Binûn

İsrâ Suresi — 10. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ غَسَقُ اللَّيْلِ سَوَادُهُ وَظُلْمَتُهُ قَالَ الْكِسَائِيُّ: غَسَقَ اللَّيْلُ غُسُوقًا، وَالْغَسَقُ: الِاسْمُ، بِفَتْحِ السِّينِ. وَقَالَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ: غَسَقُ اللَّيْلِ دُخُولُ أَوَّلِهِ، وَأَتَيْتُهُ حِينَ غَسَقَ اللَّيْلُ، أَيْ حِينَ يَخْتَلِطُ وَيَسُدُّ الْمَنَاظِرَ، وَأَصْلُ هَذَا الْحَرْفِ مِنَ السَّيَلَانِ يُقَالُ: غَسَقَتِ الْعَيْنُ تَغْسِقُ. وَهُوَ هَمَلَانُ الْعَيْنِ بِالْمَاءِ، وَالْغَاسِقُ السَّائِلُ، وَمِنْ هَذَا يُقَالُ لِمَا يَسِيلُ مِنْ/ أَهْلِ النَّارِ: الْغَسَّاقُ، فَمَعْنَى غَسَقَ اللَّيْلُ أَيِ انْصَبَّ بِظَلَامِهِ، وَذَلِكَ أَنَّ الظُّلْمَةَ كَأَنَّهَا تَنْصَبُّ عَلَى الْعَالَمِ، وَأَمَّا قَوْلُ الْمُفَسِّرِينَ، قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: قُلْتُ لِعَطَاءٍ: مَا غَسَقُ اللَّيْلِ؟ قَالَ أَوَّلُهُ حِينَ يَدْخُلُ. وَسَأَلَ نَافِعُ بْنُ الْأَزْرَقِ ابْنَ عَبَّاسٍ مَا الْغَسَقُ؟ قَالَ دُخُولُ اللَّيْلِ بظلمته، وقال

Dördüncü Mesele: O'nun { إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ } “gecenin karanlığına kadar” sözü: Gecenin gasakı (غَسَقُ اللَّيْلِ), onun siyahlığı ve karanlığıdır. Kisâî şöyle demiştir: “غَسَقَ اللَّيْلُ غُسُوقًا” (gece karardı) denir; el-gasak (الْغَسَقُ) ise sîn harfinin fethasıyla isimdir. Nadr b. Şümeyl şöyle demiştir: Gecenin gasakı, başlangıcının girmesidir. “Ona gecenin gasak vakti geldim” denir ki, yani karanlığın karıştığı ve görüşü kapattığı vakitte demektir. Bu kelimenin aslı akmaktan gelir. “غَسَقَتِ الْعَيْنُ تَغْسِقُ” denilir ki, bu gözün yaş dökmesidir. el-Gâsık (الْغَاسِقُ) ise akıcı olandır. Bundan dolayı cehennem ehlinden akan şeye de el-gassâk (الْغَسَّاقُ) denir. Buna göre “غَسَقَ اللَّيْلُ” ifadesinin anlamı, karanlığıyla döküldü demektir; zira karanlık sanki alemin üzerine dökülür. Müfessirlerin görüşüne gelince; İbn Cüreyc şöyle demiştir: Atâ'ya “Gecenin gasakı nedir?” diye sordum. O, “Girdiği andaki ilk vaktidir” dedi. Nâfi b. el-Ezrak da İbn Abbâs'a: “Gasak nedir?” diye sormuş, o da: “Gecenin karanlığıyla girmesidir” demiştir. Şöyle demiştir:

الْأَزْهَرِيُّ: غَسَقُ اللَّيْلِ عِنْدَ غَيْبُوبَةِ الشَّفَقِ عِنْدَ تَرَاكُمِ الظُّلْمَةِ وَاشْتِدَادِهَا، يُقَالُ: غَسَقَتِ الْعَيْنُ إِذَا امْتَلَأَتْ دَمْعًا، وَغَسَقَتِ الْجِرَاحَةُ إِذَا امْتَلَأَتْ دَمًا، قَالَ لِأَنَّا لَوْ حَمَلْنَا الْغَسَقُ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى دَخَلَتِ الصَّلَوَاتُ الْأَرْبَعُ فِيهِ وَهِيَ الظُّهْرُ وَالْعَصْرُ وَالْمَغْرِبُ وَالْعِشَاءُ، وَلَوْ حَمَلْنَا الْغَسَقَ عَلَى ظُهُورِ أَوَّلِ الظُّلْمَةِ لَمْ يَدْخُلْ فِيهِ إِلَّا الظَّهْرُ وَالْمَغْرِبُ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْأَوَّلُ أَوْلَى، وَاعْلَمْ أَنَّهُ يَتَفَرَّعُ عَلَى هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ بِحْثٌ شَرِيفٌ فَإِنْ فَسَّرْنَا الْغَسَقَ بِظُهُورِ أَوَّلِ الظُّلْمَةِ كَانَ الْغَسَقُ عِبَارَةٌ عَنْ أَوَّلِ الْمَغْرِبِ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ الْمَذْكُورُ فِي الْآيَةِ ثَلَاثَةَ أَوْقَاتٍ وَقْتَ الزَّوَالِ وَوَقْتَ أَوَّلِ الْمَغْرِبِ وَوَقْتَ الْفَجْرِ وَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الزَّوَالُ وَقْتًا لِلظُّهْرِ وَالْعَصْرِ فَيَكُونُ هَذَا الْوَقْتُ مُشْتَرِكًا بَيْنَ هَاتَيْنِ الصَّلَاتَيْنِ وَأَنَّ يَكُونَ أَوَّلُ الْمَغْرِبِ وَقْتًا لِلْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ فَيَكُونُ هَذَا الْوَقْتُ مُشْتَرِكًا أَيْضًا بَيْنَ هَاتَيْنِ الصَّلَاتَيْنِ فَهَذَا يَقْتَضِي جَوَازَ الْجَمْعِ بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ وَبَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ مُطْلَقًا إِلَّا أَنَّهُ دَلَّ الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْجَمْعَ في الحضر من غير عذر ولا يَجُوزُ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْجَمْعُ جَائِزًا بِعُذْرِ السَّفَرِ وَعُذْرِ الْمَطَرِ وَغَيْرِهِ، أَمَّا إِنْ فَسَّرْنَا الْغَسَقَ بِالظُّلْمَةِ الْمُتَرَاكِمَةِ فَنَقُولُ الظُّلْمَةُ الْمُتَرَاكِمَةُ إِنَّمَا تَحْصُلُ عِنْدَ غَيْبُوبَةِ الشَّفَقِ الْأَبْيَضِ وَكَلِمَةُ إِلَى لِانْتِهَاءِ الْغَايَةِ وَالْحُكْمُ الْمَمْدُودُ إِلَى غَايَةٍ يَكُونُ مَشْرُوعًا قَبْلَ حُصُولِ تِلْكَ الْغَايَةِ فَوَجَبَ جَوَازُ إِقَامَةِ الصَّلَوَاتِ كُلِّهَا قَبْلَ غَيْبُوبَةِ الشَّفَقِ الْأَبْيَضِ وَهَذَا إِنَّمَا يَصِحُّ إِذَا قُلْنَا إِنَّهَا تَجِبُ عِنْدَ غَيْبُوبَةِ الشَّفَقِ الْأَحْمَرِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Ezherî şöyle demiştir: Gecenin gasakı, şafağın kaybolması ve karanlığın yoğunlaşıp şiddetlenmesi vaktidir. Göz yaşla dolduğu zaman “غَسَقَتِ الْعَيْنُ”, yara kanla dolduğu zaman “غَسَقَتِ الْجِرَاحَةُ” denir. [Ezherî] şöyle demiştir: Çünkü biz gasakı bu anlama hamledersek dört namaz -ki bunlar öğle, ikindi, akşam ve yatsıdır- bunun içine girer. Şayet gasakı karanlığın ilk belirmesine hamledersek, bunun içine sadece öğle ve akşam girer. Dolayısıyla birincisinin daha evla olması gerekir. Bil ki bu iki görüşe dayalı olarak kıymetli bir inceleme ortaya çıkar: Eğer gasakı ilk karanlığın belirmesi diye tefsir edersek, gasak akşamın ilk vaktinden ibaret olur. Bu takdire göre ayette zikredilen vakitler üç olur: Zeval vakti, akşamın ilk vakti ve fecir vakti. Bu da zevalin öğle ve ikindi için bir vakit olmasını, dolayısıyla bu vaktin bu iki namaz arasında müşterek olmasını; akşamın ilk vaktinin de akşam ve yatsı için bir vakit olmasını, dolayısıyla bu vaktin de bu iki namaz arasında müşterek olmasını gerektirir. Bu durum, öğle ile ikindi ve akşam ile yatsı arasında mutlak olarak cem'in (birleştirmenin) caiz olmasını iktiza eder; ancak delil, hazarda özürsüz cem'in caiz olmadığına delalet etmiştir. Dolayısıyla cem'in sefer özrü, yağmur özrü ve benzeri sebeplerle caiz olması vacip olmuştur. Şayet gasakı yoğunlaşmış karanlık olarak tefsir edersek, deriz ki: Yoğun karanlık ancak beyaz şafağın kaybolmasıyla meydana gelir; “إِلَى” (kadar) kelimesi ise gayenin (sınırın) sonu içindir. Bir gayeye kadar uzatılan hüküm, o gaye gerçekleşmeden önce meşru olur. Dolayısıyla bütün namazların beyaz şafak kaybolmadan önce ikame edilmesinin caiz olması gerekir; bu da ancak [yatsının] kırmızı şafağın kaybolmasıyla vacip olduğunu söylediğimiz takdirde sahih olur. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ صَلَاةُ الصُّبْحِ وَانْتِصَابُهُ بِالْعَطْفِ عَلَى الصَّلَاةِ فِي قَوْلِهِ: أَقِمِ الصَّلاةَ وَالتَّقْدِيرُ أَقِمِ الصَّلَاةَ وَأَقِمْ قُرْآنَ الْفَجْرِ وَفِيهِ فَوَائِدُ. الْأُولَى: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الصَّلَاةَ لَا تَتِمُّ إِلَّا بِالْقِرَاءَةِ. الْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَضَافَ الْقُرْآنَ إِلَى الْفَجْرِ وَالتَّقْدِيرُ أَقِمْ قُرْآنَ الْفَجْرِ فَوَجَبَ أَنْ تَتَعَلَّقَ الْقِرَاءَةُ بِحُصُولِ الفجر وهي أَوَّلِ طُلُوعِ الصُّبْحِ قَدْ حَصَلَ الْفَجْرُ لِأَنَّ الْفَجْرَ سُمِّي فَجْرًا لِانْفِجَارِ ظُلْمَةِ اللَّيْلِ عَنْ نُورِ الصَّبَاحِ وَظَاهِرُ الْأَمْرِ لِلْوُجُوبِ فَمُقْتَضَى هَذَا اللَّفْظِ وُجُوبُ إِقَامَةِ صَلَاةِ الْفَجْرِ مِنْ أَوَّلِ طُلُوعِهِ إِلَّا أَنَّا أَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّ هَذَا الْوُجُوبَ غَيْرُ حَاصِلٍ، فَوَجَبَ أَنْ يَبْقَى النَّدْبُ لِأَنَّ الْوُجُوبَ عِبَارَةٌ عَنْ رُجْحَانِ مَانِعٍ مِنَ التَّرْكِ فَإِذَا مَنَعَ مَانِعٌ مِنْ تَحْقُّقِ الْوُجُوبِ وَجَبَ أَنْ يَرْتَفِعَ الْمَنْعُ مِنَ التَّرْكِ وَأَنْ يَبْقَى أَصْلُ الرُّجْحَانِ حَتَّى تُنْقَلَ مُخَالَفَةُ الدَّلِيلِ فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَقْتَضِي أَنَّ إِقَامَةَ الْفَجْرِ فِي أَوَّلِ الْوَقْتِ أَفْضَلُ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ فِي أَنَّ التَّغْلِيسَ أَفْضَلُ مِنَ التَّنْوِيرِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْفَائِدَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ الْفُقَهَاءَ بَيَّنُوا أَنَّ السُّنَّةَ أَنْ تَكُونَ الْقِرَاءَةُ فِي هَذِهِ الصَّلَاةِ أَطْوَلَ مِنَ الْقِرَاءَةِ فِي سَائِرِ الصَّلَوَاتِ فَالْمَقْصُودُ مِنْ قَوْلِهِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ الْحَثُّ عَلَى أَنَّ تَطْوِيلَ الْقِرَاءَةِ فِي هَذِهِ الصَّلَاةِ مَطْلُوبٌ لِأَنَّ التَّخْصِيصَ بِالذِّكْرِ يَدُلُّ/ عَلَى كَوْنِهِ أَكْمَلَ مِنْ غَيْرِهِ. الْفَائِدَةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّهُ وَصَفَ قُرْآنَ الْفَجْرِ بِكَوْنِهِ مَشْهُودًا. قَالَ الْجُمْهُورُ: مَعْنَاهُ أَنَّ مَلَائِكَةَ اللَّيْلِ وَمَلَائِكَةَ النَّهَارِ يَجْتَمِعُونَ فِي صَلَاةِ الصُّبْحِ خَلْفَ الْإِمَامِ تَنْزِلُ مَلَائِكَةُ النَّهَارِ عَلَيْهِمْ وَهُمْ فِي صَلَاةِ الْغَدَاةِ وَقَبْلَ أَنْ تَعْرُجَ مَلَائِكَةُ اللَّيْلِ فَإِذَا فَرَغَ الْإِمَامُ مِنْ صِلَاتِهِ عَرَجَتْ مَلَائِكَةُ اللَّيْلِ وَمَكَثَتْ مَلَائِكَةُ النَّهَارِ ثُمَّ إِنَّ مَلَائِكَةَ اللَّيْلِ إِذَا صَعَدَتْ قَالَتْ: يَا رَبِّ إِنَّا تَرَكْنَا عِبَادَكَ يُصَلُّونَ لَكَ وَتَقُولُ مَلَائِكَةُ النَّهَارِ رَبَّنَا أَتَيْنَا عِبَادَكَ وَهُمْ يُصْلُونَ فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى لِلْمَلَائِكَةِ اشْهَدُوا أَنِّي قَدْ غَفَرْتُ لَهُمْ.

