Binûn

İsrâ Suresi — 8. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْأَوَّلِينَ شَاهَدُوا هَذِهِ الْمُعْجِزَاتِ وَكَذَّبُوا بِهَا، فَعَلِمَ اللَّهُ مِنْكُمْ أَيْضًا أَنَّكُمْ لَوْ شَاهَدْتُمُوهَا لَكَذَّبْتُمْ فَكَانَ إِظْهَارُهَا عَبَثًا، وَالْعَبَثُ لَا يَفْعَلُهُ الْحَكِيمُ.

Üçüncü vecih: Öncekiler bu mucizeleri bizzat gördüler ve onları yalanladılar. Allah sizin de onları görseydiniz mutlaka yalanlayacağınızı bildi; dolayısıyla onları göstermek abes olurdu, Hakîm olan [Allah] ise abes iş yapmaz.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَآتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِها وَفِيهِ أَبْحَاثٌ:

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { وَآتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِها } “Semûd'a da açık bir mucize olarak o dişi deveyi vermiştik, fakat ona zulmettiler [haksızlık edip deveyi kestiler].” Bunda birkaç inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: الْمَعْنَى أَنَّ الْآيَةَ الَّتِي الْتَمَسُوهَا هِيَ مِثْلُ آيَةِ ثَمُودَ، وَقَدْ آتَيْنَاهَا ثَمُودَ وَاضِحَةً بَيِّنَةً ثُمَّ كَفَرُوا بِهَا فَاسْتَحَقُّوا عَذَابَ الِاسْتِئْصَالِ فَكَيْفَ يَتَمَنَّاهَا هَؤُلَاءِ عَلَى سَبِيلِ الِاقْتِرَاحِ وَالتَّحَكُّمِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى.

Birinci inceleme: Manası şudur: Onların istedikleri mucize, Semûd'un mucizesi gibidir. Biz onu Semûd'a apaçık olarak vermiştik; sonra onu inkâr ettiler ve kök kazıyıcı azaba müstahak oldular. Öyleyse bunlar, Allah Teâlâ'ya karşı keyfî teklif ve dayatma yoluyla bunu nasıl temenni edebilirler?

الْبَحْثُ الثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: مُبْصِرَةً وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ الْفَرَّاءُ: مُبْصِرَةً أَيْ مُضِيئَةً قَالَ تَعَالَى: وَالنَّهارَ مُبْصِراً [يُونُسَ: ٦٧] أَيْ مضيئا. الثاني: مُبْصِرَةً أَيْ ذَاتَ إِبْصَارٍ أَيْ فِيهَا إِبْصَارٌ لمن تَأَمَّلَهَا يُبْصِرُ بِهَا رُشْدَهُ وَيَسْتَدِلُّ بِهَا عَلَى صِدْقِ ذَلِكَ الرَّسُولِ.

İkinci inceleme: Allah Teâlâ'nın: { مُبْصِرَةً } buyruğudur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Ferrâ şöyle demiştir: { مُبْصِرَةً }, yani aydınlatıcı demektir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَالنَّهارَ مُبْصِراً } [Yûnus 67] “gündüzü de aydınlatıcı [kıldı]” buyurmuştur, yani aydınlatıcı. İkincisi: { مُبْصِرَةً }, yani basiret kazandırıcı demektir; yani onu düşünen kimse için onda bir basiret vardır; onunla doğru yolunu görür ve onunla o peygamberin doğruluğuna delil getirir.

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: فَظَلَمُوا بِها أَيْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بِتَكْذِيبِهِمْ بِهَا، وَقَالَ ابن قتيبة: فَظَلَمُوا بِها أَيْ جَحَدُوا بِأَنَّهَا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى.

Üçüncü inceleme: O'nun: { فَظَلَمُوا بِها } buyruğudur; yani onu yalanlamak suretiyle kendilerine zulmettiler demektir. İbn Kuteybe ise şöyle demiştir: { فَظَلَمُوا بِها }, yani onun Allah Teâlâ katından olduğunu inkâr ettiler.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما نُرْسِلُ بِالْآياتِ إِلَّا تَخْوِيفاً قِيلَ: لَا آيَةَ إِلَّا وَتَتَضَمَّنُ التَّخْوِيفَ بِهَا عِنْدَ التَّكْذِيبِ إِمَّا مِنَ الْعَذَابِ الْمُعَجَّلِ أَوْ مِنْ عَذَابِ الْآخِرَةِ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَما نُرْسِلُ بِالْآياتِ إِلَّا تَخْوِيفاً } “Biz o mucizeleri ancak korkutmak için göndeririz” buyurdu. Şöyle denilmiştir: Hiçbir ayet (mucize) yoktur ki, yalanlama durumunda gerek peşin azaptan gerekse ahiret azabından bir korkutmayı içermiş olmasın.

فَإِنْ قِيلَ: الْمَقْصُودُ الْأَعْظَمُ مِنْ إِظْهَارِ الْآيَاتِ أَنْ يُسْتَدَلَّ بِهَا عَلَى صِدْقِ الْمُدَّعِي فَكَيْفَ حَصَرَ الْمَقْصُودَ مِنْ إِظْهَارِهَا فِي التَّخْوِيفِ.

Eğer: 'Mucizelerin gösterilmesindeki en büyük gaye, iddia sahibinin (peygamberin) doğruluğuna onlarla delil getirilmesidir; öyleyse onları göstermenin gayesini nasıl korkutmaya hasretmiştir?' denilirse;

قُلْنَا: الْمَقْصُودُ أَنَّ مُدَّعِيَ النُّبُوَّةِ إِذَا أَظْهَرَ الْآيَةَ فَإِذَا سَمِعَ الْخَلْقُ أَنَّهُ أَظْهَرَ آيَةً فَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ أَنَّ تِلْكَ الْآيَةَ مُعْجِزَةٌ أَوْ مَخُوفَةٌ، إِلَّا إِنَّهُمْ يُجَوِّزُونَ كَوْنَهَا مُعْجِزَةً، وَبِتَقْدِيرِ أَنْ تَكُونَ مُعْجِزَةً فَلَوْ لَمْ يَتَفَكَّرُوا فِيهَا وَلَمْ يَسْتَدِلُّوا بِهَا عَلَى الصِّدْقِ لَاسْتَحَقُّوا الْعِقَابَ الشَّدِيدَ، فَهَذَا هُوَ الْخَوْفُ الَّذِي يَحْمِلُهُمْ عَلَى التَّفَكُّرِ وَالتَّأَمُّلِ فِي تِلْكَ الْمُعْجِزَاتِ، فَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَما نُرْسِلُ بِالْآياتِ إِلَّا تَخْوِيفاً هَذَا الَّذِي ذَكَرْنَاهُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Biz deriz ki: Gaye şudur: Peygamberlik iddia eden kimse mucizeyi gösterdiğinde ve insanlar onun bir mucize gösterdiğini işittiklerinde, onlar o ayetin bir mucize mi yoksa korkutucu bir şey mi olduğunu [hemen] bilmezler; ancak onun bir mucize olmasını caiz (mümkün) görürler. Onun bir mucize olduğu takdirde ise, şayet üzerinde düşünmez ve onunla doğruluğa delil getirmezlerse şiddetli cezayı hak ederler. İşte onları o mucizeler üzerinde düşünmeye ve tefekküre sevk eden korku budur. Dolayısıyla O'nun: { وَما نُرْسِلُ بِالْآياتِ إِلَّا تَخْوِيفاً } “Biz o mucizeleri ancak korkutmak için göndeririz” buyruğundan murat bu zikrettiğimiz şeydir. Doğrusunu Allah bilir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا طَالَبُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِالْمُعْجِزَاتِ الْقَاهِرَةِ، وَأَجَابَ اللَّهُ تَعَالَى بِأَنَّ إِظْهَارَهَا لَيْسَ بِمَصْلَحَةٍ صَارَ ذَلِكَ سَبَبًا لِجُرْأَةِ أُولَئِكَ الْكُفَّارِ بِالطَّعْنِ فِيهِ وَأَنْ يَقُولُوا لَهُ: لَوْ كُنْتَ رَسُولًا حَقًّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعَالَى لَأَتَيْتَ بِهَذِهِ الْمُعْجِزَاتِ الَّتِي اقْتَرَحْنَاهَا مِنْكَ، كَمَا أَتَى بِهَا مُوسَى وَغَيْرُهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، فَعِنْدَ هَذَا قَوَّى اللَّهُ قَلَبَهُ وَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ تَعَالَى يَنْصُرُهُ وَيُؤَيِّدُهُ فَقَالَ: وَإِذْ قُلْنا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ وَفِيهِ قَوْلَانِ:

Bil ki o topluluk Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'den kahredici mucizeler talep ettiğinde ve Allah Teâlâ da onları göstermenin bir maslahat olmadığını bildirdiğinde, bu durum o kâfirlerin ona dil uzatmaya cüret etmelerine ve ona: 'Eğer sen gerçekten Allah Teâlâ katından bir elçi olsaydın, tıpkı Mûsâ ve diğer peygamberlerin getirdiği gibi senden teklif ettiğimiz bu mucizeleri getirirdin' demelerine sebep oldu. Bunun üzerine Allah onun kalbini kuvvetlendirdi ve kendisini destekleyip yardım edeceğini açıklayarak şöyle buyurdu: { وَإِذْ قُلْنا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ } “Hani sana: 'Muhakkak ki Rabbin insanları çepeçevre kuşatmıştır' demiştik.” Bunda iki görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: الْمَعْنَى أَنَّ حِكْمَتَهُ وَقُدْرَتَهُ مُحِيطَةٌ بِالنَّاسِ فَهُمْ فِي قَبْضَتِهِ وَقُدْرَتِهِ، وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَهُمْ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ إِلَّا بِقَضَائِهِ وَقَدَرِهِ، وَالْمَقْصُودُ كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ لَهُ: نَنْصُرُكَ وَنُقَوِّيكَ حَتَّى تُبَلِّغَ رِسَالَتَنَا وَتُظْهِرَ دِينَنَا. قَالَ الْحَسَنُ: حَالَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ أَنْ يَقْتُلُوهُ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ [الْمَائِدَةِ: ٦٧] .

Birinci görüş: Manası şudur: O'nun hikmeti ve kudreti insanları kuşatmıştır; binaenaleyh onlar O'nun kabzasında ve kudretindedirler. Durum böyle olunca, onlar O'nun kaza ve kaderi olmaksızın hiçbir şeye güç yetiremezler. Kastedilen, sanki Allah Teâlâ ona şöyle buyurmaktadır: 'Mesajımızı tebliğ edip dinimizi üstün kılıncaya kadar sana yardım edecek ve seni güçlendireceğiz.' Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ } [Mâide 67] “Allah seni insanlardan koruyacaktır” buyurduğu gibi, onların onu öldürmelerine engel olmuştur.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِالنَّاسِ أَهْلُ مَكَّةَ وَإِحَاطَةُ اللَّهِ بِهِمْ هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى يَفْتَحُهَا لِلْمُؤْمِنِينَ فَكَانَ الْمَعْنَى:

İkinci görüş: İnsanlardan murat Mekke ehlidir; Allah'ın onları kuşatması ise orayı müminlere fethettirecek olmasıdır. Buna göre mana şöyledir:

وَإِذْ بَشَّرْنَاكَ بِأَنَّ اللَّهَ أَحَاطَ بِأَهْلِ مَكَّةَ بِمَعْنَى أَنَّهُ يَغْلِبُهُمْ وَيَقْهَرُهُمْ وَيُظْهِرُ دَوْلَتَكَ عَلَيْهِمْ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:

Hani biz sana, Allah'ın Mekke ehlini kuşattığını —yani onlara galip geleceğini, onları kahredeceğini ve senin hâkimiyetini onlara üstün kılacağını— müjdelemiştik. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruklarıdır:

سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ [الْقَمَرِ: ٤٥] وَقَالَ: قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٢] إِلَى قَوْلِهِ: أَحاطَ بِالنَّاسِ لَمَّا كَانَ كُلُّ مَا يُخْبِرُ اللَّهُ عَنْ وُقُوعِهِ فَهُوَ وَاجِبُ الْوُقُوعِ، فَكَانَ مِنْ هَذَا الِاعْتِبَارِ كَالْوَاقِعِ فَلَا جَرَمَ قَالَ: أَحاطَ بِالنَّاسِ

{ سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ } [Kamer 45] “O topluluk yakında hezimete uğrayacak ve arkalarını dönüp kaçacaklardır” ve: { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ } [Âl-i İmrân 12] “İnkâr edenlere de ki: 'Yenileceksiniz ve [cehenneme] toplanacaksınız'” buyruklarıdır. { أَحاطَ بِالنَّاسِ } “insanları çepeçevre kuşatmıştır” buyruğuna gelince; Allah'ın meydana geleceğini haber verdiği her şeyin vuku bulması zorunlu olduğundan, bu bakımdan gerçekleşmiş gibi kabul edilmiştir; bu sebeple muhakkak ki: { أَحاطَ بِالنَّاسِ } “insanları çepeçevre kuşattı” [geçmiş zaman kipiyle] buyurmuştur.

وَرُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا تَزَاحَفَ الْفَرِيقَانِ يَوْمَ بَدْرٍ وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي الْعَرِيشِ مَعَ أَبِي بَكْرٍ كَانَ يَدْعُو وَيَقُولُ: «اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ عَهْدَكَ وَوَعْدَكَ لِي» ثُمَّ خَرَجَ/ وَعَلَيْهِ الدِّرْعُ يُحَرِّضُ النَّاسَ وَيَقُولُ:

Rivayet edildiğine göre Bedir günü iki ordu karşı karşıya geldiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem çadırda Ebû Bekir ile birlikteyken dua ediyor ve şöyle diyordu: «Allahım! Bana olan ahdini ve vaadini Sen'den istiyorum.» Sonra üzerinde zırhı olduğu halde dışarı çıktı, insanları teşvik ediyor ve şöyle diyordu:

سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ.

{ سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ } “O topluluk yakında hezimete uğrayacak ve arkalarını dönüp kaçacaklardır.”

