رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ كانَ بِكُمْ رَحِيماً (٦٦) وَإِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلاَّ إِيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَكانَ الْإِنْسانُ كَفُوراً (٦٧) أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حاصِباً ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلاً (٦٨) أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ تارَةً أُخْرى فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قاصِفاً مِنَ الرِّيحِ فَيُغْرِقَكُمْ بِما كَفَرْتُمْ ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنا بِهِ تَبِيعاً (٦٩)
{ رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ كانَ بِكُمْ رَحِيماً (٦٦) وَإِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلاَّ إِيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَكانَ الْإِنْسانُ كَفُوراً (٦٧) أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حاصِباً ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلاً (٦٨) أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ تارَةً أُخْرى فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قاصِفاً مِنَ الرِّيحِ فَيُغْرِقَكُمْ بِما كَفَرْتُمْ ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنا بِهِ تَبِيعاً (٦٩) } “Rabbiniz O'dur ki, lütfundan [rızık] arayasınız diye denizde sizin için gemileri yüzdürür. Şüphesiz O, size karşı çok merhametlidir. (66) Denizde size bir sıkıntı dokunduğunda, O'ndan başka yalvardığınız herkes kaybolup gider. Fakat O sizi karaya çıkarıp kurtarınca yüz çevirirsiniz. Zaten insan pek nankördür. (67) O'nun, sizi karanın bir tarafında yerin dibine geçirmeyeceğinden yahut üzerinize taş yağdıran bir kasırga göndermeyeceğinden, sonra da kendinize bir vekil bulamayacağınızdan emin mi oldunuz? (68) Yoksa sizi bir kez daha oraya (denize) döndürüp üzerinize kırıp döken bir fırtına göndererek inkâr etmeniz sebebiyle sizi boğmayacağından, sonra da bundan ötürü bize karşı sizin adınıza [hesap soracak] bir takipçi bulamayacağınızdan emin mi oldunuz? (69)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى عَادَ إِلَى ذِكْرِ الدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى قُدْرَتِهِ وَحِكْمَتِهِ وَرَحْمَتِهِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الْمَقْصُودَ الْأَعْظَمَ فِي هَذَا الْكِتَابِ الْكَرِيمِ تَقْرِيرُ دَلَائِلِ التَّوْحِيدِ، فَإِذَا امْتَدَّ الْكَلَامُ فِي فَصْلٍ مِنَ الْفُصُولِ عَادَ الْكَلَامُ بَعْدَهُ إِلَى ذكر دلائل التوحيد، والمذكور هاهنا الْوُجُوهُ الْمُسْتَنْبَطَةُ مَنِ الْإِنْعَامَاتِ فِي أَحْوَالِ رُكُوبِ الْبَحْرِ.
Bil ki Allah Teâlâ, kudretine, hikmetine ve rahmetine delalet eden delilleri zikretmeye yeniden dönmüştür. Biz bu yüce Kitap'taki en büyük maksadın tevhid delillerini ortaya koymak olduğunu belirtmiştik; bu sebeple fasıllardan birinde söz uzadığında, ardından söz yeniden tevhid delillerinin zikrine döner. Burada zikredilen ise denize binme hallerindeki nimetlerden çıkarılan vecihlerdir.
فَالنَّوْعُ الْأَوَّلُ: كَيْفِيَّةُ حَرَكَةِ الْفُلْكِ عَلَى وَجْهِ الْبَحْرِ وَهُوَ قَوْلُهُ: رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ وَالْإِزْجَاءُ سَوْقُ الشَّيْءِ حَالًا بَعْدَ حَالٍ، وَقَدْ ذَكَرْنَا ذَلِكَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ [يُوسُفَ: ٨٨] وَالْمَعْنَى: رَبُّكُمُ الَّذِي يُسَيِّرُ الْفُلْكَ عَلَى وَجْهِ الْبَحْرِ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ فِي طَلَبِ التِّجَارَةِ إِنَّهُ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا، وَالْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: رَبُّكُمُ وَفِي قَوْلِهِ: إِنَّهُ كانَ بِكُمْ عَامٌّ فِي حَقِّ الْكُلِّ، وَالْمُرَادُ مِنَ الرَّحْمَةِ مَنَافِعُ الدُّنْيَا وَمَصَالِحُهَا.
Birinci tür: Geminin deniz yüzeyindeki hareket tarzıdır; bu da O'nun: { رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ } “Rabbiniz O'dur ki, denizde sizin için gemileri yüzdürür” sözüdür. İzcâ (إِزْجَاء), bir şeyi ardı ardına sevk etmektir; bunu { بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ } [Yûsuf 88] “Değersiz bir sermaye ile” ayetinin tefsirinde zikretmiştik. Anlamı şudur: Rabbiniz, ticaret arayışı içinde O'nun lütfundan talep edesiniz diye gemiyi deniz yüzeyinde yürütendir; şüphesiz O size karşı merhametlidir. O'nun: { رَبُّكُمُ } “Rabbiniz” ve: { إِنَّهُ كانَ بِكُمْ } “Şüphesiz O size karşı” sözündeki hitap herkes hakkında geneldir. Rahmetten maksat ise dünyanın faydaları ve maslahatlarıdır.
وَالنَّوْعُ الثَّانِي: قَوْلُهُ: وَإِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ وَالْمُرَادُ مِنَ الضُّرِّ، الْخَوْفُ الشَّدِيدُ كَخَوْفِ الْغَرَقِ:
İkinci tür: O'nun: { وَإِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ } “Denizde size bir sıkıntı dokunduğunda” sözüdür. Sıkıntıdan maksat, boğulma korkusu gibi şiddetli korkudur:
ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاهُ وَالْمُرَادُ أَنَّ الْإِنْسَانَ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ لَا يَتَضَرَّعُ إِلَى الصَّنَمِ وَالشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَالْمَلَكِ وَالْفُلْكِ. وَإِنَّمَا يَتَضَرَّعُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، فَلَمَّا نَجَّاكُمْ مِنَ الْغَرَقِ وَالْبَحْرِ وَأَخْرَجَكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ عَنِ الْإِيمَانِ وَالْإِخْلَاصِ وَكانَ الْإِنْسانُ كَفُوراً لِنِعَمِ اللَّهِ بِسَبَبِ أَنَّ عِنْدَ الشِّدَّةِ/ يَتَمَسَّكُ بِفَضْلِهِ وَرَحْمَتِهِ، وَعِنْدَ الرَّخَاءِ وَالرَّاحَةِ يُعْرِضُ عَنْهُ وَيَتَمَسَّكُ بِغَيْرِهِ.
{ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاهُ } “O'ndan başka yalvardığınız herkes kaybolup gider”. Kastedilen şudur: İnsan o durumda puta, güneşe, aya, meleğe ve gök küresine yalvarmaz; ancak Allah Teâlâ'ya yalvarır. { فَلَمَّا نَجَّاكُمْ } “Fakat O sizi kurtarınca”, yani boğulmaktan ve denizden [kurtarıp] karaya çıkardığında { أَعْرَضْتُمْ } “yüz çevirdiniz”, yani imandan ve ihlastan [yüz çevirdiniz]. { وَكانَ الْإِنْسانُ كَفُوراً } “Zaten insan çok nankördür”, yani Allah'ın nimetlerine karşı çok nankördür; çünkü sıkıntı anında O'nun lütfuna ve rahmetine sarılır, rahatlık ve esenlik anında ise O'ndan yüz çevirip başkasına sarılır.
وَالنَّوْعُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جانِبَ الْبَرِّ قَالَ اللَّيْثُ: الْخَسْفُ وَالْخُسُوفُ هُوَ دُخُولُ الشَّيْءِ فِي الشَّيْءِ. يُقَالُ: عَيْنٌ خَاسِفَةٌ وَهِيَ الَّتِي غَابَتْ حَدَقَتُهَا فِي الرَّأْسِ، وَعَيْنٌ مِنَ الْمَاءِ خَاسِفَةٌ أَيْ غَائِرَةُ الْمَاءِ، وَخَسَفَتِ الشَّمْسُ أَيِ احْتَجَبَتْ وَكَأَنَّهَا وَقَعَتْ تَحْتَ حِجَابٍ أو دخلت في جحر. فقوله: أن نخسف بكم جانب البر أي نغيبكم من جَانِبِ الْبَرِّ وَهُوَ الْأَرْضُ، وَإِنَّمَا قَالَ جانِبَ الْبَرِّ لِأَنَّهُ ذَكَرَ الْبَحْرَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى فهو جانب، والبر جانب، خبر اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ كَمَا قَدَرَ عَلَى أَنْ يُغَيِّبَهُمْ فِي الْمَاءِ فَهُوَ قَادِرٌ أَيْضًا عَلَى أَنْ يُغَيِّبَهُمْ فِي الْأَرْضِ، فَالْغَرَقُ تَغْيِيبٌ تَحْتَ الْمَاءِ كَمَا أَنَّ الْخَسْفَ تَغْيِيبٌ تَحْتَ التُّرَابِ، وَتَقْرِيرُ الْكَلَامِ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى أَنَّهُمْ كَانُوا خَائِفِينَ مِنْ هَوْلِ الْبَحْرِ، فَلَمَّا نَجَّاهُمْ مِنْهُ آمَنُوا، فَقَالَ: هَبْ أَنَّكُمْ نَجَوْتُمْ مِنْ هَوْلِ الْبَحْرِ فَكَيْفَ أَمِنْتُمْ مِنْ هَوْلِ الْبَرِّ؟ فَإِنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُسَلِّطَ عَلَيْكُمْ آفَاتِ الْبَرِّ مِنْ جَانِبِ التَّحْتِ أَوْ مِنْ جَانِبِ الْفَوْقِ، أَمَّا مِنْ جَانِبِ التَّحْتِ فَبِالْخَسْفِ. وَأَمَّا مِنْ جَانِبِ الْفَوْقِ فَبِإِمْطَارِ الْحِجَارَةِ عَلَيْهِمْ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حاصِباً فَكَمَا لَا يَتَضَرَّعُونَ إِلَّا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى عِنْدَ رُكُوبِ الْبَحْرِ، فَكَذَلِكَ يَجِبُ أَنْ لَا يَتَضَرَّعُوا إِلَّا إِلَيْهِ فِي كُلِّ الْأَحْوَالِ. وَمَعْنَى الْحَصَبِ فِي اللُّغَةِ: الرَّمْيُ. يُقَالُ: حَصَبْتُ أَحْصِبُ حَصْبًا إِذَا رَمَيْتَ وَالْحَصَبُ المرمي.
Üçüncü tür: O'nun: { أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جانِبَ الْبَرِّ } “O'nun, sizi karanın bir tarafında yerin dibine geçirmeyeceğinden emin mi oldunuz?” sözüdür. Leys şöyle demiştir: Hasf (خَسْف) ve husûf (خُسُوف), bir şeyin bir şeyin içine girmesidir. Gözbebeği kafanın içine gömülen göze ayn-ı hâsife (عَيْنٌ خَاسِفَةٌ), suyu çekilip derine batan pınara ayn-ı hâsife (عَيْنٌ خَاسِفَةٌ), örtünüp sanki bir perdenin altına girmiş veya bir deliğe girmiş gibi olan güneşe de hasefeti'ş-şems (خَسَفَتِ الشَّمْسُ) denir. O'nun: { أَنْ نَخْسِفَ بِكُمْ جانِبَ الْبَرِّ } “Karanın bir tarafında sizi yerin dibine geçirmemizden” sözü, yani karanın bir tarafından -ki o yerdir- sizi kaybetmemiz [anlamındadır]. { جانِبَ الْبَرِّ } “Karanın tarafı” demesi, birinci ayette denizi zikrettiği içindir; deniz bir taraftır, kara da bir taraftır. Allah Teâlâ, onları suda kaybetmeye kādir olduğu gibi yerde de kaybetmeye kādir olduğunu haber vermiştir. Zira hasfın toprağın altında kaybetmek olması gibi boğulma da suyun altında kaybetmektir. Kelamın takriri şudur: Allah Teâlâ ilk ayette onların denizin dehşetinden korktuklarını, onları oradan kurtarınca ise güvende olduklarını zannettiklerini zikretmiş, bunun üzerine şöyle buyurmuştur: Farz edin ki denizin dehşetinden kurtuldunuz, karanın dehşetinden nasıl emin olabildiniz? Zira Allah Teâlâ karanın afetlerini alt taraftan veya üst taraftan üzerinize musallat etmeye kādirdir. Alt taraftan olanı hasf (yere geçirme) iledir. Üst taraftan olanı ise üzerlerine taş yağdırması iledir ki O'nun: { أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حاصِباً } “Yahut üzerinize taş yağdıran bir kasırga göndermesi” sözünden kastedilen budur. Dolayısıyla denize bindiklerinde sadece Allah Teâlâ'ya yalvardıkları gibi her durumda da yalnızca O'na yalvarmaları gerekir. Hasb (حَصَب) kelimesinin lügatteki anlamı ise fırlatıp atmaktır. Taş fırlattığında hasabtü ahsıbu hasben (حَصَبْتُ أَحْصِبُ حَصْبًا) denir; fırlatılana da hasab (الْحَصَبُ) denir.
ومنه قوله تعالى: حَصَبُ جَهَنَّمَ [الأنبياء: ٩٨] أَيْ يُلْقَوْنَ فِيهَا، وَمَعْنَى قَوْلِهِ: حاصِباً أَيْ عَذَابًا يَحْصِبُهُمْ، أَيْ يَرْمِيهِمْ بِحِجَارَةٍ، وَيُقَالُ لِلرِّيحِ الَّتِي تَحْمِلُ التُّرَابَ وَالْحَصْبَاءَ حَاصِبٌ، وَالسَّحَابُ الَّذِي يَرْمِي بِالثَّلْجِ وَالْبَرَدِ يُسَمَّى حَاصِبًا لِأَنَّهُ يَرْمِي بِهِمَا رَمْيًا. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْحَاصِبُ التُّرَابُ الَّذِي فِيهِ حَصْبَاءُ وَالْحَاصِبُ عَلَى هَذَا ذُو
Allah Teâlâ'nın: { حَصَبُ جَهَنَّمَ } [Enbiyâ 98] “Cehennemin yakıtı/odunu” sözü de bundandır; yani oraya atılırlar. O'nun: { حاصِباً } “Hâsıb” sözünün anlamı ise, kendilerine taş fırlatan, yani onları taşlarla vuran bir azaptır. Toz ve çakıl taşı taşıyan rüzgâra hâsıb (حَاصِب) denir; kar ve dolu yağdıran buluta da bunları fırlatıp attığı için hâsıb adı verilir. Zeccâc şöyle demiştir: Hâsıb, içinde çakıl taşları bulunan tozdur. Buna göre hâsıb,
الْحَصْبَاءِ مِثْلُ اللَّابِنِ وَالتَّامِرِ وَقَوْلُهُ: ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلًا يَعْنِي لَا تَجِدُوا نَاصِرًا يَنْصُرُكُمْ وَيَصُونُكُمْ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ، ثُمَّ قَالَ: أم أمنتم أن نعيدكم فِيهِ أَيْ فِي الْبَحْرِ تَارَةً أُخْرَى وَقَوْلُهُ: فنرسل عَلَيْكُمْ قَاصِفًا مِنَ الرِّيحِ الْقَاصِفُ الْكَاسِرُ يُقَالُ: قَصَفَ الشَّيْءَ يَقْصِفُهُ قَصْفًا إِذَا كَسَرَهُ بِشِدَّةٍ، وَالْقَاصِفُ مِنَ الرِّيحِ الَّتِي تَكْسِرُ الشَّجَرَ، وَأَرَادَ هاهنا ريحا شديدة تقصف الفلك وتغرقهم وقوله: فنغرقكم بِمَا كَفَرْتُمْ أَيْ بِسَبَبِ كُفْرِكُمْ ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنا بِهِ تَبِيعاً. قَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ لَا تَجِدُوا مَنْ يُتْبِعُنَا بِإِنْكَارِ مَا نَزَلْ بِكُمْ بِأَنْ يَصْرِفَهُ عَنْكُمْ، وَتَبِيعٌ بِمَعْنَى تَابِعٌ.
lâbin (süt sahibi) ve tâmir (hurma sahibi) gibi çakıl taşı sahibi [demektir]. O'nun: { ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلًا } “Sonra da kendinize bir vekil bulamazsınız” sözü, yani size yardım edecek ve sizi Allah'ın azabından koruyacak bir yardımcı bulamazsınız demektir. Sonra şöyle buyurmuştur: { أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ نُعِيدَكُمْ فِيهِ } “Yoksa sizi oraya döndürmemizden emin mi oldunuz?”, yani denize { تَارَةً أُخْرَى } “bir kez daha”. O'nun: { فَنُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قَاصِفًا مِنَ الرِّيحِ } “Üzerinize rüzgârdan kırıp döken bir fırtına göndermemizden” sözüne gelince; kāsıf (الْقَاصِفُ), kırıp geçiren demektir. Bir şeyi şiddetle kırdığında kasafe'ş-şey'e yaksifuhû kasfen (قَصَفَ الشَّيْءَ يَقْصِفُهُ قَصْفًا) denir. Rüzgârdan kāsıf olanı ise ağaçları kıranıdır. Burada gemileri kırıp geçiren ve onları boğan şiddetli bir rüzgârı kastetmiştir. O'nun: { فَنُغْرِقَكُمْ بِمَا كَفَرْتُمْ } “İnkâr etmeniz sebebiyle sizi boğmamızdan” sözü, yani inkârınız sebebiyle demektir. { ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنا بِهِ تَبِيعاً } “Sonra da bundan ötürü bize karşı sizin adınıza bir takipçi bulamazsınız”. Zeccâc şöyle demiştir: Yani başınıza geleni reddederek onu sizden savuşturmak üzere bizi takip edecek birini bulamazsınız; tebî' (تَبِيعٌ), tâbi' (تَابِعٌ - takipçi) anlamındadır.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى أَلْفَاظٍ خَمْسَةٍ: وَهِيَ قَوْلِهِ: أَنْ نَخْسِفَ. أَوْ نُرْسِلَ. أَوْ نُعِيدُكُمْ. فَنُرْسِلَ.
Bil ki bu ayet beş lafzı içermektedir: Bunlar O'nun: { أَنْ نَخْسِفَ } [yere geçirmemiz], { أَوْ نُرْسِلَ } [veya göndermemiz], { أَوْ نُعِيدَكُمْ } [veya sizi döndürmemiz], { فَنُرْسِلَ } [böylece göndermemiz],
فَنُغْرِقَكُمْ قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو جَمِيعَ هَذِهِ الْخَمْسَةِ بِالنُّونِ، وَالْبَاقُونَ بِالْيَاءِ، فَمَنْ قَرَأَ بِالْيَاءِ، فَلِأَنَّ مَا قَبْلَهُ عَلَى الْوَاحِدِ الْغَائِبِ وَهُوَ قَوْلُهُ: إِلَّا إِيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ وَمَنْ قَرَأَ بِالنُّونِ فَلِأَنَّ هَذَا الْبَحْرَ مِنَ الْكَلَامِ، قَدْ يَنْقَطِعُ بَعْضُهُ مِنْ بَعْضٍ وَهُوَ سَهْلٌ لِأَنَّ الْمَعْنَى وَاحِدٌ. أَلَا تَرَى أَنَّهُ قَدْ جَاءَ وَجَعَلْناهُ/ هُدىً لِبَنِي إِسْرائِيلَ أَلَّا تَتَّخِذُوا مِنْ دُونِي وَكِيلًا [الْإِسْرَاءِ: ٢] فَانْتَقَلَ مِنَ الجمع إلى الأفراد وكذلك هاهنا يَجُوزُ أَنْ يَنْتَقِلَ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى الْخِطَابِ، والمعنى واحد والكل جائز والله أعلم.
{ فَنُغْرِقَكُمْ } [böylece sizi boğmamız] lafızlarıdır. İbn Kesîr ve Ebû Amr bu beş lafzın tamamını nûn (ن) ile okumuştur; diğerleri ise yâ (ي) ile okumuştur. Yâ ile okuyan, kendisinden öncesinin tekil üçüncü şahıs (gâib) sigasında olmasındandır; bu da O'nun: { إِلَّا إِيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ } sözüdür. Nûn ile okuyana gelince; çünkü kelamın bu akışında bazen bir kısmı diğerinden [farklı şahıs sigasına] kesilebilir ve anlam bir olduğu için bu kolaydır. Görmez misin ki: { وَجَعَلْناهُ هُدىً لِبَنِي إِسْرائِيلَ أَلَّا تَتَّخِذُوا مِنْ دُونِي وَكِيلًا } [İsrâ 2] “Ve onu İsrailoğullarına bir hidayet kıldık: Benden başkasını vekil edinmeyin [diye]” buyrulmuş, böylece çoğuldan tekile geçilmiştir. Aynı şekilde burada da üçüncü şahıstan (gaybet) muhatap sigasına geçilmesi caizdir; mana birdir ve hepsi caizdir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الإسراء (١٧) : آية ٧٠]
[İsrâ Suresi (17), 70. Ayet]
وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وَفَضَّلْناهُمْ عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلاً (٧٠)
{ وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وَفَضَّلْناهُمْ عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلاً (٧٠) } “Andolsun biz Âdemoğullarını şerefli kıldık; onları karada ve denizde taşıdık, kendilerini temiz şeylerle rızıklandırdık ve onları yarattıklarımızın birçoğundan üstün kıldık. (70)”
اعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ ذِكْرُ نِعْمَةٍ أُخْرَى جَلِيلَةٍ رَفِيعَةٍ مِنْ نِعَمِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى الْإِنْسَانِ وَهِيَ الْأَشْيَاءُ الَّتِي بِهَا فُضِّلَ الْإِنْسَانُ عَلَى غَيْرِهِ وَقَدْ ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَرْبَعَةَ أَنْوَاعٍ:
Bil ki bu ayetten maksat, Allah Teâlâ'nın insana yönelik nimetlerinden bir diğer ulu ve yüce nimeti zikretmektir; bu da insanın kendisiyle başkalarına üstün kılındığı şeylerdir. Allah Teâlâ bu ayette dört tür zikretmiştir:
النَّوْعُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ وَاعْلَمْ أَنَّ الْإِنْسَانَ جَوْهَرٌ مُرَكَّبٌ مِنَ النَّفْسِ، وَالْبَدَنِ، فَالنَّفْسُ الْإِنْسَانِيَّةُ أَشْرَفُ النُّفُوسِ الْمَوْجُودَةِ فِي الْعَالَمِ السُّفْلِيِّ، وَبَدَنُهُ أَشْرَفُ الْأَجْسَامِ الْمَوْجُودَةِ فِي الْعَالَمِ السُّفْلِيِّ.