Beşinci Mesele: O'nun { وَقُرْآنَ الْفَجْرِ } “ve sabah Kur'an'ını da [kıl]” sözü: Bundan maksadın sabah namazı olduğu konusunda icma etmişlerdir. Mansub olması ise { أَقِمِ الصَّلاةَ } “Namazı kıl” sözündeki es-Salât kelimesine atıf iledir; takdiri de “Namazı kıl ve sabah Kur'an'ını da ikame et” şeklindedir. Bunda faydalar vardır: Birincisi: Bu ayet, namazın ancak kıraat ile tamam olacağına delalet eder. İkinci Fayda: Yüce Allah Kur'an'ı fecre izafe etmiştir. Takdiri: “Sabah Kur'an'ını ikame et” şeklindedir. Dolayısıyla kıraatin fecrin vuku bulmasıyla irtibatlı olması vacip olur. O da sabahın ilk doğuşudur, [o anda] fecir vuku bulmuştur. Zira fecir, sabahın aydınlığı sebebiyle gecenin karanlığının yarılıp açılması sebebiyle fecir olarak isimlendirilmiştir. Emrin zahiri vücub içindir. Bu lafzın gereği, sabah namazını fecrin ilk doğuşundan itibaren kılmanın vacip olmasıdır; ancak biz bu vücubun gerçekleşmediği hususunda icma ettik. Bu durumda nedb (müstehaplık) olarak kalması vacip olmuştur; çünkü vücub, terk etmeyi engelleyen bir tercihten ibarettir. Vücubun tahakkukuna bir engel mani olunca terk etme yasağı kalkar ve delilin aksine nakledilmesine kadar tercihin aslı baki kalır. Böylece bu ayetin, fecri vaktin ilk anında kılmanın daha faziletli olduğunu iktiza ettiği sabit olmuştur. Bu da Şâfiî'nin, tağlisin (sabah namazını alacakaranlıkta kılmanın) tenvirden (ortalık aydınlandığında kılmaktan) daha faziletli olduğu yönündeki mezhebinin sıhhatine delalet eder. En doğrusunu Allah bilir. Üçüncü Fayda: Fakihler, bu namazdaki kıraatin diğer namazlardaki kıraatten daha uzun olmasının sünnet olduğunu beyan etmişlerdir. Dolayısıyla O'nun { وَقُرْآنَ الْفَجْرِ } sözünden maksat, bu namazda kıraati uzatmanın talep edildiğine teşvik etmektir; zira zikre tahsis edilmek, onun diğerlerinden daha kamil olduğuna delalet eder. Dördüncü Fayda: Sabah Kur'an'ını “şahit olunan” (meşhud) olarak nitelemiştir. Cumhur şöyle demiştir: Bunun manası, gece melekleri ile gündüz meleklerinin sabah namazında imamın arkasında toplanmalarıdır. Gündüz melekleri, onlar sabah namazında iken ve gece melekleri henüz semaya yükselmeden önce onların üzerine inerler. İmam namazını bitirince gece melekleri semaya yükselir, gündüz melekleri kalır. Sonra gece melekleri yükseldiklerinde: “Ey Rabbimiz! Kullarını sana namaz kılarken bıraktık” derler. Gündüz melekleri de: “Rabbimiz! Kullarının yanına vardığımızda onlar namaz kılıyorlardı” derler. Bunun üzerine Yüce Allah meleklere: “Şahit olun ki ben onları bağışladım” buyurur.

وَأَقُولُ هَذَا أَيْضًا دَلِيلٌ قَوِيٌّ فِي أَنَّ التَّغْلِيسَ أَفْضَلُ مِنَ التَّنْوِيرِ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا شَرَعَ فِيهَا مِنْ أَوَّلِ الصُّبْحِ فَفِي ذَلِكَ الْوَقْتِ الظُّلْمَةُ بَاقِيَةٌ فَتَكُونُ مَلَائِكَةُ اللَّيْلِ حَاضِرِينَ ثُمَّ إِذَا امْتَدَّتِ الصَّلَاةُ بِسَبَبِ تَرْتِيلِ الْقِرَاءَةِ وَتَكْثِيرِهَا زَالَتِ الظُّلْمَةُ وَظَهَرَ الضَّوْءُ وَحَضَرَتْ مَلَائِكَةُ النَّهَارِ فَبِهَذَا الطَّرِيقِ تَحْضُرُ فِي هَذِهِ الصَّلَاةِ مَلَائِكَةُ اللَّيْلِ وَمَلَائِكَةُ النَّهَارِ أَمَّا إِذَا ابْتَدَأَ بِهَذِهِ الصَّلَاةِ فِي وَقْتِ التَّنْوِيرِ فَهُنَاكَ مَا بَقِيَتْ الظُّلْمَةُ فَلَمْ يَبْقَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ أَحَدٌ مِنْ مَلَائِكَةِ اللَّيْلِ فَلَا

Ben de derim ki: Bu da tağlisin tenvirden daha faziletli olduğuna dair güçlü bir delildir. Çünkü insan sabahın ilk vaktinde namaza başladığında o vakitte karanlık devam etmektedir ve böylece gece melekleri hazır bulunur. Sonra kıraatin tertil ile okunması ve çok yapılması sebebiyle namaz uzayınca karanlık zail olur, aydınlık zuhur eder ve gündüz melekleri hazır bulunur. Bu yolla bu namazda hem gece melekleri hem de gündüz melekleri hazır bulunmuş olur. Şayet bu namaza tenvir (aydınlık) vaktinde başlarsa, o vakitte karanlık kalmamıştır ve o vakitte gece meleklerinden kimse kalmamış olur; dolayısıyla

يَحْصُلُ الْمَعْنَى الْمَذْكُورُ فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: إِنَّهُ كانَ مَشْهُوداً دَلِيلٌ قَوِيٌّ عَلَى أَنَّ التَّغْلِيسَ أَفْضَلُ وَعِنْدِي فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّهُ كانَ مَشْهُوداً احْتِمَالٌ آخَرُ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ كُلَّمَا كَانَتِ الْحَوَادِثُ الْحَادِثَةُ أَعْظَمَ وَأَكْمَلَ كَانَ الِاسْتِدْلَالُ بِهَا عَلَى كَمَالِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى أَكْمَلَ فَالْإِنْسَانُ إِذَا شَرَعَ فِي أَدَاءِ صَلَاةِ الصُّبْحِ مِنْ أَوَّلِ هَذَا الْوَقْتِ كَانَتِ الظُّلْمَةُ الْقَوِيَّةُ بَاقِيَةً فِي الْعَالَمِ، فَإِذَا امْتَدَّتِ الْقِرَاءَةُ فِي أَثْنَاءِ هَذَا الْوَقْتِ يَنْقَلِبُ الْعَالَمُ مِنَ الظُّلْمَةِ إِلَى الضَّوْءِ وَالظُّلْمَةُ مُنَاسِبَةٌ لِلْمَوْتِ وَالْعَدَمِ، وَالضَّوْءُ مُنَاسِبٌ لِلْحَيَاةِ وَالْوُجُودِ. وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالْإِنْسَانُ لَمَّا قَامَ مِنْ مَنَامِهِ فَكَأَنَّهُ انْتَقَلَ مِنَ الْمَوْتِ إِلَى الْحَيَاةِ وَمِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ ثُمَّ إِنَّهُ مَعَ ذَلِكَ يُشَاهِدُ فِي أَثْنَاءِ صِلَاتِهِ انْقِلَابَ كُلِّيَّةِ هَذَا الْعَالَمِ مِنَ الظُّلْمَةِ إِلَى الضَّوْءِ وَمِنَ الْمَوْتِ إِلَى الْحَيَاةِ وَمِنَ السُّكُونِ إِلَى الْحَرَكَةِ وَمِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ. وَهَذِهِ الْحَالَةُ حَالَةٌ عَجِيبَةٌ تَشْهَدُ الْعُقُولُ وَالْأَرْوَاحُ بِأَنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَى هَذَا التَّقْلِيبِ وَالتَّحْوِيلِ وَالتَّبْدِيلِ إِلَّا الْخَالِقُ الْمُدَبِّرُ بِالْحِكْمَةِ الْبَالِغَةِ وَالْقُوَّةِ الْغَيْرِ الْمُتَنَاهِيَةِ وَحِينَئِذٍ يَسْتَنِيرُ الْعَقْلُ بِنُورِ هَذِهِ الْمَعْرِفَةِ وَيَنْفَتِحُ عَلَى الْعَقْلِ وَالرُّوحِ أَبْوَابُ الْمُكَاشَفَاتِ الرُّوحَانِيَّةِ الْإِلَهِيَّةِ فَتَصِيرُ الصَّلَاةُ الَّتِي هِيَ عِبَارَةٌ عَنْ أَعْمَالِ الْجَوَارِحِ مَشْهُودًا عَلَيْهَا بِهَذِهِ الْمُكَاشَفَاتِ الْإِلَهِيَّةِ الْمُقَدَّسَةِ وَلِذَلِكَ فَكُلُّ مَنْ لَهُ ذَوْقٌ سَلِيمٌ وَطَبْعٌ مُسْتَقِيمٌ إِذَا قَامَ مِنْ مَنَامِهِ وَأَدَّى صَلَاةَ الصُّبْحِ فِي أَوَّلِ الْوَقْتِ وَاعْتَبَرَ اخْتِلَافَ أَحْوَالِ الْعَالَمِ مِنَ الظُّلْمَةِ الْحَاصِلَةِ إِلَى النُّورِ وَمِنَ السُّكُونِ إِلَى الْحَرَكَةِ فَإِنَّهُ يَجِدُ فِي قَلْبِهِ رَوْحًا وَرَاحَةً وَمَزِيدًا فِي نُورِ الْمَعْرِفَةِ وَقُوَّةِ الْيَقِينِ فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً وَظَهَرَ أَنَّ هَذَا الِاعْتِبَارَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا عِنْدَ أَدَاءِ صَلَاةِ الْفَجْرِ عَلَى سَبِيلِ التَّغْلِيسِ فَهَذَا مَا خَطَرَ بِالْبَالِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمُرَادِهِ. وَفِي الْآيَةِ احْتِمَالٌ ثَالِثٌ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً التَّرْغِيبَ فِي أَنْ تُؤَدَّى هَذِهِ الصَّلَاةُ بِالْجَمَاعَةِ وَيَكُونُ الْمَعْنَى كَوْنُهُ مَشْهُودًا بِالْجَمَاعَةِ الْكَثِيرَةِ وَمَزِيدُ التَّحْقِيقِ فِيهِ أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ تَأْثِيرَ هَذِهِ الصَّلَاةِ فِي تَصْفِيَةِ الْقَلْبِ وَفِي تَنْوِيرِهِ أَكْثَرُ مِنْ تَأْثِيرِ سَائِرِ الصَّلَوَاتِ فَإِذَا حَضَرَ جَمْعٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فِي الْمَسْجِدِ/ لِأَدَاءِ هَذِهِ الْعِبَادَةِ اسْتَنَارَ قَلْبُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ ثُمَّ بِسَبَبِ ذَلِكَ الِاجْتِمَاعِ كَأَنَّهُ يَنْعَكِسُ نُورُ مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَنُورُ طَاعَتِهِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ مِنْ قَلْبِ كُلِّ وَاحِدٍ إِلَى قَلْبِ الْآخَرِ فَتَصِيرُ أَرْوَاحُهُمْ كَالْمَرَايَا الْمُشْرِقَةِ الْمُتَقَابِلَةِ إِذَا وَقَعَتْ عَلَيْهَا أَنْوَارُ الشَّمْسِ فَإِنَّهُ يَنْعَكِسُ النُّورُ مِنْ كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْ تِلْكَ الْمَرَايَا إِلَى الْأُخْرَى فَكَذَا فِي هَذِهِ الصُّورَةِ وَلِهَذَا السَّبَبِ فَإِنَّ كُلَّ مَنْ لَهُ ذَوْقٌ سَلِيمٌ وَأَدَّى هَذِهِ الصَّلَاةَ فِي هَذَا الْوَقْتِ بِالْجَمَاعَةِ وَجَدَ مِنْ قَلْبِهِ فُسْحَةً وَنُورًا وَرَاحَةً. الْفَائِدَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ: وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ السَّبَبُ فِي كَوْنِهِ مَشْهُودًا هُوَ أَنَّ الْإِنْسَانَ لَمَّا نَامَ طُولَ اللَّيْلِ فَصَارَ كَالْغَافِلِ فِي هَذِهِ الْمُدَّةِ عَنْ مُرَاقَبَةِ أَحْوَالِ الدُّنْيَا فَزَالَتْ صُورَةُ الْحَوَادِثِ الْجُسْمَانِيَّةِ عَنْ لَوْحِ خَيَالِهِ وَفِكْرِهِ وَعَقْلِهِ وَصَارَتْ هَذِهِ الْأَلْوَاحُ كَأَلْوَاحٍ سُطِّرَتْ فِيهَا نُقُوشٌ فَاسِدَةٌ ثُمَّ غُسِلَتْ وَأُزِيلَتْ تِلْكَ النُّقُوشُ عَنْهَا، فَفِي أَوَّلِ وَقْتِ الْقِيَامِ مِنَ الْمَنَامِ صَارَتْ أَلْوَاحُ عَقْلِهِ وَفِكْرِهِ وَخَيَالِهِ مُطَهَّرَةً عَنِ النُّقُوشِ الْفَاسِدَةِ الْبَاطِلَةِ. فَإِذَا تَسَارَعَ الْإِنْسَانُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ إِلَى عِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَقِرَاءَةِ الْكَلَمَّاتِ الدَّالَّةِ عَلَى تَنْزِيهِهِ وَالْإِقْدَامِ عَلَى الْأَفْعَالِ الدَّالَّةِ عَلَى تَعْظِيمِ اللَّهِ تَعَالَى انْتَقَشَ فِي لَوْحِ عَقْلِهِ وَفِكْرِهِ وَخَيَالِهِ هَذِهِ النُّقُوشُ الطَّاهِرَةُ الْمُقَدَّسَةُ، ثُمَّ إِنَّ حُصُولَ هَذِهِ النُّقُوشِ يَمْنَعُ مِنَ اسْتِحْكَامِ النُّقُوشِ الْفَاسِدَةِ، وَهِيَ النُّقُوشُ الْمُتَوَلِّدَةُ مِنَ الْمَيْلِ إِلَى الدُّنْيَا وَشَهَوَاتِهَا فَبِهَذَا الطَّرِيقِ يَتَرَشَّحُ الْمَيْلُ إِلَى مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَمَحَبَّتِهِ وَطَاعَتِهِ وَيَضْعُفُ الْمَيْلُ إِلَى الدُّنْيَا وَشَهَوَاتِهَا. إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ هَذِهِ الْحِكْمَةُ إِنَّمَا تَحْصُلُ إِذَا شَرَعَ الْإِنْسَانُ فِي الصَّلَاةِ مِنْ أَوَّلِ قِيَامِهِ مِنَ النَّوْمِ عِنْدَ التَّغْلِيسِ. وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى الْمَقْصُودِ وَاعْلَمْ أَنَّ أَكْثَرَ الْخَلْقِ وَقَعُوا فِي أَمْرَاضِ الْقُلُوبِ وَهِيَ حُبُّ الدُّنْيَا وَالْحِرْصُ وَالْحَسَدُ