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَفِي هَذِهِ الرُّؤْيَا أَقْوَالٌ:

Sonra Allah Teâlâ: { وَما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ } “Sana gösterdiğimiz o rüyayı (görüntüyü) de ancak insanlara bir imtihan kıldık” buyurdu. Bu rüya (görüntü) hakkında birtakım görüşler vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ:

Birinci görüş:

أَنَّ اللَّهَ أَرَى مُحَمَّدًا فِي الْمَنَامِ مَصَارِعَ كَفَّارِ قُرَيْشٍ فَحِينَ وَرَدَ مَاءَ بَدْرٍ قَالَ: «وَاللَّهِ كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى مَصَارِعِ الْقَوْمِ» ثُمَّ أَخَذَ يَقُولُ: «هَذَا مَصْرَعُ فُلَانٍ هَذَا مَصْرَعُ فُلَانٍ» فَلَمَّا سَمِعَتْ قُرَيْشٌ ذَلِكَ جَعَلُوا رُؤْيَاهُ سُخْرِيَةً، وَكَانُوا يَسْتَعْجِلُونَ بِمَا وُعِدَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ.

Allah, Muhammed'e rüyasında Kureyş kâfirlerinin vurulup düşecekleri yerleri göstermiştir. Nitekim Bedir suyuna vardığında: «Vallahi sanki bu kavmin vurulup düşeceği yerleri görüyor gibiyim» buyurmuş, sonra: «Şurası falanın yıkılacağı yer, şurası falanın yıkılacağı yer» demeye başlamıştır. Kureyş bunu işitince onun rüyasını alaya almış ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e vadedilen şeyin çabucak gelmesini istemişlerdi.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ رُؤْيَاهُ الَّتِي رَآهَا أَنَّهُ يَدْخُلُ مَكَّةَ وَأَخْبَرَ بِذَلِكَ أَصْحَابَهُ، فَلَمَّا مُنِعَ عَنِ الْبَيْتِ الْحَرَامِ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ كَانَ ذَلِكَ فِتْنَةً لِبَعْضِ الْقَوْمِ، وَقَالَ عُمَرُ لِأَبِي بَكْرٍ أَلَيْسَ قَدْ أَخْبَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنَّا نَدْخُلُ الْبَيْتَ وَنَطُوفُ بِهِ، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّهُ لَمْ يُخْبِرْ أَنَّا نَفْعَلُ ذَلِكَ فِي هَذِهِ السَّنَةِ فَسَنَفْعَلُ ذَلِكَ فِي سَنَةٍ أُخْرَى، فَلَمَّا جَاءَ الْعَامُ الْمُقْبِلُ دَخَلَهَا، وَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ [الْفَتْحِ: ٢٧] اعْتَرَضُوا عَلَى هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ فَقَالُوا: هَذِهِ السُّورَةُ مَكِّيَّةٌ، وَهَاتَانِ الْوَاقِعَتَانِ مَدَنِيَّتَانِ، وَهَذَا السُّؤَالُ ضَعِيفٌ لِأَنَّ هَاتَيْنِ الْوَاقِعَتَيْنِ مَدَنِيَّتَانِ أَمَّا رُؤْيَتُهُمَا فِي الْمَنَامِ فَلَا يَبْعُدُ حُصُولُهَا فِي مَكَّةَ.

İkinci görüş: Bundan murat, onun Mekke'ye gireceğine dair gördüğü ve bunu ashabına haber verdiği rüyasıdır. Hudeybiye yılında Beyt-i Harâm'dan engellenince bu durum kavimden bazısı için bir fitne (sınav) oldu. Ömer, Ebû Bekir'e: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize Beyt'e gireceğimizi ve onu tavaf edeceğimizi haber vermemiş miydi?' dedi. Ebû Bekir: 'O bize bunu bu yıl yapacağımızı haber vermedi; biz bunu başka bir yıl yapacağız' dedi. Ertesi yıl gelince oraya girdi ve Allah Teâlâ: { لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ } [Fetih 27] “Andolsun ki Allah, Resûlü'nün rüyasını hak ile doğru çıkardı” ayetini indirdi. Bu iki görüşe itiraz edilerek: 'Bu sure Mekkîdir, bu iki hadise ise Medenîdir' denilmiştir. Bu itiraz zayıftır; çünkü bu iki hadise Medenî olsa da bunların rüyada görülmesinin Mekke'de gerçekleşmiş olması uzak bir ihtimal değildir.

وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ:

Üçüncü görüş:

قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ رَأَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بَنِي أُمَيَّةَ يَنْزُونَ عَلَى مِنْبَرِهِ نَزْوَ الْقِرَدَةِ فَسَاءَهُ

Saîd b. el-Müseyyeb şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem rüyasında Emevîlerin kendi minberine maymunların sıçrayışı gibi sıçradıklarını gördü ve bu durum onu üzdü.

ذَلِكَ، وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةِ عَطَاءٍ

Bu, Atâ rivayetinde İbn Abbâs'ın da görüşüdür.

وَالْإِشْكَالُ الْمَذْكُورُ عَائِدٌ فِيهِ لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَكِّيَّةٌ وَمَا كَانَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِمَكَّةَ مِنْبَرٌ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ بِأَنَّهُ لَا يَبْعُدُ أَنْ يَرَى بِمَكَّةَ أَنَّ لَهُ بِالْمَدِينَةِ مِنْبَرًا يَتَدَاوَلُهُ بَنُو أُمَيَّةَ.

Zikredilen müşkillik burada da geçerlidir; zira bu ayet Mekkîdir ve Mekke'de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir minberi yoktu. Buna: Onun Mekke'deyken Medine'de Emevîlerin elden ele geçireceği bir minberinin olacağını görmüş olmasının uzak bir ihtimal olmadığı şeklinde cevap verilebilir.

وَالْقَوْلُ الرَّابِعُ: وَهُوَ الْأَصَحُّ وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّ الْمُرَادَ بِهَا مَا أَرَاهُ اللَّهُ تَعَالَى لَيْلَةَ الْإِسْرَاءِ، وَاخْتَلَفُوا فِي مَعْنَى هَذِهِ الرُّؤْيَا فَقَالَ الْأَكْثَرُونَ: لَا فَرْقَ بَيْنَ الرُّؤْيَةِ وَالرُّؤْيَا فِي اللُّغَةِ، يُقَالُ رَأَيْتُ بِعَيْنِي رُؤْيَةً وَرُؤْيَا، وَقَالَ الْأَقَلُّونَ: هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ قِصَّةَ الْإِسْرَاءِ إِنَّمَا حَصَلَتْ فِي الْمَنَامِ، وَهَذَا الْقَوْلُ ضَعِيفٌ بَاطِلٌ عَلَى مَا قَرَّرْنَاهُ فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ، وَقَوْلُهُ: إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ مَعْنَاهُ: أَنَّهُ ﵊ لَمَّا ذَكَرَ لَهُمْ قِصَّةَ الْإِسْرَاءِ كَذَّبُوهُ وَكَفَرَ بِهِ كَثِيرٌ مِمَّنْ كَانَ آمَنَ بِهِ وَازْدَادَ الْمُخْلِصُونَ إِيمَانًا فَلِهَذَا السَّبَبِ كَانَ امْتِحَانًا.

Dördüncü görüş —ki en sahih olanı ve müfessirlerin çoğunun görüşü budur—: Bundan murat, İsrâ gecesinde Allah Teâlâ'nın ona gösterdiği şeylerdir. Bu rüyanın manası hakkında ihtilaf etmişlerdir; çoğunluk şöyle demiştir: Lügatte rü'yet (gözle görme) ile rüya arasında fark yoktur; 'gözümle gördüm' anlamında 'raeytü bi-aynî ru'yeten ve ru'yen' denilir. Azınlık ise şöyle demiştir: Bu, İsrâ kıssasının ancak uykuda gerçekleştiğine delalet eder. Bu görüş, bu surenin başında takrir ettiğimiz üzere zayıf ve batıldır. O'nun: { إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ } “ancak insanlara bir imtihan [kıldık]” buyruğunun manası ise şudur: O aleyhisselâm onlara İsrâ kıssasını anlattığında onu yalanladılar, ona iman etmiş olanlardan birçoğu dinden döndü, ihlaslı olanların ise imanı arttı; işte bu sebeple bir imtihan olmuştur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَهَذَا عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ، وَالتَّقْدِيرُ: وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَقِيلَ الْمَعْنَى: وَالشَّجَرَةُ الْمَلْعُونَةُ فِي الْقُرْآنِ كَذَلِكَ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ } “ve Kur'an'da lanetlenen ağacı da [imtihan kıldık]” buyurdu. Bu takdim ve tehir üzeredir; takdiri şöyledir: 'Sana gösterdiğimiz o rüyayı ve Kur'an'da lanetlenen ağacı ancak insanlara bir imtihan kıldık.' Şöyle de denilmiştir: Manası, 'Kur'an'da lanetlenen ağaç da böyledir' demektir.

وَاخْتَلَفُوا فِي هَذِهِ الشَّجَرَةِ، فَالْأَكْثَرُونَ قَالُوا: إِنَّهَا شَجَرَةُ الزَّقُّومِ الْمَذْكُورَةُ فِي الْقُرْآنِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعامُ الْأَثِيمِ [الدُّخَانِ: ٤٣، ٤٤] وَكَانَتْ هَذِهِ الْفِتْنَةُ فِي ذِكْرِ هَذِهِ الشَّجَرَةِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: / أَنَّ أَبَا جَهْلٍ قَالَ: زَعَمَ صَاحِبُكُمْ بِأَنَّ نَارَ جَهَنَّمَ تَحْرِقُ الْحَجَرَ حيث قال: وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ [التحريم: ٦] ثُمَّ يَقُولُ: بِأَنَّ فِي النَّارِ شَجَرًا وَالنَّارُ تَأْكُلُ الشَّجَرَ فَكَيْفَ تُولَدُ فِيهَا الشَّجَرُ. وَالثَّانِي: قَالَ ابْنُ الزِّبَعْرَى مَا نَعْلَمُ الزَّقُّومَ إِلَّا التَّمْرَ وَالزُّبْدَ فَتَزَقَّمُوا مِنْهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى حِينَ عَجِبُوا أَنْ يَكُونَ فِي النَّارِ شَجَرٌ: إِنَّا جَعَلْناها فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ [الصَّافَّاتِ: ٦٣] الْآيَاتِ.

Bu ağaç hakkında ihtilaf ettiler; çoğunluk şöyle dedi: O, Kur'an'da: { إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعامُ الْأَثِيمِ } [Duhân 43-44] “Şüphesiz zakkum ağacı günahkârların yiyeceğidir” buyruğunda zikredilen zakkum ağacıdır. Bu ağacın zikredilmesindeki fitne (imtihan) iki yöndendir: Birincisi: Ebû Cehil şöyle demiştir: 'Arkadaşınız: { وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ } [Tahrîm 6] “yakıtı insanlar ve taşlar olan [ateş]” diyerek cehennem ateşinin taşları yaktığını iddia ediyor; sonra da ateşte ağaç olduğunu söylüyor; oysa ateş ağacı yer bitirir, öyleyse onda ağaç nasıl biter?' İkincisi: İbnü'z-Ziba'râ: 'Biz zakkumu ancak hurma ve tereyağı olarak biliriz; haydi ondan zakkumlanın (yiyin)' demiştir. Bunun üzerine onlar ateşte ağaç olmasına şaşınca Allah Teâlâ: { إِنَّا جَعَلْناها فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ } [Sâffât 63] “Şüphesiz biz onu zalimler için bir imtihan kıldık” ayetlerini indirdi.

فَإِنْ قِيلَ: لَيْسَ فِي الْقُرْآنِ لَعْنُ هَذِهِ الشَّجَرَةِ.

Eğer: 'Kur'an'da bu ağacın lanetlendiği [ifadesi] yoktur' denilirse;

قُلْنَا: فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ لَعْنُ الْكُفَّارِ الَّذِينَ يَأْكُلُونَهَا. الثَّانِي: الْعَرَبُ تَقُولُ لِكُلِّ طَعَامٍ مَكْرُوهٍ ضَارٍّ إِنَّهُ مَلْعُونٌ. وَالثَّالِثُ: أَنَّ اللَّعْنَ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ هُوَ التَّبْعِيدُ فَلَمَّا كَانَتْ هَذِهِ الشَّجَرَةُ الْمَلْعُونَةُ فِي الْقُرْآنِ مُبْعَدَةً عَنْ جَمِيعِ صِفَاتِ الْخَيْرِ سُمِّيَتْ مَلْعُونَةً.

Biz deriz ki: Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Murad, onu yiyen kâfirlerin lanetlenmesidir. İkincisi: Araplar hoşlanılmayan ve zararlı olan her yiyecek için 'mel'un' (lanetli) derler. Üçüncüsü: Lügatin aslında lanet, uzaklaştırmaktır; Kur'an'daki bu mel'un ağaç da bütün hayır sıfatlarından uzak kılındığı için lanetlenmiş (mel'un) olarak isimlendirilmiştir.

الْقَوْلُ الثَّانِي: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: الشَّجَرَةُ بَنُو أُمَيَّةَ يَعْنِي الْحَكَمَ بْنَ أَبِي الْعَاصِ

İkinci görüş: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: 'Ağaç, Emevîlerdir; yani Hakem b. Ebi'l-Âs'tır' demiştir.

قَالَ وَرَأَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي الْمَنَامِ أَنَّ وَلَدَ مَرْوَانَ يَتَدَاوَلُونَ مِنْبَرَهُ فَقَصَّ رُؤْيَاهُ عَلَى أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَقَدْ خَلَا فِي بَيْتِهِ مَعَهُمَا فَلَمَّا تَفَرَّقُوا سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ الْحَكَمَ يُخْبِرُ بِرُؤْيَا رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَاشْتَدَّ ذَلِكَ عَلَيْهِ، وَاتَّهَمَ عُمَرَ فِي إِفْشَاءِ سَرِّهِ، ثُمَّ ظَهَرَ أَنَّ الْحَكَمَ كَانَ يَتَسَمَّعُ إِلَيْهِمْ فَنَفَاهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ.

[Râvî] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem rüyasında Mervân'ın çocuklarının kendi minberini elden ele geçirdiklerini gördü ve evinde baş başa kaldığı Ebû Bekir ile Ömer'e rüyasını anlattı. Ayrıldıklarında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hakem'in Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in rüyasını anlattığını işitti; bu durum ona çok ağır geldi ve sırrını ifşa etme hususunda Ömer'den şüphelendi. Sonra Hakem'in onları gizlice dinlediği ortaya çıktı, bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu sürgün etti.