Birinci tür: O'nun: { وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ } “Andolsun biz Âdemoğullarını şerefli kıldık” sözüdür. Bil ki insan nefis ve bedenden meydana gelmiş bir cevherdir. İnsan nefsi süflî (aşağı) âlemde bulunan nefislerin en şereflisidir; bedeni de süflî âlemde bulunan bedenlerin en şereflisidir.
وَتَقْرِيرُ هَذِهِ الْفَضِيلَةِ فِي النَّفْسِ الْإِنْسَانِيَّةِ هِيَ أَنَّ النَّفْسَ الْإِنْسَانِيَّةَ قُوَاهَا الْأَصْلِيَّةُ ثَلَاثٌ. وَهِيَ الِاغْتِذَاءُ وَالنُّمُوُّ وَالتَّوْلِيدُ، وَالنَّفْسُ الْحَيَوَانِيَّةُ لَهَا قُوَّتَانِ الْحَسَاسَةُ سَوَاءٌ كَانَتْ ظَاهِرَةً أَوْ بَاطِنَةً، وَالْحَرَكَةُ بِالِاخْتِيَارِ، فَهَذِهِ الْقُوَى الْخَمْسَةُ أَعْنِي الِاغْتِذَاءَ وَالنُّمُوَّ وَالتَّوْلِيدَ وَالْحِسَّ وَالْحَرَكَةَ حَاصِلَةٌ لِلنَّفْسِ الْإِنْسَانِيَّةِ، ثُمَّ إِنَّ النَّفْسَ الْإِنْسَانِيَّةَ مُخْتَصَّةٌ بِقُوَّةٍ أُخْرَى وَهِيَ الْقُوَّةُ الْعَاقِلَةُ الْمُدْرِكَةُ لِحَقَائِقِ الْأَشْيَاءِ كَمَا هِيَ. وَهِيَ الَّتِي يَتَجَلَّى فِيهَا نُورُ مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَيُشْرِقُ فِيهَا ضَوْءُ كِبْرِيَائِهِ وَهُوَ الَّذِي يَطَّلِعُ عَلَى أَسْرَارِ عَالَمَيِ الْخَلْقِ وَالْأَمْرِ وَيُحِيطُ بِأَقْسَامِ مَخْلُوقَاتِ اللَّهِ مِنَ الْأَرْوَاحِ وَالْأَجْسَامِ كَمَا هِيَ وَهَذِهِ الْقُوَّةُ مِنْ تَلْقِيحِ الْجَوَاهِرِ الْقُدْسِيَّةِ وَالْأَرْوَاحِ الْمُجَرَّدَةِ الْإِلَهِيَّةِ، فَهَذِهِ الْقُوَّةُ لَا نِسْبَةَ لَهَا فِي الشَّرَفِ وَالْفَضْلِ إِلَى تِلْكَ الْقُوَى النَّبَاتِيَّةِ وَالْحَيَوَانِيَّةِ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ ظَهَرَ أَنَّ النَّفْسَ الْإِنْسَانِيَّةَ أَشَرُفُ النُّفُوسِ الْمَوْجُودَةِ فِي هَذَا الْعَالَمِ وَإِنْ أَرَدْتَ أَنْ تَعْرِفَ فَضَائِلَ الْقُوَّةِ الْعَقْلِيَّةِ وَنُقْصَانَاتِ الْقُوَى الْجِسْمِيَّةِ، فَتَأَمَّلَ مَا كَتَبْنَاهُ فِي هَذَا الْكِتَابِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [النُّورِ: ٣٥] فَإِنَّا ذَكَرْنَا هُنَاكَ عِشْرِينَ وَجْهًا فِي بَيَانِ أَنَّ الْقُوَّةَ الْعَقْلِيَّةَ أَجَلُّ وَأَعْلَى مِنَ الْقُوَّةِ الْجِسْمِيَّةِ فَلَا فَائِدَةَ فِي الْإِعَادَةِ، وَأَمَّا بَيَانُ أَنَّ الْبَدَنَ الْإِنْسَانِيَّ أَشْرَفُ أَجْسَامِ هَذَا الْعَالَمِ، فَالْمُفَسِّرُونَ إِنَّمَا ذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ هَذَا النَّوْعَ مِنَ الْفَضَائِلِ وَذَكَرُوا أَشْيَاءَ، أَحَدُهَا: رَوَى مَيْمُونُ بْنُ مِهْرَانَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ قَالَ: كُلُّ شَيْءٍ يَأْكُلُ بِفِيهِ إِلَّا ابْنَ آدَمَ فَإِنَّهُ يَأْكُلُ بِيَدَيْهِ. وَقِيلَ: إِنَّ الرَّشِيدَ أُحْضِرَتْ عِنْدَهُ أَطْعِمَةٌ فَدَعَا بِالْمَلَاعِقِ وَعِنْدَهُ أَبُو يُوسُفَ، فَقَالَ لَهُ: جَاءَ فِي/ التَّفْسِيرِ عَنْ جِدِّكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ جَعَلْنَا
İnsan nefsindeki bu üstünlüğün açıklaması şudur: İnsan nefsinin aslî kuvvetleri üçtür; bunlar beslenme, büyüme ve üremedir. Hayvanî nefsin iki kuvveti vardır: İster zahirî ister bâtınî olsun hisseden kuvvet ve ihtiyarî (iradî) hareket kuvveti. İşte bu beş kuvvet -yani beslenme, büyüme, üreme, his ve hareket- insan nefsinde mevcuttur. Bunun yanı sıra insan nefsi başka bir kuvvete de mahsustur ki o da eşyanın hakikatlerini olduğu gibi idrak eden akıl kuvvetidir. Bu kuvvet, içinde Allah Teâlâ'nın marifet nurunun tecelli ettiği, O'nun büyüklüğünün aydınlığının parladığı, halk (yaratma) ve emir âlemlerinin sırlarına vâkıf olan ve Allah'ın yarattıklarının ruhlar ve cisimlerden müteşekkil kısımlarını olduğu gibi kuşatan kuvvettir. Bu kuvvet, kudsî cevherlerin ve soyut ilahî ruhların aşılamasındandır. Dolayısıyla bu kuvvetin şeref ve fazilet bakımından o bitkisel ve hayvansal kuvvetlerle hiçbir kıyası olamaz. Durum böyle olunca insan nefsinin bu âlemde bulunan nefislerin en şereflisi olduğu açıklık kazanır. Akıl kuvvetinin faziletlerini ve cismanî kuvvetlerin noksanlıklarını bilmek istersen, bu kitapta Allah Teâlâ'nın: { اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [Nûr 35] “Allah, göklerin ve yerin nurudur” ayetinin tefsirinde yazdıklarımızı düşün; zira biz orada akıl kuvvetinin cismanî kuvvetten daha yüce ve üstün olduğunu açıklayan yirmi vecih zikrettik, dolayısıyla tekrar etmenin bir faydası yoktur. İnsan bedeninin bu âlemin en şerefli cismi olduğunun beyanına gelince; müfessirler Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ } “Andolsun biz Âdemoğullarını şerefli kıldık” ayetinin tefsirinde işte bu tür faziletleri zikretmiş ve birtakım hususlar belirtmişlerdir: Birincisi: Meymûn b. Mihrân, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ naklettiğine göre o: { وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ } “Andolsun biz Âdemoğullarını şerefli kıldık” ayeti hakkında şöyle demiştir: Âdemoğlu hariç her varlık ağzıyla yer; Âdemoğlu ise iki eliyle yer. Şöyle de denilmiştir: Reşîd'in huzuruna yemekler getirilmişti, kaşık istedi; yanında Ebû Yûsuf da vardı. Ebû Yûsuf ona: Tefsirde dedenden nakledildiğine göre Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ } “Andolsun biz Âdemoğullarını şerefli kıldık” sözü hakkında [şöyle gelmiştir]:
لَهُمْ أَصَابِعَ يَأْكُلُونَ بِهَا فَرَدَّ الْمَلَاعِقَ وَأَكَلَ بِأَصَابِعِهِ. وَثَانِيهَا: قَالَ الضَّحَّاكُ: بِالنُّطْقِ وَالتَّمْيِيزِ وَتَحْقِيقُ الْكَلَامِ أَنَّ مَنْ عَرَفَ شَيْئًا، فَإِمَّا أَنَّ يَعْجَزَ عَنْ تَعْرِيفِ غَيْرِهِ كَوْنُهُ عَارِفًا بِذَلِكَ الشَّيْءِ أَوْ يَقْدِرَ عَلَى هَذَا التَّعْرِيفِ.
Kendileriyle yesinler diye onlara parmaklar kıldık. Bunun üzerine Reşîd kaşıkları geri gönderdi ve parmaklarıyla yedi. İkincisi: Dahhâk: [İnsanın] konuşma ve temyiz [yeteneğiyle şerefli kılındığını] söylemiştir. Meselenin tahkiki şudur: Bir şeyi bilen kimse, o şeyi bildiğini başkasına bildirmekten ya acizdir ya da bu bildirmeye kādirdir.
أَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: فَهُوَ حَالُ جُمْلَةِ الْحَيَوَانَاتِ سِوَى الْإِنْسَانِ، فَإِنَّهُ إِذَا حَصَلَ فِي بَاطِنِهَا أَلَمٌ أَوْ لَذَّةٌ فَإِنَّهَا تَعْجَزُ عَنْ تَعْرِيفِ غَيْرِهَا تِلْكَ الْأَحْوَالِ تَعْرِيفًا تَامًّا وَافِيًا.
Birinci kısım: İnsan dışındaki bütün hayvanların durumudur; zira onların içinde bir elem veya lezzet meydana geldiğinde, bu halleri başkasına tam ve eksiksiz bir şekilde bildirmekten acizdirler.
وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: فَهُوَ الْإِنْسَانُ، فَإِنَّهُ يُمْكِنُهُ تَعْرِيفُ غَيْرِهِ كُلَّ مَا عَرَفَهُ وَوَقَفَ عَلَيْهِ وَأَحَاطَ بِهِ فَكَوْنُهُ قَادِرًا عَلَى هَذَا النَّوْعِ مِنَ التَّعْرِيفِ هُوَ الْمُرَادُ بِكَوْنِهِ نَاطِقًا، وَبِهَذَا الْبَيَانِ ظَهَرَ أَنَّ الْإِنْسَانَ الْأَخْرَسَ دَاخِلٌ فِي هَذَا الْوَصْفِ، لِأَنَّهُ وَإِنْ عَجَزَ عَنْ تَعْرِيفِ غَيْرِهِ مَا فِي قَلْبِهِ بِطَرِيقِ اللِّسَانِ، فَإِنَّهُ يُمْكِنُهُ ذَلِكَ بطريق الإشارة وبطريقة الْكِتَابَةِ وَغَيْرِهِمَا وَلَا يَدْخُلُ فِيهِ الْبَبْغَاءُ، لِأَنَّهُ وَإِنْ قَدَرَ عَلَى تَعْرِيفَاتٍ قَلِيلَةٍ، فَلَا قُدْرَةَ لَهُ عَلَى تَعْرِيفِ جَمِيعِ الْأَحْوَالِ عَلَى سَبِيلِ الْكَمَالِ وَالتَّمَامِ. وَثَالِثُهَا: قَالَ عَطَاءٌ: بِامْتِدَادِ الْقَامَةِ.
İkinci kısım ise insandır; çünkü o, bildiği, muttali olduğu ve kavradığı her şeyi başkasına bildirebilir. İşte bu tür bir bildirmeye kādir olması, onun nâtık (konuşan) olmasından kastedilen şeydir. Bu açıklamayla dilsiz insanın da bu vasfa dâhil olduğu anlaşılmıştır; çünkü o kalbindekini dil vasıtasıyla başkasına bildirmekten aciz olsa bile, bunu işaret yoluyla, yazı yoluyla ve başka yollarla yapabilir. Papağan ise buna dâhil değildir; zira o az sayıdaki şeyi bildirmeye güç yetirse de bütün halleri yetkin ve tam bir şekilde bildirmeye gücü yetmez. Üçüncüsü: Atâ, [bunun] boyun dikliği ile [olduğunu] söylemiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ غَيْرُ تَامٍّ لِأَنَّ الأشجار أطور مِنْ قَامَةِ الْإِنْسَانِ بَلْ يَنْبَغِي أَنْ يُشْتَرَطَ فِيهِ شَرْطٌ، وَهُوَ طُولُ الْقَامَةِ مَعَ اسْتِكْمَالِ الْقُوَّةِ الْعَقْلِيَّةِ، وَالْقُوَى الْحِسِّيَّةِ وَالْحَرَكِيَّةِ. وَرَابِعُهَا: قَالَ بَيَانٌ بِحُسْنِ الصُّورَةِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ [غَافِرٍ: ٦٤] لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى خِلْقَةَ الْإِنْسَانِ قَالَ: فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٤] وَقَالَ: صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً [الْبَقَرَةِ: ١٣٨] وَإِنْ شِئْتَ فَتَأَمَّلَ عُضْوًا وَاحِدًا مِنْ أَعْضَاءِ الْإِنْسَانِ وَهُوَ الْعَيْنُ فَخَلَقَ الْحَدَقَةَ سَوْدَاءَ ثُمَّ أَحَاطَ بِذَلِكَ السَّوَادِ بَيَاضَ الْعَيْنِ ثُمَّ أَحَاطَ بِذَلِكَ الْبَيَاضِ سَوَادَ الْأَشْفَارِ ثُمَّ أَحَاطَ بِذَلِكَ السَّوَادِ بَيَاضَ الْأَجْفَانِ ثُمَّ خَلَقَ فَوْقَ بَيَاضِ الْجَفْنِ سَوَادَ الْحَاجِبَيْنِ ثُمَّ خَلَقَ فَوْقَ ذَلِكَ السَّوَادِ بَيَاضَ الْجَبْهَةِ ثُمَّ خَلَقَ فَوْقَ بَيَاضِ الْجَبْهَةِ سَوَادَ الشَّعْرِ، وَلْيَكُنْ هَذَا الْمِثَالُ الْوَاحِدُ أُنْمُوذَجًا لَكَ فِي هَذَا الْبَابِ. وَخَامِسُهَا: قَالَ بَعْضُهُمْ مِنْ كَرَامَاتِ الْآدَمِيِّ أَنْ آتَاهُ اللَّهُ الْخَطَّ. وَتَحْقِيقُ الْكَلَامِ فِي هَذَا الْبَابِ أَنَّ الْعِلْمَ الَّذِي يَقْدِرُ الْإِنْسَانُ عَلَى اسْتِنْبَاطِهِ يَكُونُ قَلِيلًا. أَمَّا إِذَا اسْتَنْبَطَ الْإِنْسَانُ عِلْمًا وَأَوْدَعَهُ فِي الْكِتَابِ، وَجَاءَ الْإِنْسَانُ الثَّانِي وَاسْتَعَانَ بِذَلِكَ الْكِتَابِ، وَضَمَّ إِلَيْهِ مِنْ عِنْدِ نَفْسِهِ أَشْيَاءَ أُخْرَى ثُمَّ لَا يَزَالُونَ يَتَعَاقَبُونَ، وَيَضُمُّ كُلُّ مُتَأَخِّرٍ مَبَاحِثَ كَثِيرَةً إِلَى عِلْمِ الْمُتَقَدِّمِينَ كَثُرَتِ الْعُلُومُ وَقَوِيَتِ الْفَضَائِلُ وَالْمَعَارِفُ وَانْتَهَتِ الْمَبَاحِثُ الْعَقْلِيَّةُ وَالْمَطَالِبُ الشَّرْعِيَّةُ إِلَى أَقْصَى الْغَايَاتِ وَأَكْمَلِ النِّهَايَاتِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذَا الْبَابَ لَا يَتَأَتَّى إِلَّا بِوَاسِطَةِ الْخَطِّ وَالْكَتَبَةِ، وَلِهَذِهِ الْفَضِيلَةِ الْكَامِلَةِ قَالَ تَعَالَى: اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ عَلَّمَ الْإِنْسانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ. [الْعَلَقِ: ٣- ٥] وَسَادِسُهَا: أَنَّ أَجْسَامَ هَذَا الْعَالَمِ إِمَّا بَسَائِطُ وَإِمَّا مُرَكَّبَاتٌ، أَمَّا الْبَسَائِطُ فَهِيَ الْأَرْضُ وَالْمَاءُ/ وَالْهَوَاءُ وَالنَّارُ. وَالْإِنْسَانُ يَنْتَفِعُ بِكُلِّ هَذِهِ الْأَرْبَعِ، أَمَّا الْأَرْضُ فَهِيَ لَنَا كَالْأُمِّ الْحَاضِنَةِ. قَالَ تَعَالَى:
Bil ki bu söz tam değildir; çünkü ağaçlar insanın boyundan daha uzundur. Bilakis bunda bir şart koşulmalıdır; o da akıl kuvvetinin, hissî ve hareketî kuvvetlerin yetkinliğiyle birlikte boyun dik ve uzun olmasıdır. Dördüncüsü: Beyân, [bunun] suretin güzelliği ile [olduğunu] söylemiştir. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: { وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ } [Gâfir 64] “Size şekil verdi ve şekillerinizi güzel yaptı” sözüdür. Allah Teâlâ insanın yaratılışını zikrettiğinde: { فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ } [Mü'minûn 14] “Yaratanların en güzeli olan Allah pek yücedir” buyurmuştur. Yine: { صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً } [Bakara 138] “Allah'ın boyası! Allah'tan daha güzel boyası olan kim vardır?” buyurmuştur. İstersen insanın organlarından tek bir organı, yani gözü düşün: Gözbebeğini siyah yaratmış, sonra o siyahlığı gözün beyazıyla çevrelemiş, sonra o beyazlığı kirpiklerin siyahıyla çevrelemiş, sonra o siyahlığı gözkapaklarının beyazıyla çevrelemiş, sonra göz kapağının beyazının üstünde kaşların siyahlığını yaratmış, sonra o siyahlığın üstünde alnın beyazlığını yaratmış, sonra alnın beyazlığının üstünde saçın siyahlığını yaratmıştır. Bu tek örnek bu konuda senin için bir numune olsun. Beşincisi: Bazıları Âdemoğlunun ikramlarından birinin de Allah'ın ona yazı yazmayı vermesi olduğunu söylemiştir. Bu konudaki sözün tahkiki şudur: Bir insanın tek başına istinbat etmeye (ortaya çıkarmaya) kādir olduğu ilim azdır. Fakat bir insan bir ilmi ortaya çıkarıp onu kitaba emanet ettiğinde, ikinci insan gelip o kitaptan yararlandığında ve kendi katından ona başka şeyler eklediğinde, sonra da ardı ardına gelmeye devam edip her sonraki gelen öncekilerin ilmine pek çok inceleme eklediğinde ilimler çoğalır, faziletler ve marifetler güçlenir, aklî araştırmalar ve şer'î gayeler en uç hedeflere ve en yetkin sonlara ulaşır. Malumdur ki bu durum ancak yazı ve yazıcılar vasıtasıyla gerçekleşir. İşte bu yetkin faziletten ötürü Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ عَلَّمَ الْإِنْسانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ } [Alak 3-5] “Oku! İnsana bilmediklerini belleten, kalemle öğreten Rabbin en büyük kerem sahibidir.” Altıncısı: Bu âlemin cisimleri ya basittir (yalındır) ya da mürekkep (bileşik). Basit olanlar toprak, su, hava ve ateştir. İnsan bu dördünün tamamından faydalanır. Toprağa gelince, o bizim için kucağında büyüten bir anne gibidir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
مِنْها خَلَقْناكُمْ وَفِيها نُعِيدُكُمْ وَمِنْها نُخْرِجُكُمْ تارَةً أُخْرى [طه: ٥٥] وَقَدْ سَمَّاهَا اللَّهُ تَعَالَى بِأَسْمَاءٍ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْنَا، وَهِيَ الْفِرَاشُ وَالْمَهْدُ، وَالْمِهَادُ، وَأَمَّا الْمَاءُ فَانْتِفَاعُنَا بِهِ فِي الشُّرْبِ وَالزِّرَاعَةِ وَالْحِرَاثَةِ ظَاهِرٌ، وَأَيْضًا سَخَّرَ الْبَحْرَ لِنَأْكُلَ مِنْهُ لَحْمًا طَرِيًّا، وَنَسْتَخْرِجَ مِنْهُ حِلْيَةً نَلْبَسُهَا وَنَرَى الْفُلْكَ مَوَاخِرَ فِيهِ، وَأَمَّا الْهَوَاءُ فَهُوَ مَادَّةُ حَيَاتِنَا، وَلَوْلَا هُبُوبُ الرِّيَاحِ لَاسْتَوْلَى النَّتَنُ عَلَى هَذِهِ الْمَعْمُورَةِ، وَأَمَّا النَّارُ فَبِهَا طَبْخُ الْأَغْذِيَةِ وَالْأَشْرِبَةِ وَنُضْجُهَا، وَهِيَ قَائِمَةٌ مَقَامَ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ فِي اللَّيَالِي الْمُظْلِمَةِ، وَهِيَ الدَّافِعَةُ لِضَرَرِ الْبَرْدِ كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:
{ مِنْها خَلَقْناكُمْ وَفِيها نُعِيدُكُمْ وَمِنْها نُخْرِجُكُمْ تارَةً أُخْرى } [Tâhâ 55] “Sizi ondan yarattık, yine oraya döndüreceğiz ve bir kez daha sizi ondan çıkaracağız”. Allah Teâlâ bize nispetle onu birtakım isimlerle adlandırmıştır ki bunlar döşek (firaş), beşik (mehd) ve yatak (mihâd)tır. Suya gelince; içmede, ziraatta ve ekinde ondan faydalanmamız açıktır. Ayrıca O, taze et yiyelim, takınacağımız süs eşyası çıkaralım ve gemilerin orada suları yara yara gittiğini görelim diye denizi boyun eğdirmiştir. Havaya gelince; o hayatımızın maddesidir; rüzgârların esmesi olmasaydı bu yeryüzünü pis koku kaplardı. Ateşe gelince; yiyecek ve içeceklerin pişmesi ve olgunlaşması onunladır; o karanlık gecelerde güneş ve ayın yerine geçer; şairin dediği gibi soğuğun zararını defedendir: Kış mevsiminde meyve isteyen kimsenin... Meyvesi kışın ateşidir.
وَمَنْ يُرِدْ فِي الشِّتَاءِ فَاكِهَةً ... فَإِنَّ نَارَ الشِّتَاءِ فَاكِهَتُهُ
Kış mevsiminde meyve isteyen kimsenin... Meyvesi kışın ateşidir.