zikredilen mana hasıl olmaz. Böylece Yüce Allah'ın { إِنَّهُ كانَ مَشْهُوداً } “çünkü o şahit olunandır” sözünün tağlisin daha faziletli olduğuna dair güçlü bir delil olduğu sabit olmuştur. Bana göre Yüce Allah'ın { إِنَّهُ كانَ مَشْهُوداً } sözünün tefsirinde başka bir ihtimal daha vardır. Zira meydana gelen hadiseler ne kadar büyük ve kamil olursa, onlarla Allah Teâlâ'nın kudretinin kemaline istidlal etmek de o kadar kamil olur. İnsan bu vaktin ilk anından itibaren sabah namazını eda etmeye başladığında alemde yoğun karanlık devam etmektedir. Bu vakit esnasında kıraat uzadığında alem karanlıktan aydınlığa döner. Karanlık ölüm ve yokluğa, aydınlık ise hayat ve varlığa münasiptir. Bu takdire göre insan uykusundan kalktığında sanki ölümden hayata, yokluktan varlığa intikal etmiştir. Üstelik bununla birlikte namazı esnasında bütün bu alemin karanlıktan aydınlığa, ölümden hayata, durgunluktan harekete ve yokluktan varlığa dönüşünü müşahede eder. Bu durum, akılların ve ruhların; bu evirip çevirme, dönüştürme ve değiştirmeye yetkin hikmet ve nihayetsiz kuvvet sahibi olan Yaratıcı ve Müdebbir'den başkasının güç yetiremeyeceğine şehadet ettiği hayret verici bir haldir. İşte o anda akıl bu marifetin nuru ile nurlanır ve akla ve ruha ilahi, ruhani mükaşefelerin kapıları açılır. Böylece organların amellerinden ibaret olan namaz, bu mukaddes ilahi mükaşefelerle şahit olunan bir hale gelir. Bundan dolayı selim zevk ve dosdoğru fıtrat sahibi olan herkes uykusundan kalkıp vaktin ilk anında sabah namazını kıldığında ve alemin hallerinin mevcut karanlıktan nura, durgunluktan harekete olan değişimini ibretle tefekkür ettiğinde, kalbinde bir ferahlık, huzur, marifet nurunda bir artış ve yakin kuvveti bulur. İşte { إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً } “Şüphesiz sabah Kur'an'ı şahit olunandır” sözünden maksat budur. Açığa çıkmıştır ki bu ibret alma hali ancak sabah namazının tağlis suretiyle eda edilmesi durumunda hasıl olur. Hatıra gelen budur, muradını en iyi Allah bilir. Ayet hakkında üçüncü bir ihtimal daha vardır: O da { إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً } “Şüphesiz sabah Kur'an'ı şahit olunandır” sözünden maksadın bu namazın cemaatle kılınmasına teşvik olmasıdır; manası da onun kalabalık bir cemaat tarafından şahit olunmasıdır. Bunun daha geniş tahkiki şöyledir: Biz bu namazın kalbi arındırma ve onu nurlandırma hususundaki etkisinin diğer namazların etkisinden daha fazla olduğunu açıklamıştık. Müslümanlardan bir topluluk bu ibadeti eda etmek üzere camide hazır bulunduğunda her birinin kalbi nurlanır; sonra o toplanma sebebiyle o vakitte sanki Allah Teâlâ'nın marifet nuru ve O'na itaatin nuru her birinin kalbinden diğerinin kalbine yansır. Böylece onların ruhları, üzerlerine güneş ışıkları düştüğünde her birinden diğerine nur yansıyan karşılıklı parlak aynalar gibi olur; nitekim bu durumda da böyledir. Bu sebeple selim zevk sahibi olup bu namazı bu vakitte cemaatle kılan herkes kalbinde bir genişlik, nur ve huzur bulur. Beşinci Fayda: O'nun { وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً } “sabah Kur'an'ını da [kıl]; şüphesiz sabah Kur'an'ı şahit olunandır” sözünün şahit olunan kılınmasının sebebi şu olması muhtemeldir: İnsan gece boyunca uyuduğunda bu süre zarfında dünya hallerini murakabe etmekten gafil gibi olmuş, böylece cismani hadiselerin suretleri onun hayal, fikir ve akıl levhasından zail olmuştur. Bu levhalar, üzerlerine bozuk nakışlar yazılmış, sonra da yıkanıp o nakışların kendisinden giderildiği levhalar gibi olmuştur. Uykudan kalkmanın ilk vaktinde aklının, fikrinin ve hayalinin levhaları bozuk ve batıl nakışlardan arınmış olur. İnsan o vakitte Allah Teâlâ'ya ibadete, O'nu tenzih etmeye delalet eden kelimeleri okumaya ve Allah Teâlâ'yı tazim etmeye delalet eden fiilleri yapmaya koşarsa, aklının, fikrinin ve hayalinin levhasına bu tertemiz ve mukaddes nakışlar nakşolur. Sonra bu nakışların hasıl olması, bozuk nakışların -ki bunlar dünyaya ve onun şehvetlerine meyletmekten doğan nakışlardır- yerleşmesine engel olur. Bu yolla Allah Teâlâ'nın marifetine, muhabbetine ve itaatine olan meyil kuvvetlenir, dünyaya ve şehvetlerine olan meyil ise zayıflar. Bunu bildiğinde deriz ki: Bu hikmet ancak insan uykudan kalkar kalkmaz tağlis vaktinde namaza başladığı takdirde hasıl olur. Bu da maksada delalet eder. Bil ki insanların çoğu kalp hastalıklarına düşmüşlerdir; bunlar da dünya sevgisi, hırs, haset,

وَالتَّفَاخُرُ وَالتَّكَاثُرُ وَهَذِهِ الدُّنْيَا مِثْلُ دَارِ الْمَرْضَى إِذَا كَانَتْ مَمْلُوءَةً مِنَ الْمَرْضَى وَالْأَنْبِيَاءُ

övünme ve çoklukla böbürlenmedir. Bu dünya ise hastalarla dolu bir hastane gibidir; peygamberler ise

كَالْأَطِبَّاءِ الْحَاذِقِينَ وَالْمَرِيضُ رُبَّمَا قَدْ قَوِيَ مَرَضُهُ فَلَا يَعُودُ إِلَى الصِّحَّةِ إِلَّا بِمُعَالَجَاتٍ قَوِيَّةٍ وَرُبَّمَا كَانَ الْمَرِيضُ جَاهِلًا فَلَا يَنْقَادُ لِلطَّبِيبِ وَيُخَالِفُهُ فِي أَكْثَرِ الْأَمْرِ، إِلَّا أَنَّ الطَّبِيبَ إِذَا كَانَ مُشْفِقًا حَاذِقًا فَإِنَّهُ يَسْعَى فِي إِزَالَةِ ذَلِكَ الْمَرَضِ بِكُلِّ طَرِيقٍ يَقْدِرُ عَلَيْهِ فَإِنْ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى إِزَالَتِهِ فَإِنَّهُ يَسْعَى فِي تَقْلِيلِهِ وَتَخْفِيفِهِ. إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ:

maharetli tabipler gibidir. Hastanın hastalığı bazen güçlenir de ancak güçlü tedavilerle sağlığına kavuşabilir; bazen de hasta cahil olur, tabibe boyun eğmez ve çoğu hususta ona muhalefet eder. Ancak tabip şefkatli ve maharetli olduğu takdirde o hastalığı gidermek için gücünün yettiği her yola başvurur; şayet tamamen gidermeye güç yetiremezse onu azaltmaya ve hafifletmeye gayret eder. Bunu bildiğinde deriz ki:

مَرَضُ حُبِّ الدُّنْيَا مُسْتَوْلٍ عَلَى الْخَلْقِ وَلَا عِلَاجَ لَهُ إِلَّا بِالدَّعْوَةِ إِلَى مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَخِدْمَتِهِ وَطَاعَتِهِ وَهَذَا عِلَاجٌ شَاقٌّ عَلَى النُّفُوسِ، وَقَلَّ مَنْ يَقْبَلُهُ وَيَنْقَادُ لَهُ. لَا جَرَمَ [أَنَّ] الْأَنْبِيَاءَ اجْتَهَدُوا فِي تَقْلِيلِ هَذَا الْمَرَضِ وَحَمْلِ الْخَلْقِ عَلَى الشُّرُوعِ فِي الطَّاعَةِ وَالْعُبُودِيَّةِ مِنْ أَوَّلِ وَقْتِ الْقِيَامِ مِنَ النَّوْمِ مِمَّا يَنْفَعُ فِي إِزَالَةِ هَذَا الْمَرَضِ مِنَ الْوَجْهِ الَّذِي قَرَّرْنَاهُ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مَشْرُوعًا وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَسْرَارِ كَلَامِهِ.

Dünya sevgisi hastalığı insanları istila etmiştir; bunun Allah Teâlâ'nın marifetine, O'na kulluğa ve itaatine davetten başka bir ilacı yoktur. Bu ise nefislere zor gelen bir tedavidir; bunu kabul edip boyun eğenler pek azdır. Şüphesiz peygamberler bu hastalığı azaltmak için gayret göstermişlerdir. İnsanları uykudan kalkmanın ilk vaktinden itibaren itaat ve kulluğa başlamaya sevk etmek, takrir ettiğimiz veçhe üzere bu hastalığı gidermede fayda veren şeylerdendir; dolayısıyla bunun meşru olması vacip olmuştur. Kelamının sırlarını en iyi Allah bilir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ فَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ بِالصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ عَلَى سَبِيلِ الرَّمْزِ وَالْإِشَارَةِ أَرْدَفَهُ بِالْحَثِّ عَلَى صَلَاةِ اللَّيْلِ وَفِيهِ مَبَاحِثُ:

Yüce Allah'ın { وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ } “Gecenin bir kısmında da sana mahsus bir nafile olarak onunla teheccüd kıl” sözüne gelince; bil ki Allah Teâlâ beş vakit namazı remiz ve işaret yoluyla emrettikten sonra, bunun peşinden gece namazına teşvikte bulunmuştur. Bunda bazı incelemeler vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: التَّهَجُّدُ عِبَارَةٌ عَنْ صَلَاةِ اللَّيْلِ فَقَوْلُهُ فَتَهَجَّدْ بِهِ أَيْ بِالْقُرْآنِ كَمَا قَالَ: قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا إِلَى قَوْلِهِ: وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا [الْمُزَّمِّلِ: ٢- ٤] .

Birinci İnceleme: Teheccüd, gece namazından ibarettir. O'nun { فَتَهَجَّدْ بِهِ } “onunla teheccüd kıl” sözü, yani Kur'an'la demektir; nitekim O: { قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا } “Birazı hariç, geceleyin kalk” sözünden { وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا } “ve Kur'an'ı ağır ağır, güzelce oku” [Müzzemmil 2-4] sözüne kadar buyurmuştur.

الْبَحْثُ الثَّانِي: قَالَ الْوَاحِدِيُّ الْهُجُودُ فِي اللُّغَةِ النَّوْمُ وَهُوَ مَعْرُوفٌ كَثِيرٌ فِي الشِّعْرِ يُقَالُ: / أَهْجَدْتُهُ وَهَجَّدْتُهُ أَيْ أَنَمْتُهُ وَمِنْهُ قَوْلُ لَبِيَدٍ:

İkinci İnceleme: Vâhidî şöyle demiştir: Lügatte hücûd (الْهُجُودُ) uyumaktır ve şiirde çokça bilinen bir kullanımdır. “أَهْجَدْتُهُ” ve “هَجَّدْتُهُ” (onu uyuttum) denir. Lebîd'in şu sözü de bundandır:

هَجِّدْنَا فَقَدْ طَالَ السُّرَى

«Bizi uyut, zira gece yolculuğu uzadı.»

كَأَنَّهُ قَالَ: نَوِّمْنَا فَإِنَّ السُّرَى قَدْ طَالَ عَلَيْنَا حَتَّى غَلَبَنَا النَّوْمُ وَرَوَى أَبُو عُبَيْدٍ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ الْهَاجِدُ النَّائِمُ وَالْهَاجِدُ الْمُصَلِّي بِاللَّيْلِ وَرَوَى ثَعْلَبٌ عَنِ ابْنِ الْأَعْرَابِيِّ مِثْلَ هَذَا الْقَوْلِ كَأَنَّهُ قَالَ هَجَدَ الرَّجُلُ إِذَا صَلَّى مِنَ اللَّيْلِ وَهَجَدَ إِذَا نَامَ بِاللَّيْلِ فَعِنْدَ هَؤُلَاءِ هَذَا اللَّفْظُ مِنَ الْأَضْدَادِ وَأَمَّا الْأَزْهَرِيُّ فَإِنَّهُ تَوَسَّطَ فِي تَفْسِيرِ هَذَا اللَّفْظِ وَقَالَ الْمَعْرُوفُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ أَنَّ الْهَاجِدَ هُوَ النَّائِمُ ثُمَّ رَأَيْنَا أَنَّ فِي الشَّرْعِ يُقَالُ لِمَنْ قَامَ مِنَ النَّوْمِ إِلَى الصَّلَاةِ إِنَّهُ مُتَهَجِّدٌ فَوَجَبَ أَنَّ يُحْمَلَ هَذَا عَلَى أَنَّهُ سُمِّيَ مُتَهَجِّدًا لِإِلْقَائِهِ الْهُجُودَ عَنْ نَفْسِهِ كَمَا قِيلَ لِلْعَابِدِ مُتَحَنِّثٌ لِإِلْقَائِهِ الْحِنْثَ عَنْ نَفْسِهِ وَهُوَ الْإِثْمُ. وَيُقَالُ فُلَانٌ رَجُلٌ مُتَحَرِّجٌ وَمُتَأَثِّمٌ وَمُتَحَوِّبٌ أَيْ يُلْقِي الْحَرَجَ وَالْإِثْمَ وَالْحُوبَ عَنْ نَفْسِهِ. وَأَقُولُ فِيهِ احْتِمَالٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّ الْإِنْسَانَ إِنَّمَا يَتْرُكُ لذة النوم ويحتمل مَشَقَّةَ الْقِيَامِ إِلَى الصَّلَاةِ لِيَطِيبَ رُقَادُهُ وَهُجُودُهُ عِنْدَ الْمَوْتِ فَلَمَّا كَانَ غَرَضُهُ مِنْ تَرْكِ هَذَا الْهُجُودِ أَنْ يَصِلَ إِلَى الْهُجُودِ اللَّذِيذِ عِنْدَ الْمَوْتِ كَانَ هَذَا الْقِيَامُ طَلَبًا لِذَلِكَ الْهُجُودِ فَسُمِّيَ تَهَجُّدًا لِهَذَا السَّبَبِ. وَفِيهِ وَجْهٌ ثَالِثٌ: وَهُوَ مَا رُوِيَ أَنَّ الْحَجَّاجَ بْنَ عَمْرٍو الْمَازِنِيَّ قَالَ:

Sanki o şöyle demiştir: “Bizi uyut; çünkü gece yürüyüşü bize çok uzadı, nihayet uyku bize galebe çaldı.” Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde'den “el-Hâcid” (الْهَاجِدُ) kelimesinin hem uyuyan hem de gece namaz kılan anlamına geldiğini rivayet etmiştir. Sa'leb de İbnü'l-A'râbî'den bu sözün benzerini rivayet etmiştir; sanki o: “Kişi gece namaz kılınca هَجَدَ denir, gece uyuyunca da هَجَدَ denir” demiştir. Bunlara göre bu lafız ezdâd (zıt anlamlı kelimeler)dendir. Ezherî ise bu lafzın tefsirinde orta bir yol tutarak şöyle demiştir: Arapların kelamında bilinen şudur ki “el-hâcid” uyuyan kimsedir. Sonra biz şeriatta uykudan namaza kalkan kimseye “müteheccid” (مُتَهَجِّدٌ) dendiğini gördük. Dolayısıyla bunun, kendisinden hücûdu (uykuyu) atıp uzaklaştırması sebebiyle müteheccid olarak isimlendirildiğine hamledilmesi vacip olmuştur; nitekim ibadet eden kimseye de kendisinden hınsı -ki o günahtır- atıp uzaklaştırması sebebiyle mütehannis (مُتَحَنِّثٌ) denmiştir. Yine falan adam “müteharric” (مُتَحَرِّجٌ), “müteessim” (مُتَأَثِّمٌ) ve “mütehavvib” (مُتَحَوِّبٌ)tir denilir; yani haracı (sıkıntıyı), ismi (günahı) ve hûbu (büyük günahı) kendisinden atıp uzaklaştırır demektir. Ben de derim ki: Bunda başka bir ihtimal daha vardır; o da şudur: İnsan uyku lezzetini terk edip namaza kalkma meşakkatinə ancak ölüm anındaki uykusu ve hücûdu güzel ve tatlı olsun diye katlanır. Bu hücûdu (uykuyu) terk etmekten maksadı ölüm anındaki lezzetli hücûda kavuşmak olunca, bu kalkış o hücûdu talep etmek kabilinden olmuş ve bu sebeple teheccüd olarak isimlendirilmiştir. Bunda üçüncü bir vecih daha vardır: O da Haccâc b. Amr el-Mâzinî'den rivayet edilen şu sözdür:

أَيَحْسَبُ أَحَدُكُمْ إِذَا قَامَ مِنَ اللَّيْلِ فَصَلَّى حَتَّى يُصْبِحَ أَنَّهُ قَدْ تَهَجَّدَ إِنَّمَا التَّهَجُّدُ الصَّلَاةُ بَعْدَ الرُّقَادِ ثُمَّ صَلَاةٌ أُخْرَى بَعْدَ رَقْدَةٍ ثُمَّ صَلَاةٌ أُخْرَى بَعْدَ رَقْدَةٍ هَكَذَا كَانَتْ صَلَاةُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ. إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ كُلَّمَا صَلَّى الْإِنْسَانُ طَلَبَ هُجُودًا وَرُقَادًا فَلَا يَبْعُدُ أَنَّهُ سُمِّيَ تَهَجُّدًا لِهَذَا السَّبَبِ.