قَالَ الْوَاحِدِيُّ: هَذِهِ الْقِصَّةُ كَانَتْ بِالْمَدِينَةِ، وَالسُّورَةُ مَكِّيَّةٌ فَيَبْعُدُ هَذَا التَّفْسِيرُ إِلَّا أَنْ يُقَالَ: هَذِهِ الْآيَةُ مَدَنِيَّةٌ وَلَمْ يَقُلْ بِهِ أَحَدٌ، وَمِمَّا يُؤَكِّدُ هَذَا التَّأْوِيلَ قَوْلُ عَائِشَةَ لِمَرْوَانَ لَعَنَ اللَّهُ أَبَاكَ وَأَنْتَ فِي صُلْبِهِ فَأَنْتَ بَعْضُ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ.

Vâhidî şöyle demiştir: Bu kıssa Medine'de cereyan etmiştir, sure ise Mekkîdir; dolayısıyla bu tefsir —bu ayetin Medenî olduğu söylenmedikçe— uzaktır, bunu da kimse söylememiştir. Bu tevili teyit eden hususlardan biri, Âişe'nin Mervân'a: 'Sen onun sulbündeyken Allah senin babana lanet etti; dolayısıyla sen de Allah'ın lanetlediği kimseden bir parçasın' sözüdür.

وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ هِيَ الْيَهُودُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا [الْمَائِدَةِ: ٧٨] .

Üçüncü görüş: Kur'an'da lanetlenen ağaç, Allah Teâlâ'nın: { لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا } [Mâide 78] “İnkâr edenler lanetlendi” buyruğundan ötürü Yahudilerdir.

فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: إِنَّ الْقَوْمَ لَمَّا طَلَبُوا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ الْإِتْيَانَ بِالْمُعْجِزَاتِ الْقَاهِرَةِ فَأَجَابَ أَنَّهُ لَا مَصْلَحَةَ فِي إِظْهَارِهَا لِأَنَّهَا لَوْ ظَهَرَتْ وَلَمْ تُؤْمِنُوا نَزَّلَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ الِاسْتِئْصَالِ، وَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ وَأَيُّ تَعَلُّقٍ لِهَذَا الْكَلَامِ بِذِكْرِ الرُّؤْيَا الَّتِي صَارَتْ فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَبِذِكْرِ الشَّجَرَةِ الَّتِي صَارَتْ فِتْنَةً لِلنَّاسِ.

Eğer birisi: 'Kavim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den kahredici mucizeler getirmesini talep ettiğinde o, bunları göstermede bir maslahat olmadığını, zira ortaya çıktıklarında iman etmezlerse Allah'ın onların üzerine kök kazıyıcı azap indireceğini ve bunun da caiz olmadığını bildirerek cevap verdi; bu sözün insanlara fitne (imtihan) olan rüyanın zikredilmesiyle ve insanlara fitne olan ağacın zikredilmesiyle ne gibi bir irtibatı vardır?' derse;

قُلْنَا: التَّقْدِيرُ كَأَنَّهُ قِيلَ: إِنَّهُمْ لَمَّا طَلَبُوا هَذِهِ الْمُعْجِزَاتِ ثُمَّ إِنَّكَ لَمْ تُظْهِرْهَا صَارَ عَدَمُ ظُهُورِهَا شُبْهَةً لَهُمْ فِي أَنَّكَ لَسْتَ بِصَادِقٍ فِي دَعْوَى النُّبُوَّةِ إِلَّا أَنَّ وُقُوعَ هَذِهِ الشُّبْهَةِ لَا يُوهِنُ أَمْرَكَ وَلَا يَصِيرُ سَبَبًا لِضِعْفِ حَالِكَ أَلَا تَرَى أَنَّ ذِكْرَ تِلْكَ الرُّؤْيَا صَارَ سَبَبًا لِوُقُوعِ الشُّبْهَةِ الْعَظِيمَةِ فِي الْقُلُوبِ ثُمَّ إِنَّ قُوَّةَ تِلْكَ الشُّبُهَاتِ مَا أَوْجَبَتْ ضَعْفًا فِي أَمْرِكَ وَلَا فُتُورًا فِي اجْتِمَاعِ الْمُحِقِّينَ عَلَيْكَ فَكَذَلِكَ هَذِهِ الشُّبْهَةُ الْحَاصِلَةُ بِسَبَبِ عَدَمِ ظُهُورِ هَذِهِ الْمُعْجِزَاتِ لَا تُوجِبُ فُتُورًا فِي حَالِكَ، وَلَا ضَعْفًا فِي أَمْرِكَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Biz deriz ki: Takdir sanki şöyle denilmiş gibidir: Onlar bu mucizeleri talep ettiklerinde ve sen de bunları göstermeyince, bunların ortaya çıkmayışı peygamberlik iddiasında doğru sözlü olmadığına dair onlar için bir şüphe oldu. Ne var ki bu şüphenin vuku bulması senin davanı zaafa uğratmaz ve senin durumunun zayıflamasına sebep olmaz. Görmez misin ki o rüyanın zikredilmesi kalplerde büyük bir şüphenin doğmasına sebep oldu; sonra o şüphelerin kuvveti senin davanda bir zayıflığa ve hak üzere olanların senin etrafında toplanmasında bir gevşekliğe yol açmadı. İşte tıpkı bunun gibi, bu mucizelerin ortaya çıkmayışından ötürü hâsıl olan şüphe de senin durumunda bir gevşekliğe ve davanda bir zayıflığa sebep olmaz. Doğrusunu Allah bilir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَنُخَوِّفُهُمْ فَما يَزِيدُهُمْ إِلَّا طُغْياناً كَبِيراً وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ ذِكْرُ سَبَبٍ آخَرَ فِي أَنَّهُ تَعَالَى مَا أَظْهَرَ الْمُعْجِزَاتِ الَّتِي اقْتَرَحُوهَا، وَذَلِكَ لِأَنَّ هَؤُلَاءِ خُوِّفُوا بِمَخَاوِفِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَبِشَجَرَةِ الزَّقُّومِ فَمَا زَادَهُمْ هَذَا التَّخْوِيفُ إِلَّا طُغْيَانًا كَبِيرًا، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى قَسْوَةِ قُلُوبِهِمْ وَتَمَادِيهِمْ فِي الْغَيِّ وَالطُّغْيَانِ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَبِتَقْدِيرِ أَنْ يُظْهِرَ اللَّهُ لَهُمْ تِلْكَ الْمُعْجِزَاتِ الَّتِي اقْتَرَحُوهَا لَمْ يَنْتَفِعُوا بِهَا وَلَا يَزْدَادُونَ إِلَّا تَمَادِيًا فِي الْجَهْلِ وَالْعِنَادِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ، وَجَبَ فِي الْحِكْمَةِ أَنْ لَا يُظْهِرَ اللَّهُ لَهُمْ مَا اقْتَرَحُوهُ مِنَ الْآيَاتِ وَالْمُعْجِزَاتِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَنُخَوِّفُهُمْ فَما يَزِيدُهُمْ إِلَّا طُغْياناً كَبِيراً } “Biz onları korkutuyoruz, fakat bu onlara büyük bir azgınlıktan başka bir şey artırmıyor” buyurdu. Bundan maksat, Allah Teâlâ'nın onların teklif ettikleri mucizeleri göstermeyişine dair başka bir sebebi zikretmektir. Çünkü bunlar dünya ve ahiret korkularıyla ve zakkum ağacıyla korkutuldular da bu korkutma onlara büyük bir azgınlıktan başka bir şey artırmadı. Bu da onların kalplerinin katılığını, sapıklık ve azgınlıkta haddi aşmalarını gösterir. Durum böyle olunca, faraza Allah onlara teklif ettikleri o mucizeleri gösterseydi bile onlardan faydalanmazlar, cehalet ve inatta ısrardan başka bir şeyleri artmazdı. Böyle olunca da hikmet gereği Allah'ın onların teklif ettikleri ayet ve mucizeleri göstermemesi vacip oldu. Doğrusunu Allah bilir.

تم الجزء العشرون، ويليه إن شاء الله تعالى الجزء الحادي والعشرين، وأوله قَوْلُهُ تَعَالَى وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ من سورة الإسراء أعان الله على إكماله

Yirminci cüz tamamlandı. İnşallah Teâlâ ardından yirmi birinci cüz gelecektir; onun başı da İsrâ suresinden Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ } “Hani meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik” buyruğudur. Allah tamamlamaya yardım etsin.

الجزء الواحد والعشرون

Yirmi Birinci Cüz

[تتمة سورة الإسراء]

[İsrâ Suresinin Devamı]

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٦١ الى ٦٣]

[İsrâ Suresi (17), 61-63. Ayetler]

وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ قالَ أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِيناً (٦١) قالَ أَرَأَيْتَكَ هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلاَّ قَلِيلاً (٦٢) قالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُكُمْ جَزاءً مَوْفُوراً (٦٣)

{ وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ قالَ أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِيناً (٦١) قالَ أَرَأَيْتَكَ هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلاَّ قَلِيلاً (٦٢) قالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُكُمْ جَزاءً مَوْفُوراً (٦٣) } “Hani meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik; İblis hariç hepsi secde etmişlerdi. O ise: 'Çamurdan yarattığın kimseye mi secde edeyim?' demişti. (61) [İblis] dedi ki: 'Benden üstün kıldığın şu kimseye bir bakar mısın? Eğer beni kıyamet gününe kadar ertelersen, pek azı hariç onun zürriyetini mutlaka hükmüm altına alıp köklerini kazıyacağım!' (62) [Allah] buyurdu ki: 'Git! Onlardan kim sana uyarsa, şüphesiz cezanız eksiksiz bir ceza olarak cehennemdir.' (63)”

فِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي كَيْفِيَّةِ النَّظْمِ وُجُوهٌ. الْأَوَّلُ: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ فِي مِحْنَةٍ عَظِيمَةٍ مِنْ قَوْمِهِ وَأَهْلِ زَمَانِهِ، بَيَّنَ أَنَّ حَالَ الْأَنْبِيَاءِ مَعَ أَهْلِ زَمَانِهِمْ كَذَلِكَ. أَلَا تَرَى أَنَّ أَوَّلَ الْأَوْلِيَاءِ هُوَ آدَمُ، ثُمَّ إِنَّهُ كَانَ فِي مِحْنَةٍ شَدِيدَةٍ مِنْ إِبْلِيسَ. الثَّانِي: أَنَّ الْقَوْمَ إِنَّمَا نَازَعُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَعَانَدُوهُ وَاقْتَرَحُوا عَلَيْهِ الِاقْتِرَاحَاتِ الْبَاطِلَةَ لِأَمْرَيْنِ الْكِبْرُ وَالْحَسَدُ، أَمَّا الْكِبْرُ فَلِأَنَّ تَكَبُّرَهُمْ كَانَ يَمْنَعُهُمْ مِنَ الِانْقِيَادِ، وَأَمَّا الْحَسَدُ فَلِأَنَّهُمْ كَانُوا يَحْسُدُونَهُ عَلَى مَا آتَاهُ اللَّهُ مِنَ النُّبُوَّةِ وَالدَّرَجَةِ الْعَالِيَةِ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ هَذَا الْكِبْرَ وَالْحَسَدَ هُمَا اللَّذَانِ حَمَلَا إِبْلِيسَ عَلَى الْخُرُوجِ مِنَ الْإِيمَانِ وَالدُّخُولِ فِي الْكُفْرِ، فَهَذِهِ بَلِيَّةٌ قَدِيمَةٌ وَمِحْنَةٌ عَظِيمَةٌ لِلْخَلْقِ. وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَهُمْ بِقَوْلِهِ: فَما يَزِيدُهُمْ إِلَّا طُغْياناً كَبِيراً [الْإِسْرَاءِ: ٦٠] بَيَّنَ مَا هُوَ السَّبَبُ لِحُصُولِ هَذَا الطُّغْيَانِ وَهُوَ قَوْلُ إِبْلِيسَ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا فَلِأَجْلِ هَذَا الْمَقْصُودِ ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى قِصَّةَ إِبْلِيسَ وَآدَمَ، فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ فِي كَيْفِيَّةِ النَّظْمِ.

Birinci Mesele: Nazmın keyfiyetinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Bil ki Allah Teâlâ, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kavminden ve çağdaşlarından dolayı büyük bir sıkıntı ve imtihan içinde olduğunu zikredince, peygamberlerin kendi çağdaşlarıyla olan durumlarının da böyle olduğunu beyan etmiştir. Görmez misin ki velilerin ilki Âdem'dir; sonra o da İblis yüzünden şiddetli bir imtihan içindeydi. İkincisi: O topluluk, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile iki sebepten ötürü çekişmiş, ona inat etmiş ve batıl tekliflerde bulunmuşlardır: Kibir ve haset. Kibire gelince; onların kibri boyun eğmelerine engel oluyordu. Hasete gelince; Allah'ın ona verdiği peygamberlik ve yüce derece hususunda onu kıskanıyorlardı. Allah Teâlâ İblis'i imandan çıkıp küfre girmeye sevk eden şeyin de bu kibir ve haset olduğunu beyan etmiştir; binaenaleyh bu, yaratılmışlar için eski bir bela ve büyük bir imtihandır. Üçüncüsü: Allah Teâlâ onları: { فَما يَزِيدُهُمْ إِلَّا طُغْياناً كَبِيراً } [İsrâ 60] “fakat bu onlara büyük bir azgınlıktan başka bir şey artırmıyor” buyruğuyla niteleyince, bu azgınlığın meydana gelmesine sebep olan şeyi beyan etmiştir ki o da İblis'in: { لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا } “pek azı hariç onun zürriyetini mutlaka hükmüm altına alıp köklerini kazıyacağım” sözüdür. İşte bu gaye doğrultusunda Allah Teâlâ İblis ve Âdem kıssasını zikretmiştir. Nazmın keyfiyeti hakkındaki söz bundan ibarettir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْقِصَّةَ قَدْ ذَكَرَهَا اللَّهُ تَعَالَى فِي سُوَرٍ سَبْعَةٍ، وَهِيَ: الْبَقَرَةُ وَالْأَعْرَافُ وَالْحِجْرُ وَهَذِهِ السُّورَةُ وَالْكَهْفُ وَطَهَ وَصَ وَالْكَلَامُ الْمُسْتَقْصَى فِيهَا قَدْ تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ وَالْأَعْرَافِ وَالْحِجْرِ فَلَا فَائِدَةَ فِي الْإِعَادَةِ وَلَا بَأْسَ بِتَعْدِيدِ بَعْضِ الْمَسَائِلِ:

İkinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ bu kıssayı yedi surede zikretmiştir: Bakara, A'râf, Hicr, bu sure [İsrâ], Kehf, Tâhâ ve Sâd. Bu kıssa hakkındaki etraflı ve detaylı inceleme Bakara, A'râf ve Hicr surelerinde geçmişti; dolayısıyla tekrarında fayda yoktur, ancak bazı meseleleri sayıp belirtmekte bir beis bulunmamaktadır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْمَأْمُورِينَ بِالسُّجُودِ لِآدَمَ أَهُمْ جَمِيعُ الْمَلَائِكَةِ أَمْ مَلَائِكَةُ الْأَرْضِ عَلَى التَّخْصِيصِ؟ فَظَاهِرُ لَفْظِ الْمَلَائِكَةِ يُفِيدُ الْعُمُومَ إِلَّا أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى فِي آخِرِ سُورَةِ الْأَعْرَافِ فِي صِفَةِ مَلَائِكَةِ السموات وَلَهُ يَسْجُدُونَ [الأعراف: ٢٠٦] يوجب خروج ملائكة السموات مِنْ هَذَا الْعُمُومِ.