وَأَمَّا الْمُرَكَّبَاتُ فَهِيَ إِمَّا الْآثَارُ الْعُلْوِيَّةُ، وَإِمَّا الْمَعَادِنُ وَالنَّبَاتُ، وَأَمَّا الْحَيَوَانُ وَالْإِنْسَانُ كَالْمُسْتَوْلِي على هذه
Mürekkep (bileşik) varlıklara gelince; bunlar ya gök olayları (âsâr-ı ulviyye) ya da madenler ve bitkilerdir. Hayvan ve insan ise bu
الْأَقْسَامِ وَالْمُنْتَفِعِ بِهَا وَالْمُسْتَسْخِرِ لِكُلِّ أَقْسَامِهَا فَهَذَا الْعَالَمُ بِأَسْرِهِ جَارٍ مَجْرَى قَرْيَةٍ مَعْمُورَةٍ أَوْ خَانٍ مُعَدٍّ وَجَمِيعُ مَنَافِعِهَا وَمَصَالِحِهَا مَصْرُوفَةٌ إِلَى الإنسان والإنسان فِيهِ كَالرَّئِيسِ الْمَخْدُومِ، وَالْمَلِكِ الْمُطَاعِ وَسَائِرُ الْحَيَوَانَاتِ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِ كَالْعَبِيدِ، وَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ مَخْصُوصًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ بِمَزِيدِ التَّكْرِيمِ وَالتَّفْضِيلِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَسَابِعُهَا: أَنَّ الْمَخْلُوقَاتِ تَنْقَسِمُ إِلَى أَرْبَعَةِ أَقْسَامٍ إِلَى مَا حَصَلَتْ لَهُ الْقُوَّةُ الْعَقْلِيَّةُ الْحِكَمِيَّةُ وَلَمْ تَحْصُلْ لَهُ الْقُوَّةُ الشَّهْوَانِيَّةُ الطَّبِيعِيَّةُ وَهُمُ الْمَلَائِكَةُ، وَإِلَى مَا يَكُونُ بِالْعَكْسِ وَهُمُ الْبَهَائِمُ وَإِلَى مَا خَلَا عَنِ الْقِسْمَيْنِ وَهُوَ النَّبَاتُ وَالْجَمَادَاتُ وَإِلَى مَا حَصَلَ النَّوْعَانِ فِيهِ وَهُوَ الْإِنْسَانُ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْإِنْسَانَ لِكَوْنِهِ مُسْتَجْمِعًا لِلْقُوَّةِ الْعَقْلِيَّةِ الْقُدْسِيَّةِ الْمَحْضَةِ، وَلِلْقُوَى الشَّهْوَانِيَّةِ الْبَهِيمِيَّةِ وَالْغَضَبِيَّةِ وَالسَّبُعِيَّةِ يَكُونُ أَفْضَلَ مِنَ الْبَهِيمِيَّةِ وَمِنَ السَّبُعِيَّةِ، وَلَا شَكَّ أَيْضًا أَنَّهُ أَفْضَلُ مِنَ الْأَجْسَامِ الْخَالِيَةِ عَنِ الْقُوَّتَيْنِ مِثْلَ النَّبَاتِ وَالْمَعَادِنِ وَالْجَمَادَاتِ، وَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ ظَهَرَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى فَضَّلَ الْإِنْسَانَ عَلَى أكثر أقسام المخلوقات. بقي هاهنا بَحْثٌ فِي أَنَّ الْمَلَكَ أَفْضَلُ أَمِ الْبَشَرَ؟ وَالْمَعْنَى أَنَّ الْجَوْهَرَ الْبَسِيطَ الْمَوْصُوفَ بِالْقُوَّةِ الْعَقْلِيَّةِ الْقُدْسِيَّةِ الْمَحْضَةِ أَفْضَلُ أَمِ الْبَشَرَ الْمُسْتَجْمِعَ لِهَاتَيْنِ الْقُوَّتَيْنِ؟ وَذَلِكَ بَحْثٌ آخَرُ.
kısımlara hâkim olan, onlardan faydalanan ve bütün kısımlarını hizmetine alan gibidir. Dolayısıyla bu âlemin tamamı imar edilmiş bir köy veya hazırlanmış bir han mesabesindedir; onun bütün menfaatleri ve maslahatları insana yöneltilmiştir. İnsan orada kendisine hizmet edilen bir reis ve itaat edilen bir hükümdar gibidir; diğer bütün hayvanlar ise ona nispetle köleler gibidir. Bütün bunlar, insanın Allah katından fazladan bir ikram ve üstünlük ile tahsis edildiğine delalet eder. En doğrusunu Allah bilir. Yedincisi: Varlıklar dört kısma ayrılır: Kendisinde aklî ve hikemî kuvvet bulunup şehevî ve tabiî kuvvet bulunmayanlar ki bunlar meleklerdir; bunun tersi olanlar ki bunlar hayvanlardır; iki kısımdan da yoksun olanlar ki bunlar bitkiler ve cansız varlıklardır; her iki türün kendisinde bulunduğu varlık ki o da insandır. Şüphe yok ki insan sırf kudsî akıl kuvvetini, hayvansal şehevî kuvvetleri, öfke ve yırtıcılık kuvvetlerini kendisinde topladığı için hayvaniyetten ve yırtıcılıktan daha üstündür. Yine şüphe yok ki o, bitkiler, madenler ve cansızlar gibi iki kuvvetten de yoksun olan cisimlerden daha üstündür. Bu sabit olunca Allah Teâlâ'nın insanı yaratılmışların kısımlarının çoğundan üstün kıldığı açıklık kazanır. Burada meleğin mi yoksa insanın mı daha üstün olduğu konusunda bir bahis kalmaktadır. Bunun anlamı şudur: Sırf kudsî akıl kuvvetiyle nitelenen basit cevher mi daha üstündür, yoksa bu iki kuvveti kendisinde toplayan insan mı daha üstündür? İşte bu başka bir bahistir.
وَثَامِنُهَا: الْمَوْجُودُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ أَزَلِيًّا وَأَبَدِيًّا مَعًا وَهُوَ اللَّهُ ﷾، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ لَا أَزَلِيًّا وَلَا أَبَدِيًّا وَهُوَ عَالَمُ الدُّنْيَا مَعَ كُلِّ مَا فِيهِ مِنَ الْمَعَادِنِ وَالنَّبَاتِ وَالْحَيَوَانِ، وَهَذَا أَخَسُّ الْأَقْسَامِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ أَزَلِيًّا لَا أَبَدِيًّا وَهُوَ الْمُمْتَنِعُ الْوُجُودِ لِأَنَّ مَا ثَبَتَ قِدَمُهُ امْتَنَعَ عَدَمُهُ، وَإِمَّا أَنْ لَا يَكُونَ أَزَلِيًّا وَلَكِنَّهُ يَكُونُ أَبَدِيًّا، وَهُوَ الْإِنْسَانُ وَالْمَلَكُ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا الْقِسْمَ أَشْرَفُ مِنَ الْقِسْمِ الثَّانِي وَالثَّالِثِ وَذَلِكَ يَقْتَضِي كَوْنَ الْإِنْسَانِ أَشْرَفَ مِنْ أَكْثَرِ مَخْلُوقَاتِ اللَّهِ تَعَالَى. وَتَاسِعُهَا: الْعَالَمُ الْعِلْوِيُّ أَشْرَفُ مِنَ الْعَالَمِ السُّفْلِيِّ، وَرُوحُ الْإِنْسَانِ مِنْ جِنْسِ الْأَرْوَاحِ الْعُلْوِيَّةِ وَالْجَوَاهِرِ الْقُدْسِيَّةِ فَلَيْسَ فِي مَوْجُودَاتِ/ الْعَالَمِ السُّفْلِيِّ شَيْءٌ حَصَلَ فِيهِ شَيْءٌ مِنَ الْعَالَمِ الْعُلْوِيِّ إِلَّا الْإِنْسَانَ فَوَجَبَ كَوْنُ الْإِنْسَانِ أَشْرَفَ مَوْجُودَاتِ الْعَالَمِ السُّفْلِيِّ. وَعَاشِرُهَا: أَشْرَفُ الْمَوْجُودَاتِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَكُلُّ مَوْجُودٍ كَانَ قُرْبُهُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَتَمَّ، وَجَبَ أَنْ يَكُونَ أَشْرَفَ، لَكِنَّ أَقْرَبَ مَوْجُودَاتِ هَذَا الْعَالَمِ مِنَ اللَّهِ هُوَ الْإِنْسَانُ بِسَبَبِ أَنَّ قَلْبَهُ مُسْتَنِيرٌ بِمَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَلِسَانَهُ مُشَرَّفٌ بِذِكْرِ اللَّهِ وَجَوَارِحَهُ وَأَعْضَاؤَهُ مُكَرَّمَةٌ بِطَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى فَوَجَبَ الْجَزْمُ بِأَنَّ أَشْرَفَ مَوْجُودَاتِ هَذَا الْعَالَمِ السُّفْلِيِّ هُوَ الْإِنْسَانُ، وَلَمَّا ثَبَتَ أَنَّ الْإِنْسَانَ مَوْجُودٌ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ، وَالْمُمْكِنُ لِذَاتِهِ لَا يُوجَدُ إِلَّا بِإِيجَادِ الْوَاجِبِ لِذَاتِهِ ثَبَتَ أَنَّ كُلَّ مَا حَصَلَ لِلْإِنْسَانِ مِنَ الْمَرَاتِبِ الْعَالِيَةِ وَالصِّفَاتِ الشَّرِيفَةِ فَهِيَ إِنَّمَا حَصَلَتْ بِإِحْسَانِ اللَّهِ تَعَالَى وَإِنْعَامِهِ فَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ تَعَالَى: وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ وَمِنْ تَمَامِ كَرَامَتِهِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا خَلَقَهُ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ وَصَفَ نَفْسَهُ بِأَنَّهُ أَكْرَمُ فَقَالَ: اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ [الْعَلَقِ: ١- ٤] وَوَصَفَ نَفْسَهُ بِالتَّكْرِيمِ عِنْدَ تَرْبِيَتِهِ لِلْإِنْسَانِ فَقَالَ: وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ وَوَصَفَ نَفْسَهُ بِالْكَرَمِ فِي آخر أحوال الإنسان فقال: يَا أَيُّهَا الْإِنْسانُ مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ [الِانْفِطَارِ: ٦] وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا نِهَايَةَ لِكَرَمِ اللَّهِ تَعَالَى وَلِفَضْلِهِ وَإِحْسَانِهِ مَعَ الْإِنْسَانِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Sekizincisi: Varlık ya hem ezelî hem ebedîdir ki O, Allah Azze ve Celledir; ya ne ezelî ne ebedîdir ki bu madenler, bitkiler ve hayvanlardan içindeki her şeyle birlikte dünya âlemidir ve bu kısımların en değersizidir; ya ezelî olup ebedî olmayandır ki bu varlığı imkânsız olandır, zira kıdemi (ezelîliği) sabit olanın yokluğu imkânsızdır; ya da ezelî olmayıp ebedî olandır ki bu insan ve melektir. Şüphe yok ki bu kısım ikinci ve üçüncü kısımdan daha şereflidir; bu da insanın Allah Teâlâ'nın yaratıklarının çoğundan daha şerefli olmasını gerektirir. Dokuzuncusu: Ulvî (yüce) âlem süflî (aşağı) âlemden daha şereflidir; insanın ruhu ise ulvî ruhlar ve kudsî cevherler cinsindendir. Dolayısıyla süflî âlemin varlıkları içinde kendisinde ulvî âlemden bir şey bulunan insandan başka hiçbir varlık yoktur; bu yüzden insanın süflî âlemdeki varlıkların en şereflisi olması zorunludur. Onuncusu: Varlıkların en şereflisi Allah Teâlâ'dır; durum böyle olunca Allah Teâlâ'ya yakınlığı daha tam olan her varlığın daha şerefli olması zorunludur. Ne var ki bu âlemin varlıkları içinde Allah'a en yakın olanı insandır; çünkü onun kalbi Allah Teâlâ'nın marifetiyle aydınlanmış, dili Allah'ın zikriyle şereflenmiş, organları ve azaları Allah Teâlâ'ya itaatle keremlendirilmiştir. Bu sebeple bu süflî âlemin varlıklarının en şereflisinin insan olduğuna kesin olarak hükmetmek vaciptir. İnsanın bizatihi mümkün bir varlık olduğu, bizatihi mümkün olanın da ancak bizatihi Vâcib'in var etmesiyle var olabileceği sabit olunca, insana hâsıl olan bütün yüce derecelerin ve şerefli sıfatların ancak Allah Teâlâ'nın ihsanı ve ikramıyla meydana geldiği sabit olmuştur. İşte bu anlamdan ötürü Allah Teâlâ: { وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ } “Andolsun biz Âdemoğullarını şerefli kıldık” buyurmuştur. Allah Teâlâ katındaki kerametinin tamlığındandır ki O, insanı ilk başta yarattığında zâtını "en cömert/kerem sahibi" olarak nitelemiş ve şöyle buyurmuştur: { اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ } [Alak 1-4] “Yaratan Rabbinin adıyla oku! İnsanı bir kan pıhtısından yarattı. Oku! Kalemle öğreten Rabbin en büyük kerem sahibidir.” İnsanı terbiye edip yetiştirirken de zâtını tekrimle (şerefli kılmakla) nitelemiş ve: { وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ } “Andolsun biz Âdemoğullarını şerefli kıldık” buyurmuştur. İnsanın hallerinin sonunda da zâtını keremle nitelemiş ve şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الْإِنْسانُ مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ } [İnfitâr 6] “Ey insan! Çok cömert olan Rabbine karşı seni aldatan nedir?” Bu da Allah Teâlâ'nın kereminin, insana olan lütuf ve ihsanının nihayetsiz olduğuna delalet eder. En doğrusunu Allah bilir.
وَالْوَجْهُ الْحَادِي عَشَرَ: قَالَ بَعْضُهُمْ هَذَا التَّكْرِيمُ مَعْنَاهُ أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ آدَمَ بِيَدِهِ وَخَلَقَ غَيْرَهُ بِطَرِيقِ كُنْ فَيَكُونُ. وَمَنْ كَانَ مَخْلُوقًا بِيَدِ اللَّهِ كَانَتِ الْعِنَايَةُ بِهِ أَتَمَّ وَأَكْمَلَ، وَكَانَ أَكْرَمَ وَأَكْمَلَ وَلَمَّا جَعَلَنَا مِنْ أَوْلَادِهِ وَجَبَ كَوْنُ بَنِي آدَمَ أَكْرَمَ وَأَكْمَلَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
On birinci vecih: Bazıları şöyle demiştir: Bu tekrimin (şerefli kılmanın) anlamı, Allah Teâlâ'nın Âdem'i bizzat Kendi eliyle yaratmış, diğerlerini ise "ol" deyip oluvermesi yoluyla yaratmış olmasıdır. Kim Allah'ın eliyle yaratılmışsa ona olan inayet daha tam ve daha yetkindir; kendisi de daha keremli ve daha mükemmeldir. Bizi de onun evlatlarından kıldığına göre Âdemoğullarının daha keremli ve daha mükemmel olması gerekmiştir. En doğrusunu Allah bilir.
النَّوْعُ الثَّانِي: مِنَ الْمَدَائِحِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ: وَحَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي
Bu ayette zikredilen övgülerin ikinci türü: O'nun: { وَحَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } “Onları karada ve denizde taşıdık” sözüdür. İbn Abbâs şöyle demiştir:
الْبَرِّ عَلَى الْخَيْلِ وَالْبِغَالِ وَالْحَمِيرِ وَالْإِبِلِ وَفِي الْبَحْرِ عَلَى السُّفُنِ، وَهَذَا أَيْضًا مِنْ مُؤَكِّدَاتِ التَّكْرِيمِ الْمَذْكُورِ أَوَّلًا، لِأَنَّهُ تَعَالَى سَخَّرَ هَذِهِ الدَّوَابَّ لَهُ حَتَّى يَرْكَبَهَا وَيَحْمِلَ عَلَيْهَا وَيَغْزُوَ وَيُقَاتِلَ وَيَذُبَّ عَنْ نَفْسِهِ، وَكَذَلِكَ تَسْخِيرُ اللَّهِ تَعَالَى الْمِيَاهَ وَالسُّفُنَ وَغَيْرَهَا لِيَرْكَبَهَا وَيَنْقِلَ عَلَيْهَا وَيَتَكَسَّبَ بِهَا مِمَّا يَخْتَصُّ بِهِ ابْنُ آدَمَ، كُلُّ ذَلِكَ مِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ فِي هَذَا الْعَالَمِ كَالرَّئِيسِ الْمَتْبُوعِ وَالْمَلِكِ الْمُطَاعِ وَكُلُّ مَا سِوَاهُ فَهُوَ رَعِيَّتُهُ وَتَبَعٌ لَهُ.
Karada atlar, katırlar, merkepler ve develer üzerinde; denizde ise gemiler üzerinde [taşıdık]. Bu da ilk başta zikredilen tekrimi teyit eden hususlardandır; çünkü Allah Teâlâ binsin, üzerlerine yük yüklesin, gaza edip savaşsın ve kendisini savunsun diye bu binek hayvanlarını onun hizmetine vermiştir. Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın binsin, üzerlerinde [eşya] nakletsin ve kendileriyle kazanç sağlasın diye suları, gemileri ve diğerlerini Âdemoğluna has kılınan şeylerden boyun eğdirmesi de böyledir. Bütün bunlar, insanın bu âlemde kendisine uyulan bir reis ve itaat edilen bir hükümdar gibi olduğuna, onun dışındaki her şeyin ise onun tebaası ve tâbisi olduğuna delalet eden hususlardandır.
النَّوْعُ الثَّالِثُ: مِنَ الْمَدَائِحِ قَوْلُهُ: وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْأَغْذِيَةَ إِمَّا حَيَوَانِيَّةٌ وَإِمَّا نَبَاتِيَّةٌ، وَكِلَا الْقِسْمَيْنِ إِنَّمَا يَتَغَذَّى الْإِنْسَانُ مِنْهُ بِأَلْطَفِ أَنْوَاعِهَا وَأَشْرَفِ أَقْسَامِهَا بَعْدَ التَّنْقِيَةِ التَّامَّةِ وَالطَّبْخِ الْكَامِلِ وَالنُّضْجِ الْبَالِغِ، وَذَلِكَ مِمَّا لَا يَحْصُلُ إِلَّا لِلْإِنْسَانِ.
Övgülerin üçüncü türü: O'nun: { وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ } “Kendilerini temiz şeylerle rızıklandırdık” sözüdür. Çünkü gıdalar ya hayvansaldır ya da bitkiseldir; insanın her iki kısımdan beslendiği şeyler ise ancak tam bir ayıklama, mükemmel bir pişirme ve tam bir olgunlaşmadan sonra onların en latif türleri ve en şerefli kısımlarıdır. Bu da insandan başkasına nasip olmayan bir durumdur.
النَّوْعُ الرَّابِعُ: قَوْلُهُ: وَفَضَّلْناهُمْ عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلًا وهاهنا بَحْثَانِ:
Dördüncü tür: O'nun: { وَفَضَّلْناهُمْ عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلًا } “Ve onları yarattıklarımızın birçoğundan üstün kıldık” sözüdür. Burada iki inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ قَالَ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ: وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ وَقَالَ فِي آخِرِهَا: وَفَضَّلْناهُمْ/ وَلَا بُدَّ مِنَ الْفَرْقِ بَيْنَ هَذَا التَّكْرِيمِ وَالتَّفْضِيلِ وَإِلَّا لَزِمَ التَّكْرَارُ، وَالْأَقْرَبُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى فَضَّلَ الْإِنْسَانَ عَلَى سَائِرِ الْحَيَوَانَاتِ بِأُمُورٍ خَلْقِيَّةٍ طَبِيعِيَّةٍ ذَاتِيَّةٍ مِثْلَ الْعَقْلِ وَالنُّطْقِ وَالْخَطِّ وَالصُّورَةِ الْحَسَنَةِ وَالْقَامَةِ الْمَدِيدَةِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى عَرَضَهُ بِوَاسِطَةِ ذَلِكَ الْعَقْلِ وَالْفَهْمِ لِاكْتِسَابِ الْعَقَائِدِ الْحَقَّةِ وَالْأَخْلَاقِ الْفَاضِلَةِ، فَالْأَوَّلُ هُوَ التَّكْرِيمُ وَالثَّانِي هُوَ التَّفْضِيلُ.
Birinci inceleme: Ayetin başında: { وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ } “Andolsun biz Âdemoğullarını şerefli kıldık” buyurmuş, sonunda ise: { وَفَضَّلْناهُمْ } “Ve onları üstün kıldık” buyurmuştur. Bu tekrim (şerefli kılma) ile tafdîl (üstün kılma) arasında bir fark olması zorunludur; aksi takdirde tekrar gerekir. En uygun olanı şöyle denilmesidir: Allah Teâlâ insanı akıl, konuşma, yazı, güzel suret ve dik boy gibi yaratılıştan gelen, tabiî ve zâtî hususlarla diğer hayvanlara üstün kılmıştır. Sonra da o akıl ve anlayış vasıtasıyla onu hak akideleri ve faziletli ahlakı kazanmaya hazır hale getirmiştir. Birincisi tekrimdir, ikincisi ise tafdîldir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَقُلْ: وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى الْكُلِّ بَلْ قَالَ: وَفَضَّلْناهُمْ عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلًا فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ حَصَلَ فِي مَخْلُوقَاتِ اللَّهِ تَعَالَى شَيْءٌ لَا يَكُونُ الْإِنْسَانُ مُفَضَّلًا عَلَيْهِ، وَكُلُّ مَنْ أَثْبَتَ هَذَا الْقِسْمَ قَالَ: إِنَّهُ هُوَ الْمَلَائِكَةُ فَلَزِمَ الْقَوْلُ بِأَنَّ الْإِنْسَانَ لَيْسَ أَفْضَلَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ بَلِ الْمَلَكُ أَفْضَلُ مِنَ الْإِنْسَانِ، وَهَذَا الْقَوْلُ مَذْهَبُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَاخْتِيَارُ الزَّجَّاجِ عَلَى مَا رَوَاهُ الْوَاحِدِيُّ فِي الْبَسِيطِ. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ مُشْتَمِلٌ عَلَى بَحْثَيْنِ:
İkinci inceleme: Allah Teâlâ: "Onları hepsinden üstün kıldık" dememiş, aksine: { وَفَضَّلْناهُمْ عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلًا } “Ve onları yarattıklarımızın birçoğundan üstün kıldık” buyurmuştur. Bu da Allah Teâlâ'nın yarattıkları içinde insanın kendisinden üstün kılınmadığı bir varlığın bulunduğuna delalet eder. Bu kısmı kabul eden herkes bunun melekler olduğunu söylemiştir; dolayısıyla insanın meleklerden daha üstün olmadığına, bilakis meleğin insandan daha üstün olduğuna hükmetmek gerekmiştir. Bu görüş İbn Abbâs'ın mezhebi ve Vâhidî'nin el-Basît'te rivayet ettiğine göre Zeccâc'ın tercihidir. Bil ki bu söz iki araştırmayı içermektedir:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ ﵈ أَفْضَلُ أَمِ الْمَلَائِكَةُ؟ وَقَدْ سَبَقَ ذِكْرُ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ بِالِاسْتِقْصَاءِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ [الْبَقَرَةِ: ٣٤] .