«Sizden biri gece kalkıp sabaha kadar namaz kıldığında teheccüd kıldığını mı sanıyor? Teheccüd ancak uykudan sonraki namazdır; sonra biraz uyuduktan sonra kılınan bir başka namaz, sonra biraz uyuduktan sonra kılınan diğer bir namazdır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in namazı işte böyleydi.» Bunu bildiğinde deriz ki: İnsan her namaz kıldığında bir hücûd ve uyku talep eder; dolayısıyla bu sebeple teheccüd olarak isimlendirilmiş olması uzak bir ihtimal değildir.

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: (مِنَ) فِي قَوْلِهِ: وَمِنَ اللَّيْلِ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ مُتَعَلِّقٍ وَالْفَاءُ في قوله: فَتَهَجَّدْ لا بدله مِنْ مَعْطُوفٍ عَلَيْهِ وَالتَّقْدِيرُ قُمْ مِنَ اللَّيْلِ أَيْ فِي بَعْضِ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ وَقَوْلُهُ: بِهِ أَيْ بِالْقُرْآنِ وَالْمُرَادُ مِنْهُ الصَّلَاةُ الْمُشْتَمِلَةُ عَلَى الْقُرْآنِ.

Üçüncü İnceleme: O'nun { وَمِنَ اللَّيْلِ } “Gecenin bir kısmında da” sözündeki (مِنَ) edatının mutlaka bir müteallakı (bağlandığı öge) bulunmalıdır; { فَتَهَجَّدْ } “teheccüd kıl” sözündeki fâ (فَ) harfinin de mutlaka bir matûfun aleyhi (üzerine atfedildiği öge) olmalıdır. Takdiri şöyledir: “Geceden yani gecenin bir kısmında kalk da onunla teheccüd kıl.” O'nun { بِهِ } “onunla” sözü, yani Kur'an'la demektir; bundan maksat ise Kur'an'ı ihtiva eden namazdır.

الْبَحْثُ الرَّابِعُ: مَعْنَى النَّافِلَةِ فِي اللُّغَةِ مَا كَانَ زِيَادَةً عَلَى الْأَصْلِ ذَكَرْنَاهُ في قوله تعالى: يَسْئَلُونَكَ عَنِ

Dördüncü İnceleme: Nâfilenin lügatteki anlamı, asıl üzerine ziyade (fazlalık) olan şeydir. Bunu Yüce Allah'ın: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ } “Sana soruyorlar...” sözünde zikretmiştik.

الْأَنْفالِ

{ الْأَنْفالِ } “...ganimetleri”

[الْأَنْفَالِ: ١] وَمَعْنَاهَا أَيْضًا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الزِّيَادَةُ وَفِي تَفْسِيرِ كَوْنِهَا زِيَادَةً قَوْلَانِ مَبْنِيَّانِ عَلَى أَنَّ صَلَاةَ اللَّيْلِ هَلْ كَانَتْ وَاجِبَةً عَلَى النَّبِيِّ ﷺ أَمْ لَا فَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ إِنَّهَا كَانَتْ وَاجِبَةً عَلَيْهِ ثُمَّ نُسِخَتْ فَصَارَتْ نَافِلَةً، أَيْ تَطَوُّعًا وَزِيَادَةً عَلَى الْفَرَائِضِ، وَذَكَرَ مُجَاهِدٌ وَالسُّدِّيُّ فِي تَفْسِيرِ كَوْنِهَا (نَافِلَةً) وَجْهًا حَسَنًا قَالَا إِنَّهُ تَعَالَى غَفَرَ لِلنَّبِيِّ ﷺ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَمَا تَأَخَّرَ، فَكُلُّ طَاعَةٍ يَأْتِي بِهَا سِوَى الْمَكْتُوبَةِ فَإِنَّهُ لَا يَكُونُ تَأْثِيرُهَا فِي كَفَّارَةِ الذُّنُوبِ الْبَتَّةَ بَلْ يَكُونُ تَأْثِيرُهَا فِي زِيَادَةِ الدَّرَجَاتِ وَكَثْرَةِ الثَّوَابِ وَكَانَ الْمَقْصُودُ مِنْ تِلْكَ الْعِبَادَةِ زِيَادَةَ الثَّوَابِ فَلِهَذَا سُمِّيَتْ نَافِلَةً بِخِلَافِ الْأُمَّةِ، فَإِنَّ لَهُمْ ذُنُوبًا مُحْتَاجَةً إِلَى الْكَفَّارَاتِ فَهَذِهِ الطَّاعَةُ مُحْتَاجُونَ إِلَيْهَا لِتَكْفِيرِ الذُّنُوبِ وَالسَّيِّئَاتِ فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الطَّاعَاتِ إِنَّمَا تَكُونُ زَوَائِدَ وَنَوَافِلَ فِي حَقِّ النَّبِيِّ ﷺ لَا فِي حَقِّ غَيْرِهِ فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ: نافِلَةً لَكَ يَعْنِي أَنَّهَا زَوَائِدُ وَنَوَافِلُ فِي حَقِّكَ لَا فِي حَقِّ غَيْرِكَ وَتَقْرِيرُهُ مَا ذَكَرْنَاهُ. وَأَمَّا الَّذِينَ قَالُوا: إِنَّ صَلَاةَ اللَّيْلِ كَانَتْ وَاجِبَةً عَلَى النَّبِيِّ ﷺ قَالُوا مَعْنَى كَوْنِهَا نَافِلَةً لَهُ عَلَى التَّخْصِيصِ أَنَّهَا فَرِيضَةٌ عَلَيْكَ زَائِدَةٌ عَلَى الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ خُصِّصْتَ بِهَا مِنْ بَيْنِ أُمَّتِكَ وَيُمْكِنُ نُصْرَةُ هَذَا الْقَوْلِ بِأَنَّ قَوْلَهُ فَتَهَجَّدْ/ أَمْرٌ وَصِيغَةُ الْأَمْرِ لِلْوُجُوبِ فَوَجَبَ كَوْنُ هَذَا التَّهَجُّدُ وَاجِبًا فَلَوْ حَمَلْنَا قَوْلَهُ: نافِلَةً لَكَ عَلَى عَدَمِ الْوُجُوبِ لَزِمَ التَّعَارُضُ وَهُوَ خِلَافُ الْأَصْلِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى كَوْنِهَا نَافِلَةً لَهُ مَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ كَوْنِ وُجُوبِهَا زَائِدًا عَلَى وُجُوبِ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

[Enfâl 1]. Bu ayetteki anlamı da ziyadedir (fazlalıktır). Onun ziyade oluşunun tefsirinde, gece namazının Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e vacip olup olmadığı esasına dayanan iki görüş vardır: İnsanlardan bazıları onun kendisine vacip olduğunu, sonra nesh edilerek nafile yani farzlar üzerine bir tatavvu (gönüllü ibadet) ve ilave haline geldiğini söylemişlerdir. Mücâhid ve Süddî ise onun “nafile” oluşunun tefsirinde güzel bir vecih zikretmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in geçmiş ve gelecek günahlarını bağışlamıştır; dolayısıyla onun farzlar dışında yaptığı her bir itaatin günahlara kefaret olma yönünde asla bir etkisi olmayıp aksine derecelerin artmasında ve sevabın çoğalmasında etkisi olur. Bu ibadetten maksat sevabın artması idi; bundan dolayı ümmetin aksine ona nafile adı verilmiştir. Zira ümmetin kefarete muhtaç günahları vardır ve günah ile seyyiatın kefareti için bu itaate muhtaçtırlar. Böylece bu itaatlerin başkalarının hakkında değil, sadece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında ziyadeler ve nafileler olduğu sabit olmuştur. İşte bu sebeple { نافِلَةً لَكَ } “sana mahsus bir nafile olarak” buyurmuştur; yani başkası hakkında değil, senin hakkında bir ilave ve nafiledir demektir; bunun takriri ise zikrettiğimiz şekildedir. Gece namazının Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e vacip olduğunu söyleyenler ise şöyle demişlerdir: Onun tahsis suretiyle kendisine nafile olmasının manası, ümmetin arasından sana mahsus kılınan ve beş vakit namaz üzerine ziyade olan bir farz olmasıdır. Bu görüş şu şekilde desteklenebilir: O'nun { فَتَهَجَّدْ } “teheccüd kıl” sözü bir emirdir; emir sîgası ise vücub içindir. Dolayısıyla bu teheccüdün vacip olması gerekir. Eğer O'nun { نافِلَةً لَكَ } sözünü vücubun yokluğuna hamledersek tearuz (çelişki) lazım gelir; bu ise asla aykırıdır. Dolayısıyla onun kendisine nafile olmasının manasının, zikrettiğimiz üzere vücubunun beş vakit namazın vücubu üzerine bir ziyade olması şeklinde bulunması vacip olmuştur. En doğrusunu Allah bilir.

الْبَحْثُ الْخَامِسُ: قَوْلُهُ: أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ وَإِنْ كَانَ ظَاهِرُ الْأَمْرِ فِيهِ مُخْتَصًّا بِالرَّسُولِ ﷺ إِلَّا أَنَّهُ فِي الْمَعْنَى عَامٌّ فِي حَقِّ الْأُمَّةِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ قَالَ: وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ فَبَيَّنَ أَنَّ الْأَمْرَ بِالتَّهَجُّدِ مَخْصُوصٌ بِالرَّسُولِ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ بِالصَّلَاةِ الْخَمْسِ غَيْرُ مَخْصُوصٍ بِالرَّسُولِ ﵇ وَإِلَّا لَمْ يَكُنْ لِتَقْيِيدِ الْأَمْرِ بِالتَّهَجُّدِ بِهَذَا الْقَيْدِ فَائِدَةً أَصْلًا وَاللَّهُ أَعْلَمُ. ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً اتَّفَقَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَنَّ كَلِمَةَ عَسَى مِنَ اللَّهِ وَاجِبٌ قَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي لِأَنَّ لَفْظَةَ عَسَى تُفِيدُ الْإِطْمَاعَ وَمَنْ أَطْمَعَ إِنْسَانًا فِي شَيْءٍ ثُمَّ حَرَمَهُ كَانَ عَارًا وَاللَّهُ تَعَالَى أَكْرَمُ مِنْ أَنْ يُطْمِعَ أَحَدًا فِي شَيْءٍ ثُمَّ لَا يُعْطِيهِ ذَلِكَ.

Beşinci İnceleme: O'nun { أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ } “Güneşin batıya kaymasından gecenin karanlığına kadar namazı kıl, sabah Kur'an'ını da...” sözünde emrin zahiri Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e mahsus olsa da anlam bakımından ümmet hakkında umumidir. Bunun delili şudur: O, { وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ } “Gecenin bir kısmında da sana mahsus bir nafile olarak onunla teheccüd kıl” buyurarak teheccüd emrinin Resûl'e mahsus olduğunu beyan etmiştir. Bu da beş vakit namaz emrinin Resûl aleyhisselâm'a mahsus olmadığına delalet eder; aksi takdirde teheccüd emrini bu kayıtla sınırlandırmanın hiçbir faydası olmazdı. En doğrusunu Allah bilir. Sonra Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً } “Umulur ki Rabbin seni övgüye değer bir makama ulaştırır.” Müfessirler, Allah tarafından gelen “عَسَى” (umulur ki) kelimesinin vacip (kesin) olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Meani ehli şöyle demiştir: Çünkü “عَسَى” lafzı umutlandırmayı ifade eder; bir insanı bir şeyde umutlandırıp sonra onu mahrum etmek bir ayıptır. Allah Teâlâ ise bir kimseyi bir şeyde umutlandırıp da sonra onu vermeyecek olmaktan çok daha yüce ve kerimdir.

وَقَوْلُهُ: مَقاماً مَحْمُوداً فِيهِ بَحْثَانِ:

O'nun { مَقاماً مَحْمُوداً } “övgüye değer bir makam” sözünde iki inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: فِي انْتِصَابِ قَوْلِهِ مَحْمُوداً وَجْهَانِ. الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ انْتِصَابُهُ عَلَى الْحَالِ مِنْ قَوْلِهِ يَبْعَثَكَ أَيْ يَبْعَثُكَ مَحْمُودًا. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ نَعْتًا لِلْمَقَامِ وَهُوَ ظَاهِرٌ.

Birinci İnceleme: { مَحْمُوداً } sözünün mansub olmasında iki vecih vardır. Birincisi: { يَبْعَثَكَ } sözündeki [zamirden] hal olarak mansub olmasıdır; yani “seni övülmüş olarak diriltsin/ulaştırsın” demektir. İkincisi: { الْمَقَامِ } kelimesinin sıfatı olmasıdır ki zahir olan da budur.

الْبَحْثُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ الْمَقَامِ الْمَحْمُودِ أَقْوَالٌ. الْأَوَّلُ: أَنَّهُ الشَّفَاعَةُ قَالَ الْوَاحِدِيُّ أَجْمَعَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَنَّهُ مَقَامُ الشَّفَاعَةِ كَمَا

İkinci İnceleme: Makam-ı Mahmud'un tefsirinde birkaç görüş vardır. Birincisi: Onun şefaat olduğudur. Vâhidî şöyle demiştir: Müfessirler, bunun şefaat makamı olduğu hususunda icma etmişlerdir; nitekim

قَالَ النَّبِيُّ ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ «هُوَ الْمَقَامُ الَّذِي أَشْفَعُ فِيهِ لِأُمَّتِي» .

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayet hakkında şöyle buyurmuştur: «O, ümmetime şefaat edeceğim makamdır.»