Birinci Mesele: Âdem'e secde etmekle emrolunanların bütün melekler mi yoksa tahsisen yer melekleri mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Melekler (el-Melâike) lafzının zahiri umum ifade eder; ancak Allah Teâlâ'nın A'râf suresinin sonunda gök meleklerinin vasfı hakkında: { وَلَهُ يَسْجُدُونَ } [A'râf 206] “ve O'na secde ederler” buyurması, gök meleklerinin bu umumdan çıkmasını gerektirir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ السَّجْدَةِ وَضْعُ الْجَبْهَةِ عَلَى الْأَرْضِ أَوِ التَّحِيَّةُ، وَعَلَى التَّقْدِيرِ الْأَوَّلِ فَآدَمُ

İkinci Mesele: Bu secdeden murat alnın yere konulması mıdır yoksa selamlama mıdır? Birinci takdire göre Âdem,

كَانَ هُوَ الْمَسْجُودَ لَهُ أَوْ يُقَالُ كَانَ الْمَسْجُودُ لَهُ هُوَ اللَّهَ تَعَالَى وَآدَمُ كَانَ قِبْلَةً لِلسُّجُودِ؟

bizzat kendisine secde edilen midir, yoksa kendisine secde edilen Allah Teâlâ olup Âdem secde için bir kıble miydi denilir?

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ إِبْلِيسَ هَلْ هُوَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ أَمْ لَا؟ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَأَمْرُ الْمَلَائِكَةِ بِالسُّجُودِ كَيْفَ يَتَنَاوَلُهُ؟

Üçüncü Mesele: İblis meleklerden midir, değil midir? Şayet meleklerden değilse, meleklere yönelik secde emri onu nasıl kapsamaktadır?

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: هَلْ كَانَ إِبْلِيسُ كَافِرًا مِنْ أَوَّلِ الْأَمْرِ أَوْ يُقَالُ إِنَّمَا كَفَرَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ؟

Dördüncü Mesele: İblis işin başından beri kâfir miydi, yoksa ancak o vakitte mi kâfir oldu denilir?

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْمَلَائِكَةُ سَجَدُوا لِآدَمَ مِنْ أَوَّلِ مَا كَمُلَتْ حَيَاتُهُ أَوْ بَعْدِ ذَلِكَ.

Beşinci Mesele: Melekler Âdem'e hayatı tamama erdiği andan itibaren hemen mi secde ettiler, yoksa daha sonra mı?

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: شُبْهَةُ إِبْلِيسَ فِي الِامْتِنَاعِ مِنَ السُّجُودِ أَهْوَ قَوْلُهُ: أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِيناً أَوْ غَيْرُهُ.

Altıncı Mesele: İblis'in secdeden kaçınmadaki şüphesi: { أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِيناً } “Çamurdan yarattığın kimseye mi secde edeyim?” sözü müdür yoksa başka bir şey midir?

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَاتُ عَلَى أَنَّ إِبْلِيسَ كَانَ عَارِفًا بِرَبِّهِ، إِلَّا أَنَّهُ وَقَعَ فِي الْكُفْرِ بِسَبَبِ الْكِبْرِ وَالْحَسَدِ، وَمِنْهُمْ مَنْ أَنْكَرَ وَقَالَ مَا عَرَفَ اللَّهَ الْبَتَّةَ.

Yedinci Mesele: Bu ayetler İblis'in Rabbini tanıdığına, ancak kibir ve haset sebebiyle küfre düştüğüne delalet etmiştir. Onlardan [bazıları] ise inkâr edip Allah'ı kesinlikle tanımadığını söylemişlerdir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: مَا سَبَبُ حِكْمَةِ إِمْهَالِ إِبْلِيسَ وَتَسْلِيطِهِ عَلَى الْخَلْقِ بِالْوَسْوَسَةِ؟

Sekizinci Mesele: İblis'e mühlet verilmesinin ve vesvese ile mahlûkat üzerine musallat kılınmasının hikmetinin sebebi nedir?

وَلْنَرْجِعْ إِلَى التَّفْسِيرِ فَنَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى حَكَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَنْ إِبْلِيسَ نَوْعًا وَاحِدًا مِنَ الْعَمَلِ وَنَوْعَيْنِ مِنَ الْقَوْلِ، أَمَّا الْعَمَلُ فَهُوَ أَنَّهُ لَمْ يَسْجُدْ لِآدَمَ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ وَأَمَّا النَّوْعَانِ مِنَ الْقَوْلِ؟

Tefsire dönelim ve şöyle diyelim: Allah Teâlâ bu ayette İblis'ten bir tür fiil ve iki tür söz nakletmiştir. Fiile gelince; o, Âdem'e secde etmemesidir ki: { فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ } “İblis hariç hepsi secde ettiler” kavlinden murat da budur. İki tür söze gelince;

فَأَوَّلُهُمَا: قَوْلُهُ: أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِيناً وَهَذَا اسْتِفْهَامٌ بِمَعْنَى الْإِنْكَارِ مَعْنَاهُ أَنَّ أَصْلِي أَشْرَفُ مِنْ أَصْلِهِ فَوَجَبَ أَنْ أَكُونَ أَنَا أَشْرَفُ مِنْهُ، وَالْأَشْرَفُ يَقْبُحُ فِي الْعُقُولِ أَمْرُهُ بِخِدْمَةِ الْأَدْنَى. وَالنَّوْعُ الثَّانِي: مِنْ كَلَامِهِ: قَوْلُهُ:

Onların birincisi onun: { أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِيناً } “Çamurdan yarattığın kimseye mi secde edeyim?” sözüdür. Bu inkâr manasında bir istifham (soru) olup anlamı şudur: Benim aslım onun aslından daha şereflidir; dolayısıyla benim ondan daha şerefli olmam gerekmiştir. Şerefli olana ise akıllarca aşağı derecedekine hizmet etmesinin emredilmesi çirkin görülür. Sözünün ikinci türü ise şu kavlidir:

أَرَأَيْتَكَ هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ قَالَ الزَّجَّاجُ: قَوْلُهُ: أَرَأَيْتَكَ مَعْنَاهُ أَخْبِرْنِي، وَقَدِ اسْتَقْصَيْنَا فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْكَلِمَةِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ. وَقَوْلُهُ: هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ فِيهِ وُجُوهٌ. الْأَوَّلُ: مَعْنَاهُ: أَخْبِرْنِي عَنْ هَذَا الَّذِي فَضَّلْتَهُ عَلَيَّ لِمَ فَضَّلْتَهُ عَلَيَّ وَأَنَا خَيْرٌ مِنْهُ؟ ثُمَّ اخْتَصَرَ الْكَلَامَ لِكَوْنِهِ مَفْهُومًا. الثَّانِي: يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ هَذَا مُبْتَدَأٌ مَحْذُوفٌ مِنْهُ حَرْفُ الِاسْتِفْهَامِ، وَالَّذِي مَعَ صِلَتِهِ خَبَرٌ، تَقْدِيرُهُ أَخْبِرْنِي أَهَذَا الَّذِي كَرَّمْتَهُ عَلَيَّ! وَذَلِكَ عَلَى وَجْهِ الِاسْتِصْغَارِ وَالِاسْتِحْقَارِ، وَإِنَّمَا حُذِفَ حَرْفُ الِاسْتِفْهَامِ لِأَنَّ حُصُولَهُ فِي قَوْلِهِ/ أَرَأَيْتَكَ أَغْنَى عَنْ تَكْرَارِهِ.

{ أَرَأَيْتَكَ هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ } “Bana haber ver, benden üstün kıldığın bu kimse de kim?” ez-Zeccâc şöyle demiştir: Onun { أَرَأَيْتَكَ } sözü 'bana haber ver' manasındadır. Bu kelimenin tefsirini En'âm suresinde etraflıca incelemiştik. Onun: { هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ } sözünde ise vecihler vardır. Birincisi: Anlamı, 'Benden üstün kıldığın bu kimse hakkında bana haber ver, ben ondan daha hayırlı iken onu bana niçin üstün kıldın?' demektir; sonra anlaşıldığı için sözü kısaltmıştır. İkincisi: Şöyle denilmesi mümkündür: { هذَا } kendisinden soru harfi hazfedilmiş bir mübtedadır (öznedir); { الَّذِي } ise sılasıyla birlikte haberdir (yüklemdir). Takdiri: 'Bana haber ver, benden üstün kıldığın bu mudur?' şeklindedir ve bu küçümseme ve hor görme tariki üzeredir. Soru harfi ise ancak { أَرَأَيْتَكَ } kavlinde bulunmasının onu tekrarlamaktan müstağni kılması sebebiyle hazfedilmiştir.

وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ هذَا مَفْعُولُ أَرَأَيْتَ لِأَنَّ الْكَافَ جَاءَتْ لِمُجَرَّدِ الْخِطَابِ لَا مَحَلَّ لَهَا، كَأَنَّهُ قَالَ عَلَى وَجْهِ التَّعَجُّبِ وَالْإِنْكَارِ أَبْصَرْتَ أَوْ عَلِمْتَ هَذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ، بِمَعْنَى لَوْ أَبْصَرْتَهُ أَوْ عَلِمْتَهُ لَكَانَ يَجِبُ أَنْ لَا تُكَرِّمَهُ عَلَيَّ، هَذَا هُوَ حَقِيقَةُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى حِكَايَةً [عَنْهُ] لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا وَفِيهِ مَبَاحِثُ:

Üçüncü vecih: { هذَا } lafzının { أَرَأَيْتَ } fiilinin mef'ûlü (nesnesi) olmasıdır; zira kâf harfi iraptan mahalli olmayan sırf hitap için gelmiştir. Sanki taaccüb ve inkâr tariki üzere: 'Benden üstün kıldığın bu kimseyi gördün mü veya bildin mi?' demiştir; yani şayet onu görseydin yahut bilseydin onu bana üstün kılmaman gerekirdi, demiştir. Bu kelimenin hakikati budur. Sonra Allah Teâlâ [ondan] naklen şöyle buyurmuştur: { لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا } “Eğer beni kıyamet gününe kadar ertelersen, pek azı hariç onun zürriyetini mutlaka hükmüm altına alıp köklerini kazıyacağım!” Bunda birtakım bahisler vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ فِي الْوَصْلِ وَالْوَقْفِ، وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِالْحَذْفِ وَنَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو بِإِثْبَاتِهِ فِي الْوَصْلِ دُونَ الْوَقْفِ.

Birinci Bahis: İbn Kesîr vasl (geçiş) ve vakf (durma) halinde yâ harfini sabit kılarak { لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } şeklinde okumuştur. Âsım, İbn Âmir, Hamza ve el-Kisâî hazf ile [yâ'sız]; Nâfi' ve Ebû Amr ise vakfta değil sadece vasl halinde yâ'yı sabit kılarak okumuşlardır.

الْبَحْثُ الثَّانِي: فِي الِاحْتِنَاكِ قَوْلَانِ، أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ عِبَارَةٌ عَنِ الْأَخْذِ بِالْكُلِّيَّةِ، يُقَالُ: احْتَنَكَ فُلَانٌ مَا عِنْدَ فُلَانٍ مِنْ مَالٍ إِذَا اسْتَقْصَاهُ وَأَخَذَهُ بِالْكُلِّيَّةِ، وَاحْتَنَكَ الْجَرَادُ الزَّرْعَ إِذَا أَكَلَهُ بِالْكُلِّيَّةِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ مِنْ قَوْلِ الْعَرَبِ حَنَّكَ الدَّابَّةَ يُحَنِّكُهَا، إِذَا جَعَلَ فِي حَنَكِهَا الْأَسْفَلِ حَبْلًا يَقُودُهَا بِهِ، وَقَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: الِاحْتِنَاكُ افْتِعَالٌ مِنَ الْحَنَكِ كَأَنَّهُمْ يَمْلِكُهُمْ كَمَا يَمْلِكُ الْفَارِسُ فَرَسَهُ بِلِجَامِهِ. فَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ مَعْنَى الْآيَةِ لَأَسْتَأْصِلَنَّهُمْ بِالْإِغْوَاءِ. وَعَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي لَأَقُودَنَّهُمْ إِلَى الْمَعَاصِي كَمَا تُقَادُ الدَّابَّةُ بِحَبْلِهَا.