Birinci araştırma: Peygamberler aleyhimüsselâm mı daha üstündür, yoksa melekler mi? Bu meselenin zikri Bakara Suresi'nde Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ } [Bakara 34] “Hani meleklere: Âdem'e secde edin, demiştik” ayetinin tefsirinde bütün ayrıntılarıyla geçmişti.
وَالْبَحْثُ الثَّانِي: أَنَّ عَوَامَّ الْمَلَائِكَةِ وَعَوَامَّ الْمُؤْمِنِينَ أَيُّهُمَا أَفْضَلُ؟ مِنْهُمْ مَنْ قَالَ بِتَفْضِيلِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْمَلَائِكَةِ وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِمَا
İkinci araştırma: Meleklerin avamı (sıradan olanları) ile müminlerin avamı; hangisi daha üstündür? Onlardan müminlerin meleklere üstün olduğunu söyleyenler olmuş ve buna dair
رُوِيَ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ أَنَّهُ قَالَ: قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ رَبَّنَا إِنَّكَ أَعْطَيْتَ بَنِي آدَمَ الدُّنْيَا يَأْكُلُونَ فِيهَا وَيَتَنَعَّمُونَ وَلَمْ تُعْطِنَا ذَلِكَ فَأَعْطِنَا ذَاكَ فِي الْآخِرَةِ، فَقَالَ: وَعِزَّتِي وَجَلَالِي لا أجعل ذرية من خلقت بيدي كما قُلْتُ لَهُ كُنْ فَكَانَ.
Zeyd b. Eslem'den rivayet edilen şu rivayeti delil getirmişlerdir: Melekler: "Rabbimiz! Sen Âdemoğullarına dünyayı verdin; orada yiyorlar ve nimetleniyorlar, bize ise bunu vermedin; o halde bunu bize ahirette ver" dediler. Bunun üzerine [Allah Teâlâ]: "İzzetim ve celalim hakkı için, elimle yarattığım kimsenin zürriyetini, kendisine 'ol' dediğim de oluveren kimse gibi kılmam" buyurdu.
وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ ﵁: الْمُؤْمِنُ أَكْرَمُ عَلَى اللَّهِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ الَّذِينَ عِنْدَهُ هَكَذَا أَوْرَدَهُ الْوَاحِدِيُّ فِي «الْبَسِيطِ» : وَأَمَّا الْقَائِلُونَ بِأَنَّ الْمَلَكَ أَفْضَلُ مِنَ الْبَشَرِ عَلَى الْإِطْلَاقِ فَقَدْ عَوَّلُوا عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ، وَهُوَ فِي الْحَقِيقَةِ تَمَسُّكٌ بِدَلِيلِ الْخِطَابِ لِأَنَّ تَقْرِيرَ الدَّلِيلِ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ تَخْصِيصَ الْكَثِيرِ بِالذِّكْرِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْحَالَ فِي الْقَلِيلِ بِالضِّدِّ، وَذَلِكَ تَمَسُّكٌ بِدَلِيلِ الْخِطَابِ والله أعلم.
Ebû Hureyre radıyallâhu anh şöyle demiştir: "Mümin, Allah katında O'nun nezdindeki meleklerden daha değerlidir." Vâhidî bunu el-Basît'te böyle nakletmiştir. Meleğin mutlak olarak insandan daha üstün olduğunu söyleyenler ise bu ayete dayanmışlardır; bu da gerçekte mefhûm-ı muhalif (delîlü'l-hitâb) ile istidlal etmektir. Zira delilin takriri şöyle denilmesidir: Çoğunluğun zikrinin tahsis edilmesi, azınlık hakkındaki durumun bunun zıddı olduğuna delalet eder; bu da mefhûm-ı muhalifle istidlal etmektir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٧١ الى ٧٢]
[İsrâ Suresi (17), 71 ila 72. Ayetler]
يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولئِكَ يَقْرَؤُنَ كِتابَهُمْ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلاً (٧١) وَمَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى وَأَضَلُّ سَبِيلاً (٧٢)
{ يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولئِكَ يَقْرَؤُنَ كِتابَهُمْ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلاً (٧١) وَمَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى وَأَضَلُّ سَبِيلاً (٧٢) } “Bütün insanları önderleriyle çağıracağımız gün; artık kime kitabı sağından verilirse, işte onlar kitaplarını okurlar ve kıl kadar haksızlığa uğratılmazlar. (71) Kim bu [dünya]da kör olursa, o ahirette de kördür ve yol bakımından daha da şaşkındır. (72)”
[فِي قَوْلُهُ تَعَالَى يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولئِكَ يَقْرَؤُنَ كِتابَهُمْ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَنْوَاعَ كَرَامَاتِ الْإِنْسَانِ فِي الدُّنْيَا ذَكَرَ أَحْوَالَ دَرَجَاتِهِ فِي الْآخِرَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَفِيهَا مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولئِكَ يَقْرَؤُنَ كِتابَهُمْ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا } “Bütün insanları önderleriyle çağıracağımız gün; artık kime kitabı sağından verilirse, işte onlar kitaplarını okurlar ve kıl kadar haksızlığa uğratılmazlar” sözü hakkında. Bil ki Allah Teâlâ insanın dünyadaki kerametlerinin türlerini zikredince, bu ayette onun ahiretteki derecelerinin hallerini zikretmiştir; bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الأولى: قرئ يدعوا بالياء والنون وو يدعى كُلُّ أُنَاسٍ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ وَقَرَأَ الْحَسَنُ يَدْعُو كُلُّ أُنَاسٍ قَالَ الْفَرَّاءُ وَأَهْلُ الْعَرَبِيَّةِ لَا يَعْرِفُونَ وَجْهًا لِهَذِهِ الْقِرَاءَةِ الْمَنْقُولَةِ عَنِ الْحَسَنِ وَلَعَلَّهُ قَرَأَ يُدْعَى بِفَتْحَةٍ مَمْزُوجَةٍ بِالضَّمِّ فَظَنَّ الرَّاوِي أَنَّهُ قَرَأَ يَدْعُو.
Birinci mesele: Yed'û (يَدْعُو) yâ ile ve nûn ile [Ned'û (نَدْعُو)] okunmuştur. Yine meçhul sîgada { يُدْعَى كُلُّ أُنَاسٍ } [bütün insanlar çağrılır] şeklinde okunmuştur. Hasan[-ı Basrî] ise faili açık isim olarak { يَدْعُو كُلُّ أُنَاسٍ } şeklinde okumuştur. Ferrâ şöyle demiştir: Arap dili ehli, Hasan'dan nakledilen bu kıraatin bir vechini bilmemektedirler; muhtemelen o, damme ile karışık bir fetha ile yüd'â (يُدْعَى) şeklinde okumuş, ravi de onun yed'û (يَدْعُو) okuduğunu zannetmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ يَوْمَ نَدْعُوا نُصِبَ بِإِضْمَارِ اذْكُرْ وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ الْعَامِلُ فِيهِ قَوْلُهُ وَفَضَّلْناهُمْ [الإسراء: ٧٠] لِأَنَّهُ فِعْلٌ مَاضٍ وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ فَيُقَالُ الْمُرَادُ وَنُفَضِّلُهُمْ بِمَا نُعْطِيهِمْ مِنَ الْكَرَامَةِ وَالثَّوَابِ.
İkinci mesele: { يَوْمَ نَدْعُوا } “Çağıracağımız gün” ifadesi, gizli bir üzkür (اذْكُرْ - hatırla) fiili ile mansub kılınmıştır. Onda amel edenin O'nun: { وَفَضَّلْناهُمْ } [İsrâ 70] “Onları üstün kıldık” sözü olduğunu söylemek caiz değildir; çünkü o geçmiş zaman fiilidir. Buna şöyle cevap vermek mümkündür: Kastedilen, "onlara vereceğimiz keramet ve sevap ile onları üstün kılacağız" demektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: بِإِمامِهِمْ الْإِمَامُ فِي اللُّغَةِ كُلُّ مَنِ ائْتَمَّ بِهِ قَوْمٌ كَانُوا عَلَى هُدًى أَوْ ضَلَالَةٍ فَالنَّبِيُّ إِمَامُ أُمَّتِهِ، وَالْخَلِيفَةُ إِمَامُ رَعِيَّتِهِ، وَالْقُرْآنُ إِمَامُ الْمُسْلِمِينَ وَإِمَامُ الْقَوْمِ هُوَ الَّذِي يُقْتَدَى بِهِ فِي الصَّلَاةِ وذكروا في تفسير الإمام هاهنا أَقْوَالٌ، الْقَوْلُ الْأَوَّلُ:
Üçüncü mesele: O'nun: { بِإِمامِهِمْ } “Önderleriyle” sözüdür. Lügatte imam; ister hidayet üzere ister sapıklık üzere olsun bir topluluğun kendisine uyduğu kimsedir. Peygamber ümmetinin imamıdır, halife tebaasının imamıdır, Kur'an Müslümanların imamıdır ve cemaatin imamı namazda kendisine uyulan kimsedir. Burada imamın tefsirinde birtakım görüşler zikretmişlerdir. Birinci görüş:
إِمَامُهُمْ نَبِيُّهُمْ رُوِيَ ذَلِكَ مَرْفُوعًا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ
İmamları, peygamberleridir. Bu, Ebû Hureyre'den radıyallâhu anh merfû olarak Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edilmiştir.
وَيَكُونُ الْمَعْنَى أَنَّهُ يُنَادَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَا أَمَةَ إِبْرَاهِيمَ يَا أَمَةَ مُوسَى يَا أَمَةَ عِيسَى يَا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ فَيَقُومُ أَهْلُ الْحَقِّ الَّذِينَ اتَّبَعُوا الْأَنْبِيَاءَ فَيَأْخُذُونَ كُتُبَهُمْ بِأَيْمَانِهِمْ ثُمَّ يُنَادَى يَا أَتْبَاعَ فِرْعَوْنَ يَا أَتْبَاعَ نَمْرُودَ يَا أَتْبَاعَ فُلَانٍ وَفُلَانٍ مِنْ رُؤَسَاءِ الضَّلَالِ وَأَكَابِرِ الْكُفْرِ وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِإِمامِهِمْ فِيهِ وَجْهَانِ. الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ يدعو كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ تَبَعًا وَشِيعَةً لِأَمَامِهِمْ كَمَا تَقُولُ أَدْعُوكَ بِاسْمِكَ. وَالثَّانِي: أَنْ يَتَعَلَّقَ بِمَحْذُوفٍ وَذَلِكَ الْمَحْذُوفُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ كَأَنَّهُ قِيلَ يدعو كُلَّ أُنَاسٍ مُخْتَلِطِينَ بِإِمَامِهِمْ أَيْ يُدْعَوْنَ وَإِمَامُهُمْ فِيهِمْ نَحْوَ رَكْبٍ بِجُنُودِهِ. وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ الضَّحَّاكِ وَابْنِ زَيْدٍ بِإِمامِهِمْ أَيْ بِكِتَابِهِمُ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَيْهِمْ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يُنَادَى فِي الْقِيَامَةِ يَا أَهْلَ الْقُرْآنِ يَا أَهْلَ التَّوْرَاةِ يَا أَهْلَ الْإِنْجِيلِ. وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: قَالَ الْحَسَنُ بِكِتَابِهِمُ الَّذِي فِيهِ أَعْمَالُهُمْ وَهُوَ قَوْلُ الرَّبِيعِ وَأَبِي الْعَالِيَةِ وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ هَذَا الْكِتَابَ يُسَمَّى إِمَامًا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْناهُ فِي إِمامٍ مُبِينٍ [يس: ١٢] فَسَمَّى اللَّهُ تَعَالَى هَذَا الْكِتَابَ إِمَامًا، وَتَقْدِيرُ الْبَاءِ عَلَى هذا القول بمعنى مع أي ندعو كُلَّ أُنَاسٍ وَمَعَهُمْ كِتَابُهُمْ كَقَوْلِكَ ادْفَعْهُ إِلَيْهِ بِرُمَّتِهِ أَيْ وَمَعَهُ رُمَّتُهُ. الْقَوْلُ الرَّابِعُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَمِنْ بِدَعِ التَّفَاسِيرِ أَنَّ الْإِمَامَ جَمْعُ أُمٍّ، وَأَنَّ النَّاسَ يُدْعَوْنَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِأُمَّهَاتِهِمْ وَأَنَّ الْحِكْمَةَ فِي الدُّعَاءِ بِالْأُمَّهَاتِ دُونَ الْآبَاءِ رِعَايَةُ حَقِّ عِيسَى وَإِظْهَارُ شَرَفِ الْحَسَنِ وَالْحُسَيْنِ وَأَنْ لَا يَفْتَضِحَ أَوْلَادُ الزِّنَا ثُمَّ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَلَيْتَ شِعْرِي أَيُّهُمَا أَبْدَعُ أَصِحَّةُ لَفْظِهِ أَمْ بَيَانُ حِكْمَتِهِ. وَالْقَوْلُ الْخَامِسُ: أَقُولُ فِي اللَّفْظِ احْتِمَالٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّ أَنْوَاعَ الْأَخْلَاقِ الْفَاضِلَةِ وَالْفَاسِدَةِ كَثِيرَةٌ وَالْمُسْتَوْلِي عَلَى كُلِّ إِنْسَانٍ نَوْعٌ مِنْ تِلْكَ الْأَخْلَاقِ فَمِنْهُمْ مَنْ يَكُونُ الْغَالِبُ عَلَيْهِ الْغَضَبَ وَمِنْهُمْ مَنْ يَكُونُ الْغَالِبُ عَلَيْهِ شَهْوَةَ النُّقُودِ أَوْ شَهْوَةَ الضِّيَاعِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَكُونُ الْغَالِبُ عَلَيْهِ الْحِقْدَ وَالْحَسَدَ وَفِي جَانِبِ الْأَخْلَاقِ الْفَاضِلَةِ مِنْهُمْ مَنْ يَكُونُ الْغَالِبُ عَلَيْهِ الْعِفَّةَ أَوِ الشَّجَاعَةَ أَوِ/ الْكَرَمَ أَوْ طَلَبَ الْعِلْمِ وَالزُّهْدَ إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الدَّاعِي إِلَى الْأَفْعَالِ الظَّاهِرَةِ مِنْ تِلْكَ الْأَخْلَاقِ الْبَاطِنَةِ فَذَلِكَ الْخُلُقُ الْبَاطِنُ كَالْإِمَامِ لَهُ وَالْمَلِكِ الْمُطَاعِ وَالرَّئِيسِ الْمَتْبُوعِ فَيَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّمَا يَظْهَرُ الثَّوَابُ وَالْعِقَابُ بِنَاءً عَلَى الْأَفْعَالِ النَّاشِئَةِ مِنْ تِلْكَ الْأَخْلَاقِ فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ فَهَذَا الِاحْتِمَالُ خَطَرَ بِالْبَالِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمُرَادِهِ ثُمَّ قَالَ تَعَالَى:
Anlamı şudur: Kıyamet günü: "Ey İbrahim'in ümmeti! Ey Musa'nın ümmeti! Ey İsa'nın ümmeti! Ey Muhammed'in ümmeti!" diye nida edilir; bunun üzerine peygamberlere uyan hak ehli kalkar ve kitaplarını sağ ellerine alırlar. Sonra: "Ey Firavun'un tâbileri! Ey Nemrud'un tâbileri! Ey sapıklık reislerinden ve küfrün ileri gelenlerinden falan ve falanın tâbileri!" diye nida edilir. Bu görüşe göre O'nun: { بِإِمامِهِمْ } “İmamlarıyla” sözündeki bâ (بِ) harf-i cerri hakkında iki vecih vardır: Birincisi: Takdiri, tıpkı "seni isminle çağırıyorum" demen gibi, "bütün insanları imamlarının ardı ve fırkası olarak çağırır" şeklinde olmasıdır. İkincisi: Mahzûf bir kelimeye taalluk etmesi ve o mahzûf kelimenin hal konumunda olmasıdır; sanki tıpkı ordusuyla birlikte gelen süvari birliği gibi, "bütün insanları imamlarıyla karışmış olarak, yani imamları içlerinde bulunduğu halde çağırır" denilmiş gibidir. İkinci görüş: Dahhâk ve İbn Zeyd'in görüşü olup; { بِإِمامِهِمْ } yani kendilerine indirilen kitaplarıyla [çağırır demektir]. Bu takdire göre kıyamette: "Ey Kur'an ehli! Ey Tevrat ehli! Ey İncil ehli!" diye seslenilir. Üçüncü görüş: Hasan[-ı Basrî], [bunun] içinde amellerinin bulunduğu kitaplarıyla [olduğunu] söylemiştir ki bu Rebî' ve Ebü'l-Âliye'nin de görüşüdür. Bu kitaba imam adının verildiğinin delili Allah Teâlâ'nın: { وَكُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْناهُ فِي إِمامٍ مُبِينٍ } [Yâsîn 12] “Her şeyi apaçık bir kitapta (imamda) sayıp kaydettik” sözüdür; zira Allah Teâlâ bu kitabı imam olarak isimlendirmiştir. Bu görüşe göre bâ (بِ) harf-i cerrinin takdiri "beraberinde" anlamındadır; yani tıpkı "onu urganıyla birlikte ona teslim et" sözünde olduğu gibi, bütün insanları kitapları beraberlerinde olduğu halde çağırırız demektir. Dördüncü görüş: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Tefsirlerin bidatlerinden biri de imamın ümm (anne) kelimesinin çoğulu olduğu ve insanların kıyamet günü annelerinin adıyla çağrılacağı iddiasıdır. Babaların değil de annelerin adıyla çağrılmasındaki hikmetin ise İsa'nın hakkını gözetmek, Hasan ve Hüseyin'in şerefini ortaya koymak ve zina çocuklarının rezil olmamasını sağlamak olduğu söylenmiştir. Sonra el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Bilmem ki hangisi daha tuhaf; lafzının sahihliği mi yoksa hikmetinin beyanı mı? Beşinci görüş: Derim ki: Bu lafızda başka bir ihtimal daha vardır; o da şudur: Faziletli ve fasit ahlak türleri pek çoktur ve her insana bu ahlak türlerinden biri hâkimdir. Kimisine öfke galebe çalar, kimisine para hırsı veya mülk hırsı galebe çalar, kimisine de kin ve haset galebe çalar. Faziletli ahlak tarafında ise kimisine iffet, kimisine cesaret, kimisine cömertlik yahut ilim talebi ve zühd galebe çalar. Bunu bildiğinde deriz ki: Zahirî fiillere sevk eden şey o bâtınî ahlaktır; dolayısıyla o bâtınî ahlak onun için bir imam, itaat edilen bir hükümdar ve uyulan bir reis gibidir. Kıyamet gününde sevap ve ceza ancak o ahlaktan doğan fiillere dayalı olarak ortaya çıkar. İşte O'nun: { يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ } “Bütün insanları önderleriyle çağıracağımız gün” sözünden maksat budur. Bu ihtimal hatıra gelmiştir; muradını en iyi Allah bilir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولئِكَ يَقْرَؤُنَ كِتابَهُمْ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» إِنَّمَا قَالَ أُولَئِكَ لِأَنَّ مَنْ أُوتِيَ فِي مَعْنَى الْجَمْعِ وَالْفَتِيلُ الْقِشْرَةُ الَّتِي فِي شَقِّ النَّوَاةِ وَسُمِّيَ بِهَذَا الِاسْمِ لِأَنَّهُ إِذَا أَرَادَ الإنسان استخراجه
{ فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولئِكَ يَقْرَؤُنَ كِتابَهُمْ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا } “Artık kime kitabı sağından verilirse, işte onlar kitaplarını okurlar ve kıl kadar haksızlığa uğratılmazlar”. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { أُولئِكَ } [işte onlar] demesi, { مَنْ أُوتِيَ } [kime verilirse] ifadesinin çoğul anlamında olması sebebiyledir. Fetîl (فَتِيل), hurma çekirdeğinin yarığındaki ince zardır; insan onu çıkarmak istediğinde
انْفَتَلَ وَهَذَا يُضْرَبُ مَثَلًا لِلشَّيْءِ الْحَقِيرِ التَّافِهِ وَمِثْلُهُ الْقِطْمِيرُ وَالنَّقِيرُ فِي ضَرْبِ الْمَثَلِ بِهِ وَالْمَعْنَى لَا يَنْقُصُونَ مِنَ الثَّوَابِ بِمِقْدَارِ فَتِيلٍ ونظيره قوله: وَلا يُظْلَمُونَ شَيْئاً [مريم: ٦٠] ، فَلا يَخافُ ظُلْماً وَلا هَضْماً [طه: ١١٢] وَرَوَى مُجَاهِدٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ الْفَتِيلُ هُوَ الْوَسَخُ الَّذِي يَظْهَرُ بِفَتْلِ الْإِنْسَانِ إِبْهَامَهُ بِسَبَّابَتِهِ وَهُوَ فَعِيلٌ مِنَ الْفَتْلِ بِمَعْنَى مَفْتُولٌ فإن قيل لهم خَصَّ أَصْحَابَ الْيَمِينِ بِقِرَاءَةِ كِتَابِهِمْ مَعَ أَنَّ أَصْحَابَ الشِّمَالِ يَقْرَءُونَهُ أَيْضًا قُلْنَا الْفَرْقُ أَنَّ أَصْحَابَ الشِّمَالِ إِذَا طَالَعُوا كِتَابَهُمْ وَجَدُوهُ مُشْتَمِلًا عَلَى الْمُهْلِكَاتِ الْعَظِيمَةِ وَالْقَبَائِحِ الْكَامِلَةِ وَالْمَخَازِي الشَّدِيدَةِ فَيَسْتَوْلِي الْخَوْفُ وَالدَّهْشَةُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَيَثْقُلُ لِسَانُهُمْ فَيَعْجِزُوا عَنِ الْقِرَاءَةِ وَأَمَّا أَصْحَابُ الْيَمِينِ فَأَمْرُهُمْ عَلَى عَكْسِ ذَلِكَ لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ يَقْرَءُونَ كِتَابَهُمْ عَلَى أَحْسَنِ الْوُجُوهِ وَأَثْبَتِهَا ثُمَّ لَا يَكْتَفُونَ بِقِرَاءَتِهِمْ وَحْدَهُمْ بَلْ يَقُولُ الْقَارِئُ لِأَهْلِ الحشر: هاؤُمُ اقْرَؤُا كِتابِيَهْ [الْحَّاقَّةِ: ١٩] فَظَهَرَ الْفَرْقُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى وَأَضَلُّ سَبِيلًا وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
büküldüğü (infezele) için bu isimle adlandırılmıştır. Bu, hakir ve önemsiz şey için darbımesel olarak kullanılır; kıtmîr ve nakîr de bunun gibi darbımesel olarak kullanılır. Anlamı şudur: Sevaplarından fetîl (hurma çekirdeğinin lifi) miktarınca bile eksiltilmez. Bunun benzeri O'nun: { وَلا يُظْلَمُونَ شَيْئاً } [Meryem 60] “Ve hiçbir haksızlığa uğratılmazlar” ve: { فَلا يَخافُ ظُلْماً وَلا هَضْماً } [Tâhâ 112] “Artık ne bir haksızlıktan ne de hakkının eksiltilmesinden korkar” sözleridir. Mücâhid, İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Fetîl, insanın başparmağını şehadet parmağıyla büküp ovmasıyla çıkan kirdir; o bükülmüş anlamında fetl (bükmek) kökünden faîl veznindedir. Şayet: "Amel defterini solundan alanlar da onu okudukları halde, amel defterini sağından alanlar niçin kitaplarını okumakla tahsis edilmiştir?" denilirse; deriz ki: Fark şudur: Solun ashabı kitaplarına baktıklarında onun büyük helak edici günahları, tam çirkinlikleri ve şiddetli rezillikleri içerdiğini görürler; böylece kalplerini korku ve dehşet kaplar, dilleri ağırlaşır ve okumaktan aciz kalırlar. Sağın ashabına gelince, onların durumu bunun tam tersidir; bu sebeple kitaplarını en güzel ve en sağlam şekilde okurlar, üstelik sadece kendileri okumakla da yetinmezler, aksine okuyan mahşer ehline: { هاؤُمُ اقْرَؤُا كِتابِيَهْ } [Hâkka 19] “Gelin, kitabımı okuyun!” der. Böylece fark ortaya çıkmıştır. En doğrusunu Allah bilir. Sonra Allah Teâlâ: { وَمَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى وَأَضَلُّ سَبِيلًا } “Kim bu [dünya]da kör olursa, o ahirette de kördür ve yol bakımından daha da şaşkındır” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَنَصْرٍ عَنِ الْكِسَائِيِّ: وَمَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى بِالْإِمَالَةِ وَالْكَسْرِ فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى بِالْفَتْحِ وَقَرَأَ بِالْفَتْحِ وَالتَّفْخِيمِ فِيهِمَا ابْنُ كَثِيرٍ وَنَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ فِي رِوَايَةٍ بِالْإِمَالَةِ فِيهِمَا، قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ الْوَجْهُ فِي تَصْحِيحِ قِرَاءَةِ أَبِي عَمْرٍو أَنَّ الْمُرَادَ بِالْأَعْمَى فِي الْكَلِمَةِ الْأُولَى كَوْنُهُ فِي نَفْسِهِ أَعْمَى وَبِهَذَا التَّقْدِيرِ تَكُونُ هَذِهِ الْكَلِمَةُ تَامَّةً فَتَقْبَلُ الْإِمَالَةَ وَأَمَّا فِي الْكَلِمَةِ الثَّانِيَةِ فَالْمُرَادُ مِنَ الْأَعْمَى أَفْعَلُ التَّفْضِيلِ فَكَانَتْ بِمَعْنَى أَفْعَلُ مِنْ وَبِهَذَا التَّقْدِيرِ لَا تَكُونُ لَفْظَةُ أَعْمَى تَامَّةً فَلَمْ تَقْبَلِ الْإِمَالَةَ وَالْحَاصِلُ أَنَّ إِدْخَالَ الْإِمَالَةِ فِي الْأُولَى دَلَّ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ أَفْعَلَ التَّفْضِيلِ وَتَرْكُهَا فِي الثَّانِيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهَا أَفْعَلُ التَّفْضِيلِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ .
Birinci mesele: Ebû Amr, Âsım'dan Ebû Bekir ve Kisâî'den Nasr; { وَمَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى } ifadesini imâle ve kesre ile, { فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى } ifadesini ise fetha ile okumuşlardır. İbn Kesîr, Nâfi', İbn Âmir ve Âsım'dan Hafs her ikisini de fetha ve tefhim ile okumuştur. Hamza, Kisâî ve bir rivayette Âsım'dan Ebû Bekir her ikisini de imâle ile okumuşlardır. Ebû Alî el-Fârisî şöyle demiştir: Ebû Amr'ın kıraatini doğrulayan cihet şudur: Birinci kelimedeki a'mâdan maksat, onun bizzat kendisinde kör olmasıdır; bu takdire göre bu kelime tamdır ve imâleyi kabul eder. İkinci kelimede ise a'mâdan maksat ism-i tafdîldir, dolayısıyla "daha kör" (ef'alü min) anlamındadır; bu takdire göre a'mâ lafzı [harici bir unsura muhtaç olduğu için] tam değildir ve imâleyi kabul etmemiştir. Özetle, birincisine imâlenin dâhil edilmesi onda ism-i tafdîlin kastedilmediğine delalet etmiştir; ikincisinde imâlenin terk edilmesi ise onda ism-i tafdîlin kastedildiğine delalet eder. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لَا شَكَّ أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى عَمَى الْبَصَرِ بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُ عَمَى الْقَلْبِ، أَمَّا قَوْلُهُ: فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى فَفِيهِ قَوْلَانِ: الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ أَيْضًا عَمَى الْقَلْبِ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَفِيهِ وُجُوهٌ. الْأَوَّلُ: قَالَ عِكْرِمَةُ: جَاءَ نَفَرٌ مِنْ أَهْلِ/ الْيَمَنِ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَسَأَلَهُ رَجُلٌ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: اقْرَأْ مَا قَبْلَهَا فَقَرَأَ رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ إلى قوله تَفْضِيلًا [الإسراء: ٦٦- ٧٠] قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ مَنْ كَانَ أَعْمَى فِي هَذِهِ النِّعَمِ الَّتِي قَدْ رَأَى وَعَايَنَ فَهُوَ فِي أَمْرِ الْآخِرَةِ الَّتِي لَمْ يَرَ وَلَمْ يُعَايِنْ أَعْمَى وَأَضَلُّ سَبِيلًا وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ فَقَوْلُهُ: فِي هذِهِ إِشَارَةٌ إِلَى النِّعَمِ الْمَذْكُورَةِ فِي الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ. وَثَانِيًا: رَوَى أَبُو رَوْقٍ عَنِ الضَّحَّاكِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ مَنْ كَانَ فِي الدُّنْيَا أَعْمَى عَمَّا يُرَى مِنْ قدرتي في خلق السموات وَالْأَرْضِ وَالْبِحَارِ وَالْجِبَالِ وَالنَّاسِ وَالدَّوَابِّ فَهُوَ عَنْ أَمْرِ الْآخِرَةِ أَعْمَى وَأَضَلُّ سَبِيلًا وَأَبْعَدُ عَنْ تَحْصِيلِ الْعِلْمِ بِهِ وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ فَقَوْلُهُ وَمَنْ كانَ فِي هذِهِ إِشَارَةٌ إِلَى الدُّنْيَا وَعَلَى هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ فَالْمُرَادُ مَنْ كَانَ فِي الدُّنْيَا أَعْمَى الْقَلْبِ عَنْ مَعْرِفَةِ هَذِهِ النِّعَمِ وَالدَّلَائِلِ فَبِأَنْ يَكُونَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمَى الْقَلْبِ عَنْ مَعْرِفَةِ أَحْوَالِ الْآخِرَةِ أَوْلَى فَالْعَمَى فِي الْمَرَّتَيْنِ حَصَلَ فِي الدُّنْيَا. وَثَالِثُهَا: قَالَ الْحَسَنُ مَنْ كَانَ فِي الدُّنْيَا ضَالًّا كَافِرًا فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمَى وَأَضَلُّ سَبِيلًا لِأَنَّهُ فِي الدُّنْيَا تُقْبَلُ تَوْبَتُهُ وَفِي الْآخِرَةِ لَا تُقْبَلُ تَوْبَتُهُ وَفِي الدُّنْيَا يَهْتَدِي إِلَى التَّخَلُّصِ مِنْ أَبْوَابِ الْآفَاتِ وَفِي الْآخِرَةِ لَا يَهْتَدِي إِلَى ذَلِكَ الْبَتَّةَ. وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ حَمْلُ الْعَمَى الثاني على
İkinci mesele: Şüphe yok ki Yüce Allah'ın: { وَمَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى } “Kim burada kör ise, o ahirette de kördür” buyruğundan murat, göz körlüğü değil, bilakis kalp körlüğüdür. O'nun: { فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى } “o ahirette de kördür” buyruğuna gelince, bunda iki görüş vardır: Birinci görüş: Bundan muradın da kalp körlüğü olduğudur. Bu takdire göre [meselede] birkaç vecih (açıklama) bulunmaktadır: Birincisi: İkrime şöyle demiştir: Yemen halkından bir topluluk İbn Abbâs'a geldi. İçlerinden bir adam ona bu ayeti sordu. İbn Abbâs: «Bundan önceki kısmı oku» dedi. Adam da: { رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ } [İsrâ 66-70] “Rabbiniz, lütfundan arayasınız diye denizde sizin için gemileri yürütendir...” ayetinden { تَفْضِيلًا } “...üstün kıldık” [kısmına kadar] okudu. İbn Abbâs şöyle dedi: «Görüp müşahede ettiği bu nimetler hususunda kör olan kimse, görmediği ve müşahede etmediği ahiret hususunda daha da kör ve yol bakımından daha şaşkındır.» Bu veche göre O'nun: { فِي هذِهِ } “burada” buyruğu, önceki ayetlerde zikredilen nimetlere işarettir. İkincisi: Ebû Ravk, ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: «Göklerin, yerin, denizlerin, dağların, insanların ve hayvanların yaratılışında görülen kudretime karşı dünyada kör olan kimse, ahiret işine karşı daha kör, yolca daha şaşkın ve onu bilip kavramaktan daha uzaktır.» Bu veche göre O'nun: { وَمَنْ كانَ فِي هذِهِ } “Kim burada [kör ise]” buyruğu, dünyaya işarettir. Bu iki görüşe göre murat şudur: Dünyada bu nimetleri ve delilleri bilme hususunda kalbi kör olan kimsenin, ahirette ahiret hallerini bilme hususunda kalbinin kör olması evleviyetle geçerlidir. Dolayısıyla her iki seferdeki körlük de dünyada meydana gelmiştir. Üçüncüsü: Hasen [el-Basrî] şöyle demiştir: Dünyada sapkın ve kâfir olan kimse, ahirette daha kör ve yolca daha şaşkındır. Çünkü dünyada onun tövbesi kabul edilir, ahirette ise tövbesi kabul edilmez; dünyada afetlerin yollarından kurtulmaya yol bulabilir, ahirette ise buna asla bir yol bulamaz. Dördüncüsü: İkinci körlüğü...
الْجَهْلِ بِاللَّهِ لِأَنَّ أَهْلَ الْآخِرَةِ يَعْرِفُونَ اللَّهَ بِالضَّرُورَةِ فَكَانَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْعَمَى عَنْ طَرِيقِ الْجَنَّةِ أَيْ وَمَنْ كَانَ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا أَعْمَى عَنْ مَعْرِفَةِ اللَّهِ فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمَى عَنْ طَرِيقِ الْجَنَّةِ. وَخَامِسُهَا: أَنَّ الَّذِينَ حَصَلَ لَهُمْ عَمَى الْقَلْبِ فِي الدُّنْيَا إِنَّمَا حَصَلَتْ هَذِهِ الْحَالَةُ لَهُمْ لِشِدَّةِ حِرْصِهِمْ عَلَى تَحْصِيلِ الدُّنْيَا وَابْتِهَاجِهِمْ بِلَذَّاتِهَا وَطَيِّبَاتِهَا فَهَذِهِ الرَّغْبَةُ تَزْدَادُ فِي الْآخِرَةِ وَتَعْظُمُ هُنَاكَ حَسْرَتُهَا عَلَى فَوَاتِ الدُّنْيَا وَلَيْسَ مَعَهُمْ شَيْءٌ مِنْ أَنْوَارِ مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى فَيَبْقَوْنَ فِي ظُلْمَةٍ شَدِيدَةٍ وَحَسْرَةٍ عَظِيمَةٍ فَذَاكَ هُوَ الْمُرَادُ مِنَ الْعَمَى. الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ يُحْمَلَ الْعَمَى الثَّانِي عَلَى عَمَى الْعَيْنِ وَالْبَصَرِ فَمَنْ كَانَ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا أَعْمَى الْقَلْبِ حُشِرَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى العين والبصر كما قال: نَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيراً قالَ كَذلِكَ أَتَتْكَ آياتُنا فَنَسِيتَها وَكَذلِكَ الْيَوْمَ تُنْسى
Allah'ı bilmemeye hamletmek mümkün değildir; çünkü ahiret ehli zorunlu olarak Allah'ı bilirler. Dolayısıyla bundan maksat cennetin yoluna karşı kör olmaktır; yani bu dünyada Allah'ın marifetine karşı kör olan kimse, ahirette cennetin yoluna karşı kördür. Beşincisi: Dünyada kalpleri körleşen kimselerde bu hal, sırf dünyaya aşırı hırsları ve onun lezzetlerine, temiz şeylerine sevinç duymaları sebebiyle meydana gelmiştir. İşte bu arzu ahirette daha da artar ve orada dünyanın elden kaçışına duyulan hasret büyür; yanlarında Allah Teâlâ'nın marifet nurlarından hiçbir şey de bulunmaz; böylece şiddetli bir karanlık ve büyük bir hasret içinde kalırlar. İşte körlükten maksat budur. İkinci görüş: İkinci körlüğün göz ve basar körlüğüne hamledilmesidir. Buna göre kim bu dünyada kalp körü olursa kıyamet günü gözü kör olarak haşredilir; nitekim şöyle buyurmuştur: { نَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيراً قالَ كَذلِكَ أَتَتْكَ آياتُنا فَنَسِيتَها وَكَذلِكَ الْيَوْمَ تُنْسى }
[طه: ١٢٤- ١٢٦] وَقَالَ: وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا [الْإِسْرَاءِ: ٩٧] وَهَذَا الْعَمَى زِيَادَةٌ فِي عُقُوبَتِهِمْ والله أعلم.
[Tâhâ 124-126] “Kıyamet günü onu kör olarak haşrederiz. O: 'Rabbim! Ben gören biriyken beni niçin kör olarak haşrettin?' der. [Allah] buyurur: 'İşte böyle; sana ayetlerimiz geldi de sen onları unuttun; bugün de sen öylece unutulursun.'” Yine şöyle buyurmuştur: { وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا } [İsrâ 97] “Kıyamet gününde onları körler, dilsizler ve sağırlar olarak yüzüstü haşrederiz.” Bu körlük onların cezalarında bir artıştır. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٧٣ الى ٧٥]
[İsrâ Suresi (17), 73 ila 75. Ayetler]
وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنا غَيْرَهُ وَإِذاً لاتَّخَذُوكَ خَلِيلاً (٧٣) وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلاً (٧٤) إِذاً لَأَذَقْناكَ ضِعْفَ الْحَياةِ وَضِعْفَ الْمَماتِ ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنا نَصِيراً (٧٥)
{ وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنا غَيْرَهُ وَإِذاً لاتَّخَذُوكَ خَلِيلاً (٧٣) وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلاً (٧٤) إِذاً لَأَذَقْناكَ ضِعْفَ الْحَياةِ وَضِعْفَ الْمَماتِ ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنا نَصِيراً (٧٥) } “Onlar neredeyse, sana vahyettiğimizden başkasını bize karşı iftira edesin diye seni fitneye düşürüp ondan saptıracaklardı ve o takdirde seni mutlaka dost edineceklerdi. (73) Eğer biz seni sağlamlaştırmasaydık, andolsun ki onlara neredeyse birazcık meyledecektin. (74) O takdirde sana hayatın da [azabının] kat katını, ölümün de [azabının] kat katını tattırırdık; sonra bize karşı kendin için hiçbir yardımcı da bulamazdın. (75)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا عَدَّدَ فِي الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ أَقْسَامَ نِعَمِهِ عَلَى خَلْقِهِ وَأَتْبَعَهَا بِذِكْرِ دَرَجَاتِ الْخَلْقِ فِي الْآخِرَةِ وَشَرَحَ أَحْوَالَ السُّعَدَاءِ أَرْدَفَهُ بِمَا يَجْرِي مَجْرَى تَحْذِيرِ السُّعَدَاءِ مِنَ الِاغْتِرَارِ بِوَسَاوِسِ أَرْبَابِ الضَّلَالِ وَالِانْخِدَاعِ بِكَلَامِهِمُ الْمُشْتَمِلِ عَلَى الْمَكْرِ وَالتَّلْبِيسِ فَقَالَ: وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ, önceki ayetlerde yaratıkları üzerindeki nimet çeşitlerini sayıp ardından yaratıkların ahiretteki derecelerini zikredince ve bahtiyarların hallerini açıklayınca, bunu, bahtiyarları sapkınlık ehlinin vesveselerine aldanmaktan ve onların hile ile aldatmaca içeren sözlerine kanmaktan sakındırma mesabesinde olan şu buyruğuyla peş peşe getirdi: { وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } “Onlar neredeyse, sana vahyettiğimizden... seni fitneye düşürüp saptıracaklardı.” Bu ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى:
Birinci Mesele:
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةِ عَطَاءٍ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي وَفْدِ ثَقِيفٍ أَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَسَأَلُوهُ شَطَطًا، وَقَالُوا مَتِّعْنَا بِاللَّاتِ سَنَةً وَحَرِّمْ وَادِينَا كَمَا حَرَّمْتَ مَكَّةَ شَجَرَهَا وَطَيْرَهَا وَوَحْشَهَا فَأَبَى ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَلَمْ يُجِبْهُمْ فَكَرَّرُوا ذَلِكَ الِالْتِمَاسَ، وَقَالُوا إِنَّا نُحِبُّ أَنْ تَعْرِفَ الْعَرَبُ فَضْلَنَا عَلَيْهِمْ، فَإِنْ كَرِهْتَ مَا نَقُولُ وَخَشِيتَ أَنْ تَقُولَ الْعَرَبُ أَعْطَيْتَهُمْ مَا لَمْ تُعْطِنَا، فَقُلِ: اللَّهُ أَمَرَنِي بِذَلِكَ فَأَمْسَكَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْهُمْ وَدَاخَلَهُمُ الطَّمَعُ، فَصَاحَ عَلَيْهِمْ عُمَرُ وَقَالَ: أَمَا تَرَوْنَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَدْ أَمْسَكَ عَنِ الْكَلَامِ كَرَاهِيَةً لَمَّا تَذْكُرُونَهُ؟
İbn Abbâs, Atâ rivayetinde şöyle demiştir: Bu ayet Sakîf heyeti hakkında indi. Onlar Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelip aşırı taleplerde bulundular ve dediler ki: «Lât'tan bizi bir yıl daha yararlandır ve Mekke'nin ağacını, kuşunu ve yabani hayvanlarını haram kıldığın gibi bizim vadimizi de haram kıl.» Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu kabul etmedi ve onlara olumlu cevap vermedi. Onlar bu isteklerini tekrarlayıp: «Biz, Arapların bizim onlara olan üstünlüğümüzü bilmelerini istiyoruz. Şayet söylediğimiz şeyi hoş karşılamaz ve Arapların 'Onlara bize vermediğin şeyi verdin' demesinden korkarsan, 'Allah bana bunu emretti' de» dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara cevap vermeyip sustu; onlar da ümide kapıldılar. Bunun üzerine Ömer onlara bağırıp şöyle dedi: «Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem söylediğiniz şeyden hoşlanmadığı için konuşmaktan geri durduğunu görmüyor musunuz?»
فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ،
Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.
وَرَوَى صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» أَنَّهُمْ جَاءُوا بِكَاتِبِهِمْ فَكَتَبَ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ هَذَا كِتَابٌ مِنْ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ إِلَى ثَقِيفٍ لَا يُعَشَّرُونَ وَلَا يُحْشَرُونَ، فَقَالُوا وَلَا يُجْبَوْنَ، فَسَكَتَ رَسُولُ اللَّهِ، ثُمَّ قَالُوا لِلْكَاتِبِ: اكْتُبْ وَلَا يُجْبَوْنَ وَالْكَاتِبُ يَنْظُرُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَامَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَسَلَّ سَيْفَهُ، وقال:
el-Keşşâf sahibi rivayet etti ki: Onlar kâtiplerini getirdiler, o da şöyle yazdı: «Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla. Bu, Allah'ın Resûlü Muhammed'den Sakîf'e [verilen bir ahittir]: Onlardan öşür alınmaz ve onlar savaşa çağrılmazlar.» Sonra: «Namazda rükû ve secdeye de zorlanmazlar» dediler. Resûlullah sustu. Sonra kâtibe: «Namazda rükû ve secdeye de zorlanmazlar diye yaz» dediler; kâtip ise Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem bakıyordu. Bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb ayağa kalktı, kılıcını çekti ve şöyle dedi:
أسعرتهم قَلْبَ نَبِيِّنَا يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ، أَسْعَرَ اللَّهُ قُلُوبَكُمْ نَارًا. فَقَالُوا لَسْنَا نُكَلِّمُكَ إِنَّمَا نُكَلِّمُ مُحَمَّدًا، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ
«Ey Kureyş topluluğu! Peygamberimizin kalbini tutuşturdunuz; Allah da sizin kalplerinizi ateşle tutuştursun!» Onlar da: «Biz seninle konuşmuyoruz, biz ancak Muhammed ile konuşuyoruz» dediler. Bunun üzerine bu ayet indi.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْقِصَّةَ إِنَّمَا وَقَعَتْ بِالْمَدِينَةِ فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالُوا إِنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ مَدَنِيَّةٌ.
Bil ki bu kıssa Medine'de gerçekleşmiştir; bu sebeple bu ayetlerin Medenî olduğunu söylemişlerdir.
وَرُوِيَ أَنَّ قُرَيْشًا قَالُوا لَهُ: اجْعَلْ آيَةَ رَحْمَةٍ آيَةَ عَذَابٍ وَآيَةَ عَذَابٍ آيَةَ رَحْمَةٍ، حَتَّى نُؤْمِنَ بِكَ. فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ
Rivayet edildiğine göre Kureyş ona: «Sana inanmamız için rahmet ayetini azap ayeti, azap ayetini de rahmet ayeti yap» dedi. Bunun üzerine bu ayet indi.