وَأَقُولُ اللَّفْظُ مُشْعِرٌ بِهِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ إِنَّمَا يَصِيرُ مَحْمُودًا إِذَا حَمِدَهُ حَامِدٌ وَالْحَمْدُ إِنَّمَا يَكُونُ عَلَى الْإِنْعَامِ فَهَذَا الْمَقَامُ الْمَحْمُودُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مَقَامًا أَنْعَمَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فِيهِ عَلَى قَوْمٍ فَحَمِدُوهُ عَلَى ذَلِكَ الْإِنْعَامِ وَذَلِكَ الْإِنْعَامُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هُوَ تَبْلِيغُ الدِّينِ وَتَعْلِيمُ الشَّرْعِ لِأَنَّ ذَلِكَ كَانَ حَاصِلًا فِي الْحَالِ وَقَوْلُهُ: عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً تَطْمِيعٌ وَتَطْمِيعُ الْإِنْسَانِ فِي الشَّيْءِ الَّذِي وَعَدَهُ فِي الْحَالِ مُحَالٌ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْإِنْعَامُ الَّذِي لِأَجْلِهِ يَصِيرُ مَحْمُودًا إِنْعَامًا سَيَصِلُ مِنْهُ حَصَلَ لَهُ بَعْدَ ذَلِكَ إِلَى النَّاسِ وَمَا ذَاكَ إِلَّا شَفَاعَتُهُ عِنْدَ اللَّهِ فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ لَفْظَ الْآيَةِ وَهُوَ قَوْلُهُ: عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً يَدُلُّ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى وَأَيْضًا التَّنْكِيرُ فِي قَوْلِهِ: مَقاماً مَحْمُوداً يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يَحْصُلُ لِلنَّبِيِّ ﵇ فِي ذَلِكَ الْمَقَامِ حَمْدٌ بَالِغٌ عَظِيمٌ كَامِلٌ وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ حَمْدَ الْإِنْسَانِ عَلَى سَعْيِهِ فِي التَّخْلِيصِ عَنِ الْعِقَابِ أَعْظَمُ مِنْ حَمْدِهِ فِي السَّعْيِ فِي زِيَادَةٍ مِنَ الثَّوَابِ لَا حَاجَةَ بِهِ إِلَيْهَا لِأَنَّ احْتِيَاجَ الْإِنْسَانِ

Ben de derim ki: Lafız da bunu hissettirmektedir. Çünkü insan ancak bir öven onu övdüğü zaman “övgüye değer” (mahmud) olur; hamd ise ancak bir nimete karşılık yapılır. Dolayısıyla bu Makam-ı Mahmud'un, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in içinde bir kavme nimette bulunduğu ve onların da bu nimete karşılık kendisini övdükleri bir makam olması vaciptir. O nimetin, dinin tebliği ve şeriatın öğretilmesi olması caiz değildir; çünkü o zaten halihazırda hasıl olmuştu. O'nun { عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً } “Umulur ki Rabbin seni övgüye değer bir makama ulaştırır” sözü ise bir umutlandırmadır; insanın halihazırda elde ettiği bir şeyde umutlandırılması ise muhaldir. Dolayısıyla kendisi sebebiyle övüleceği o nimetin, bundan sonra insanlara kendisinden ulaşacak bir nimet olması vacip olmuştur; bu da Allah katındaki şefaatinden başkası değildir. Böylece bu husus, ayetin lafzının yani { عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً } sözünün bu manaya delalet ettiğini göstermiştir. Ayrıca { مَقاماً مَحْمُوداً } sözündeki tenvin (belirsizlik), Peygamber aleyhisselâm'a o makamda son derece büyük ve kamil bir övgünün hasıl olacağına delalet eder. Malumdur ki insanın cezadan kurtarma gayretinden ötürü övülmesi, muhtaç olmadığı fazla bir sevabın artırılması gayretinden ötürü övülmesinden daha büyüktür. Çünkü insanın

إِلَى دَفْعِ الْآلَامِ الْعَظِيمَةِ عَنِ النَّفْسِ فَوْقَ احْتِيَاجِهِ إِلَى تَحْصِيلِ الْمَنَافِعِ الزَّائِدَةِ الَّتِي لَا حَاجَةَ بِهِ إِلَى تَحْصِيلِهَا وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً هُوَ الشَّفَاعَةُ فِي إِسْقَاطِ الْعِقَابِ عَلَى مَا هُوَ مَذْهَبُ أَهْلِ السُّنَّةِ وَلَمَّا ثَبَتَ أَنَّ لَفْظَ الْآيَةِ مُشْعِرٌ بِهَذَا الْمَعْنَى إِشْعَارًا قَوِيًّا ثُمَّ وَرَدَتِ الْأَخْبَارُ الصَّحِيحَةُ فِي تَقْرِيرِ هَذَا الْمَعْنَى وَجَبَ حمل اللَّفْظِ عَلَيْهِ وَمِمَّا يُؤَكِّدُ هَذَا الْوَجْهَ الدُّعَاءُ الْمَشْهُورُ وَابْعَثْهُ الْمَقَامَ الْمَحْمُودَ الَّذِي وَعَدْتَهُ يَغْبِطُهُ بِهِ الْأَوَّلُونَ وَالْآخِرُونَ/ وَاتَّفَقَ النَّاسُ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الشَّفَاعَةُ. وَالْقَوْلُ الثَّانِي:

büyük elemleri nefsinden defetmeye olan ihtiyacı, elde etmesine muhtaç olmadığı fazladan menfaatleri elde etme ihtiyacının üstündedir. Bu sabit olunca, { عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً } “Umulur ki Rabbin seni övgüye değer bir makama ulaştırır” sözünden maksadın, Ehl-i Sünnet mezhebinin benimsediği üzere cezanın düşürülmesi hususundaki şefaat olması vacip olur. Ayetin lafzının bu manayı güçlü bir şekilde hissettirdiği sabit olup ardından bu manayı teyit eden sahih rivayetler gelince, lafzın buna hamledilmesi vacip olmuştur. Bu vechi teyit eden hususlardan biri de meşhur «Onu vaat ettiğin, öncekilerin ve sonrakilerin gıpta edeceği Makam-ı Mahmud'a ulaştır» duasıdır. İnsanlar bundan maksadın şefaat olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. İkinci Görüş:

قَالَ حُذَيْفَةُ، يُجْمَعُ النَّاسُ فِي صَعِيدٍ فَلَا تَتَكَلَّمُ نَفْسٌ فَأَوَّلُ مَدْعُوٍّ مُحَمَّدٌ ﷺ فَيَقُولُ «لَبَّيْكَ وَسَعْدَيْكَ وَالشَّرُّ لَيْسَ إِلَيْكَ وَالْمَهْدِيُّ مَنْ هَدَيْتَ وَعَبْدُكَ بَيْنَ يَدَيْكَ وَبِكَ وَإِلَيْكَ لَا مَلْجَأَ وَلَا مَنْجَا مِنْكَ إِلَّا إِلَيْكَ تَبَارَكْتَ وَتَعَالَيْتَ سُبْحَانَكَ رَبَّ الْبَيْتِ» .

Huzeyfe şöyle demiştir: İnsanlar bir düzlükte toplanır ve hiçbir kimse konuşamaz. İlk çağrılan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem olur ve şöyle der: «Emret, buyruğuna hazırım! Bütün hayırlar senin elindedir; şer sana nispet edilmez. Hidayete eren, senin hidayet ettiğindir. Kulun senin huzurundadır. Varlığım seninledir ve dönüşüm sanadır. Senden başka sığınak ve kurtuluş yeri yoktur, ancak sanadır. Mübareksin ve pek yücesin; seni tenzih ederim ey Beyt'in Rabbi!»

فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً وَأَقُولُ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّ سَعْيَهُ فِي الشَّفَاعَةِ يُفِيدُهُ إِقْدَامُ النَّاسِ عَلَى حَمْدِهِ فَيَصِيرُ مَحْمُودًا وَأَمَّا ذِكْرُ هَذَا الدُّعَاءِ فَلَا يُفِيدُ إِلَّا الثَّوَابَ أَمَّا الْحَمْدُ فَلَا فَإِنْ قَالُوا لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ تَعَالَى يَحْمَدُهُ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ قُلْنَا لِأَنَّ الْحَمْدَ فِي اللُّغَةِ مُخْتَصٌّ بِالثَّنَاءِ الْمَذْكُورِ فِي مُقَابَلَةِ الْإِنْعَامِ فَقَطْ فَإِنْ وَرَدَ لَفْظُ الْحَمْدِ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَعْنَى فَعَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ. الْقَوْلُ الثَّالِثُ: الْمُرَادُ مَقَامٌ تُحْمَدُ عَاقِبَتُهُ وَهَذَا أَيْضًا ضَعِيفٌ لِلْوَجْهِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ فِي الْقَوْلِ الثَّانِي. الْقَوْلُ الرَّابِعُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ رُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَالَ: «يُقْعِدُ اللَّهُ مُحَمَّدًا عَلَى الْعَرْشِ» وَعَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُ قَالَ يُجْلِسُهُ مَعَهُ عَلَى الْعَرْشِ، ثُمَّ قَالَ الْوَاحِدِيُّ وَهَذَا قَوْلٌ رَذْلٌ مُوحِشٌ فَظِيعٌ وَنَصُّ الْكِتَابِ يُنَادِي بِفَسَادِ هَذَا التَّفْسِيرِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ. الأول: أن البعث ضِدُّ الْإِجْلَاسِ يُقَالُ بَعَثْتُ النَّازِلَ وَالْقَاعِدَ فَانْبَعَثَ وَيُقَالُ بَعْثَ اللَّهُ الْمَيِّتَ أَيْ أَقَامَهُ مِنْ قَبْرِهِ فَتَفْسِيرُ الْبَعْثِ بِالْإِجْلَاسِ تَفْسِيرٌ لِلضِّدِّ بِالضِّدِّ وَهُوَ فَاسِدٌ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ مَقاماً مَحْمُوداً وَلَمْ يَقُلْ مَقْعَدًا وَالْمَقَامُ مَوْضِعُ الْقِيَامِ لَا مَوْضِعَ الْقُعُودِ.

İşte { عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً } “Umulur ki Rabbin seni övgüye değer bir makama ulaştırır” sözünden maksat budur. Ben de derim ki: Birinci görüş daha evladır; çünkü şefaatteki gayreti, insanların kendisini övmeye yönelmesini sağlar ve böylece “mahmud” (övülmüş) olur. Bu duanın zikredilmesi ise ancak sevap kazandırır; hamde gelince bunu kazandırmaz. Eğer: “Niçin Allah Teâlâ'nın bu sözden ötürü onu öveceği söylenemez?” derlerse; deriz ki: Çünkü lügatte hamd, sadece bir nimete karşılık yapılan övgüye mahsustur; şayet hamd lafzı bu mananın dışında kullanılırsa mecaz yoluyladır. Üçüncü Görüş: Maksat, akıbeti övülen bir makamdır. Bu da ikinci görüşte zikrettiğimiz vecihten ötürü zayıftır. Dördüncü Görüş: Vâhidî şöyle demiştir: İbn Mes'ûd'dan: «Allah Muhammed'i arşın üzerine oturtur» dediği; Mücâhid'den de onu arşın üzerinde kendisiyle beraber oturtacağını söylediği rivayet edilmiştir. Sonra Vâhidî şöyle demiştir: Bu, rezil, ürkütücü ve feci bir sözdür; Kitab'ın nassı bu tefsirin batıl olduğunu haykırmaktadır. Buna birkaç vecih delalet eder: Birincisi: Ba's (kaldırma/diriltme), iclâsın (oturtmanın) zıddıdır. İnen ve oturan kimse için “Onu kaldırdım, o da kalktı” denir. “Allah ölüyü diriltti/kaldırdı” denir ki yani kabrinden kaldırdı demektir. Dolayısıyla ba'sı oturtmakla tefsir etmek, zıddı zıddıyla tefsir etmektir ve bu batıldır. İkincisi: Yüce Allah { مَقاماً مَحْمُوداً } “övgüye değer bir makam” buyurmuştur; “oturma yeri” (mak'ad) buyurmamıştır; makam ise oturma yeri değil, kalkma/durma yeridir.

وَالثَّالِثُ: لَوْ كَانَ تَعَالَى جَالِسًا عَلَى الْعَرْشِ بِحَيْثُ يَجْلِسُ عِنْدَهُ مُحَمَّدٌ ﵊ لَكَانَ مَحْدُودًا مُتَنَاهِيًا وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ مُحْدَثٌ. وَالرَّابِعُ: يُقَالُ إِنَّ جُلُوسَهُ مَعَ اللَّهِ عَلَى الْعَرْشِ لَيْسَ فِيهِ كَثِيرُ إِعْزَازٍ لِأَنَّ هَؤُلَاءِ الْجُهَّالَ وَالْحَمْقَى يَقُولُونَ فِي كُلِّ أَهْلِ الْجَنَّةِ إِنَّهُمْ يَزُورُونَ اللَّهَ تَعَالَى وَإِنَّهُمْ يَجْلِسُونَ مَعَهُ وَإِنَّهُ تَعَالَى يَسْأَلُهُمْ عَنْ أَحْوَالِهِمُ الَّتِي كَانُوا فِيهَا فِي الدُّنْيَا وَإِذَا كَانَتْ هَذِهِ الْحَالَةُ حَاصِلَةً عِنْدَهُمْ لِكُلِّ الْمُؤْمِنِينَ لَمْ يَكُنْ لِتَخْصِيصِ مُحَمَّدٍ ﷺ بِهَا مَزِيدُ شَرَفٍ وَرُتْبَةٍ. وَالْخَامِسُ: أَنَّهُ إِذَا قِيلَ السُّلْطَانُ بَعَثَ فُلَانًا فُهِمَ مِنْهُ أَنَّهُ أَرْسَلَهُ إِلَى قَوْمٍ لِإِصْلَاحِ مُهِمَّاتِهِمْ وَلَا يُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّهُ أَجْلَسَهُ مَعَ نَفْسِهِ فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ كَلَامٌ رَذْلٌ سَاقِطٌ لَا يَمِيلُ إِلَيْهِ إِلَّا إِنْسَانٌ قَلِيلُ الْعَقْلِ عَدِيمُ الدِّينِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَفِيهِ مَبَاحِثُ:

Üçüncüsü: Şayet Yüce Allah, Muhammed aleyhisselâm'ın O'nun yanında oturacağı şekilde arşın üzerinde oturuyor olsaydı, sınırlı ve sonlu olurdu; böyle olan ise muhdestir (sonradan olmadır). Dördüncüsü: O'nun Allah ile birlikte arşta oturmasında pek bir itibar da yoktur; çünkü bu cahiller ve ahmaklar, cennet ehlinin tamamı hakkında onların Allah Teâlâ'yı ziyaret edeceklerini, O'nunla birlikte oturacaklarını ve Allah Teâlâ'nın dünyada bulundukları hallerini onlara soracağını söylerler. Bu durum onlara göre bütün müminler için söz konusu olduğuna göre, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in buna tahsis edilmesinde fazla bir şeref ve mertebe olmazdı. Beşincisi: “Hükümdar falanı gönderdi (ba'setti)” dendiğinde, bundan onu mühim işlerini düzeltmek için bir topluluğa elçi gönderdiği anlaşılır; kendisiyle beraber oturttuğu anlaşılmaz. Böylece sabit olmuştur ki bu söz, aklı kıt ve dini olmayan kimseden başkasının meyletmeyeceği rezil ve sakıt bir kelamdır. En doğrusunu Allah bilir. Sonra Yüce Allah: { وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ } “De ki: 'Rabbim! Beni [gireceğim yere] doğrulukla girdir ve [çıkacağım yerden] doğrulukla çıkar...'” buyurmuştur. Bunda bazı incelemeler vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّا ذَكَرْنَا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: وَإِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الْأَرْضِ [الإسراء: ٧٦] قَوْلَيْنِ:

Birinci İnceleme: Biz O'nun: { وَإِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الْأَرْضِ } “Neredeyse seni o yurttan sürüp çıkaracaklardı” [İsrâ 76] sözünün tefsirinde iki görüş zikretmiştik:

أَحَدُهُمَا: الْمُرَادُ مِنْهُ سَعْيُ كُفَّارِ مَكَّةَ فِي إِخْرَاجِهِ مِنْهَا. وَالثَّانِي: الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّ الْيَهُودَ قَالُوا لَهُ الْأَوْلَى لَكَ أَنَّ تَخْرُجَ مِنَ الْمَدِينَةِ إِلَى الشَّامِ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ لَهُ: أَقِمِ الصَّلَاةَ وَاشْتَغِلْ بِعِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَلَا تَلْتَفِتْ إِلَى هَؤُلَاءِ الْجُهَّالِ فَإِنَّهُ تَعَالَى نَاصِرُكَ وَمُعِينُكَ ثُمَّ عَادَ بَعْدَ هَذَا الْكَلَامِ إِلَى شَرْحِ تِلْكَ الْوَاقِعَةِ فَإِنْ فَسَّرْنَا تِلْكَ الْآيَةَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهَا أَنَّ كُفَّارَ مَكَّةَ أَرَادُوا إِخْرَاجَهُ مِنْ مَكَّةَ كَانَ مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَهُ بِالْهِجْرَةِ إِلَى الْمَدِينَةِ وَقَالَ لَهُ: وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ- وَهُوَ الْمَدِينَةُ- وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ- وَهُوَ مَكَّةُ. وَهَذَا قَوْلُ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ وَإِنْ فَسَّرْنَا تِلْكَ الْآيَةَ بِأَنَّ الْمُرَادَ مِنْهَا أَنَّ الْيَهُودَ/ حَمَلُوهُ عَلَى الْخُرُوجِ مِنَ الْمَدِينَةِ وَالذَّهَابِ إِلَى الشَّامِ فَخَرَجَ رَسُولُ