İkinci Bahis: İhtinâk (kökten çekip alma/yular takma) hakkında iki görüş vardır. Birincisi: Onun tamamen alıp götürmekten ibaret olduğudur. Bir kimse diğerinin malını tüketip tamamen aldığında 'İhteneke fulânun mâ inde fulânin min mâlin' denilir. Çekirge ekini tamamen yediğinde 've'hteneke'l-cerâdu'z-zer'a' denilir. İkincisi: Arapların, binek hayvanının alt çenesine kendisiyle sevk edeceği bir ip taktığında söylediği 'hanneke'd-dâbbete yuhannikuhâ' sözünden olmasıdır. Ebû Müslim şöyle demiştir: İhtinâk, hanek (çene) kelimesinden ifti'âl babındadır; sanki süvarinin atına dizginiyle sahip olduğu gibi onlara sahip olmaktadır. Birinci görüşe göre ayetin manası: 'Onları saptırarak köklerini kazıyacağım' demektir. İkinci görüşe göre ise: 'Binek hayvanının ipiyle sevk edildiği gibi onları günahlara sevk edeceğim' demektir.

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: إِلَّا قَلِيلًا هُمُ الَّذِينَ ذَكَرَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ: إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ

Üçüncü Bahis: O'nun: { إِلَّا قَلِيلًا } “pek azı hariç” kavli, Allah Teâlâ'nın şu kavlinde zikrettiği kimselerdir: { إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ

سُلْطانٌ

{ سُلْطَانٌ } “[senin için hiçbir] hâkimiyet [yoktur]”

[الإسراء: ٦٥] فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ ظَنَّ إِبْلِيسُ هَذَا الظَّنَّ الصَّادِقَ بِذُرِّيَّةِ آدَمَ؟ قُلْنَا فِيهِ وُجُوهٌ. الْأَوَّلُ: أَنَّهُ سَمِعَ الْمَلَائِكَةَ يَقُولُونَ: أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ [الْبَقَرَةِ: ٣٠] فَعَرَفَ هَذِهِ الْأَحْوَالَ. الثَّانِي: أَنَّهُ وَسْوَسَ إِلَى آدَمَ فَلَمْ يَجِدْ لَهُ عَزْمًا فَقَالَ الظَّاهِرُ أَنَّ أَوْلَادَهُ يَكُونُونَ مِثْلَهُ فِي ضَعْفِ الْعَزْمِ. الثَّالِثُ: أَنَّهُ عَرَفَ أَنَّهُ مُرَكَّبٌ مِنْ قُوَّةٍ بَهِيمِيَّةٍ شَهْوَانِيَّةٍ، وَقُوَّةٍ سَبُعِيَّةٍ غَضَبِيَّةٍ، وَقُوَّةٍ وَهْمِيَّةٍ شَيْطَانِيَّةٍ، وَقُوَّةٍ عَقْلِيَّةٍ مَلَكِيَّةٍ، وَعَرَفَ أَنَّ الْقُوَى الثَّلَاثَ أَعْنِي الشَّهْوَانِيَّةَ وَالْغَضَبِيَّةَ وَالْوَهْمِيَّةَ تَكُونُ هِيَ الْمُسْتَوْلِيَةُ فِي أَوَّلِ الْخِلْقَةِ، ثُمَّ إِنَّ الْقُوَّةَ الْعَقْلِيَّةَ إِنَّمَا تَكْمُلُ فِي آخِرِ الْأَمْرِ، وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَ مَا ذَكَرَهُ إِبْلِيسُ لَازِمًا، وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْ إِبْلِيسَ ذَلِكَ حَكَى عَنْ نَفْسِهِ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ لَهُ اذْهَبْ، وَهَذَا لَيْسَ مِنَ الذَّهَابِ الَّذِي هُوَ نَقِيضُ الْمَجِيءِ وَإِنَّمَا مَعْنَاهُ امْضِ لِشَأْنِكَ الَّذِي اخْتَرْتَهُ، وَالْمَقْصُودُ التَّخْلِيَةُ وَتَفْوِيضُ الْأَمْرِ إِلَيْهِ.

[İsrâ 65] “Şüphesiz kullarım üzerinde senin bir hâkimiyetin yoktur”. Eğer: 'İblis, Âdem'in zürriyeti hakkında bu doğru zanna nasıl vardı?' denilirse, deriz ki: Bunda vecihler vardır. Birincisi: O, meleklerin: { أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ } [Bakara 30] “Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi yaratacaksın?” dediklerini işitmiş ve bu halleri bilmiştir. İkincisi: O, Âdem'e vesvese vermiş ve onda bir azim bulamamıştır; bunun üzerine zahir olan, çocuklarının da azim zayıflığında onun gibi olacaklarıdır, demiştir. Üçüncüsü: O, onun behimî (hayvani) şehvet gücü, yırtıcı gazap gücü, vehmî şeytani güç ve aklî meleki güçten mürekkep olduğunu bilmiş ve bu üç gücün, yani şehvet, gazap ve vehim güçlerinin yaratılışın başlangıcında galip gelen güçler olduğunu, aklî gücün ise ancak işin sonunda kemale erdiğini bilmiştir. Durum böyle olunca da İblis'in zikrettiği şey zorunlu olmuştur. Bil ki Allah Teâlâ İblis'ten bunu nakledince, kendisinin ona: { اذْهَبْ } “Git” dediğini nakletmiştir. Bu, gelmenin zıddı olan gitmekten değildir; aksine manası, 'seçtiğin işine koyul' demektir ve murat [onu] serbest bırakmak ve işi ona havale etmektir.

ثُمَّ قَالَ: فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُكُمْ جَزاءً مَوْفُوراً وَنَظِيرُهُ قَوْلُ مُوسَى عَلَيْهِ الصَّلَاةُ/ وَالسَّلَامُ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَياةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِساسَ [طه: ٩٧] فَإِنْ قِيلَ أَلَيْسَ الْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ: فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَاؤُهُمْ جَزَاءً مَوْفُورًا. لِيَكُونَ هَذَا الضَّمِيرُ رَاجِعًا إِلَى قَوْلِهِ: فَمَنْ تَبِعَكَ؟. قُلْنَا فِيهِ وُجُوهٌ. الْأَوَّلُ: التَّقْدِيرُ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَاؤُهُمْ وَجَزَاؤُكُمْ ثُمَّ غُلِّبَ الْمُخَاطَبُ عَلَى الْغَائِبِ فَقِيلَ جَزَاؤُكُمْ. وَالثَّانِي: يَجُوزُ أَنَّ يَكُونَ هَذَا الْخِطَابُ مَعَ الْغَائِبِينَ عَلَى طَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ. وَالثَّالِثُ:

Sonra şöyle buyurdu: { فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُكُمْ جَزاءً مَوْفُوراً } “Onlardan kim sana uyarsa, şüphesiz cehennem tastamam bir ceza olarak sizin cezanızdır”. Bunun benzeri Mûsâ aleyhisselâm'ın şu sözüdür: { فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَياةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِساسَ } [Tâhâ 97] “Haydi git! Artık hayat boyunca senin payına 'Bana dokunmayın!' demek düşer”. Şayet: 'Bu zamirin { فَمَنْ تَبِعَكَ } “kim sana uyarsa” kavline dönmesi için { فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَاؤُهُمْ جَزَاءً مَوْفُورًا } “şüphesiz cehennem tastamam bir ceza olarak onların cezasıdır” denilmesi daha evla değil miydi?' denilirse, deriz ki: Bunda vecihler vardır. Birincisi: Takdiri 'Şüphesiz cehennem onların da sizin de cezanızdır' şeklindedir; sonra muhatap gaibe galip kılınmış ve 'cezâukum (sizin cezanızdır)' denilmiştir. İkincisi: Bu hitabın iltifat tariki üzere gaiplerle olması caizdir. Üçüncüsü:

أَنَّهُ ﷺ قَالَ: «مَنْ سَنَّ سُنَّةً سَيِّئَةً فَعَلَيْهِ وِزْرُهَا وَوِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurmuş olmasıdır: «Kim kötü bir çığır açarsa, onun günahı ve kıyamet gününe kadar onunla amel edenlerin günahı onun üzerinedir».

فَكُلُّ مَعْصِيَةٍ تُوجَدُ فَيَحْصُلُ لِإِبْلِيسَ مِثْلُ وِزْرِ ذَلِكَ الْعَامِلِ.

Meydana gelen her günahta o ameli işleyenin günahının bir misli de İblis'e hâsıl olur.

فَلَمَّا كَانَ إِبْلِيسُ هُوَ الْأَصْلَ فِي كُلِّ الْمَعَاصِي صَارَ الْمُخَاطَبُ بِالْوَعِيدِ هُوَ إِبْلِيسُ، ثُمَّ قَالَ: جَزاءً مَوْفُوراً وَهَذِهِ اللَّفْظَةُ قَدْ تَجِيءُ مُتَعَدِّيًا وَلَازِمًا، أَمَّا الْمُتَعَدِّي فَيُقَالُ: وفرته أفره وفرا [و] وَفِرَةً فَهُوَ مَوْفُورٌ [وَ] مُوَفَّرٌ، قَالَ زُهَيْرٌ:

İblis bütün günahlarda asıl olunca, tehdit ile muhatap olan da İblis olmuştur. Sonra: { جَزاءً مَوْفُوراً } “tastamam bir ceza olarak” buyurmuştur. Bu lafız müteaddî (geçişli) ve lâzım (geçişsiz) olarak gelebilir. Müteaddîye gelince: 'Vefertehu efiruhu vefran [ve] vefireten fe-hüve mevfûrun [ve] muvefferun' denilir. Züheyr şöyle demiştir:

وَمَنْ يَجْعَلِ الْمَعْرُوفَ مِنْ دُونِ عِرْضِهِ ... يَفِرْهُ وَمَنْ لَا يَتَّقِ الشَّتْمَ يُشْتَمِ

Kim iyiliği ırzına siper ederse onu koruyup artırır / Kim de sövülmekten sakınmazsa sövülür.

وَاللَّازِمُ كَقَوْلِهِ: وَفَرَ الْمَالُ يَفِرُ وُفُورًا فَهُوَ وَافِرٌ، فَعَلَى التَّقْدِيرِ الْأَوَّلِ: يَكُونُ الْمَعْنَى جَزَاءً مَوْفُورًا مُوَفَّرًا.

Lâzım olan ise: 'Vefere'l-mâlu yefiru vufûran fe-hüve vâfirun' sözü gibidir. Birinci takdire göre mana: Mevfûr, yani tamamlanmış/eksiksiz bir ceza olur.

وَعَلَى الثَّانِي: يَكُونُ الْمَعْنَى جَزَاءً مَوْفُورًا وَافِرًا، وانتصب قوله جَزاءً على المصدر.

İkinciye göre mana: Mevfûr, yani bol/çok bir ceza olur. O'nun { جَزاءً } kavli ise masdar olarak mansub olmuştur.

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٦٤ الى ٦٥]

[İsrâ Suresi (17), 64 ila 65. Ayetler]

وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ وَشارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ وَالْأَوْلادِ وَعِدْهُمْ وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلاَّ غُرُوراً (٦٤) إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ وَكَفى بِرَبِّكَ وَكِيلاً (٦٥)

{ وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ وَشارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ وَالْأَوْلادِ وَعِدْهُمْ وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلاَّ غُرُوراً (٦٤) إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ وَكَفى بِرَبِّكَ وَكِيلاً (٦٥) } “Onlardan gücünün yettiğini sesinle yerinden oynatıp kışkırt; süvarilerinle ve yayalarınla onların üzerine yaygara kopararak hücum et; mallarda ve çocuklarda onlara ortak ol ve kendilerine vaatte bulun! Zaten şeytan onlara aldatmadan başka bir şey vaat etmez. Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur. Vekil olarak Rabbin yeter!”

اعْلَمْ أَنَّ إِبْلِيسَ لَمَّا طَلَبَ مِنَ اللَّهِ الْإِمْهَالَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لِأَجْلِ أَنْ يَحْتَنِكَ ذُرِّيَّةَ آدَمَ فَاللَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ أَشْيَاءَ.

Bil ki İblis, Âdem'in zürriyetini hükmü altına alıp köklerini kazımak için Allah'tan kıyamet gününe kadar mühlet isteyince, Allah Teâlâ birtakım hususları zikretmiştir.

أَوَّلُهَا: قوله: اذْهَبْ [الإسراء: ٦٣] وَمَعْنَاهُ: أَمْهَلْتُكَ هَذِهِ الْمُدَّةَ. وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ يُقَالُ أَفَزَّهُ الْخَوْفُ وَاسْتَفَزَّهُ أَيْ أَزْعَجَهُ وَاسْتَخَفَّهُ، / وصوته دعاؤه إلى معصية الله

Bunların birincisi: O'nun: { اذْهَبْ } “Git!” [İsrâ 63] kavlidir; bunun manası: "Sana bu süreyi mühlet verdim" demektir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ } “Onlardan gücünün yettiğini sesinle kışkırtıp yerinden oynat” kavlidir. Korku onu ürkütüp yerinden oynattığı zaman [Arapçada] "أَفَزَّهُ الْخَوْفُ وَاسْتَفَزَّهُ" denilir; yani onu tedirgin edip telaşa düşürdü ve hafif/kararsız kıldı demektir. O'nun sesi ise Allah'a isyana çağırmasıdır

