz değildir; zira Allah Teâlâ onların içinde iman edecek olanların veya çocuklarının iman edeceğini bilmektedir. İşte bu sebeple Allah Teâlâ onların taleplerine icabet etmemiş ve o kahredici mucizeleri göstermemiştir.
رَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ أَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ سَأَلُوا الرَّسُولَ ﷺ أَنْ يَجْعَلَ لَهُمُ الصَّفَا ذَهَبًا وَأَنْ يُزِيلَ لَهُمُ الْجِبَالَ حَتَّى يَزْرَعُوا تِلْكَ الْأَرَاضِيَ، فَطَلَبَ الرَّسُولُ ﷺ ذَلِكَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنْ شِئْتَ فَعَلْتُ ذَلِكَ لَكِنْ بِشَرْطِ أَنَّهُمْ إِنْ كَفَرُوا أَهْلَكْتُهُمْ، فَقَالَ الرَّسُولُ ﷺ: «لَا أُرِيدُ ذَلِكَ بَلْ تَتَأَنَّى بِهِمْ» فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.
İbn Abbâs rivayet etti ki: Mekke ehli Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'den Safâ'yı kendileri için altına dönüştürmesini ve o arazileri ekebilmeleri için dağları aralarından kaldırmasını istediler. Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem bunu Allah Teâlâ'dan talep edince Allah Teâlâ: 'Dilersen bunu yaparım; ancak inkâr ettikleri takdirde onları helak etmem şartıyla' buyurdu. Bunun üzerine Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bunu istemiyorum, bilakis onlara mühlet tanı» dedi ve bu ayet indi.
الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ هَذَا الْجَوَابِ أَنَّا لَا نُظْهِرُ هَذِهِ الْمُعْجِزَاتِ لِأَنَّ آبَاءَكُمُ الَّذِينَ رَأَوْهَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهَا وَأَنْتُمْ مُقَلِّدُونَ لَهُمْ، فَلَوْ رَأَيْتُمُوهَا أَنْتُمْ لَمْ تُؤْمِنُوا بِهَا أَيْضًا.
Bu cevabın tefsirindeki ikinci vecih: Biz bu mucizeleri göstermiyoruz; çünkü onları gören babalarınız bunlara iman etmediler, siz de onların mukallidisiniz; dolayısıyla siz de onları görseydiniz yine iman etmezdiniz.