Birincisi: Maksat, Mekke kâfirlerinin onu oradan çıkarmaya çalışmalarıdır. İkincisi: Maksat, Yahudilerin kendisine: “Senin için en uygun olanı Medine'den çıkıp Şam'a gitmendir” demeleridir. Sonra Yüce Allah ona: “Namazı kıl, Allah Teâlâ'ya ibadetle meşgul ol ve bu cahillere iltifat etme; zira Allah Teâlâ senin yardımcın ve destekçindir” buyurmuş, sonra bu sözün ardından o hadiseyi açıklamaya dönmüştür. Eğer o ayeti, Mekke kâfirlerinin onu Mekke'den çıkarmak istedikleri şeklinde tefsir edersek, bu ayetin manası Yüce Allah'ın ona Medine'ye hicret etmeyi emretmesi ve kendisine şöyle demesi olur: { وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ } “De ki: 'Rabbim! Beni doğrulukla girdir'” -ki bu Medine'dir- { وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ } “'ve doğrulukla çıkar'” -ki bu Mekke'dir-. Bu, Hasan ve Katâde'nin görüşüdür. Şayet o ayeti, Yahudilerin onu Medine'den çıkıp Şam'a gitmeye sevk ettikleri, bunun üzerine Resûlullah

اللَّهِ ﷺ مِنْهَا ثُمَّ أَمَرَهُ اللَّهُ بِأَنْ يَرْجِعَ إِلَيْهَا كَانَ الْمُرَادُ أَنَّهُ ﵊ عِنْدَ الْعَوْدِ إِلَى الْمَدِينَةِ قَالَ: رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَهُوَ الْمَدِينَةُ- وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ يَعْنِي أَخْرِجْنِي مِنْهَا إِلَى مَكَّةَ مُخْرَجَ صِدْقٍ أَيِ افْتَحْهَا لِي. وَالْقَوْلُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ وَهُوَ أكمل مما سبق أن المراد وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي- فِي الصَّلَاةِ- وَأَخْرِجْنِي مِنْهَا مَعَ الصِّدْقِ وَالْإِخْلَاصِ وَحُضُورِ ذِكْرِكَ وَالْقِيَامِ بِلَوَازِمِ شُكْرِكَ. وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَكْمَلُ مِمَّا سَبَقَ أَنِ الْمُرَادَ: وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي- فِي الْقِيَامِ بِمُهِمَّاتِ أَدَاءِ دَيْنِكَ وَشَرِيعَتِكَ- وَأَخْرِجْنِي مِنْهَا بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنْهَا إِخْرَاجًا لَا يَبْقَى عَلَيَّ مِنْهَا تَبِعَةً رِبْقِيَّةً. وَالْقَوْلُ الرَّابِعُ: وَهُوَ أَعْلَى مِمَّا سَبَقَ: وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي فِي بِحَارِ دَلَائِلِ تَوْحِيدِكِ وَتَنْزِيهِكِ وَقُدْسِكَ ثُمَّ أَخْرِجْنِي مِنَ الِاشْتِغَالِ بِالدَّلِيلِ إِلَى ضِيَاءِ مَعْرِفَةِ الْمَدْلُولِ وَمِنَ التَّأَمُّلِ فِي آثَارِ حُدُوثِ الْمُحْدَثَاتِ إِلَى الِاسْتِغْرَاقِ فِي مَعْرِفَةِ الْأَحَدِ الْفَرْدِ الْمُنَزَّهِ عَنِ التَّكْثِيرَاتِ وَالتَّغَيُّرَاتِ. وَالْقَوْلُ الْخَامِسُ: أَدْخِلْنِي فِي كُلِّ مَا تُدْخِلُنِي فِيهِ مَعَ الصِّدْقِ فِي عُبُودِيَّتِكَ وَالِاسْتِغْرَاقِ بِمَعْرِفَتِكَ وَأَخْرِجْنِي عَنْ كُلِّ مَا تُخْرِجُنِي عَنْهُ مَعَ الصِّدْقِ فِي الْعُبُودِيَّةِ وَالْمَعْرِفَةِ وَالْمَحَبَّةِ وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ أَنْ يَكُونَ صِدْقُ الْعُبُودِيَّةِ حَاصِلًا فِي كُلِّ دُخُولٍ وَخُرُوجٍ وَحَرَكَةٍ وَسُكُونٍ. وَالْقَوْلُ السَّادِسُ: أَدْخِلْنِي الْقَبْرَ مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مِنْهُ مُخْرَجَ صِدْقٍ.

sallallâhu aleyhi ve sellem'in oradan çıktığı, sonra Allah'ın ona oraya dönmesini emrettiği şeklinde tefsir edersek, murat; o aleyhisselâm'ın Medine'ye dönerken: “Rabbim beni doğrulukla girdir -ki bu Medine'dir- ve beni doğrulukla çıkar” yani beni oradan Mekke'ye doğrulukla çıkar, orayı bana fethet demesi olur. Bu ayetin tefsirindeki İkinci Görüş -ki öncekilerden daha kamildir-: Murâdın; “De ki: Rabbim, beni sıdk, ihlas, senin zikrinin huzuru ve şükrünün gereklerini yerine getirme haliyle -namaza- girdir ve beni oradan [aynı hal üzere] çıkar” olmasıdır. Üçüncü Görüş -ki öncekilerden daha kamildir-: Murâdın; “De ki: Rabbim, senin dininin ve şeriatının edası gibi mühim işleri yerine getirmeye beni girdir ve onları tamamladıktan sonra üzerimde bir sorumluluk bağı kalmayacak bir çıkarışla beni oradan çıkar” olmasıdır. Dördüncü Görüş -ki öncekilerden daha yücedir-: “De ki: Rabbim, tevhidinin, tenzihinin ve kudsiyetinin deliller denizine beni girdir; sonra delille meşgul olmaktan medlûlün marifet nuruna, sonradan yaratılanların hudûs eserlerini tefekkür etmekten çokluklardan ve değişimlerden münezzeh olan Ehad ve Ferd'in marifetinde istiğraka beni çıkar.” Beşinci Görüş: “Beni girdireceğin her şeye senin kulluğunda sıdk ve marifetinde istiğrak ile girdir; beni çıkaracağın her şeyden de kullukta, marifette ve muhabbette sıdk ile çıkar.” Bundan maksat, her girişte, çıkışta, harekette ve sükunda kulluk sıdkının hasıl olmasıdır. Altıncı Görüş: “Beni kabre doğrulukla girdir ve beni oradan doğrulukla çıkar.”

الْبَحْثُ الثَّانِي: مُدْخَلَ بِضَمِّ الْمِيمِ مَصْدَرٌ كَالْإِدْخَالِ يُقَالُ أَدْخَلْتُهُ مُدْخَلًا كَمَا قَالَ: وَقُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِي مُنْزَلًا مُبارَكاً [الْمُؤْمِنُونَ: ٢٩] وَمَعْنَى إِضَافَةِ الْمُدْخَلِ وَالْمُخْرَجِ إِلَى الصِّدْقِ مَدْحُهُمَا كَأَنَّهُ سَأَلَ اللَّهَ تَعَالَى إِدْخَالًا حَسَنًا وَإِخْرَاجًا حَسَنًا لَا يَرَى فِيهِمَا مَا يَكْرَهُ ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطاناً نَصِيراً أَيْ حُجَّةً بَيِّنَةً ظَاهِرَةً تَنْصُرُنِي بِهَا عَلَى جَمِيعِ مَنْ خَالَفَنِي. وَبِالْجُمْلَةِ فَقَدْ سَأَلَ اللَّهَ تَعَالَى أَنْ يَرْزُقَهُ التَّقْوِيَةَ عَلَى مَنْ خَالَفَهُ بِالْحُجَّةِ وَبِالْقَهْرِ وَالْقُدْرَةِ، وَقَدْ أَجَابَ اللَّهُ تَعَالَى دُعَاءَهُ وَأَعْلَمَهُ بِأَنَّهُ يَعْصِمُهُ مِنَ النَّاسِ فَقَالَ: وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ [الْمَائِدَةِ: ٦٧] وَقَالَ: أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ [الْمُجَادَلَةِ: ٢٢] وَقَالَ: لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ [التَّوْبَةِ: ٣٣] وَلَمَّا سَأَلَ اللَّهَ النُّصْرَةَ بَيَّنَ اللَّهُ لَهُ أَنَّهُ أَجَابَ دُعَاءَهُ فَقَالَ: وَقُلْ جاءَ الْحَقُّ وَهُوَ دِينُهُ وَشَرْعُهُ- وَزَهَقَ الْباطِلُ وَهُوَ كُلُّ مَا سِوَاهُ مِنَ الْأَدْيَانِ وَالشَّرَائِعِ، وَزَهَقَ بَطَلَ وَاضْمَحَلَّ، وَأَصْلُهُ مِنْ زَهَقَتْ نَفْسُهُ تَزْهَقُ أَيْ هَلَكَتْ،

İkinci İnceleme: Mîm'in zammesiyle { مُدْخَلَ } kelimesi idhal (girdirmek) gibi bir masdardır; “Onu bir girdirişle girdirdim” denir; nitekim O: { وَقُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِي مُنْزَلًا مُبارَكاً } “Ve de ki: 'Rabbim! Beni bereketli bir yere indir...'” [Mü'minûn 29] buyurmuştur. Müdhal ve muhrec kelimelerinin sıdka izafe edilmesinin manası onları övmektir; sanki o, Allah Teâlâ'dan kendilerinde hoşlanmayacağı bir şey görmeyeceği güzel bir girdiriş ve güzel bir çıkarış istemiştir. Sonra Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطاناً نَصِيراً } “ve katından bana yardımcı bir güç/delil ver.” Yani bana muhalefet eden herkesin aleyhine kendisiyle bana yardım edeceğin apaçık, zahir bir hüccet ver demektir. Hülasa, Allah Teâlâ'dan hüccetle, galebeyle ve kudretle kendisine muhalefet edenlere karşı güç bahşetmesini istemiştir. Allah Teâlâ da onun duasını kabul etmiş ve insanlardan kendisini koruyacağını ona bildirerek şöyle buyurmuştur: { وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ } “Allah seni insanlardan korur” [Mâide 67], { أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “İyi bilin ki kurtuluşa erecek olanlar Allah'ın fırkasıdır” [Mücâdele 22] ve { لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ } “onu bütün dinlere üstün kılmak için” [Tevbe 33]. Allah'tan yardım isteyince Allah duasını kabul ettiğini ona bildirerek şöyle buyurdu: { وَقُلْ جاءَ الْحَقُّ } “De ki: 'Hak geldi...'” -ki bu O'nun dini ve şeriatıdır- { وَزَهَقَ الْباطِلُ } “'...bâtıl ise zeval buldu'” -bu da onun dışındaki diğer bütün dinler ve şeriatlerdir-. Zeheka (زَهَقَ), batıl oldu ve yok olup gitti demektir; aslı ise “zehekat nefsuhû tezheku” (canı çıktı, yani helak oldu) ifadesindendir.

وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ: «أَنَّهُ دَخَلَ مَكَّةَ يَوْمَ الْفَتْحِ وَحَوْلَ الْبَيْتِ ثَلَاثُمِائَةٍ وَسِتُّونَ صَنَمًا فَجَعَلَ يَطْعَنُهَا بِعُودٍ فِي يَدِهِ وَيَقُولُ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ فَجَعَلَ الصَّنَمُ يَنْكَبُّ عَلَى وَجْهِهِ» .

İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre: «O [Peygamber], fetih günü Mekke'ye girdi; Beyt'in etrafında üç yüz altmış put vardı. Elindeki bir değnekle onları dürtmeye ve 'Hak geldi, batıl yok oldu' demeye başladı; put da yüzüstü devriliyordu.»

وَقَوْلُهُ: إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً يَعْنِي أَنَّ الْبَاطِلَ وَإِنِ اتَّفَقَتْ لَهُ دَوْلَةٌ وصولة إلا أنها الا تَبْقَى بَلْ تَزُولُ عَلَى أَسْرَعِ الْوُجُوهِ وَاللَّهُ أعلم.

O'nun { إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً } “Şüphesiz bâtıl yok olmaya mahkûmdur” sözü; yani bâtıl için bir hâkimiyet ve savlet vaki olsa bile baki kalmaz, aksine en hızlı şekilde zail olur demektir. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٨٢ الى ٨٤]

[İsrâ Suresi (17), 82-84. Ayetler]

وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلاَّ خَساراً (٨٢) وَإِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَنَأى بِجانِبِهِ وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ كانَ يَؤُساً (٨٣) قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدى سَبِيلاً (٨٤)

{ وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَساراً (٨٢) وَإِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَنَأى بِجانِبِهِ وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ كانَ يَؤُساً (٨٣) قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدى سَبِيلاً (٨٤) } “Biz Kur'an'dan, müminler için şifa ve rahmet olan şeyleri indiriyoruz. Oysa bu, zalimlerin ancak ziyanını artırır. (82) İnsana nimet verdiğimiz zaman yüz çevirip yan çizer. Başına bir kötülük gelince de pek ümitsiz olur. (83) De ki: 'Herkes kendi karakterine/yoluna göre davranır. Rabbiniz kimin en doğru yolda olduğunu en iyi bilendir.' (84)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَساراً] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَطْنَبَ فِي شَرْحِ الْإِلَهِيَّاتِ وَالنُّبُوَّاتِ وَالْحَشْرِ وَالْمَعَادِ وَالْبَعْثِ وَإِثْبَاتِ الْقَضَاءِ وَالْقَدَرِ ثُمَّ أَتْبَعَهُ بِالْأَمْرِ بِالصَّلَاةِ وَنَبَّهَ عَلَى مَا فِيهَا مِنَ الْأَسْرَارِ، وَإِنَّمَا ذَكَرَ كُلَّ ذَلِكَ فِي الْقُرْآنِ أَتْبَعَهُ بِبَيَانِ كَوْنِ الْقُرْآنِ شِفَاءً وَرَحْمَةً فَقَالَ: وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفاءٌ وَرَحْمَةٌ ولفظة (من) هاهنا لَيْسَتْ لِلتَّبْعِيضِ بَلْ هِيَ لِلْجِنْسِ كَقَوْلِهِ: فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ [الْحَجِّ: ٣٠] وَالْمَعْنَى وَنُنَزِّلُ مِنْ هَذَا الْجِنْسِ الَّذِي هُوَ قُرْآنٌ مَا هُوَ شِفَاءٌ. فَجَمِيعُ الْقُرْآنِ شِفَاءٌ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْقُرْآنَ شِفَاءٌ مِنَ الْأَمْرَاضِ الرُّوحَانِيَّةِ، وَشِفَاءٌ أَيْضًا مِنَ الْأَمْرَاضِ الْجُسْمَانِيَّةِ، أَمَّا كَوْنُهُ شِفَاءً مِنَ الْأَمْرَاضِ الرُّوحَانِيَّةِ فَظَاهِرٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْأَمْرَاضَ الرُّوحَانِيَّةَ نوعان: الاعتقادات

[Yüce Allah'ın: { وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَساراً } “Biz Kur'an'dan, müminler için şifa ve rahmet olan şeyleri indiriyoruz. Oysa bu, zalimlerin ancak ziyanını artırır” sözü hakkında:] Bil ki Allah Teâlâ ilahiyat, nübüvvetler, haşir, mead, diriliş ve kaza ile kaderin ispatı meselelerini etraflıca açıkladıktan sonra, bunun peşinden namaz emrini getirip onda bulunan sırlara dikkat çekmiş ve bütün bunları Kur'an'da zikretmiş olunca; bunun ardından Kur'an'ın şifa ve rahmet olduğunu beyan ederek { وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفاءٌ وَرَحْمَةٌ } “Biz Kur'an'dan şifa ve rahmet olan şeyleri indiriyoruz” buyurmuştur. Buradaki “min” (مِنْ) lafzı teb'îz (kısmilik) için değil, cins içindir; nitekim O'nun { فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ } “Putlardan ibaret olan o pislikten kaçının” [Hac 30] sözünde de böyledir. Manası şudur: “Biz Kur'an olan bu cinsten, şifa olan şeyleri indiriyoruz.” Dolayısıyla Kur'an'ın tamamı müminler için şifadır. Bil ki Kur'an ruhi hastalıklara şifa olduğu gibi cismani hastalıklara da şifadır. Ruhi hastalıklara şifa olmasına gelince bu açıktır; zira ruhi hastalıklar iki kısımdır: Batıl inançlar