تَعَالَى، وَقِيلَ: أَرَادَ بِصَوْتِكَ الْغِنَاءَ وَاللَّهْوَ وَاللَّعِبَ، وَمَعْنَى صِيغَةِ الْأَمْرِ هُنَا التَّهْدِيدُ كَمَا يُقَالُ: اجْهَدْ جُهْدَكَ فَسَتَرَى مَا يَنْزِلُ بِكَ. وَثَالِثُهَا: وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَأَجْلِبْ وُجُوهٌ. الْأَوَّلُ: قَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّهُ مِنَ الْجَلَبَةِ وَهُوَ الصِّيَاحُ وَرُبَّمَا قَالُوا الْجَلَبُ كَمَا قَالُوا الْغَلَبَةُ وَالْغَلَبُ وَالشَّفَقَةُ وَالشَّفَقُ، وَقَالَ اللَّيْثُ وَأَبُو عُبَيْدَةَ أَجَلَبُوا وَجَلَبُوا مِنَ الصِّيَاحِ. الثَّانِي: قَالَ الزَّجَّاجُ فِي فَعَلَ وَأَفْعَلَ، أَجْلَبَ عَلَى الْعَدُوِّ إِجْلَابًا إِذَا جَمَعَ عَلَيْهِ الْخُيُولَ. الثَّالِثُ: قَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ يُقَالُ هُمْ يَجْلِبُونَ عَلَيْهِ بِمَعْنَى أَنَّهُمْ يُعِينُونَ عَلَيْهِ. وَالرَّابِعُ: رَوَى ثَعْلَبٌ عَنِ ابْنِ الْأَعْرَابِيِّ أَجْلَبَ الرَّجُلُ عَلَى الرَّجُلِ إِذَا تَوَعَّدَهُ الشَّرَّ وَجَمَعَ عَلَيْهِ الْجَمْعَ، فَقَوْلُهُ: وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ مَعْنَاهُ عَلَى قَوْلِ الْفَرَّاءِ صِحْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ، وَعَلَى قَوْلِ الزَّجَّاجِ: اجْمَعْ عَلَيْهِمْ كُلَّ مَا تَقْدِرُ عَلَيْهِ مِنْ مَكَايِدِكَ وَتَكُونُ الْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِخَيْلِكَ زَائِدَةً عَلَى هَذَا الْقَوْلِ، وَعَلَى قَوْلِ ابْنِ السِّكِّيتِ مَعْنَاهُ أَعِنْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ وَمَفْعُولُ الْإِجْلَابِ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ مَحْذُوفٌ كَأَنَّهُ يَسْتَعِينُ عَلَى إِغْوَائِهِمْ بِخَيْلِهِ وَرَجِلِهِ، وَهَذَا أَيْضًا يَقْرُبُ مِنْ قَوْلِ ابْنِ الْأَعْرَابِيِّ، وَاخْتَلَفُوا فِي تَفْسِيرِ الْخَيْلِ وَالرَّجِلِ، فَرَوَى أَبُو الضُّحَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: «كُلُّ رَاكِبٍ أَوْ رَاجِلٍ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ تَعَالَى فَهُوَ مِنْ خَيْلِ إِبْلِيسَ وَجُنُودِهِ» ، وَيَدْخُلُ فِيهِ كُلُّ رَاكِبٍ وَمَاشٍ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ تَعَالَى، فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ خَيْلُهُ وَرَجِلُهُ كُلُّ مَنْ شَارَكَهُ فِي الدُّعَاءِ إِلَى الْمَعْصِيَةِ. وَالْقَوْلُ الثَّانِي: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ لِإِبْلِيسَ جُنْدٌ مِنَ الشَّيَاطِينِ بَعْضُهُمْ رَاكِبٌ وَبَعْضُهُمْ رَاجِلٌ. وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ ضَرْبُ الْمَثَلِ كَمَا تَقُولُ لِلرَّجُلِ الْمُجِدِّ فِي الْأَمْرِ جِئْتَنَا بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ وَهَذَا الْوَجْهُ أَقْرَبُ، وَالْخَيْلُ تَقَعُ عَلَى الْفِرْسَانِ.

'Sesinle' ifadesiyle şarkı, eğlence ve oyunun kastedildiği de söylenmiştir. Buradaki emir kipinin manası ise: 'Gücünün yettiğini yap, başına ne geleceğini göreceksin' denilmesinde olduğu gibi tehdittir. Üçüncüsü: { وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ } “Süvarilerinle ve yayalarınla onların üzerine yaygara kopararak hücum et” kavlidir. O'nun: { وَأَجْلِبْ } kavlinde vecihler vardır. Birincisi: el-Ferrâ demiştir ki: O, 'el-celebe'den gelmektedir ki o da bağırmak ve yaygara koparmaktır; tıpkı 'el-galebe' ve 'el-galeb', 'eş-şefaka' ve 'eş-şefak' dedikleri gibi bazen 'el-celeb' de derler. el-Leys ve Ebû Ubeyde, 'eclebû' ve 'celebû' fiillerinin bağırmaktan geldiğini söylemişlerdir. İkincisi: ez-Zeccâc 'fe'ale' ve 'ef'ale' babında, düşmana atları topladığında 'eclebe ale'l-aduvvi iclâben' denildiğini söylemiştir. Üçüncüsü: İbnu's-Sikkît, onların ona yardım ettikleri manasında 'hüm yeclibûne aleyhi' denildiğini söylemiştir. Dördüncüsü: Sa'leb İbnu'l-A'râbî'den rivayet etmiştir ki bir kimse diğerine kötülük tehdidinde bulunup üzerine topluluğu yığdığında 'eclebe'r-raculu ale'r-raculi' denir. O'nun: { وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ } kavlinin manası el-Ferrâ'nın sözüne göre: 'Süvarilerinle ve yayalarınla onların üzerine haykır/yaygara kopar' demektir; ez-Zeccâc'ın sözüne göre: 'Tuzaklarından gücünün yettiği her şeyi onların üzerine topla' demektir ve bu söze göre O'nun: { بِخَيْلِكَ } kavlindeki bâ harfi zâidedir. İbnu's-Sikkît'in sözüne göre ise manası: 'Süvarilerinle ve yayalarınla onların aleyhine yardım et' demektir ve bu söze göre iclâb fiilinin mef'ûlü mahzuftur; sanki süvarileri ve yayalarıyla onları saptırmaya yardım istemektedir. Bu da İbnu'l-A'râbî'nin sözüne yakın olmaktadır. Süvari (el-hayl) ve yayanın (er-racil) tefsirinde ise ihtilaf etmişlerdir. Ebû'd-Duhâ İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Allah Teâlâ'ya isyan yolunda binen veya yürüyen herkes İblis'in süvarilerinden ve ordularındandır»; Allah Teâlâ'ya isyan yolunda binen ve yürüyen herkes buna dâhildir. Bu takdire göre onun süvarisi ve yayası, günaha davette ona ortak olan herkestir. İkinci görüş: İblis'in şeytanlardan bir kısmı süvari, bir kısmı yaya ordularının bulunması muhtemeldir. Üçüncü görüş: Bundan muradın darbımesel olmasıdır; nitekim bir işte çok gayretli olan adama 'Bize atlılarınla ve yayalarınla geldin' dersin. Bu vecih en yakın olanıdır. Hayl (at/süvari) kelimesi süvarilere ıtlak olunur.

قَالَ ﵊: «يَا خَيْلَ اللَّهِ ارْكَبِي»

Peygamber aleyhisselâm: «Ey Allah'ın süvarileri, bininiz!» buyurmuştur.

وَقَدْ تَقَعُ عَلَى الْأَفْرَاسِ خَاصَّةً، وَالْمُرَادُ هاهنا الْأَوَّلُ وَالرَّجْلُ جَمْعُ رَاجِلٍ كَمَا قَالُوا تَاجِرٌ وَتَجْرٌ وَصَاحِبٌ وَصَحْبٌ وَرَاكِبٌ وَرَكْبٌ، وَرَوَى حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ وَرَجِلِكَ بِكَسْرِ الْجِيمِ وَغَيْرُهُ بِالضَّمِّ، قَالَ أَبُو زَيْدٍ يُقَالُ رَجُلٌ وَرَجِلٌ بِمَعْنًى وَاحِدٍ وَمِثْلُهُ حَدُثٌ وَحَدِثٌ وَنَدُسٌ وَنَدِسٌ، قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: أَخْبَرَنَا ثَعْلَبٌ عَنِ الْفَرَّاءِ قَالَ: يُقَالُ رَجُلٌ وَرَجِلٌ وَرَجْلَانُ بِمَعْنًى وَاحِدٍ. وَالنَّوْعُ الرَّابِعُ: مِنَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّهُ تَعَالَى لِإِبْلِيسَ قَوْلُهُ:

Özel olarak atlara da ıtlak olunabilir; burada murat birincisidir. Racl ise, tâcir-tecr, sâhib-sahb, râkib-rakb dedikleri gibi râcil (yaya) kelimesinin çoğuludur. Hafs Âsım'dan cîm'in kesresiyle { وَرَجِلِكَ } şeklinde, diğerleri ise zamme ile okumuşlardır. Ebû Zeyd şöyle demiştir: 'Racül' ve 'racil' aynı manada söylenir; tıpkı 'hadüs' ile 'hadis', 'nedüs' ile 'nedis' gibi. İbnu'l-Enbârî şöyle demiştir: Bize Sa'leb el-Ferrâ'dan haber verdi, o şöyle dedi: 'Racül', 'racil' ve 'raclân' aynı manada kullanılır. Allah Teâlâ'nın İblis'e zikrettiği şeylerin dördüncü türü ise O'nun şu kavlidir:

وَشارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ وَالْأَوْلادِ نَقُولُ: أَمَّا الْمُشَارَكَةُ فِي الْأَمْوَالِ فَهِيَ عِبَارَةٌ عَنْ كُلِّ تَصَرُّفٍ قَبِيحٍ فِي الْمَالِ سَوَاءٌ كَانَ ذَلِكَ الْقَبِيحُ بِسَبَبِ أَخْذِهِ مِنْ غَيْرِ حَقِّهِ أَوْ وَضْعِهِ فِي غَيْرِ حَقِّهِ وَيَدْخُلُ فِيهِ الرِّبَا وَالْغَصْبُ وَالسَّرِقَةُ وَالْمُعَامَلَاتُ الْفَاسِدَةُ، وَهَكَذَا قَالَهُ الْقَاضِي وَهُوَ ضَبْطٌ حَسَنٌ، وَأَمَّا الْمُفَسِّرُونَ فَقَدْ ذَكَرُوا وُجُوهًا قَالَ قَتَادَةُ:

{ وَشارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ وَالْأَوْلادِ } “Mallarda ve çocuklarda onlara ortak ol”. Deriz ki: Mallardaki ortaklığa gelince; o, ister o çirkinlik haksız yere almaktan isterse haksız yere harcamaktan kaynaklansın, maldaki her çirkin tasarruftan ibarettir. Faiz, gasp, hırsızlık ve fasit muameleler buna dâhildir. Kādî böyle demiştir ve bu güzel bir tespittir. Müfessirlere gelince onlar vecihler zikretmişlerdir. Katâde şöyle demiştir:

الْمُشَارَكَةُ فِي الْأَمْوَالِ هِيَ أَنْ جَعَلُوا بَحِيرَةً وَسَائِبَةً، وَقَالَ عِكْرِمَةُ هِيَ عِبَارَةٌ عَنْ تَبْتِيكِهِمْ آذَانَ الْأَنْعَامِ، وَقِيلَ هِيَ أَنْ جَعَلُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ شَيْئًا لِغَيْرِ/ اللَّهِ تَعَالَى كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَقالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهذا لِشُرَكائِنا [الْأَنْعَامِ: ١٣٦] وَالْأَصْوَبُ مَا قَالَهُ الْقَاضِي، وَأَمَّا الْمُشَارَكَةُ فِي الْأَوْلَادِ فَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا. أَحَدُهَا: أَنَّهَا الدُّعَاءُ إِلَى الزِّنَا، وَزَيَّفَ الْأَصَمُّ ذَلِكَ بِأَنْ قَالَ إِنَّهُ لَا ذَمَّ عَلَى الْوَلَدِ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ بِأَنَّ الْمُرَادَ وَشَارِكْهُمْ فِي طَرِيقِ تَحْصِيلِ الْوَلَدِ وَذَلِكَ بِالدُّعَاءِ إِلَى الزِّنَا. وَثَانِيهَا: أَنْ يُسَمُّوا أَوْلَادَهُمْ بِعَبْدِ اللَّاتِ وَعَبْدِ الْعُزَّى. وَثَالِثُهَا: أَنْ يُرَغِّبُوا أَوْلَادَهُمْ فِي الْأَدْيَانِ الْبَاطِلَةِ كَالْيَهُودِيَّةِ وَالنَّصْرَانِيَّةِ وغيرهما. ورابعها: إقدامهم على قتل الأولاد وو أدهم. وَخَامِسُهَا:

Mallardaki ortaklık, onların bahîre ve sâibe kılmalarıdır. İkrime ise, onların en'âmın (kurbanlık/sağmal hayvanların) kulaklarını yarmalarından ibarettir demiştir. Allah Teâlâ'nın: { فَقالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهذا لِشُرَكائِنا } [En'âm 136] “Zanlarınca 'Bu Allah için, bu da ortaklarımız (putlarımız) içindir' dediler” buyurduğu gibi mallarından bir kısmını Allah Teâlâ'dan başkasına ayırmalarıdır da denilmiştir. En doğrusu Kādî'nin söylediğidir. Çocuklardaki ortaklığa gelince, onda da vecihler zikretmişlerdir. Birincisi: Onun zinaya davet olmasıdır. el-Asamm buna 'Çocuğa herhangi bir yergi yoktur' diyerek karşı çıkmıştır; buna, murat çocuğun elde edilme yolunda ortak olmaktır ve bu da zinaya davetledir diye cevap verilebilir. İkincisi: Çocuklarına Abdullât ve Abduluzzâ gibi isimler vermeleridir. Üçüncüsü: Çocuklarını Yahudilik, Hristiyanlık ve benzeri bâtıl dinlere rağbet ettirmeleridir. Dördüncüsü: Çocukları öldürmeye ve onları diri diri toprağa gömmeye kalkışmalarıdır. Beşincisi:

تَرْغِيبُهُمْ فِي حِفْظِ الْأَشْعَارِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى الْفُحْشِ وَتَرْغِيبِهِمْ فِي الْقَتْلِ وَالْقِتَالِ وَالْحِرَفِ الْخَبِيثَةِ الْخَسِيسَةِ وَالضَّابِطُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ كُلَّ تَصَرُّفٍ مِنَ الْمَرْءِ فِي وَلَدِهِ عَلَى وَجْهٍ يُؤَدِّي إِلَى ارْتِكَابِ مُنْكَرٍ أَوْ قَبِيحٍ فَهُوَ دَاخِلٌ فِيهِ.

Onları fuhşiyat içeren şiirleri ezberlemeye rağbet ettirmeleri ve onları öldürmeye, savaşa, habis ve bayağı mesleklere teşvik etmeleridir. Bu konudaki kaide şöyle demektir: Kişinin çocuğu üzerindeki münker veya çirkin bir şeyi irtikâp etmeye yol açacak her tasarrufu buna dâhildir.

وَالنَّوْعُ الْخَامِسُ: مِنَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّهُ تَعَالَى لِإِبْلِيسَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ: وَعِدْهُمْ.