وَقَالَ الْحَسَنُ: الْكُفَّارُ أَخَذُوا رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَيْلَةَ بِمَكَّةَ قَبْلَ الْهِجْرَةِ فَقَالُوا: كُفَّ يَا مُحَمَّدُ عَنْ ذَمِّ آلِهَتِنَا وَشَتْمِهَا فَلَوْ كَانَ ذَلِكَ حَقًّا كَانَ فُلَانٌ وَفُلَانٌ بِهَذَا الْأَمْرِ أَحَقَّ مِنْكَ فَوَقَعَ فِي قَلْبِ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَنْ يَكُفَّ عَنْ شَتْمِ آلِهَتِهِمْ. وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَهَذِهِ الْآيَةُ مَكِّيَّةٌ،
Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: Kâfirler, hicretten önce Mekke'de bir gece Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem yakalayıp dediler ki: «Ey Muhammed! İlahlarımızı yermekten ve onlara sövmekten vazgeç. Eğer bu [iddian] hak olsaydı, falan ve falan bu işe senden daha layık olurdu.» Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kalbinden onların ilahlarına sövmekten vazgeçmek geçti. Bu takdire göre bu ayet Mekkîdir.
وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ أَنَّهُ ﵇ كَانَ يَسْتَلِمُ الْحَجَرَ فَتَمْنَعُهُ قُرَيْشٌ وَيَقُولُونَ لَا نَدَعُكَ حَتَّى تَسْتَلِمَ
Saîd b. Cübeyr'den [rivayet edildiğine göre], o aleyhisselâm [Hacerülesved] taşını istilâm ediyordu (selamlıyordu); Kureyş ise ona engel olup şöyle diyordu: «Sen bizim ilahlarımızı istilâm edinceye kadar
آلِهَتَنَا فَوَقَعَ فِي نَفْسِهِ أَنَّ يَفْعَلَ ذَلِكَ مَعَ كَرَاهِيَةٍ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.
ilahlarımızı [istilâm edinceye kadar seni bırakmayız].» İçi istemediği halde bunu yapmak aklından geçti; bunun üzerine bu ayet indi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الزَّجَّاجُ مَعْنَى الْكَلَامِ كَادُوا يَفْتِنُونَكَ وَدَخَلَتْ إِنَّ وَاللَّامُ لِلتَّأْكِيدِ وَإِنَّ مُخَفَّفَةٌ مِنَ الثَّقِيلَةِ وَاللَّامُ هِيَ الْفَارِقَةُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ النَّافِيَةِ، وَالْمَعْنَى إِنَّ الشَّأْنَ [أَنَّهُمْ] قَارَبُوا أَنْ يَفْتِنُوكَ أَيْ يَخْدَعُوكَ فَاتِنِينَ [وَ] أَصْلُ الْفِتْنَةِ الِاخْتِبَارُ يُقَالُ فَتَنَ الصَّائِغُ الذَّهَبَ إِذَا أَدْخَلَهُ النَّارَ وَأَذَابَهُ/ لتميز جِيدِهِ مِنْ رَدِيئِهِ ثُمَّ اسْتَعْمَلُوهُ فِي كُلِّ مَنْ أَزَالَ الشَّيْءَ عَنْ حَدِّهِ وَجِهَتِهِ فَقَالُوا فَتَنَهُ فَقَوْلُهُ: وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَيْ يُزِيُلُونَكَ وَيَصْرِفُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ يَعْنِي الْقُرْآنَ، وَالْمَعْنَى عَنْ حُكْمِهِ وَذَلِكَ لِأَنَّ فِي إِعْطَائِهِمْ مَا سَأَلُوهُ مُخَالَفَةً لِحُكْمِ الْقُرْآنِ، وَقَوْلُهُ: لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنا غَيْرَهُ أَيْ غَيْرَ مَا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ وَهُوَ قَوْلُهُمْ: قُلِ اللَّهُ أَمَرَنِي بِذَلِكَ وَإِذاً لَاتَّخَذُوكَ خَلِيلًا أَيْ لَوْ فَعَلْتَ مَا أَرَادُوا لَاتَّخَذُوكَ خَلِيلًا وَأَظْهَرُوا لِلنَّاسِ أَنَّكَ مُوَافِقٌ لَهُمْ عَلَى كَوْنِهِمْ وَرَاضٍ بِشِرْكِهِمْ ثُمَّ قَالَ: وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ أَيْ عَلَى الْحَقِّ بِعِصْمَتِنَا إِيَّاكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ أَيْ تَمِيلُ إِلَيْهِمْ شَيْئًا قَلِيلًا وَقَوْلُهُ: شَيْئاً عِبَارَةٌ عَنِ الْمَصْدَرِ أَيْ رُكُونًا قَلِيلًا، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ يُرِيدُ حَيْثُ سَكَتَ عَنْ جَوَابِهِمْ.
İkinci Mesele: Zeccâc şöyle demiştir: Sözün anlamı «كادُوا يَفْتِنُونَكَ» (Seni neredeyse fitneye düşüreceklerdi) şeklindedir. İnne (إِنْ) ve lâm (لَ) pekiştirme için dâhil olmuştur. İn (إِنْ), şeddeli olan inne'den hafifletilmiştir; lâm ise onunla olumsuzluk ifade eden 'in' arasındaki farkı belirten (fârika) lâmdır. Anlam şudur: Durum şu ki onlar seni fitneye düşürmeye, yani fitneciler olarak aldatmaya yaklaştılar. Fitnenin (الْفِتْنَة) aslı imtihandır; kuyumcu, iyisini kötüsünden ayırt etmek için altını ateşe sokup erittiğinde «فَتَنَ الصَّائِغُ الذَّهَبَ» denilir. Sonra bunu, bir şeyi sınırından ve yönünden saptıran herkes hakkında kullanıp «فَتَنَهُ» dediler. Dolayısıyla O'nun: { وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } “Onlar neredeyse, sana vahyettiğimizden... seni fitneye düşürüp saptıracaklardı” sözü; yani seni vahyettiğimiz şeyden, yani Kur'an'dan kaydırıp saptıracaklardı demektir. Mânâ, onun hükmünden [saptıracaklardı] şeklindedir; çünkü onların istedikleri şeyi onlara vermek, Kur'an'ın hükmüne aykırıdır. O'nun: { لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنا غَيْرَهُ } “bize karşı ondan başkasını iftira edesin diye” sözü ise, sana vahyettiğimizin dışındakini [uydurasın diye] demektir ki bu da onların: «Allah bana bunu emretti de» şeklindeki sözleridir. { وَإِذاً لاتَّخَذُوكَ خَلِيلاً } “ve o takdirde seni mutlaka dost edineceklerdi” ifadesi; yani onların istediklerini yapsaydın seni dost edinirler ve insanlara senin onların durumuna uyum sağladığını, şirklerinden de razı olduğunu gösterirlerdi demektir. Sonra şöyle buyurdu: { وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ } “Eğer biz seni sağlamlaştırmasaydık” yani seni korumamızla hak üzerinde [sağlamlaştırmasaydık], { لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ } “andolsun ki onlara neredeyse meyledecektin” yani onlara meyledecektin, { شَيْئاً قَلِيلاً } “birazcık”. O'nun «شَيْئاً» sözü mastardan kinayedir; yani az bir meyil ile [meyledecektin]. İbn Abbâs: «Onlara cevap vermekten sustuğu anı kastetmektedir» demiştir.
قَالَ قَتَادَةُ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «اللَّهُمَّ لَا تَكِلْنِي إِلَى نَفْسِي طَرْفَةَ عَيْنٍ»
Katâde şöyle demiştir: Bu ayet indiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allahım, beni göz açıp kapayıncaya kadar bile nefsime bırakma!» buyurdu.
ثُمَّ تَوَعَّدَهُ فِي ذَلِكَ أَشَدَّ التَّوَعُّدِ فَقَالَ: إِذاً لَأَذَقْناكَ ضِعْفَ الْحَياةِ وَضِعْفَ الْمَماتِ أَيْ ضِعْفَ عَذَابِ الْحَيَاةِ وَضِعْفَ عَذَابِ الْمَمَاتِ يُرِيدُ عَذَابَ الدُّنْيَا وَعَذَابَ الْآخِرَةِ وَالضِّعْفُ عِبَارَةٌ عَنْ أَنْ يَضُمَّ إِلَى الشَّيْءِ مِثْلَهُ فَإِنَّ الرَّجُلَ إِذَا قَالَ لِوَكِيلِهِ أَعْطِ فُلَانًا شَيْئًا فَأَعْطَاهُ دِرْهَمًا فَقَالَ أَضْعِفْهُ كَانَ الْمَعْنَى ضُمَّ إِلَى ذَلِكَ الدرهم مثله إذا عرفت هذا فنقول: إنا حَسُنَ إِضْمَارُ الْعَذَابِ فِي قَوْلِهِ: ضِعْفَ الْحَياةِ وَضِعْفَ الْمَماتِ لِمَا تَقَدَّمَ فِي الْقُرْآنِ مِنْ وَصْفِ الْعَذَابِ بِالضِّعْفِ فِي قَوْلِهِ: رَبَّنا مَنْ قَدَّمَ لَنا هَذَا فَزِدْهُ عَذاباً ضِعْفاً فِي النَّارِ [ص: ٦١] وَقَالَ: لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلكِنْ لَا تَعْلَمُونَ [الْأَعْرَافِ: ٣٨] وَحَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّكَ لَوْ مَكَّنْتَ خواطر الشيطان من قبلك وَعَقَدْتَ عَلَى الرُّكُونِ إِلَيْهِ هِمَّتَكَ لَاسْتَحْقَقْتَ بِذَلِكَ تَضْعِيفَ الْعَذَابِ عَلَيْكَ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَلَصَارَ عَذَابُكَ مِثْلَيْ عَذَابِ الْمُشْرِكِ فِي الدُّنْيَا وَمِثْلَيْ عَذَابِهِ فِي الْآخِرَةِ وَالسَّبَبُ فِي تَضْعِيفِ هَذَا الْعَذَابِ أَنَّ أَقْسَامَ نِعَمِ اللَّهُ تَعَالَى فِي حَقِّ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ أَكْثَرُ فَكَانَتْ ذُنُوبُهُمْ أَعْظَمَ فَكَانَتِ الْعُقُوبَةُ الْمُسْتَحَقَّةُ عَلَيْهَا أَكْثَرَ وَنَظِيرُهُ قوله تعالى: يَا نِساءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ [الْأَحْزَابِ: ٣٠] فَإِنْ قِيلَ
Sonra bu hususta onu en şiddetli bir şekilde tehdit ederek şöyle buyurdu: { إِذاً لَأَذَقْناكَ ضِعْفَ الْحَياةِ وَضِعْفَ الْمَماتِ } “O takdirde sana hayatın da katmerlisini, ölümün de katmerlisini tattırırdık” yani hayat azabının iki katını ve ölüm azabının iki katını [tattırırdık]. Dünya azabını ve ahiret azabını kastetmektedir. Dif (الضِّعْف), bir şeye bir mislini daha eklemekten ibarettir; zira bir kimse vekiline «Falana bir şey ver» deyip o da bir dirhem verse, sonra da «Onu katla (أَضْعِفْهُ)» dese, anlam «O dirheme bir mislini daha ekle» olur. Bunu bildiğinde deriz ki: O'nun { ضِعْفَ الْحَياةِ وَضِعْفَ الْمَماتِ } sözünde azap kelimesinin gizlenmesi (hazfedilmesi), Kur'an'da azabın katlanma ile nitelenmesinin daha önce şu ayette geçmiş olmasından dolayı güzel olmuştur: { رَبَّنا مَنْ قَدَّمَ لَنا هَذَا فَزِدْهُ عَذاباً ضِعْفاً فِي النَّارِ } [Sâd 61] “Rabbimiz! Bunu bizim önümüze kim getirdiyse, ateşte onun azabını kat kat artır!” ve şöyle buyurmuştur: { لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلكِنْ لَا تَعْلَمُونَ } [A'râf 38] “Her biri için kat kat [azap] vardır, fakat siz bilmezsiniz.” Sözün özü şudur: Eğer şeytanın vesveselerine kalbinde yer verseydin ve ona meyletmeye azmetseydin, bundan ötürü dünyada ve ahirette azabın sana katlanmasını hak ederdin; senin azabın dünyada müşrikin azabının iki katı, ahirette de onun azabının iki katı olurdu. Bu azabın katlanmasının sebebi şudur: Peygamberler aleyhimüsselâm hakkında Allah Teâlâ'nın nimet çeşitleri daha çoktur; dolayısıyla onların günahları daha büyük, bunun üzerine hak edilen ceza da daha fazla olur. Bunun bir benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { يَا نِساءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ } [Ahzâb 30] “Ey Peygamber hanımları! Sizden kim açık bir hayâsızlık yaparsa, onun azabı iki katına katlanır.” Eğer şöyle denilirse:
قَالَ ﵇: «مَنْ سَنَّ سُنَّةً سَيِّئَةً فَعَلَيْهِ وِزْرُهَا وَوِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ»
O aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Kim kötü bir çığır açarsa, onun günahı ve kıyamet gününe kadar onunla amel edenlerin günahı onun üzerinedir.»
فَمُوجَبُ هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّهُ ﵇ لَوْ رَضِيَ بِمَا قَالُوهُ لَكَانَ وِزْرُهُ مِثْلَ وِزْرِ كُلِّ أَحَدٍ مِنْ أُولَئِكَ الْكُفَّارِ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ عِقَابُهُ زَائِدًا عَلَى الضِّعْفِ قُلْنَا إِثْبَاتُ الضِّعْفِ لَا يَدُلُّ عَلَى نَفْيِ الزَّائِدِ عَلَيْهِ إِلَّا بِالْبِنَاءِ عَلَى دَلِيلِ الْخِطَابِ وَهُوَ حُجَّةٌ ضَعِيفَةٌ ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنا نَصِيراً يَعْنِي إِذَا أَذَقْنَاكَ الْعَذَابَ الْمُضَاعَفَ لَمْ تَجِدْ أَحَدًا يُخَلِّصُكَ مِنْ عَذَابِنَا وَعِقَابِنَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bu hadisin gereğine göre şayet o aleyhisselâm onların söylediklerine razı olsaydı, onun günahı o kâfirlerin her birinin günahı gibi olurdu ve bu takdire göre onun cezası iki kattan daha fazla olurdu? Biz deriz ki: Katmerli oluşun (iki katın) sabit olması, mefhûm-i muhâlefet (hitap delili) üzerine bina edilmedikçe bundan fazlasının nefyedildiğine delalet etmez; o da zayıf bir hüccettir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنا نَصِيراً } “sonra bize karşı kendin için hiçbir yardımcı da bulamazdın.” Yani sana katlanmış azabı tattırdığımızda, seni bizim azabımızdan ve cezamızdan kurtaracak hiçbir kimse bulamazdın. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ الطَّاعِنُونَ فِي عِصْمَةِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ بِهَذِهِ الْآيَةِ فَقَالُوا هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى صُدُورِ الذَّنْبِ الْعَظِيمِ عَنْهُمْ مِنْ وُجُوهٍ. الْأَوَّلُ: أَنَّ الْآيَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّهُ ﵇ قَرُبَ مِنْ أَنْ يَفْتَرِيَ عَلَى اللَّهِ، وَالْفِرْيَةُ عَلَى اللَّهِ مِنْ أَعْظَمِ الذُّنُوبِ. وَالثَّانِي: أَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَوْلَا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ثَبَّتَهُ وَعَصَمَهُ لَقَرُبَ مِنْ أَنْ يَرْكَنَ إِلَى دِينِهِمْ وَيَمِيلَ إِلَى مَذْهَبِهِمْ. وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ لَوْلَا سَبْقُ جُرْمٍ وَجِنَايَةٍ وَإِلَّا فَلَا حَاجَةَ إِلَى ذكر هذا الوعيد الشديد
Üçüncü Mesele: Peygamberlerin aleyhimüsselâm ismetini (masumluğunu) tenkit edenler bu ayetle delil getirerek şöyle demişlerdir: Bu ayet, onlardan büyük günah sâdır olduğuna birkaç yönden delalet eder. Birincisi: Ayet, onun aleyhisselâm Allah'a iftira etmeye yaklaştığına delalet etmiştir; Allah'a iftira etmek ise günahların en büyüklerindendir. İkincisi: [Ayet], şayet Allah Teâlâ onu sebatkâr kılıp korumasaydı, onların dinine meyledip mezheplerine yönelmeye yaklaşacağına delalet etmektedir. Üçüncüsü: Şayet önceden geçmiş bir cürüm ve cinayet (hata) olmasaydı, bu şiddetli tehdidin zikredilmesine ihtiyaç olmazdı.
وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ/ كَادَ مَعْنَاهُ الْمُقَارَبَةُ فَكَانَ مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّهُ قَرُبَ وُقُوعُهُ فِي الْفِتْنَةِ، وَهَذَا الْقَدْرُ لَا يَدُلُّ عَلَى الْوُقُوعِ فِي تِلْكَ الْفِتْنَةِ فَإِنَّا إِذَا قُلْنَا كَادَ الْأَمِيرُ أَنْ يَضْرِبَ فُلَانًا لَا يُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّهُ ضَرَبَهُ، وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّانِي:
Birinciye cevap şudur: Kâde (كَادَ) kelimesinin anlamı yaklaşmaktır (mukarebe). Dolayısıyla ayetin anlamı onun fitneye düşmeye yaklaşmış olmasıdır. Bu miktar ise o fitneye fiilen düşüldüğüne delalet etmez; nitekim biz «Emir neredeyse falancayı dövecekti» dediğimizde bundan onu dövdüğü anlaşılmaz. İkinciye cevap:
أَنَّ كَلِمَةَ لَوْلَا تُفِيدُ انْتِفَاءَ الشَّيْءِ لِثُبُوتِ غَيْرِهِ، تَقُولُ لَوْلَا عَلِيٌّ لَهَلَكَ عُمَرُ، مَعْنَاهُ أَنَّ وُجُودَ عَلِيٍّ مَنَعَ مِنْ حُصُولِ الْهَلَاكِ لِعُمْرَ، فَكَذَلِكَ هاهنا قَوْلُهُ: وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ مَعْنَاهُ أَنَّهُ حَصَلَ تَثْبِيتُ اللَّهُ تَعَالَى لِمُحَمَّدٍ ﷺ فَكَانَ حُصُولُ ذَلِكَ التَّثْبِيتِ مَانِعًا مِنْ حُصُولِ ذَلِكَ الرُّكُونِ، وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّالِثِ: أَنَّ ذَلِكَ التَّهْدِيدَ عَلَى الْمَعْصِيَةِ لَا يَدُلُّ عَلَى الْإِقْدَامِ عَلَيْهَا وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ آيَاتٌ مِنْهَا قَوْلُهُ: وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِينَ [الْحَاقَّةِ: ٤٤- ٤٦] وَمِنْهَا قَوْلُهُ: لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ [الزُّمَرِ: ٦٥] وَمِنْهَا قَوْلُهُ: وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ [الْأَحْزَابِ: ٤٨] وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Levlâ (لَوْلَا) kelimesi, bir şeyin varlığı sebebiyle başka bir şeyin yokluğunu (intifasını) ifade eder. «Ali olmasaydı Ömer helak olurdu» dersin; anlamı, Ali'nin varlığı Ömer için helakin meydana gelmesine engel oldu demektir. İşte burada da O'nun: { وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ } “Eğer biz seni sağlamlaştırmasaydık, andolsun ki onlara neredeyse meyledecektin” buyruğunun anlamı; Allah Teâlâ'nın Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem sağlamlaştırması gerçekleşti ve bu sağlamlaştırmanın gerçekleşmesi o meylin meydana gelmesine engel oldu demektir. Üçüncüye cevap: Günah üzerindeki bu tehdit, o günaha girişildiğine delalet etmez. Bunun delili birtakım ayetlerdir; bunlardan biri O'nun şu buyruğudur: { وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِينَ } [Hâkka 44-46] “Eğer o bize karşı bazı sözler uydurmuş olsaydı, elbette onu kuvvetle yakalardık; sonra da onun şah damarını keserdik.” Biri de O'nun şu buyruğudur: { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } [Zümer 65] “Andolsun, eğer şirk koşarsan amelin mutlaka boşa gider.” Biri de O'nun şu buyruğudur: { وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ } [Ahzâb 48] “Kâfirlere ve münafıklara itaat etme.” En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِمْ بِأَنَّهُ لَا عِصْمَةَ عَنِ الْمَعَاصِي إِلَّا بِتَوْفِيقِ اللَّهِ تَعَالَى بِقَوْلِهِ:
Dördüncü Mesele: Arkadaşlarımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), günahlardan korunmanın ancak Allah Teâlâ'nın tevfikiyle olacağına dair görüşlerinin doğruluğuna şu ayeti delil getirmişlerdir:
وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلًا قَالُوا إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ لَوْلَا تَثْبِيتُ اللَّهِ تَعَالَى لَهُ لَمَالَ إلى طريقة الكفار ولا شك أن محمد ﷺ كَانَ أَقْوَى مِنْ غَيْرِهِ فِي قُوَّةِ الدِّينِ وَصَفَاءِ الْيَقِينِ فَلَمَّا بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ بَقَاءَهُ مَعْصُومًا عَنِ الْكُفْرِ وَالضَّلَالِ لَمْ يَحْصُلْ إِلَّا بِإِعَانَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَإِغَاثَتِهِ كَانَ حُصُولُ هَذَا الْمَعْنَى فِي حَقِّ غَيْرِهِ أَوْلَى.
{ وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلاً } “Eğer biz seni sağlamlaştırmasaydık, andolsun ki onlara neredeyse birazcık meyledecektin.” Şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ, O'nun onu sağlamlaştırması olmasaydı kâfirlerin yoluna meyledeceğini beyan etmiştir. Şüphe yok ki Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem dinin kuvveti ve yakînin saflığı bakımından başkalarından daha güçlüydü. Allah Teâlâ onun küfürden ve sapkınlıktan masum kalmasının ancak Allah Teâlâ'nın yardımı ve imdadıyla gerçekleştiğini beyan edince, bu mânânın onun dışındakiler hakkında gerçekleşmesi evleviyetle geçerlidir.
قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: الْمُرَادُ بِهَذَا التَّثْبِيتِ الْأَلْطَافُ الصَّارِفَةُ لَهُ عَنْ ذَلِكَ وَهِيَ مَا خَطَرَ بِبَالِهِ مِنْ ذِكْرِ وَعْدِهِ وَوَعِيدِهِ، وَمِنْ ذِكْرِ أَنَّ كَوْنَهُ نَبِيًّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعَالَى يَمْنَعُ مِنْ ذَلِكَ، وَالْجَوَابُ: لَا شَكَّ أَنَّ هَذَا التَّثْبِيتَ عِبَارَةٌ عَنْ فِعْلٍ فَعَلَهُ اللَّهُ يَمْنَعُ الرَّسُولَ مِنَ الْوُقُوعِ فِي ذَلِكَ الْعَمَلِ الْمَحْذُورِ، فَنَقُولُ: لَوْ لَمْ يُوجَدِ الْمُقْتَضَى لِلْإِقْدَامِ عَلَى ذَلِكَ الْعَمَلِ الْمَحْذُورِ فِي حَقِّ الرَّسُولِ لَمَا كَانَ إِلَى إِيجَادِ هَذَا الْمَانِعِ حَاجَةٌ وَحَيْثُ وَقَعَتِ الْحَاجَةُ إِلَى تَحْصِيلِ هَذَا الْمَانِعِ عَلِمْنَا أَنَّ الْمُقْتَضَى قَدْ حَصَلَ فِي حَقِّ الرَّسُولِ ﷺ وَأَنَّ هَذَا الْمَانِعَ الَّذِي فَعَلَهُ اللَّهُ مَنَعَ ذَلِكَ الْمُقْتَضَى مِنَ الْعَمَلِ وَهَذَا لَا يَتِمُّ إِلَّا إِذَا قُلْنَا إِنَّ الْقُدْرَةَ مَعَ الدَّاعِي تُوجِبُ الْفِعْلَ، فَإِذَا حَصَلَتْ دَاعِيَةٌ أُخْرَى مُعَارِضَةٌ لِلدَّاعِيَةِ الْأُولَى اخْتَلَّ الْمُؤَثِّرُ فَامْتَنَعَ الْفِعْلُ وَنَحْنُ لَا نُرِيدُ إِلَّا إِثْبَاتَ هَذَا الْمَعْنَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Mu'tezile dedi ki: Bu sağlamlaştırmadan (tesbîtten) maksat, onu bundan çeviren lütuflardır; bunlar da kalbine gelen O'nun vaad ve tehdidinin zikri ile Allah Teâlâ katından bir peygamber oluşunun buna engel olacağı düşüncesidir. Cevap: Şüphe yok ki bu sağlamlaştırma, Allah'ın yaptığı ve Resûl'ü o sakıncalı işe düşmekten alıkoyan bir fiilden ibarettir. Deriz ki: Şayet Resûl hakkında o sakıncalı işe girişmeyi gerektiren sebep (muktezî) bulunmasaydı, bu engelleyiciyi (mâni) var etmeye ihtiyaç kalmazdı. Bu engelleyiciyi gerçekleştirmeye ihtiyaç hâsıl olduğuna göre bildik ki Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında muktezî meydana gelmiştir ve Allah'ın var ettiği bu engelleyici o muktezînin fiile dönüşmesini engellemiştir. Bu da ancak kudretin sâik (dâî) ile birlikte fiili zorunlu kıldığını söylediğimizde tamam olur; böylece ilk sâike zıt başka bir sâik meydana geldiğinde müessir bozulur ve fiil imkânsızlaşır. Biz de zaten sadece bu mânâyı ispat etmek istiyoruz. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ الْقَفَّالُ ﵀: قَدْ ذَكَرْنَا فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ الْوُجُوهَ الْمَذْكُورَةَ، وَيُمْكِنُ أَيْضًا تَأْوِيلُهَا مِنْ غَيْرِ تَقْيِيدٍ بِسَبَبٍ يُضَافُ نُزُولُهَا فِيهِ لِأَنَّ مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا يَسْعَوْنَ فِي إِبْطَالِ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِأَقْصَى مَا يَقْدِرُونَ عَلَيْهِ، فَتَارَةً كَانُوا يَقُولُونَ: إِنْ عَبَدْتَ آلِهَتَنَا عَبَدْنَا إِلَهَكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تعالى: قُلْ يا أَيُّهَا الْكافِرُونَ لَا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ [الْكَافِرُونَ: ١، ٢] وَقَوْلَهُ: وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ [الْقَلَمِ: ٩] وَعَرَضُوا عَلَيْهِ الْأَمْوَالَ الْكَثِيرَةَ وَالنِّسْوَانَ الْجَمِيلَةَ لِيَتْرُكَ ادِّعَاءَ النُّبُوَّةِ فأنزل الله تعالى: وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ [طه: ١٣١] وَدَعَوْهُ إِلَى طَرْدِ الْمُؤْمِنِينَ عَنْ نَفْسِهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى قَوْلَهُ: وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ [الْأَنْعَامِ: ٥٢] فَيَجُوزُ أَنَّ تَكُونَ هَذِهِ الْآيَاتُ نَزَلَتْ فِي هَذَا الْبَابِ/ وَذَلِكَ أَنَّهُمْ قَصَدُوا أَنْ يَفْتِنُوهُ عَنْ دِينِهِ وَأَنْ يُزِيلُوهُ عَنْ مَنْهَجِهِ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ يُثَبِّتُهُ عَلَى الدِّينِ الْقَوِيمِ وَالْمَنْهَجِ الْمُسْتَقِيمِ، وَعَلَى هَذَا الطَّرِيقِ فَلَا حَاجَةَ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَاتِ إِلَى شَيْءٍ من تلك الروايات. والله أعلم.
Beşinci Mesele: Kaffâl rahimehullâh şöyle demiştir: Bu ayetin iniş sebebi hakkında zikredilen vecihleri belirttik; ayrıca inişinin isnat edildiği belirli bir sebeple kayıtlamaksızın tevil edilmesi de mümkündür. Çünkü bilinmektedir ki müşrikler, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem davasını iptal etmek için güçlerinin yettiği en son noktaya kadar çabalıyorlardı. Bazen: «Eğer sen bizim ilahlarımıza taparsan biz de senin ilahına taparız» diyorlardı; bunun üzerine Allah Teâlâ: { قُلْ يا أَيُّهَا الْكافِرُونَ لَا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ } [Kâfirûn 1-2] “De ki: Ey kâfirler! Ben sizin taptıklarınıza tapmam” ayetini ve { وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ } [Kalem 9] “Onlar arzu ettiler ki sen taviz veresin de onlar da taviz versinler” buyruğunu indirdi. Peygamberlik iddiasını bıraksın diye ona çokça mal ve güzel kadınlar teklif ettiler; bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ } [Tâhâ 131] “Gözlerini dikme...” ayetini indirdi. Müminleri yanından kovmasını istediler; bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ } [En'âm 52] “Rablerine dua edenleri kovma” buyruğunu indirdi. Dolayısıyla bu ayetlerin bu kabil hususlarda inmiş olması caizdir. Zira onlar onu dininden saptırmayı ve yolundan çevirmeyi amaçlamışlardı; Allah Teâlâ da onu dosdoğru din ve müstakim yol üzerinde sağlamlaştırdığını beyan etti. Bu yola göre, bu ayetlerin tefsirinde o rivayetlerden hiçbirine ihtiyaç kalmaz. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٧٦ الى ٧٧]
[İsrâ Suresi (17), 76 ila 77. Ayetler]
وَإِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الْأَرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْها وَإِذاً لَا يَلْبَثُونَ خِلافَكَ إِلاَّ قَلِيلاً (٧٦) سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنا وَلا تَجِدُ لِسُنَّتِنا تَحْوِيلاً (٧٧)
{ وَإِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الْأَرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْها وَإِذاً لَا يَلْبَثُونَ خِلافَكَ إِلاَّ قَلِيلاً (٧٦) سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنا وَلا تَجِدُ لِسُنَّتِنا تَحْوِيلاً (٧٧) } “Onlar neredeyse seni o topraktan çıkarmak için sürüp çıkaracaklardı. O takdirde onlar da senin ardından pek az kalabilirlerdi. (76) Senden önce gönderdiğimiz elçilerimiz hakkındaki sünnet [de böyledir]. Bizim sünnetimizde hiçbir değişiklik bulamazsın. (77)”
فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ قَتَادَةُ: هُمْ أَهْلُ مَكَّةَ هَمُّوا بِإِخْرَاجِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ مَكَّةَ، وَلَوْ فَعَلُوا ذَلِكَ مَا أُمْهِلُوا، وَلَكِنَّ اللَّهَ مَنَعَهُمْ مِنْ إِخْرَاجِهِ، حَتَّى أَمَرَهُ اللَّهُ بِالْخُرُوجِ، ثُمَّ إِنَّهُ قَلَّ لَبْثُهُمْ بَعْدَ خُرُوجِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ مَكَّةَ حَتَّى بَعَثَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْقَتْلَ يَوْمَ بَدْرٍ وَهَذَا قَوْلُ مُجَاهِدٍ. وَالْقَوْلُ الثَّانِي: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمَّا هَاجَرَ إِلَى الْمَدِينَةِ حَسَدَتْهُ الْيَهُودُ وَكَرِهُوا قُرْبَهُ مِنْهُمْ فَقَالُوا: يَا أَبَا الْقَاسِمِ إِنَّ الْأَنْبِيَاءَ إِنَّمَا بُعِثُوا بِالشَّامِ وَهِيَ بِلَادٌ مُقَدَّسَةٌ وَكَانَتْ مَسْكَنَ إِبْرَاهِيمَ فَلَوْ خَرَجْتَ إِلَى الشَّامِ آمَنَّا بِكَ وَاتَّبَعْنَاكَ وَقَدْ عَلِمْنَا أَنَّهُ لَا يَمْنَعُكَ مِنَ الْخُرُوجِ إِلَّا خَوْفُ الرُّومِ فَإِنْ كُنْتَ رَسُولَ اللَّهِ فَاللَّهُ مَانِعُكَ مِنْهُمْ. فَعَسْكَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى أَمْيَالٍ مِنَ الْمَدِينَةِ قِيلَ بِذِي الْحُلَيْفَةِ حَتَّى يَجْتَمِعَ إِلَيْهِ أَصْحَابُهُ وَيَرَاهُ النَّاسُ عَازِمًا عَلَى الْخُرُوجِ إِلَى الشَّامِ لِحِرْصِهِ عَلَى دُخُولِ النَّاسِ فِي دِينِ اللَّهِ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فَرَجَعَ. فَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ اخْتِيَارُ الزَّجَّاجِ وَهُوَ الْوَجْهُ لِأَنَّ السُّورَةَ مَكِّيَّةٌ فَإِنْ صَحَّ الْقَوْلُ الثَّانِي كَانَتِ الْآيَةُ مَدَنِيَّةً، وَالْأَرْضُ فِي قَوْلِهِ: لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الْأَرْضِ عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ مَكَّةُ وَعَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي الْمَدِينَةُ وَكَثُرَ فِي التَّنْزِيلِ ذِكْرُ الْأَرْضِ وَالْمُرَادُ مِنْهَا مَكَانٌ مَخْصُوصٌ كَقَوْلِهِ: أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ [الْمَائِدَةِ: ٣٣] يَعْنِي مِنْ مَوَاضِعِهِمْ وَقَوْلِهِ: فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ [يُوسُفَ: ٨٠] يَعْنِي الْأَرْضَ الَّتِي كَانَ قَصَدَهَا لِطَلَبِ الْمِيرَةِ، فَإِنْ قِيلَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ هِيَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْيَتِكَ الَّتِي أَخْرَجَتْكَ [مُحَمَّدٍ: ١٣] يَعْنِي مَكَّةَ وَالْمُرَادُ أَهْلُهَا فَذَكَرَ أَنَّهُمْ أَخْرَجُوهُ وَقَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَإِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الْأَرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْها فَكَيْفَ [يُمْكِنُ] الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا عَلَى قَوْلِ مَنْ قَالَ الْأَرْضُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَكَّةُ؟ قُلْنَا: إِنَّهُمْ هَمُّوا بِإِخْرَاجِهِ وَهُوَ ﵇ مَا خَرَجَ بِسَبَبِ إِخْرَاجِهِمْ وَإِنَّمَا خَرَجَ بِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى، فَزَالَ التَّنَاقُضُ. ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَإِذاً لَا يَلْبَثُونَ خِلافَكَ إِلَّا قَلِيلًا وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Bu ayette iki görüş vardır: Birincisi: Katâde demiştir ki: Onlar Mekke halkıdır; Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'den çıkarmaya azmettiler. Şayet bunu yapsalardı kendilerine mühlet verilmezdi; fakat Allah, ona çıkmayı emredinceye kadar onu çıkarmalarına engel oldu. Sonra Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'den çıkışından sonra onların [orada] kalışları pek az sürdü; nihayet Allah Bedir günü üzerlerine öldürülmeyi gönderdi. Bu, Mücâhid'in de görüşüdür. İkinci görüş: İbn Abbâs demiştir ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye hicret ettiğinde Yahudiler onu kıskandılar ve kendilerine yakın olmasından hoşlanmadılar. Dediler ki: «Ey Ebe'l-Kâsım! Peygamberler ancak Şam'da gönderilmiştir; orası mukaddes bir beldedir ve İbrahim'in meskeniydi. Şayet Şam'a çıkarsan sana inanır ve sana uyarız. Bildik ki seni çıkmaktan ancak Bizans korkusu alıkoyuyor; eğer sen Allah'ın elçisiysen Allah seni onlardan korur.» Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, insanların Allah'ın dinine girmesine olan hırsından ötürü, ashabı etrafında toplansın ve insanlar onun Şam'a çıkmaya kararlı olduğunu görsün diye Medine'den birkaç mil mesafede —Zülhuleyfe'de olduğu söylenmiştir— konakladı. Bunun üzerine bu ayet indi ve geri döndü. Birinci görüş Zeccâc'ın tercihidir ve doğru olan da budur; çünkü sure Mekkîdir. Şayet ikinci görüş sahih ise ayet Medenî olur. { لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الْأَرْضِ } buyruğundaki arz (toprak/yurt), birinci görüşe göre Mekke, ikinci görüşe göre ise Medine'dir. Kur'an'da «el-arz» kelimesinin zikri çokça geçmekte olup bundan belirli bir yer kastedilmektedir; nitekim O'nun: { أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ } [Mâide 33] “yahut bulundukları yerden sürgün edilmeleridir” yani kendi yerlerinden [sürgün edilmeleri] ve O'nun: { فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ } [Yûsuf 80] “artık bu topraktan ayrılmam” yani erzak talebi için kastettiği topraktan [ayrılmam] buyruklarında olduğu gibi. Eğer şöyle denilirse: Allah Teâlâ: { وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ هِيَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْيَتِكَ الَّتِي أَخْرَجَتْكَ } [Muhammed 13] “Seni çıkaran memleketinden daha kuvvetli nice memleketler vardı” buyurarak Mekke'yi, yani onun halkını kastetmiş ve onların onu çıkardıklarını zikretmiştir; bu ayette ise: { وَإِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الْأَرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْها } buyurmuştur; o halde bu ayetteki arzın Mekke olduğunu söyleyenin görüşüne göre bu ikisi nasıl uzlaştırılabilir? Biz deriz ki: Onlar onu çıkarmaya azmettiler, o aleyhisselâm ise onların çıkarması sebebiyle çıkmadı, ancak Allah Teâlâ'nın emriyle çıktı; böylece çelişki ortadan kalkar. Sonra Allah Teâlâ: { وَإِذاً لَا يَلْبَثُونَ خِلافَكَ إِلَّا قَلِيلًا } “O takdirde onlar da senin ardından pek az kalabilirlerdi” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو عَنْ عَاصِمٍ (خَلْفَكَ) بِفَتْحِ الْخَاءِ وَسُكُونِ اللَّامِ/ وَالْبَاقُونَ خِلافَكَ زَعَمَ الْأَخْفَشُ أَنَّ خِلَافَكَ فِي مَعْنَى خَلْفَكَ وَرَوَى ذَلِكَ يُونُسُ عَنْ عِيسَى وَهَذَا كَقَوْلِهِ: بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ [التَّوْبَةِ: ٨١] وَقَالَ الشَّاعِرُ:
Birinci Mesele: Nâfi‘, İbn Kesîr ve Âsım'dan Ebû Amr (خَلْفَكَ) şeklinde hı (خ) harfinin fethası ve lâm (ل) harfinin sükûnu ile okumuşlardır; diğerleri ise «خِلافَكَ» okumuşlardır. Ahfeş, «خِلَافَكَ» lafzının «خَلْفَكَ» (arkandan/ardından) anlamında olduğunu ileri sürmüştür; Yûnus da bunu Îsâ'dan rivayet etmiştir. Bu, O'nun: { بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ } [Tevbe 81] “Allah'ın Resûlü'nün arkasında kalıp oturmalarıyla” buyruğu gibidir. Şair de şöyle demiştir:
عَفَتِ الدِّيَارُ خِلَافَهُمْ فَكَأَنَّمَا ... بَسَطَ الشَّوَاطِبُ بَيْنَهُنَّ حَصِيرَ
«Yurtlar onların ardından ıssız kaldı; sanki hurma yaprağı yaran kadınlar aralarına hasır sermiş gibi.»
قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» قُرِئَ لَا يَلْبَثُونَ وَفِي قِرَاءَةِ أُبَيٍّ لا يلبثوا على إعمال إذا، فَإِنْ قِيلَ: مَا وَجْهُ الْقِرَاءَتَيْنِ؟ قُلْنَا: أَمَّا الشائعة فَقَدْ عُطِفَ فِيهَا الْفِعْلُ عَلَى الْفِعْلِ وَهُوَ مَرْفُوعٌ لِوُقُوعِهِ خَبَرَ كَادَ وَالْفِعْلُ فِي خَبَرِ كَادَ وَاقِعٌ مَوْقِعَ الِاسْمِ وَأَمَّا قِرَاءَةُ أُبَيٍّ ففيها الجملة برأسها التي هي قوله: إذا لا يلبثوا عُطِفَ عَلَى جُمْلَةِ قَوْلِهِ:
el-Keşşâf sahibi dedi ki: «لَا يَلْبَثُونَ» şeklinde okunmuştur; Übeyy kıraatinde ise izin (إِذًا) edatının ameliyle «لَا يَلْبَثُوا» şeklindedir. Eğer «İki kıraatin izah yönü nedir?» denilirse, deriz ki: Yaygın kıraatte fiil fiil üzerine atfedilmiştir ve kâde'nin (كَادَ) haberi olarak vaki olduğu için merfûdur; kâde'nin haberindeki fiil isim makamındadır. Übeyy kıraatinde ise O'nun: «إِذًا لَا يَلْبَثُوا» sözü olan cümlenin bizzat kendisi, şu sözünün cümlesi üzerine atfedilmiştir:
وَإِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنا يَعْنِي أَنَّ كُلَّ قَوْمٍ أَخْرَجُوا نَبِيَّهُمْ مِنْ ظَهْرَانَيْهِمْ فَسُنَّةُ اللَّهِ أَنْ يُهْلِكَهُمْ فَقَوْلُهُ: سُنَّةَ نُصِبَ عَلَى الْمَصْدَرِ الْمُؤَكَّدِ أَيْ سَنَنَّا ذَلِكَ سُنَّةً فِيمَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ ثُمَّ قَالَ: وَلا تَجِدُ لِسُنَّتِنا تَحْوِيلًا وَالْمَعْنَى أَنَّ مَا أَجْرَى اللَّهُ تَعَالَى بِهِ الْعَادَةَ لَمْ يَتَهَيَّأْ لِأَحَدٍ أَنْ يَقْلِبَ تِلْكَ الْعَادَةَ وَتَمَامُ الْكَلَامِ فِي هَذَا الْبَابِ أَنَّ اخْتِصَاصَ كُلِّ حَادِثٍ بِوَقْتِهِ الْمُعَيَّنِ وَصِفَتِهِ الْمُعَيَّنَةِ لَيْسَ أَمْرًا ثَابِتًا لَهُ لِذَاتِهِ وَإِلَّا لَزِمَ أَنْ يَدُومَ أَبَدًا عَلَى تِلْكَ الْحَالَةِ وَأَنْ لَا يَتَمَيَّزَ الشَّيْءُ عَمَّا يُمَاثِلُهُ فِي تِلْكَ الصِّفَاتِ بَلْ إِنَّمَا يَحْصُلُ ذَلِكَ الِاخْتِصَاصُ بِتَخْصِيصِ الْمُخَصَّصِ وَذَلِكَ التَّخْصِيصُ هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى يُرِيدُ تَحْصِيلَهُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ ثُمَّ تَتَعَلَّقُ قُدْرَتُهُ بِتَحْصِيلِهِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ ثُمَّ يَتَعَلَّقُ عِلْمُهُ بِحُصُولِهِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ ثُمَّ نَقُولُ هَذِهِ الصِّفَاتُ الثَّلَاثَةُ الَّتِي هِيَ الْمُؤَثِّرَةُ فِي حُصُولِ ذَلِكَ الِاخْتِصَاصِ إِنْ كَانَتْ حَادِثَةً افْتَقَرَ حُدُوثُهَا إلى تخصيص آخر ولزم التسلل وَهُوَ مُحَالٌ وَإِنْ كَانَتْ
{ وَإِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ } “Onlar neredeyse seni sürüp çıkaracaklardı”. Sonra Allah Teâlâ: { سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنا } “Senden önce gönderdiğimiz elçilerimiz hakkındaki sünnet [de böyledir]” buyurdu. Yani hangi kavim peygamberini aralarından çıkarıp sürdüyse, Allah'ın sünneti onları helak etmek olmuştur. O'nun «سُنَّةَ» sözü pekiştirici mastar (mef'ûl-i mutlak) olarak mansub kılınmıştır; yani «senden önce gönderdiğimiz kimseler hakkında bunu bir sünnet olarak koyduk» demektir. Sonra: { وَلا تَجِدُ لِسُنَّتِنا تَحْوِيلاً } “Bizim sünnetimizde hiçbir değişiklik bulamazsın” buyurdu. Mânâ şudur: Allah Teâlâ'nın âdet kıldığı şeyi hiç kimsenin tersine çevirmesi mümkün olmamıştır. Bu konudaki sözün tamamı şudur: Her hadisin (sonradan olanın) kendine has muayyen bir vakte ve muayyen bir sıfata tahsis edilmesi, onun zatı gereği sâbit olan bir durum değildir; aksi takdirde o hal üzere ebediyen devam etmesi ve benzer sıfatlardaki diğer şeylerden ayırt edilmemesi gerekirdi. Bilakis bu tahsis ancak tahsis edicinin (Muhassıs'ın) tahsisi ile meydana gelir. Bu tahsis de O Teâlâ'nın onu o vakitte var etmeyi irade etmesi, sonra kudretinin onu o vakitte var etmeye taalluk etmesi, sonra da ilminin onun o vakitte meydana gelmesine taalluk etmesidir. Sonra deriz ki: Bu tahsisin meydana gelmesinde müessir olan bu üç sıfat şayet hâdis (sonradan olma) olsaydı, onların ihdası başka bir tahsise muhtaç olurdu ve teselsül gerekirdi; bu ise muhaldir. Şayet
قَدِيمَةً فَالْقَدِيمُ يَمْتَنِعُ تَغَيُّرُهُ لِأَنَّ مَا ثَبَتَ قِدَمُهُ امْتَنَعَ عَدَمُهُ وَلَمَّا كَانَ التَّغَيُّرُ عَلَى تِلْكَ الصِّفَاتِ الْمُؤَثِّرَةِ فِي ذَلِكَ الِاخْتِصَاصِ مُمْتَنِعًا كَانَ التَّغَيُّرُ فِي تِلْكَ الْأَشْيَاءِ الْمُقَدَّرَةِ مُمْتَنِعًا فَثَبَتَ بِهَذَا الْبُرْهَانِ صِحَّةُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَجِدُ لِسُنَّتِنا تَحْوِيلًا.
kadîm iseler, kadîm olanın değişmesi imkânsızdır; çünkü kıdemi sabit olanın yokluğu imkânsızdır. O tahsiste müessir olan söz konusu sıfatların değişmesi imkânsız olunca, takdir edilen o şeylerde de değişme imkânsız olmuştur. Böylece bu bürhan ile Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَجِدُ لِسُنَّتِنا تَحْوِيلاً } “Bizim sünnetimizde hiçbir değişiklik bulamazsın” buyruğunun sıhhati sâbit olmuştur.