الْبَاطِلَةُ وَالْأَخْلَاقُ الْمَذْمُومَةُ، أَمَّا الِاعْتِقَادَاتُ الْبَاطِلَةُ فَأَشَدُّهَا فَسَادًا الِاعْتِقَادَاتُ الْفَاسِدَةُ فِي الْإِلَهِيَّاتِ وَالنُّبُوَّاتِ وَالْمَعَادِ وَالْقَضَاءِ وَالْقَدَرِ وَالْقُرْآنُ كِتَابٌ مُشْتَمِلٌ عَلَى دَلَائِلِ الْمَذْهَبِ الْحَقِّ فِي هَذِهِ الْمَطَالِبِ، وَإِبْطَالِ الْمَذَاهِبِ الْبَاطِلَةِ فِيهَا، وَلَمَّا كَانَ أَقْوَى الْأَمْرَاضِ الرُّوحَانِيَّةِ هُوَ الْخَطَأَ فِي هَذِهِ الْمَطَالِبِ وَالْقُرْآنُ مُشْتَمِلٌ عَلَى الدَّلَائِلِ الْكَاشِفَةِ عَمَّا فِي هَذِهِ الْمَذَاهِبِ الْبَاطِلَةِ مِنَ الْعُيُوبِ الْبَاطِنَةِ لَا جَرَمَ كَانَ الْقُرْآنُ شِفَاءً مِنْ هَذَا النَّوْعِ مِنَ الْمَرَضِ الرُّوحَانِيِّ. وَأَمَّا الْأَخْلَاقُ الْمَذْمُومَةُ فَالْقُرْآنُ مُشْتَمِلٌ عَلَى تَفْصِيلِهَا وَتَعْرِيفِ مَا فِيهَا مِنَ الْمَفَاسِدِ وَالْإِرْشَادِ إِلَى الْأَخْلَاقِ الْفَاضِلَةِ الْكَامِلَةِ وَالْأَعْمَالِ الْمَحْمُودَةِ فَكَانَ الْقُرْآنُ شِفَاءً مِنْ هَذَا النَّوْعِ مِنَ الْمَرَضِ فَثَبَتَ أَنَّ الْقُرْآنَ شِفَاءٌ مِنْ جَمِيعِ الْأَمْرَاضِ الرُّوحَانِيَّةِ، وَأَمَّا كَوْنُهُ شِفَاءً مِنَ الْأَمْرَاضِ الْجُسْمَانِيَّةِ فَلِأَنَّ التَّبَرُّكَ بِقِرَاءَتِهِ يَدْفَعُ كَثِيرًا مِنَ الْأَمْرَاضِ. وَلَمَّا اعْتَرَفَ الْجُمْهُورُ مِنَ الْفَلَاسِفَةِ وَأَصْحَابِ الطَّلْسَمَاتِ بِأَنَّ لِقِرَاءَةِ الرُّقَى الْمَجْهُولَةِ وَالْعَزَائِمِ الَّتِي لَا يُفْهَمُ مِنْهَا شَيْءٌ آثَارًا عَظِيمَةً فِي تَحْصِيلِ الْمَنَافِعِ وَدَفْعِ الْمَفَاسِدِ، فَلِأَنْ تَكُونَ قِرَاءَةُ هَذَا الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ الْمُشْتَمِلِ عَلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَكِبْرِيَائِهِ وَتَعْظِيمِ الْمَلَائِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ وَتَحْقِيرِ الْمَرَدَةِ وَالشَّيَاطِينِ سَبَبًا لِحُصُولِ النَّفْعِ فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا كَانَ أَوْلَى وَيَتَأَكَّدُ مَا ذَكَرْنَا بِمَا

ve yerilmiş ahlaktır. Batıl inançlara gelince, bunların fesat bakımından en ağırı ilahiyat, nübüvvetler, mead, kaza ve kader konusundaki fasit inançlardır. Kur'an ise bu konularda hak mezhebin delillerini ve batıl mezheplerin iptalini ihtiva eden bir kitaptır. Ruhi hastalıkların en ağırı bu konulardaki hata olduğuna ve Kur'an da bu batıl mezheplerdeki gizli kusurları açığa çıkaran delilleri ihtiva ettiğine göre, şüphesiz Kur'an bu tür ruhi hastalıktan bir şifa olmuştur. Yerilmiş ahlaka gelince; Kur'an bunların ayrıntılarını, onlardaki fesatları tanıtmayı, erdemli ve kamil ahlaka ve övgüye değer amellere kılavuzluk etmeyi ihtiva etmektedir. Böylece Kur'an bu tür hastalıktan da bir şifa olmuştur. Dolayısıyla Kur'an'ın bütün ruhi hastalıklara bir şifa olduğu sabit olmuştur. Onun cismani hastalıklara şifa olmasına gelince; çünkü onun okunmasıyla teberrük etmek birçok hastalığı defeder. Filozofların ve tılsım ehlinin cumhuru, kendisinden hiçbir şey anlaşılmayan meçhul rukyelerin ve efsunların okunmasının menfaatleri elde etmede ve zararları defetmede büyük tesirleri olduğunu itiraf ettiğine göre, Allah'ın zikrini, kibriyâsını, mukarreb meleklerin tazimini, azgın cinlerin ve şeytanların ise tahkirini ihtiva eden bu yüce Kur'an'ın okunmasının din ve dünyada menfaat hasıl olmasına sebep teşkil etmesi evleviyetle geçerlidir. Zikrettiğimiz husus, şu rivayetle de teyit edilmektedir:

رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «مَنْ لَمْ يَسْتَشْفِ بِالْقُرْآنِ فَلَا شَفَاهُ اللَّهُ تَعَالَى»

Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kur'an ile şifa aramayana Allah Teâlâ şifa vermesin.»

وَأَمَّا كَوْنُهُ رَحْمَةً لِلْمُؤْمِنِينَ فَاعْلَمْ أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْأَرْوَاحَ الْبَشَرِيَّةَ مَرِيضَةٌ بِسَبَبِ الْعَقَائِدِ الْبَاطِلَةِ وَالْأَخْلَاقِ الْفَاسِدَةِ وَالْقُرْآنُ قِسْمَانِ بَعْضُهُمَا يُفِيدُ/ الْخَلَاصَ عَنْ شُبَهَاتِ الضَّالِّينَ وَتَمْوِيهَاتِ الْمُبْطِلِينَ وَهُوَ الشِّفَاءُ. وَبَعْضُهُمَا يُفِيدُ تَعْلِيمَ كَيْفِيَّةِ اكْتِسَابِ الْعُلُومِ الْعَالِيَةِ، وَالْأَخْلَاقِ الْفَاضِلَةِ الَّتِي بِهَا يَصِلُ الْإِنْسَانُ إِلَى جِوَارِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَالِاخْتِلَاطِ بِزُمْرَةِ الْمَلَائِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ وَهُوَ الرَّحْمَةُ، وَلَمَّا كَانَ إِزَالَةُ الْمَرَضِ مُقَدَّمَةً عَلَى السَّعْيِ فِي تَكْمِيلِ مُوجِبَاتِ الصِّحَّةِ لَا جَرَمَ بَدَأَ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِذِكْرِ الشِّفَاءِ ثُمَّ أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ الرَّحْمَةِ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ كَوْنَ الْقُرْآنِ شِفَاءً وَرَحْمَةً لِلْمُؤْمِنِينَ بَيَّنَ كَوْنَهُ سَبَبًا لِلْخَسَارِ وَالضَّلَالِ فِي حَقِّ الظَّالِمِينَ وَالْمُرَادُ بِهِ الْمُشْرِكُونَ وَإِنَّمَا كَانَ كَذَلِكَ لِأَنَّ سَمَاعَ الْقُرْآنِ يَزِيدُهُمْ غَيْظًا وَغَضَبًا وَحِقْدًا وَحَسَدًا وَهَذِهِ الْأَخْلَاقُ الذَّمِيمَةُ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْأَعْمَالِ الْبَاطِلَةِ وَتَزِيدُ فِي تَقْوِيَةِ تِلْكَ الْأَخْلَاقِ الْفَاسِدَةِ فِي جَوَاهِرِ نُفُوسِهِمْ ثُمَّ لَا يَزَالُ الْخُلُقُ الْخَبِيثُ النَّفْسَانِيُّ يَحْمِلُ عَلَى الْأَعْمَالِ الْفَاسِدَةِ وَالْإِتْيَانُ بِتِلْكَ الْأَعْمَالِ يُقَوِّي تِلْكَ الْأَخْلَاقَ فَبِهَذَا الطَّرِيقِ يَصِيرُ الْقُرْآنُ سَبَبًا لِتَزَايُدِ هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ الضَّالِّينَ فِي دَرَجَاتِ الْخِزْيِ وَالضَّلَالِ وَالْفَسَادِ وَالنَّكَالِ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ السَّبَبَ الْأَصْلِيَّ فِي وُقُوعِ هَؤُلَاءِ الْجَاهِلِينَ الضَّالِّينَ فِي أَوْدِيَةِ الضَّلَالِ وَمَقَامَاتِ الْخِزْيِ وَالنَّكَالِ وَهُوَ حُبُّ الدُّنْيَا وَالرَّغْبَةُ فِي الْمَالِ وَالْجَاهِ وَاعْتِقَادُهُمْ أَنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا يَحْصُلُ بِسَبَبِ جِدِّهِمْ وَاجْتِهَادِهِمْ فَقَالَ: وَإِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَنَأى بِجانِبِهِ وَفِيهِ مَبَاحِثُ:

Onun müminler için rahmet olmasına gelince; bil ki biz insan ruhlarının batıl akideler ve fasit ahlak sebebiyle hasta olduğunu açıklamıştık. Kur'an ise iki kısımdır: Bir kısmı sapanların şüphelerinden ve batıl ehlinin aldatmacalarından kurtulmayı sağlar ki bu şifadır; bir kısmı ise yüce ilimleri ve insanın kendisiyle Âlemlerin Rabbi'nin civarına ulaşıp mukarreb melekler zümresine karışacağı erdemli ahlakı kazanma yollarını öğretmeyi sağlar ki bu da rahmettir. Hastalığın giderilmesi, sağlığı sağlayan şeyleri kemale erdirme gayretinden önce geldiği için, şüphesiz Allah Teâlâ bu ayette önce şifayı zikretmiş, ardından da rahmeti zikretmiştir. Bil ki Allah Teâlâ Kur'an'ın müminler için şifa ve rahmet olduğunu beyan ettikten sonra, zalimler -ki bundan maksat müşriklerdir- hakkında ise hüsran ve dalalet sebebi olduğunu beyan etmiştir. Bunun böyle olması şundandır: Kur'an'ı işitmek onların öfkesini, kızgınlığını, kinini ve hasedini artırır. Bu yerilmiş ahlak onları batıl amellere sevk eder ve nefislerinin cevherlerindeki o fasit ahlakın güçlenmesini artırır. Sonra nefisteki o habis ahlak sürekli fasit amellere sevk eder, o amellerin işlenmesi de o ahlakı güçlendirir. Bu yolla Kur'an, bu sapkın müşriklerin zillet, sapıklık, fesat ve ceza derecelerinde artmalarına bir sebep olur. Sonra Yüce Allah, bu cahil sapıkların dalalet vadilerine, zillet ve ceza makamlarına düşmelerindeki asıl sebebi -ki o dünya sevgisi, mal ve makam arzusu ile bunların ancak kendi çaba ve gayretleriyle elde edildiğine olan inançlarıdır- zikrederek şöyle buyurmuştur: { وَإِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَنَأى بِجانِبِهِ } “İnsana nimet verdiğimiz zaman yüz çevirip yan çizer...” Bunda bazı incelemeler vardır:

الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: إِنَّ الإنسان ها هنا هُوَ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ وَهَذَا بَعِيدٌ، بَلِ الْمُرَادُ أَنَّ نَوْعَ الْإِنْسَانِ مِنْ شَأْنِهِ أَنَّهُ إِذَا فَازَ بِمَقْصُودِهِ وَوَصَلَ إِلَى مَطْلُوبِهِ اغْتَرَّ وَصَارَ غَافِلًا عَنْ عُبُودِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى مُتَمَرِّدًا عَنْ طَاعَةِ اللَّهِ كَمَا قَالَ: إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى [الْعَلَقِ: ٦، ٧] .

Birincisi: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: “Buradaki insan el-Velîd b. el-Muğîre'dir” demiştir; ancak bu uzaktır. Bilakis maksat, insan nev'inin genel yapısı gereği maksadına ulaşıp matlubunu elde ettiği zaman aldanması, Allah Teâlâ'ya kulluktan gafil kalıp Allah'a itaatten yüz çevirip başkaldırmasıdır; nitekim O: { إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى } “Gerçek şu ki insan kendini kendine yeterli gördüğü için azar” [Alak 6-7] buyurmuştur.

الْبَحْثُ الثَّانِي: قَوْلُهُ أَعْرَضَ أَيْ وَلَّى ظَهْرَهُ أَيْ عَرْضَهُ إِلَى نَاحِيَةٍ وَنَأَى بِجَانِبِهِ أَيْ تَبَاعَدَ، وَمَعْنَى النَّأْيِ فِي اللُّغَةِ الْبُعْدُ وَالْإِعْرَاضُ عَنِ الشَّيْءِ أَنْ يُوَلِّيَهُ عَرْضَ وَجْهِهِ وَالنَّأْيُ بِالْجَانِبِ أَنْ يَلْوِيَ عَنْهُ عِطْفَهُ وَيُوَلِّيَهُ ظَهْرَهُ وَأَرَادَ الِاسْتِكْبَارَ لِأَنَّ ذَلِكَ عَادَةُ الْمُتَكَبِّرِينَ وَفِي قَوْلِهِ نَأى قِرَاءَاتٌ. إِحْدَاهَا: وَهِيَ قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ بِفَتْحِ النُّونِ وَالْهَمْزَةِ وَفِي حم السَّجْدَةِ مِثْلُهُ وَهِيَ اللُّغَةُ الْغَالِبَةُ وَالنَّأْيُ الْبُعْدُ يُقَالُ نَأَى أَيْ بَعُدَ. وَثَانِيهَا: قِرَاءَةُ ابْنِ عَامِرٍ نَاءٍ وَلَهُ وَجْهَانِ تَقْدِيمُ اللَّامِ عَلَى الْعَيْنِ كَقَوْلِهِمْ رَاءٍ فِي رَأَى وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ نَأَى بِمَعْنَى نَهَضَ. وَثَالِثُهَا: قِرَاءَةُ حَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ

İkinci İnceleme: O'nun { أَعْرَضَ } “yüz çevirdi” sözü, yani sırtını yahut yüzünün yan tarafını bir cihete çevirdi; { وَنَأى بِجانِبِهِ } “yan çizdi” sözü de uzaklaştı demektir. Lügatte ne'y (النَّأْيُ) uzaklık anlamına gelir. Bir şeyden yüz çevirmek (i'râz), ona yüzünün yanını dönmek; yan çizmek (en-ne'yü bi'l-cânib) ise omzunu ondan büküp arkasını dönmektir. Bununla kibirlenmeyi murat etmiştir; zira bu, kibirlenenlerin adetidir. O'nun { نَأى } sözünde çeşitli kıraatler vardır: Birincisi: Nûn ve hemzenin fethasıyla olan cumhurun kıraatidir; Hâ-Mîm es-Secde'de de böyledir ve galip lügat budur. en-Ne'y (النَّأْيُ) uzaklıktır; “نَأَى” yani uzaklaştı denir. İkincisi: İbn Âmir'in “nâe” (نَاءٍ) şeklindeki kıraatidir. Bunun iki vechi vardır: “رَأَى” yerine “رَاءٍ” demeleri gibi lâm'ın ayn'ın önüne geçirilmesidir (kalb); kalkmak manasındaki “nâe”den (نَاءَ) olması da caizdir. Üçüncüsü: Hamza ve Kisâî'nin