Allah Teâlâ'nın bu ayette İblis'e zikrettiği şeylerin beşinci türü ise O'nun: { وَعِدْهُمْ } “Ve onlara vaatte bulun!” kavlidir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا كَانَ مَقْصُودُ الشَّيْطَانِ التَّرْغِيبَ فِي الِاعْتِقَادِ الْبَاطِلِ وَالْعَمَلِ الْبَاطِلِ وَالتَّنْفِيرِ عَنِ الِاعْتِقَادِ الْحَقِّ

Bil ki şeytanın maksadı bâtıl inanca ve bâtıl amele rağbet ettirmek, hak inançtan

وَالْعَمَلِ الْحَقِّ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ التَّرْغِيبَ فِي الشَّيْءِ لا يمكن إلا بأن يقرر عنده أنه لَا ضَرَرَ الْبَتَّةَ فِي فِعْلِهِ وَمَعَ ذَلِكَ فَإِنَّهُ يُفِيدُ الْمَنَافِعَ الْعَظِيمَةَ، وَالتَّنْفِيرُ عَنِ الشَّيْءِ لا يمكن إلا بأن يقرر عنده أنه لَا فَائِدَةَ فِي فِعْلِهِ، وَمَعَ ذَلِكَ فَيُفِيدُ الْمَضَارَّ الْعَظِيمَةَ، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ الشَّيْطَانَ إِذَا دَعَا إِلَى الْمَعْصِيَةِ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يُقَرِّرَ أَوَّلًا أَنَّهُ لَا مَضَرَّةَ فِي فِعْلِهِ الْبَتَّةَ، وَذَلِكَ إِنَّمَا يُمْكِنُ إِذَا قَالَ لَا مَعَادَ وَلَا جَنَّةَ وَلَا نَارَ، وَلَا حَيَاةَ بَعْدَ هَذِهِ الْحَيَاةِ، فَبِهَذَا الطَّرِيقِ يُقَرِّرُ عِنْدَهُ أَنَّهُ لَا مَضَرَّةَ الْبَتَّةَ فِي فِعْلِ هَذِهِ الْمَعَاصِي، وَإِذَا فَرَغَ عَنْ هَذَا الْمَقَامِ قَرَّرَ عِنْدَهُ أَنَّ هَذَا الْفِعْلَ يُفِيدُ أَنْوَاعًا مِنَ اللَّذَّةِ وَالسُّرُورِ وَلَا حَيَاةَ لِلْإِنْسَانِ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا إِلَّا بِهِ، فَتَفْوِيتُهَا غَبْنٌ وَخُسْرَانٌ كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

ve hak amelden nefret ettirmek olunca; malumdur ki bir şeye rağbet ettirmek ancak onun nezdinde o şeyi yapmakta kesinlikle hiçbir zararın bulunmadığını, bununla birlikte onun büyük faydalar sağladığını yerleştirmekle mümkündür. Bir şeyden nefret ettirmek de ancak onun nezdinde o şeyi yapmakta hiçbir faydanın bulunmadığını, bununla birlikte onun büyük zararlar sağladığını yerleştirmekle mümkündür. Bu sabit olunca deriz ki: Şeytan günaha davet ettiği vakit, öncelikle onun nezdinde o fiili yapmakta kesinlikle hiçbir zararın olmadığını yerleştirmesi gerekir. Bu da ancak ahiret, cennet, cehennem ve bu hayattan sonra başka bir hayat yoktur dediği vakit mümkün olur. İşte bu yolla onun nezdinde bu günahları işlemekte kesinlikle hiçbir zararın bulunmadığını yerleştirir. Bu makamı bitirince de onun nezdinde bu fiilin türlü lezzet ve sevinçler sağladığını, insanın bu dünyada ancak bununla hayat bulacağını, dolayısıyla bunları kaçırmanın bir aldanış ve hüsran olduğunu yerleştirir; nitekim şair şöyle demiştir:

خُذُوا بِنَصِيبٍ مِنْ سُرُورٍ وَلَذَّةٍ ... فَكُلٌّ وَإِنْ طَالَ الْمَدَى يَتَصَرَّمُ

Sevinç ve lezzetten nasibinizi alınız / Zira her şey süre uzasa da bir gün sona erer.

فَهَذَا هُوَ طَرِيقُ الدَّعْوَةِ إِلَى الْمَعْصِيَةِ، وَأَمَّا طَرِيقُ التَّنْفِيرِ عَنِ الطَّاعَةِ فَهُوَ أَنْ يُقَرِّرَ أَوَّلًا عِنْدَهُ أَنَّهُ لَا فَائِدَةَ فِيهِ وَتَقْرِيرُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ. الْأَوَّلُ: أَنْ يَقُولَ لَا جَنَّةَ وَلَا نَارَ وَلَا ثَوَابَ وَلَا عَذَابَ. وَالثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ الْعِبَادَاتِ لَا فَائِدَةَ فِيهَا لِلْعَابِدِ وَالْمَعْبُودِ فَكَانَتْ عَبَثًا مَحْضًا فَبِهَذَيْنِ الطَّرِيقَيْنِ يُقَرِّرُ الشَّيْطَانُ عِنْدَ الْإِنْسَانِ أَنَّهُ لَا فَائِدَةَ فِيهَا، وَإِذَا فَرَغَ عَنْ هَذَا الْمَقَامِ قَالَ إِنَّهَا تُوجِبُ التَّعَبَ وَالْمِحْنَةَ وَذَلِكَ أَعْظَمُ الْمَضَارِّ، فَهَذِهِ مَجَامِعُ تَلْبِيسِ الشَّيْطَانِ، فَقَوْلُهُ:

İşte günaha davetin yolu budur. İtaatten nefret ettirme yoluna gelince; o da öncelikle onun nezdinde onda hiçbir fayda bulunmadığını yerleştirmesidir ki bunun yerleştirilmesi iki vecihledir. Birincisi: Cennet, cehennem, sevap ve azap yoktur demesidir. İkincisi: Bu ibadetlerde ibadet eden ve ibadet edilen için hiçbir fayda bulunmadığını, dolayısıyla sırf abes olduğunu söylemesidir. İşte bu iki yolla şeytan insanın nezdinde onda hiçbir fayda olmadığını yerleştirir. Bu makamı bitirince de onun yorgunluk ve meşakkat gerektirdiğini, bunun ise en büyük zararlardan olduğunu söyler. İşte bunlar şeytanın aldatmacalarının hülasalarıdır. Dolayısıyla O'nun:

وَعِدْهُمْ يَتَنَاوَلُ كُلَّ هَذِهِ الْأَقْسَامِ، قَالَ الْمُفَسِّرُونَ قَوْلُهُ: وَعِدْهُمْ أَيْ بِأَنَّهُ لَا جَنَّةَ وَلَا نَارَ، وَقَالَ آخَرُونَ:

{ وَعِدْهُمْ } “Ve onlara vaatte bulun!” kavli bütün bu kısımları kapsamaktadır. Müfessirler O'nun: { وَعِدْهُمْ } kavlinin yani cennet ve cehennemin olmadığı şeklinde [vaat et] manasında olduğunu söylemişlerdir. Diğerleri ise şöyle demiştir:

وَعِدْهُمْ بِتَسْوِيفِ التَّوْبَةِ، وَقَالَ آخَرُونَ وَعِدْهُمْ بِالْأَمَانِي الْبَاطِلَةِ مِثْلَ قَوْلِهِ لِآدَمَ: مَا نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ/ أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدِينَ [الْأَعْرَافِ: ٢٠] وَقَالَ آخَرُونَ: وَعِدْهُمْ بِشَفَاعَةِ الْأَصْنَامِ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى وَبِالْأَنْسَابِ الشَّرِيفَةِ وَإِيثَارِ الْعَاجِلِ عَلَى الْآجِلِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَهَذِهِ الْأَقْسَامُ كَثِيرَةٌ وَكُلُّهَا دَاخِلَةٌ فِي الضَّبْطِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ وَإِنْ أَرَدْتَ الِاسْتِقْصَاءَ فِي هَذَا الْبَابِ فَطَالِعْ كِتَابَ ذَمِّ الْغُرُورَ مِنْ كِتَابِ إِحْيَاءِ عُلُومِ الدِّينِ لِلشَّيْخِ الْغَزَالِيِّ حَتَّى يُحِيطَ عَقْلُكَ بِمَجَامِعِ تَلْبِيسِ إِبْلِيسَ، وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: وَعِدْهُمْ أَرْدَفَهُ بِمَا يَكُونُ زَاجِرًا عَنْ قَبُولِ وَعْدِهِ فَقَالَ: وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلَّا غُرُوراً وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّهُ إِنَّمَا يَدْعُو إِلَى أَحَدِ أُمُورٍ ثَلَاثَةٍ قَضَاءُ الشَّهْوَةِ وَإِمْضَاءُ الْغَضَبِ وَطَلَبُ الرِّيَاسَةِ وَعُلُوُّ الدَّرَجَةِ، وَلَا يَدْعُو الْبَتَّةَ إِلَى مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَلَا إِلَى خِدْمَتِهِ، وَتِلْكَ الْأَشْيَاءُ الثَّلَاثَةُ مَعْنَوِيَّةٌ مِنْ وُجُوهٍ كَثِيرَةٍ. أَحَدُهَا: أَنَّهَا فِي الْحَقِيقَةِ لَيْسَتْ لَذَّاتٍ بَلْ هِيَ خَلَاصٌ عَنِ الْآلَامِ. وَثَانِيهَا: وَإِنْ كَانَتْ لَذَّاتٍ لَكِنَّهَا لَذَّاتٌ خَسِيسَةٌ مُشْتَرَكٌ فِيهَا بَيْنَ الْكِلَابِ وَالدِّيدَانِ وَالْخَنَافِسِ وَغَيْرِهَا.

Onlara tevbelerini erteleyeceklerine dair vaatte bulun [demektir]. Başkaları ise onlara Âdem'e: { مَا نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدِينَ } [A'râf 20] “Rabbiniz sırf iki melek olmayasınız yahut ebedî kalıcılardan olmayasınız diye sizi bu ağaçtan menetti” demesi gibi bâtıl kuruntularla vaatte bulun [demektir] demişlerdir. Başkaları da: Onlara putların Allah Teâlâ katında şefaat edeceği, şerefli nesepler ve peşin olanı [dünyayı] veresiye olana [ahirete] tercih etme hususunda vaatte bulun [demektir] demişlerdir. Hülasa, bu kısımlar pek çoktur ve hepsi zikrettiğimiz zapt ve kaidenin içine dâhildir. Şayet bu konuda etraflıca bilgi edinmek istersen aklın İblis'in hilelerinin bütününü kavrasın diye Şeyh Gazzâlî'nin İhyâu Ulûmi'd-Dîn adlı eserinden 'Zemmü'l-Gurûr' (Aldanışın Yerilmesi) kitabını mütalaa et. Bil ki Allah Teâlâ: { وَعِدْهُمْ } “Ve onlara vaatte bulun!” buyurunca, ardından onun vaadini kabulden menedecek şu sözünü eklemiştir: { وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلَّا غُرُوراً } “Zaten şeytan onlara aldatmadan başka bir şey vaat etmez”. Bundaki sebep şudur: O ancak üç şeyden birine davet eder: Şehveti tatmin etmek, öfkeyi uygulamak, reislik ve yüksek mertebe talep etmek. Kesinlikle Allah Teâlâ'yı tanımaya ve O'na kulluk etmeye davet etmez. Bu üç şey ise pek çok yönden süflidir. Birincisi: Bunlar hakikatte lezzetler olmayıp bilakis acılardan kurtulmaktan ibarettir. İkincisi: Lezzetler olsalar bile köpekler, kurtlar, böcekler ve diğerleri arasında ortak olan bayağı lezzetlerdir.

وَثَالِثُهَا: أَنَّهَا سَرِيعَةُ الذَّهَابِ وَالِانْقِضَاءِ وَالِانْقِرَاضِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّهَا لَا تَحْصُلُ إِلَّا بِمَتَاعِبَ كَثِيرَةٍ وَمَشَاقٍّ عَظِيمَةٍ.

Üçüncüsü: Bunlar çabuk giden, tükenen ve yok olan şeylerdir. Dördüncüsü: Bunlar ancak pek çok yorgunluk ve büyük meşakkatlerle elde edilir.

وَخَامِسُهَا: أَنَّ لَذَّاتِ الْبَطْنِ وَالْفَرْجِ لَا تَتِمُّ إِلَّا بِمُزَاوَلَةِ رُطُوبَاتٍ عَفِنَةٍ مُسْتَقْذَرَةٍ. وَسَادِسُهَا: أَنَّهَا غَيْرُ بَاقِيَةٍ بَلْ يَتْبَعُهَا الْمَوْتُ وَالْهِرَمُ وَالْفَقْرُ وَالْحَسْرَةُ عَلَى الْفَوْتِ وَالْخَوْفُ مِنَ الْمَوْتِ فَلَمَّا كَانَتْ هَذِهِ الْمَطَالِبُ وَإِنْ كَانَتْ لَذِيذَةً بِحَسَبِ الظَّاهِرِ إِلَّا أَنَّهَا مَمْزُوجَةٌ بِهَذِهِ الْآفَاتِ الْعَظِيمَةِ وَالْمُخَالَفَاتِ الْجَسِيمَةِ، كَانَ التَّرْغِيبُ فِيهَا تَغْرِيرًا، وَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ تَعَالَى: وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلَّا غُرُوراً.