[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٧٨ الى ٨١]
[İsrâ Suresi (17), 78 ila 81. Ayetler]
أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً (٧٨) وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً (٧٩) وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطاناً نَصِيراً (٨٠) وَقُلْ جاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً (٨١)
{ أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً (٧٨) وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً (٧٩) وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطاناً نَصِيراً (٨٠) وَقُلْ جاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً (٨١) } “Güneşin batıya kaymasından gecenin karanlığına kadar namazı kıl; bir de sabah Kur'an'ını [namazını]... Çünkü sabah Kur'an'ı şahitlidir. (78) Gecenin bir kısmında da sana mahsus bir nafile olmak üzere onunla teheccüde kalk; umulur ki Rabbin seni övülmüş bir makama (Makâm-ı Mahmûd'a) ulaştırır. (79) De ki: Rabbim! Beni gireceğim yere doğrulukla girdir ve beni çıkacağım yerden doğrulukla çıkar; katından bana yardımcı bir güç ver. (80) De ki: Hak geldi, batıl yok oldu; şüphesiz batıl yok olmaya mahkûmdur. (81)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً } “Güneşin batıya kaymasından gecenin karanlığına kadar namazı kıl; bir de sabah Kur'an'ını... Çünkü sabah Kur'an'ı şahitlidir” buyruğuna dair:] Bu ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي النَّظْمِ وُجُوهٌ. الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَرَّرَ أَمْرَ الْإِلَهِيَّاتِ وَالْمَعَادِ وَالنُّبُوَّاتِ أَرْدَفَهَا بِذِكْرِ الْأَمْرِ بِالطَّاعَاتِ بَعْدَ الْإِيمَانِ وَأَشْرَفُ الطَّاعَاتِ بَعْدَ الْإِيمَانِ الصَّلَاةُ فَلِهَذَا السَّبَبِ أَمْرَ بِهَا. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: وَإِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الْأَرْضِ [الإسراء: ٧٦] أَمَرَهُ تَعَالَى بِالْإِقْبَالِ عَلَى عِبَادَتِهِ لِكَيْ يَنْصُرَهُ عَلَيْهِمْ فَكَأَنَّهُ قِيلَ لَهُ لَا تُبَالِ بِسَعْيِهِمْ فِي إِخْرَاجِكَ مِنْ بَلْدَتِكَ وَلَا تَلْتَفِتْ إِلَيْهِمْ وَاشْتَغِلْ بِعِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَدَاوِمْ عَلَى أَدَاءِ الصَّلَوَاتِ فَإِنَّهُ تَعَالَى يَدْفَعُ مَكْرَهُمْ وَشَرَّهُمْ عَنْكَ وَيَجْعَلُ يَدَكَ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ وَدِينَكَ غَالِبًا عَلَى أَدْيَانِهِمْ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ فِي سُورَةِ طه: فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِها، وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرافَ النَّهارِ لَعَلَّكَ تَرْضى [طه: ١٣٠] وَقَالَ: وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِما يَقُولُونَ فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ [الْحِجْرِ: ٩٧- ٩٩] وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي تَقْرِيرِ النَّظْمِ أَنَّ الْيَهُودَ لَمَّا قَالُوا لَهُ اذْهَبْ إِلَى الشَّامِ فَإِنَّهُ مَسْكَنُ الْأَنْبِيَاءِ عَزَمَ ﷺ عَلَى الذَّهَابِ إِلَيْهِ فَكَأَنَّهُ قِيلَ لَهُ الْمَعْبُودُ وَاحِدٌ فِي كُلِّ الْبِلَادِ وَمَا النُّصْرَةُ وَالدَّوْلَةُ إِلَّا بِتَأْيِيدِهِ وَنُصْرَتِهِ فَدَاوِمْ عَلَى الصَّلَوَاتِ وَارْجِعْ إِلَى مَقَرِّكَ وَمَسْكَنِكَ وَإِذَا دَخَلْتَهُ وَرَجَعْتَ إِلَيْهِ فَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِي فِي هَذَا الْبَلَدِ سُلْطَانًا نَصِيرًا فِي تَقْرِيرِ دِينِكَ وَإِظْهَارِ شَرْعِكَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Birinci Mesele: Nazımda (ayetlerin tertibinde) birkaç vecih vardır: Birincisi: Allah Teâlâ ilahiyat, meâd ve nübüvvet konularını takrir edince, bunların ardından imandan sonraki taatlerin emrini zikretmiştir; imandan sonraki en şerefli taat ise namazdır. İşte bu sebeple onu emretmiştir. İkincisi: Allah Teâlâ: { وَإِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الْأَرْضِ } [İsrâ 76] “Onlar neredeyse seni o topraktan süreceklerdi” buyurunca, onlara karşı kendisine yardım etmesi için O Teâlâ ona Kendi ibadetine yönelmesini emretti. Sanki ona şöyle denilmiştir: Onların seni beldenden çıkarmak için çabalamalarına aldırma, onlara dönüp bakma; Allah Teâlâ'nın ibadetiyle meşgul ol ve namazları kılmaya devam et; zira O Teâlâ onların hilesini ve şerrini senden defedecek, senin elini onların ellerinin üstünde kılacak ve dinini onların dinlerine galip getirecektir. Bunun benzeri Tâhâ Suresi'ndeki şu buyruğudur: { فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِها، وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرافَ النَّهارِ لَعَلَّكَ تَرْضى } [Tâhâ 130] “Onların söylediklerine sabret; güneşin doğmasından önce ve batmasından önce Rabbini hamd ile tesbih et; gecenin bazı saatlerinde ve gündüzün etrafında da tesbih et ki rızaya eresin.” Yine şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِما يَقُولُونَ فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ } [Hicr 97-99] “Andolsun biliyoruz ki onların söyledikleri sebebiyle göğsün daralıyor. Sen Rabbini hamd ile tesbih et ve secde edenlerden ol! Ve sana yakîn (ölüm) gelinceye kadar Rabbine ibadet et.” Nazmın takririndeki üçüncü vecih: Yahudiler ona «Şam'a git, çünkü orası peygamberlerin meskenidir» dediklerinde o sallallâhu aleyhi ve sellem oraya gitmeye azmetmişti; sanki ona şöyle denildi: Mabut bütün beldelerde birdir; nusret ve devlet ancak O'nun teyidi ve yardımıyladır. O halde namazlara devam et ve kendi karargâhına, meskenine dön. Oraya girdiğinde ve döndüğünde şöyle de: «Rabbim! Beni doğruluk girişiyle girdir, doğruluk çıkışıyla çıkar ve dinini takrir edip şeriatını izhar etmek üzere bu beldede katından bana yardımcı bir güç ver.» En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفَ أَهْلُ اللُّغَةِ وَالْمُفَسِّرُونَ فِي مَعْنَى دُلُوكِ الشَّمْسِ عَلَى قَوْلَيْنِ. أَحَدُهُمَا: أَنَّ دُلُوكَهَا غُرُوبُهَا وَهَذَا الْقَوْلُ مَرْوِيٌّ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ،
İkinci Mesele: Dilciler ve müfessirler dülûku'ş-şems (دُلُوكِ الشَّمْسِ) terkibinin anlamında iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Güneşin dülûku onun batmasıdır (gurûbudur). Bu görüş sahabeden bir topluluktan rivayet edilmiştir.
فَنَقَلَ الْوَاحِدِيُّ فِي الْبَسِيطِ عَنْ عَلِيٍّ ﵇ أَنَّهُ قَالَ: دُلُوكُ الشَّمْسِ غُرُوبُهَا.
Vâhidî el-Basît'te Ali'den aleyhisselâm nakletmiştir ki o şöyle demiştir: «Güneşin dülûku batmasıdır.»
وَرَوَى زِرُّ بْنُ حُبَيْشٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ قَالَ: دُلُوكُ الشَّمْسِ غُرُوبُهَا، وَرَوَى سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ هَذَا الْقَوْلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَهَذَا الْقَوْلُ اخْتِيَارُ الْفَرَّاءِ وَابْنِ قُتَيْبَةَ مِنَ الْمُتَأَخِّرِينَ. وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ دُلُوكَ الشَّمْسِ هُوَ زَوَالُهَا عَنْ كَبِدِ السَّمَاءِ وَهُوَ اخْتِيَارُ الْأَكْثَرِينَ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ وَاحْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ عَلَى صِحَّتِهِ بِوُجُوهٍ. الْحُجَّةُ الْأُولَى:
Zirr b. Hubeyş, Abdullah b. Mes'ûd'un: «Güneşin dülûku batmasıdır» dediğini rivayet etmiştir. Saîd b. Cübeyr bu görüşü İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. Müteahhirînden Ferrâ ve İbn Kuteybe'nin tercihi de bu görüştür. İkinci görüş: Güneşin dülûku, onun göğün tam ortasından (zeval vaktinde) batıya kaymasıdır (zevâlidir). Bu, sahabe ve tâbiînin çoğunluğunun tercihidir. Bu görüşü savunanlar onun sıhhati hakkında birtakım deliller ileri sürmüşlerdir. Birinci hüccet:
رَوَى الْوَاحِدِيُّ فِي الْبَسِيطِ عَنْ جَابِرٍ أَنَّهُ قَالَ: «طَعِمَ عِنْدِي رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابَهُ ثُمَّ خَرَجُوا حِينَ زَالَتِ الشَّمْسُ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ هَذَا حِينَ دَلَكَتِ الشَّمْسُ» .
Vâhidî el-Basît'te Câbir'den rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı benim yanımda yemek yediler; sonra güneş zevale erdiğinde çıktılar. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'İşte bu, güneşin dülûk ettiği (kaydığı) vakittir' buyurdu.»
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ:
İkinci hüccet:
رَوَى صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «أَتَانِي جِبْرِيلُ ﵇ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ حِينَ زَالَتِ الشَّمْسُ فَصَلَّى بِيَ الظَّهْرَ» .
el-Keşşâf sahibi, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Güneşin dülûkunda, yani zevale erdiği vakitte Cibrîl aleyhisselâm bana geldi ve bana öğle namazını kıldırdı.»
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ مَعْنَى الدُّلُوكِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ الزَّوَالُ وَلِذَلِكَ قِيلَ لِلشَّمْسِ إِذَا زَالَتْ نِصْفَ النَّهَارِ دَالِكَةٌ، وَقِيلَ لَهَا إِذَا أَفَلَتْ دَالِكَةٌ لِأَنَّهَا فِي الْحَالَتَيْنِ زَائِلَةٌ. هَكَذَا قَالَهُ الْأَزْهَرِيُّ وَقَالَ الْقَفَّالُ: أَصْلُ الدُّلُوكِ
Üçüncü hüccet: Dilciler demiştir ki: Arap kelamında dülûkun anlamı zevaldir (kaymadır). Bu sebeple güneş gün ortasında kaydığında ona «dâlike» dendiği gibi, battığında da «dâlike» denmiştir; çünkü her iki durumda da kaymaktadır. Bunu Ezherî böyle söylemiştir. Kaffâl ise şöyle demiştir: Dülûkun aslı
الْمَيْلُ، يُقَالُ: مَالَتِ الشَّمْسُ لِلزَّوَالِ، وَيُقَالُ: مَالَتْ لِلْغُرُوبِ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا/ فَنَقُولُ: وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ الدلوك هاهنا الزَّوَالُ عَنْ كَبِدِ السَّمَاءِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى عَلَّقَ إِقَامَةَ الصَّلَاةِ بِالدُّلُوكِ، وَالدُّلُوكُ عِبَارَةٌ عَنِ الْمَيْلِ وَالزَّوَالِ، فَوَجَبَ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ أَوَّلُ مَا حَصَلَ الْمَيْلُ وَالزَّوَالُ تَعَلَّقَ بِهِ هَذَا الْحُكْمُ فَلَمَّا حَصَلَ هَذَا الْمَعْنَى حَالَ مَيْلِهَا مِنْ كَبِدِ السَّمَاءِ وَجَبَ أَنْ يَتَعَلَّقَ بِهِ وُجُوبُ الصَّلَاةِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الدُّلُوكِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَيْلُهَا عَنْ كَبِدِ السَّمَاءِ وَهَذِهِ حُجَّةٌ قَوِيَّةٌ فِي هَذَا الْبَابِ اسْتَنْبَطْتُهَا بِنَاءً عَلَى مَا اتَّفَقَ عَلَيْهِ أَهْلُ اللُّغَةِ: أَنَّ الدُّلُوكَ عِبَارَةٌ عَنِ الْمَيْلِ وَالزَّوَالِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ الْأَزْهَرِيُّ الْأَوْلَى حَمْلُ الدُّلُوكِ عَلَى الزَّوَالِ فِي نِصْفِ النَّهَارِ، وَالْمَعْنَى أَقِمِ الصَّلاةَ أَيْ أَدِمْهَا مِنْ وَقْتِ زَوَالِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَيَدْخُلُ فِيهِ الظَّهْرُ وَالْعَصْرُ وَالْمَغْرِبُ والعشاء، ثم قال: وَقُرْآنَ الْفَجْرِ فَإِذَا حَمَلْنَا الدُّلُوكَ عَلَى الزَّوَالِ دَخَلَتِ الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَإِنْ حَمَلْنَاهُ عَلَى الْغُرُوبِ لَمْ يَدْخُلْ فِيهِ إِلَّا ثَلَاثُ صَلَوَاتٍ وَهِيَ الْمَغْرِبُ وَالْعِشَاءُ وَالْفَجْرُ وَحَمْلُ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى مَا يَكُونُ أَكْثَرَ فَائِدَةً أَوْلَى فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الدُّلُوكِ الزَّوَالَ، وَاحْتَجَّ الْفَرَّاءُ عَلَى قَوْلِهِ الدُّلُوكُ هُوَ الْغُرُوبُ بِقَوْلِ الشَّاعِرِ:
meyletmektir (meyldir). Güneş zeval için kaydığında «مَالَتِ الشَّمْسُ لِلزَّوَالِ», batmak için kaydığında da «مَالَتْ لِلْغُرُوبِ» denilir. Bunu bildiğinde deriz ki: Burada dülûktan kastın göğün ortasından kayması (zeval) olması vaciptir. Çünkü Allah Teâlâ namaz kılmayı dülûka bağlamıştır; dülûk ise meyil ve zevalden ibarettir. O halde meyil ve zeval ilk meydana geldiğinde bu hükmün ona bağlanması vacip olur. Bu mânâ güneşin göğün ortasından meyletmesi anında meydana geldiğine göre, namazın vücubunun da ona bağlanması vacip olmuştur. Bu da bu ayetteki dülûktan maksadın göğün ortasından meyletmesi olduğuna delalet eder. Bu, dilcilerin «dülûkun meyil ve zevalden ibaret olduğu» yönündeki ittifakına dayanarak bu konuda çıkardığım kuvvetli bir hüccettir. En doğrusunu Allah bilir. Dördüncü hüccet: Ezherî şöyle demiştir: Dülûkun gün ortasındaki zevale hamledilmesi daha evladır. Anlam şudur: { أَقِمِ الصَّلاةَ } yani güneşin zeval vaktinden gecenin karanlığına kadar namazı devamlı kıl. Bu takdire göre öğle, ikindi, akşam ve yatsı namazları buna dâhil olur. Sonra: { وَقُرْآنَ الْفَجْرِ } “bir de sabah Kur'an'ını [namazını]” buyurmuştur. Dülûku zevale hamlettiğimizde beş vakit namaz bu ayete dâhil olur; şayet onu batmaya hamledersek ayete sadece üç namaz dâhil olur ki bunlar akşam, yatsı ve sabahtır. Allah Teâlâ'nın kelamını faydası daha çok olana hamletmek ise daha evladır; dolayısıyla dülûktan maksadın zeval olması vaciptir. Ferrâ ise dülûkun batma olduğu yönündeki görüşüne şairin şu sözünü delil getirmiştir:
هَذَا مَقَامُ قَدَمَيْ رَبَاحٍ ... وَقَفَتْ حَتَّى دَلَكَتْ بَرَاحُ
«Bu, Rebâh'ın iki ayağının durduğu yerdir; Berâh (güneş) dülûk edinceye (batıncaya) kadar durdu.»
وَبَرَاحُ اسْمُ الشَّمْسِ أَيْ حَتَّى غَابَتْ، وَاحْتَجَّ ابْنُ قُتَيْبَةَ بِقَوْلِ ذِي الرُّمَّةِ:
Berâh (بَرَاحُ) güneşin ismidir; yani batıncaya kadar demektir. İbn Kuteybe ise Zü'r-Rumme'nin şu sözünü delil getirmiştir:
مَصَابِيحُ لَيْسَتْ بِاللَّوَاتِي يَقُودُهَا ... نُجُومٌ وَلَا أَفَلَاكُّهُنَّ الدَّوَالِكُ
«Onlar kandillerdir; ne yıldızların sevk ettiği kandillerdir ne de dülûk eden (batan/dönen) feleklerindir.»
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الِاسْتِدْلَالَ ضَعِيفٌ لِأَنَّ عِنْدَنَا الدُّلُوكَ عِبَارَةٌ عَنِ الْمَيْلِ وَالتَّغَيُّرِ وَهَذَا الْمَعْنَى حَاصِلٌ فِي الْغُرُوبِ فَكَانَ الْغُرُوبُ نَوْعًا مِنْ أَنْوَاعِ الدُّلُوكِ فَكَانَ وُقُوعُ لَفْظِ الدُّلُوكِ عَلَى الْغُرُوبِ لَا يُنَافِي وُقُوعَهُ عَلَى الزَّوَالِ كَمَا أَنَّ وُقُوعَ لَفْظِ الْحَيَوَانِ عَلَى الْإِنْسَانِ لَا يُنَافِي وُقُوعَهُ عَلَى الْفَرَسِ وَمِنْهُمْ مَنِ احْتَجَّ أَيْضًا عَلَى صِحَّةِ هَذَا الْقَوْلِ بِأَنَّ الدُّلُوكَ اشْتِقَاقُهُ مِنَ الدَّلْكِ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ يَدْلُكُ عَيْنَيْهِ عِنْدَ النَّظَرِ إِلَيْهَا وَهَذَا إِنَّمَا يَصِحُّ فِي الْوَقْتِ الَّذِي يُمْكِنُ النَّظَرُ إِلَيْهَا وَمَعْلُومٌ أَنَّهَا عِنْدَ كَوْنِهَا فِي وَسَطِ السَّمَاءِ لَا يُمْكِنُ النَّظَرُ إِلَيْهَا، أَمَّا عِنْدَ قُرْبِهَا من الغروب فيمكن النظر إليها [و] عند ما يَنْظُرُ الْإِنْسَانُ إِلَيْهَا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ يَدْلُكُ عَيْنَيْهِ، فَثَبَتَ أَنَّ لَفْظَ الدُّلُوكِ مُخْتَصٌّ بِالْغُرُوبِ.
Bil ki bu delil getirme zayıftır; çünkü bize göre dülûk meyil ve değişmeden ibarettir ve bu mânâ batışta da mevcuttur; dolayısıyla batış, dülûkun türlerinden bir türdür. Dülûk lafzının batmaya vaki olması, zevale vaki olmasına mani değildir; nitekim «hayvan» lafzının insana vaki olması ata vaki olmasına mani değildir. Onlardan bazıları bu görüşün sıhhatine dülûkun delk (ovma) kökünden türediğini delil getirmişlerdir; çünkü insan güneşe bakarken gözlerini ovar. Bu ise ancak ona bakmanın mümkün olduğu vakitte sahih olur; malumdur ki güneş göğün ortasında iken ona bakmak mümkün değildir; batmaya yaklaştığında ise ona bakmak mümkündür ve insan o vakitte ona baktığında gözlerini ovar. Böylece dülûk lafzının batışa mahsus olduğu sabit olmuştur.
وَالْجَوَابُ أَنَّ الْحَاجَةَ إِلَى ذَلِكَ التَّبْيِينِ عِنْدَ كَوْنِهَا فِي وَسَطِ السَّمَاءِ أَتَمُّ فَهَذَا الَّذِي ذَكَرْتُهُ بِأَنْ يَدُلَّ عَلَى أَنَّ الدُّلُوكَ عِبَارَةٌ عَنِ الزَّوَالِ مِنْ وَسَطِ السَّمَاءِ أَوْلَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Cevap şudur: Bu açıklamaya duyulan ihtiyaç, güneş göğün ortasında iken daha tamdır; dolayısıyla zikrettiğin bu hususun dülûkun göğün ortasından zevalden ibaret olduğuna delalet etmesi daha evladır. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: اللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِدُلُوكِ الشَّمْسِ لَامُ الْأَجَلِ وَالسَّبَبُ وَذَلِكَ لِأَنَّ الصَّلَاةَ إِنَّمَا تَجِبُ بِزَوَالِ الشَّمْسِ فَيَجِبُ عَلَى الْمُصَلِّي إِقَامَتُهَا لِأَجْلِ دُلُوكِ الشَّمْسِ.
Üçüncü Mesele: Vâhidî şöyle demiştir: O'nun { لِدُلُوكِ الشَّمْسِ } sözündeki lâm (لِ), vakit ve sebep bildiren lâmdır; çünkü namaz ancak güneşin zevaliyle farz olur; dolayısıyla namaz kılan kimseye güneşin dülûku sebebiyle onu kılmak farz kılınmıştır.