Beşincisi: Mide ve fercin lezzetleri ancak kokuşmuş, iğrenç ıslaklıklarla meşgul olmakla tamamlanır. Altıncısı: Bunlar kalıcı değildir; bilakis bunları ölüm, yaşlılık, fakirlik, kaçırılana hasret ve ölüm korkusu takip eder. Bu gayeler zahire göre her ne kadar lezzetli olsalar da bu büyük afetler ve vahim aykırılıklarla karışmış olunca, onlara rağbet ettirmek bir aldatma olmuştur. İşte bu manadan ötürü Allah Teâlâ: { وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلَّا غُرُوراً } “Zaten şeytan onlara aldatmadan başka bir şey vaat etmez” buyurmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ لَهُ افْعَلْ مَا تَقْدِرُ عَلَيْهِ فَقَالَ تَعَالَى: إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ وَفِيهِ قَوْلَانِ:

Bil ki O'na 'Gücünün yettiğini yap' buyurunca Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ } “Şüphesiz kullarım üzerinde senin bir hâkimiyetin yoktur”. Bunda iki görüş vardır:

الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ كُلُّ عِبَادِ اللَّهِ مِنَ الْمُكَلَّفِينَ، وَهَذَا قَوْلُ أَبِي عَلِيٍّ الْجُبَّائِيِّ، قَالَ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى اسْتَثْنَى مِنْهُ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ مَنْ يَتْبَعُهُ بِقَوْلِهِ: إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ [الْحِجْرِ: ٤٢] ثُمَّ اسْتَدَلَّ بِهَذَا عَلَى أَنَّهُ لَا سَبِيلَ لِإِبْلِيسَ وَجُنُودِهِ عَلَى تَصْرِيعِ النَّاسِ وَتَخْبِيطِ عُقُولِهِمْ وَأَنَّهُ لَا قُدْرَةَ لَهُ إِلَّا عَلَى قَدْرِ الْوَسْوَسَةِ وَأَكَّدَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ

Birincisi: Murâdın mükelleflerden olan Allah'ın bütün kulları olduğudur. Bu, Ebû Ali el-Cübbâî'nin görüşüdür. O şöyle demiştir: Buna delil, Allah Teâlâ'nın pek çok ayette: { إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ } [Hicr 42] “Ancak sana uyanlar müstesna” kavliyle ona uyanları bundan istisna etmesidir. Sonra bununla İblis'in ve ordularının insanları yere serme ve akıllarını karıştırma hususunda hiçbir yolu bulunmadığına, vesvese miktarından başka hiçbir gücünün olmadığına istidlal etmiş ve bunu Allah Teâlâ'nın şu kavliyle pekiştirmiştir:

تَعَالَى: وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ [إِبْرَاهِيمَ: ٢٢] . وَأَيْضًا فَلَوْ قَدَرَ عَلَى هَذِهِ الْأَعْمَالِ لَكَانَ يَجِبُ أَنْ يَتَخَبَّطَ أَهْلَ الْفَضْلِ وَأَهْلَ الْعِلْمِ دُونَ سَائِرِ النَّاسِ لِيَكُونَ ضَرَرُهُ أَعْظَمَ. ثُمَّ قَالَ وَإِنَّمَا يَزُولُ عَقْلُهُ لَا مِنْ جِهَةِ الشَّيْطَانِ لَكِنْ لِغَلَبَةِ الْأَخْلَاطِ الْفَاسِدَةِ وَلَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ أَحَدُ أَسْبَابِ ذَلِكَ الْمَرَضِ اعْتِقَادَ أَنَّ الشَّيْطَانَ يَقْدَمُ عَلَيْهِ فيغلب الخوف عليه فَيَحْدُثُ ذَلِكَ الْمَرَضُ.

{ وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ } [İbrâhîm 22] “Zaten benim sizin üzerinizde hiçbir hâkimiyetim yoktu; yalnız ben sizi çağırdım, siz de bana uydunuz. Artık beni kınamayın, kendinizi kınayın!”. Ayrıca şayet bu fiillere gücü yetseydi, zararının daha büyük olması için diğer insanlar yerine fazilet ehlini ve ilim ehlini çarpması gerekirdi. Sonra şöyle demiştir: Kişinin aklı şeytan cihetinden değil ancak bozuk hıltların galebe çalması sebebiyle zail olur. O hastalığın sebeplerinden birinin, şeytanın kendisine musallat olacağı inancı olup bunun sonucunda korkunun galip gelmesi ve böylece o hastalığın meydana gelmesi de imkânsız değildir.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: إِنَّ عِبادِي أَهْلُ الْفَضْلِ وَالْعِلْمِ وَالْإِيمَانِ لِمَا بَيَّنَّا فِيمَا تَقَدَّمَ/ أَنَّ لَفْظَ الْعِبَادِ فِي الْقُرْآنِ مَخْصُوصٌ بِأَهْلِ الْإِيمَانِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ قَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى: إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ [النَّحْلِ: ١٠٠] .

İkinci görüş: Daha önce Kur'an'da 'kullar' (el-ıbâd) lafzının iman ehline mahsus olduğunu beyan ettiğimiz üzere O'nun: { إِنَّ عِبادِي } “Şüphesiz kullarım” kavlinden muradın fazilet, ilim ve iman ehli olduğudur. Buna delil ise O'nun başka bir ayette: { إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ } [Nahl 100] “Onun hâkimiyeti ancak onu veli edinenler üzerinedir” buyurmuş olmasıdır.

ثُمَّ قَالَ: وَكَفى بِرَبِّكَ وَكِيلًا وَفِيهِ بَحْثَانِ:

Sonra şöyle buyurdu: { وَكَفى بِرَبِّكَ وَكِيلًا } “Vekil olarak Rabbin yeter!”. Bunda iki bahis vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا مَكَّنَ إِبْلِيسَ مِنْ أَنْ يَأْتِيَ بِأَقْصَى مَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ فِي بَابِ الْوَسْوَسَةِ، وَكَانَ ذَلِكَ سَبَبًا لِحُصُولِ الْخَوْفِ الشَّدِيدِ فِي قَلْبِ الْإِنْسَانِ قَالَ: وَكَفى بِرَبِّكَ وَكِيلًا وَمَعْنَاهُ أَنَّ الشَّيْطَانَ وَإِنْ كَانَ قَادِرًا فَاللَّهُ تَعَالَى أَقْدَرُ مِنْهُ وَأَرْحَمُ بِعِبَادِهِ مِنَ الْكُلِّ فَهُوَ تَعَالَى يَدْفَعُ عَنْهُ كَيْدَ الشَّيْطَانِ وَيَعْصِمُهُ مِنْ إِضْلَالِهِ وَإِغْوَائِهِ.

Birinci Bahis: Allah Teâlâ İblis'e vesvese hususunda elinden gelenin en fazlasını yapma imkânı verince ve bu da insanın kalbinde şiddetli bir korkunun hâsıl olmasına sebep olunca: { وَكَفى بِرَبِّكَ وَكِيلًا } “Vekil olarak Rabbin yeter!” buyurmuştur. Bunun manası şudur: Şeytan her ne kadar güç yetirici olsa da Allah Teâlâ ondan daha fazla güç yetirendir ve kullarına herkesten daha merhametlidir; dolayısıyla O, şeytanın tuzağını ondan defeder ve onu şeytanın saptırmasından ve ayartmasından korur.

الْبَحْثُ الثَّانِي: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَعْصُومَ مَنْ عَصَمَهُ اللَّهُ تَعَالَى وَأَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَحْتَرِزَ بِنَفْسِهِ عَنْ مَوَاقِعِ الضَّلَالَةِ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ الْإِقْدَامُ عَلَى الْحَقِّ وَالْإِحْجَامُ عَنِ الْبَاطِلِ إِنَّمَا يَحْصُلُ لِلْإِنْسَانِ مِنْ نَفْسِهِ لَوَجَبَ أَنْ يُقَالَ: وَكَفَى الْإِنْسَانُ نَفْسَهُ فِي الِاحْتِرَازِ عَنِ الشَّيْطَانِ، فَلَمَّا لَمْ يَقُلْ ذَلِكَ بَلْ قَالَ: وَكَفى بِرَبِّكَ عَلِمْنَا أَنَّ الْكُلَّ مِنَ اللَّهِ، وَلِهَذَا قَالَ الْمُحَقِّقُونَ: لَا حَوْلَ عَنْ مَعْصِيَةِ اللَّهِ إِلَّا بِعِصْمَةِ اللَّهِ، وَلَا قُوَّةَ عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ إِلَّا بِتَوْفِيقِ اللَّهِ. بَقِيَ فِي الْآيَةِ سُؤَالَانِ:

İkinci Bahis: Bu ayet masumun (korunanın) ancak Allah Teâlâ'nın koruduğu kimse olduğuna ve insanın dalalet yerlerinden kendi kendine sakınmasının mümkün olmadığına delalet eder. Çünkü şayet hakka yönelmek ve bâtıldan çekinmek insana sadece kendisinden hâsıl olsaydı: 'Şeytandan sakınmada insanın kendisi yeter' denilmesi gerekirdi. Durum böyle olmayıp bilakis: { وَكَفى بِرَبِّكَ } “Rabbin yeter!” buyurulduğuna göre bildik ki hepsi Allah'tandır. İşte bu sebeple muhakkikler şöyle demişlerdir: 'Allah'ın koruması olmadan hiçbir günahtan dönüş yoktur; Allah'ın tevfiki olmadan da O'na itaate hiçbir kuvvet yoktur'. Ayette iki soru kalmıştır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: أَنَّ إِبْلِيسَ هَلْ كَانَ عَالِمًا بِأَنَّ الَّذِي تَكَلَّمَ مَعَهُ بِقَوْلِهِ: وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ هُوَ إِلَهُ الْعَالَمِ أَوْ لَمْ يَعْلَمْ ذَلِكَ؟ فَإِنْ عَلِمَ ذَلِكَ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُكُمْ جَزاءً مَوْفُوراً [الإسراء: ٦٣] فَكَيْفَ لَمْ يَصِرْ هَذَا الْوَعِيدُ الشَّدِيدُ مَانِعًا لَهُ مِنَ الْمَعْصِيَةِ مَعَ أَنَّهُ سَمِعَهُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةٍ؟ وَإِنْ لَمْ يَعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْقَائِلَ هُوَ إِلَهُ الْعَالَمِ، فَكَيْفَ قَالَ: أَرَأَيْتَكَ هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ [الْإِسْرَاءِ: ٦٢] .

Birinci Soru: İblis kendisiyle: { وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ } “Onlardan gücünün yettiğini yerinden oynatıp kışkırt” sözüyle konuşanın âlemlerin ilahı olduğunu biliyor muydu, yoksa bunu bilmiyor muydu? Şayet bunu biliyorduysa, sonra da Allah Teâlâ: { فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُكُمْ جَزاءً مَوْفُوراً } [İsrâ 63] “Şüphesiz cehennem tastamam bir ceza olarak sizin cezanızdır” buyurduğuna göre, onu vasıtasız olarak bizzat Allah Teâlâ'dan işittiği halde bu şiddetli tehdit nasıl oldu da onu günahtan alıkoyan bir engel teşkil etmedi? Şayet bu sözü söyleyenin âlemlerin ilahı olduğunu bilmiyorduysa, nasıl: { أَرَأَيْتَكَ هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ } [İsrâ 62] “Bana haber ver, benden üstün kıldığın bu kimse de kim?” demiştir?

وَالْجَوَابُ: لَعَلَّهُ كَانَ شَاكًّا فِي الْكُلِّ أَوْ كَانَ يَقُولُ فِي كُلِّ قَسَمٍ مَا يَخْطُرُ بِبَالِهِ عَلَى سَبِيلِ الظَّنِّ.

Cevap: Muhtemelen o her şeyde şüphe içindeydi yahut her kısımda aklına geleni zan yoluyla söylüyordu.

وَالسُّؤَالُ الثَّانِي: مَا الْحِكْمَةُ فِي أَنَّهُ تَعَالَى أَنْظَرَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَمَكَّنَهُ مِنَ الْوَسْوَسَةِ؟ وَالْحَكِيمُ إِذَا أَرَادَ أَمْرًا وَعَلِمَ أَنَّ شَيْئًا مِنَ الْأَشْيَاءِ يَمْنَعُ مِنْ حُصُولِهِ فَإِنَّهُ لَا يَسْعَى فِي تَحْصِيلِ ذَلِكَ الْمَانِعِ.

İkinci Soru: Allah Teâlâ'nın ona kıyamet gününe kadar mühlet vermesindeki ve ona vesvese imkânı tanımasındaki hikmet nedir? Zira hakîm olan kimse bir işi dilediğinde ve bir şeyin onun meydana gelmesine engel olacağını bildiğinde, o engelin meydana gelmesine gayret sarf etmez.

وَالْجَوَابُ: أَمَّا مَذْهَبُنَا فَظَاهِرٌ فِي هَذَا الْبَابِ، وَأَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَلَهُمْ قَوْلَانِ: قَالَ الْجُبَّائِيُّ: عَلِمَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا عِنْدَ وَسْوَسَةِ إِبْلِيسَ يَكْفُرُونَ بِتَقْدِيرِ أَنْ لَا يُوجَدَ إِبْلِيسُ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنْ فِي وُجُودِهِ مَزِيدُ مَفْسَدَةٍ، وَقَالَ أَبُو هَاشِمٍ: لَا يَبْعُدُ أَنْ يَحْصُلَ مِنْ وُجُودِهِ مَزِيدُ مَفْسَدَةٍ، إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى أَبْقَاهُ تَشْدِيدًا لِلتَّكْلِيفِ عَلَى الْخَلْقِ لِيَسْتَحِقُّوا بِسَبَبِ ذَلِكَ التَّشْدِيدِ مَزِيدَ الثَّوَابِ، وَهَذَانَ الْوَجْهَانِ قَدْ ذَكَرْنَاهُمَا فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ وَالْحِجْرِ، وَبَالَغْنَا فِي الْكَشْفِ عَنْهُمَا، وَاللَّهُ أعلم.

Cevap: Bizim mezhebimize göre [durum] bu babda açıktır. Mu'tezile'ye gelince onların iki görüşü vardır: el-Cübbâî şöyle demiştir: Allah Teâlâ, İblis'in vesvesesi anında kâfir olanların İblis'in bulunmadığı takdirde de kâfir olacaklarını bilmiştir; durum böyle olunca onun varlığında fazladan bir fesat olmamıştır. Ebû Hâşim ise şöyle demiştir: Onun varlığından fazladan bir fesadın meydana gelmesi uzak değildir; ancak Allah Teâlâ bu zorlaştırma sebebiyle fazladan sevabı hak etsinler diye kullar üzerindeki mükellefiyeti zorlaştırmak adına onu hayatta bırakmıştır. Bu iki vechi A'râf ve Hicr surelerinde zikretmiş ve onları açıklamada tafsilata girmiştik. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٦٦ الى ٦٩]

[İsrâ Suresi (17), 66 ila 69. Ayetler]