بِإِمَالَةِ الْفَتْحَتَيْنِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ أَمَالُوا الْهَمْزَةَ مِنْ نَأَى ثُمَّ كَسَرُوا النُّونَ إِتْبَاعًا لِلْكَسْرَةِ مِثْلُ رَأَى. وَرَابِعُهَا: قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ وَنُصَيْرٍ عَنِ الْكِسَائِيِّ وَحَمْزَةَ نأى بِفَتْحِ النُّونِ وَكَسْرِ الْهَمْزَةِ عَلَى الْأَصْلِ فِي فَتْحِ النُّونِ وَإِمَالَةِ الْهَمْزَةِ. ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ كانَ يَؤُساً أَيْ إِذَا مَسَّهُ فَقْرٌ أَوْ مَرَضٌ أَوْ نازلة من النوازل كان يؤوسا شديد اليأس من رحمة الله: لا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكافِرُونَ [يُوسُفَ: ٨٧] وَالْحَاصِلُ أَنَّهُ إِنْ فَازَ بِالنِّعْمَةِ وَالدَّوْلَةِ اغْتَرَّ بِهَا فَنَسِيَ ذِكْرَ اللَّهِ، وَإِنْ بَقِيَ فِي الْحِرْمَانِ عَنِ الدُّنْيَا اسْتَوْلَى عَلَيْهِ الْأَسَفُ وَالْحُزْنُ وَلَمْ يَتَفَرَّغْ لِذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى فَهَذَا الْمِسْكِينُ مَحْرُومٌ أَبَدًا عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَمَّا الْإِنْسانُ إِذا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ [الفجر: ١٥] / إلى قوله: رَبِّي أَهانَنِ [الْفَجْرِ: ١٦] وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ:

iki fethanın imalesiyle olan kıraatidir; bu da “ne'â”daki hemzeyi imale etmelerinden, sonra da “re'â”da olduğu gibi kesreye tâbi kılarak nûn'u kesrelemelerindendir. Dördüncüsü: Ebû Amr ve Ebû Bekir rivayetinde Âsım ile Kisâî ve Hamza'dan Nusayr rivayeti, nûn'un fethası asıl üzere kalarak ve hemzeyi imale ederek (ne'â) şeklinde okumuştur. Sonra Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ كانَ يَؤُساً } “Başına bir kötülük gelince de pek ümitsiz olur.” Yani ona fakirlik, hastalık yahut musibetlerden bir musibet dokunduğunda Allah'ın rahmetinden son derece ümitsizliğe kapılan biri olur; [halbuki]: { لا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكافِرُونَ } “Allah'ın rahmetinden ancak kâfirler topluluğu ümit keser” [Yûsuf 87]. Hülasa, şayet nimet ve devlete kavuşursa onunla aldanır ve Allah'ın zikrini unutur; dünyadan mahrum kalırsa da üzerine keder ve hüzün çöker ve Allah Teâlâ'yı zikretmeye vakit ayıramaz. Böylece bu zavallı kimse Allah'ın zikrinden ebediyen mahrum kalır. Bunun bir benzeri Yüce Allah'ın: { فَأَمَّا الْإِنْسانُ إِذا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ } “Fakat insan, Rabbi kendisini imtihan edip ikramda bulunduğunda ve nimet verdiğinde 'Rabbim bana ikram etti' der” [Fecr 15] sözünden { رَبِّي أَهانَنِ } “'Rabbim beni zillete düşürdü' [der]” [Fecr 16] sözüne kadar olan ayetlerdir. Keza O'nun şu sözü de böyledir:

إِنَّ الْإِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً وَإِذا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعاً [الْمَعَارِجِ: ١٩- ٢١] ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ قَالَ الزَّجَّاجُ: الشَّاكِلَةُ الطَّرِيقَةُ وَالْمَذْهَبُ. وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ يُقَالُ هَذَا طَرِيقٌ ذُو شَوَاكِلَ أَيْ يَتَشَعَّبُ مِنْهُ طُرُقٌ كَثِيرَةٌ ثُمَّ الَّذِي يُقَوِّي عِنْدِي أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْآيَةِ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدى سَبِيلًا وَفِيهِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَفْعَلُ عَلَى وَفْقِ مَا شَاكَلَ جَوْهَرَ نَفْسِهِ وَمُقْتَضَى رُوحِهِ فَإِنْ كَانَتْ نَفْسُهُ نَفْسًا مُشْرِقَةً خَيِّرَةً طَاهِرَةً عُلْوِيَّةً صَدَرَتْ عَنْهُ أَفْعَالٌ فَاضِلَةٌ كَرِيمَةٌ وَإِنْ كَانَتْ نَفْسُهُ نَفْسًا كَدِرَةً نَذْلَةً خَبِيثَةً مُضِلَّةً ظَلْمَانِيَّةً صَدَرَتْ عَنْهُ أَفْعَالٌ خَسِيسَةٌ فَاسِدَةٌ، وَأَقُولُ: الْعُقَلَاءُ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ النُّفُوسَ النَّاطِقَةَ الْبَشَرِيَّةَ هَلْ هِيَ مُخْتَلِفَةٌ بِالْمَاهِيَّةِ أَمْ لَا؟ مِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهَا مُخْتَلِفَةٌ بِالْمَاهِيَّةِ وَإِنَّ اخْتِلَافَ أَفْعَالِهَا وَأَحْوَالِهَا لِأَجْلِ اخْتِلَافِ جَوَاهِرِهَا وَمَاهِيَّاتِهَا، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ إِنَّهَا مُتَسَاوِيَةٌ فِي الْمَاهِيَّةِ وَاخْتِلَافُ أَفْعَالِهَا لِأَجْلِ اخْتِلَافِ أَمْزِجَتِهَا.

{ إِنَّ الْإِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً وَإِذا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعاً } “Gerçekten insan pek hırslı ve sabırsız yaratılmıştır. Başına bir kötülük gelince feryat eder, ona bir iyilik dokununca da cimrileşir” [Meâric 19-21]. Sonra Yüce Allah: { قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ } “De ki: 'Herkes kendi karakterine/yoluna göre davranır'” buyurmuştur. Zeccâc şöyle demiştir: Şâkile (الشَّاكِلَةُ), tarikat (yol) ve mezheptir. Bunun delili, “Bu yol, çok şevâkilli (kollara ayrılan) bir yoldur” denilmesidir; yani kendisinden birçok yol çatallanır demektir. Ayetten maksadın bu olduğunu bana göre kuvvetlendiren delil, Yüce Allah'ın: { فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدى سَبِيلًا } “Rabbiniz kimin en doğru yolda olduğunu en iyi bilendir” sözüdür. Bunda başka bir vecih daha vardır: O da maksadın, herkesin kendi nefsinin cevherine ve ruhunun iktizasına uygun şekilde davranmasıdır. Eğer nefsi nurlu, hayırlı, tertemiz ve ulvi bir nefis ise ondan erdemli ve kerim fiiller sâdır olur; şayet nefsi bulanık, alçak, habis, saptırıcı ve karanlık bir nefis ise ondan bayağı ve fasit fiiller sâdır olur. Ben de derim ki: Akıl sahipleri, insani nâtık nefislerin mahiyet bakımından farklı olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları: “Onlar mahiyet bakımından farklıdır; fiillerinin ve hallerinin farklılığı cevherlerinin ve mahiyetlerinin farklılığından ötürüdür” demiştir. Bazıları da: “Onlar mahiyet bakımından eşittir; fiillerinin farklılığı ise mizaçlarının farklılığından ötürüdür” demiştir.

وَالْمُخْتَارُ عِنْدِي هُوَ الْقِسْمُ الْأَوَّلُ وَالْقُرْآنُ مُشْعِرٌ بِذَلِكَ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ أَنَّ الْقُرْآنَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْبَعْضِ يُفِيدُ الشِّفَاءَ وَالرَّحْمَةَ وَبِالنِّسْبَةِ إِلَى أَقْوَامٍ آخَرِينَ يُفِيدُ الْخَسَارَةَ وَالْخِزْيَ ثُمَّ أَتْبَعَهُ بِقَوْلِهِ: قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ وَمَعْنَاهُ أَنَّ اللَّائِقَ بِتِلْكَ النُّفُوسِ الطَّاهِرَةِ أَنْ يَظْهَرَ فِيهَا مِنَ الْقُرْآنِ آثَارُ الذَّكَاءِ وَالْكَمَالِ، وَبِتِلْكَ النُّفُوسِ الْكَدِرَةِ أَنْ يَظْهَرَ فِيهَا مِنَ الْقُرْآنِ آثَارُ الْخِزْيِ وَالضَّلَالِ كَمَا أَنَّ الشَّمْسَ تَعْقِدُ الْمِلْحَ وَتُلَيِّنُ الدُّهْنَ وَتُبَيِّضُ ثَوْبَ الْقَصَّارِ وَتُسَوِّدُ وَجْهَهُ. وَهَذَا الْكَلَامُ إِنَّمَا يَتِمُّ الْمَقْصُودُ مِنْهُ إِذَا كَانَتِ الْأَرْوَاحُ وَالنُّفُوسُ مُخْتَلِفَةً بِمَاهِيَّاتِهَا فَبَعْضُهَا مُشْرِقَةٌ صَافِيَةٌ يَظْهَرُ فِيهَا مِنَ الْقُرْآنِ نُورٌ عَلَى نُورٍ وَبَعْضُهَا كَدِرَةٌ ظَلْمَانِيَّةٌ يَظْهَرُ فِيهَا مِنَ الْقُرْآنِ ضَلَالٌ عَلَى ضَلَالٍ وَنَكَالٌ على نكال.

Bana göre tercih edilen birinci kısımdır ve Kur'an da bunu hissettirmektedir. Zira Allah Teâlâ önceki ayette Kur'an'ın bazılarına nispetle şifa ve rahmet sağladığını, başka topluluklara nispetle ise hüsran ve zillet sağladığını beyan etmiş; sonra bunu { قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ } “De ki: 'Herkes kendi karakterine/yoluna göre davranır'” sözüyle takip ettirmiştir. Bunun anlamı; o tertemiz nefislere layık olanın Kur'an'dan onlarda zekâ ve kemal eserlerinin belirmesi; o bulanık nefislere layık olanın ise Kur'an'dan onlarda zillet ve dalalet eserlerinin belirmesidir; nitekim güneş tuzu katılaştırır, yağı eritir, çamaşırcının elbisesini beyazlatır, yüzünü ise karartır. Bu kelamdan maksat, ancak ruhların ve nefislerin mahiyetleri bakımından farklı olması durumunda tamama erer: Zira onların bir kısmı nurlu ve berraktır, onlarda Kur'an'dan nur üstüne nur belirir; bir kısmı ise bulanık ve karanlıktır, onlarda Kur'an'dan sapıklık üstüne sapıklık ve ceza üstüne ceza belirir.

[سورة الإسراء (١٧) : آية ٨٥]

[İsrâ Suresi (17), 85. Ayet]

وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاَّ قَلِيلاً (٨٥)

{ وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلاً (٨٥) } “Sana ruhtan soruyorlar. De ki: 'Ruh Rabbimin emrindendir. Size ilimden pek az bir şey verilmiştir.' (85)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا خَتَمَ الْآيَةَ الْمُتَقَدِّمَةَ بِقَوْلِهِ: كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ [الإسراء: ٨٤] وَذَكَرْنَا أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ مُشَاكَلَةُ الْأَرْوَاحِ لِلْأَفْعَالِ الصادرة عنها وجب البحث هاهنا عَنْ مَاهِيَّةِ الرُّوحِ وَحَقِيقَتِهِ فَلِذَلِكَ سَأَلُوا عَنِ الرُّوحِ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ önceki ayeti { كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ } “Herkes kendi karakterine/yoluna göre davranır” [İsrâ 84] sözüyle bitirip, biz de bundan maksadın ruhların kendilerinden sâdır olan fiillere uygunluğu olduğunu zikredince; burada ruhun mahiyeti ve hakikati hakkında inceleme yapmak vacip olmuştur. İşte bu sebeple ruhtan sormuşlardır. Ayette bazı meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لِلْمُفَسِّرِينَ فِي الرُّوحِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَقْوَالٌ أَظْهَرُهَا أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الرُّوحُ الَّذِي هُوَ سَبَبُ الْحَيَاةِ،

Birinci Mesele: Bu ayette zikredilen ruh hakkında müfessirlerin çeşitli görüşleri vardır. Bunların en açığı, bundan maksadın hayatın sebebi olan ruh olduğudur.

رُوِيَ أَنَّ الْيَهُودَ قَالُوا لِقُرَيْشٍ اسْأَلُوا مُحَمَّدًا عَنْ ثَلَاثٍ فَإِنْ أَخْبَرَكُمْ بِاثْنَتَيْنِ وَأَمْسَكَ عَنِ الثَّالِثَةِ فَهُوَ نَبِيٌّ: اسْأَلُوهُ عَنْ أَصْحَابِ الْكَهْفِ وَعَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ وَعَنِ الرَّوْحِ فَسَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنِ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ فَقَالَ ﵇: غَدًا أُخْبِرُكُمْ وَلَمْ يَقُلْ إِنْ شَاءَ/ اللَّهُ فَانْقَطَعَ عَنْهُ الْوَحْيُ أَرْبَعِينَ يَوْمًا ثُمَّ نَزَلَ الْوَحْيُ بَعْدَهُ: وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ [الْكَهْفِ: ٢٣، ٢٤] ثُمَّ فَسَّرَ لَهُمْ قِصَّةَ أَصْحَابِ الْكَهْفِ وَقِصَّةَ ذِي

Rivayet edildiğine göre Yahudiler Kureyş'e şöyle demişlerdir: «Muhammed'e üç şeyi sorun; eğer size ikisini haber verir de üçüncüsünden geri durursa o bir peygamberdir: Ona Ashâb-ı Kehf'i, Zülkarneyn'i ve ruhu sorun.» Onlar da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu üç şeyi sordular. O aleyhisselâm: «Yarın size haber veririm» dedi ve “inşallah” demedi. Bunun üzerine vahiy kendisinden kırk gün kesildi. Sonra ardından: { وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Hiçbir şey hakkında 'Ben bunu yarın mutlaka yapacağım' deme; ancak 'Allah dilerse' [de]” [Kehf 23-24] vahyi indi. Sonra onlara Ashâb-ı Kehf kıssasını ve Zü'l-... [Karneyn] kıssasını açıkladı.

الْقَرْنَيْنِ وَأَبْهَمَ قِصَّةَ الرُّوحِ وَنَزَلَ فِيهِ قَوْلُهُ تعالى: وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَبَيَّنَ أَنَّ عُقُولَ الْخَلْقِ قَاصِرَةٌ عَنْ مَعْرِفَةِ حَقِيقَةِ الرُّوحِ فَقَالَ: وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا

...Karneyn kıssasını [açıkladı], ruh kıssasını ise kapalı bıraktı. Bu hususta Allah Teâlâ'nın: { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي } “Sana ruhtan soruyorlar. De ki: 'Ruh Rabbimin emrindendir'” buyruğu indi ve yaratılmışların akıllarının ruhun hakikatini kavramaktan aciz olduğunu açıklayarak şöyle buyurdu: { وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا } “Size ilimden pek az bir şey verilmiştir.”

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ طَعَنَ فِي هَذِهِ الرِّوَايَةِ مِنْ وُجُوهٍ. أَوَّلُهُا: أَنَّ الرُّوحَ لَيْسَ أَعْظَمَ شَأْنًا وَلَا أَعْلَى مَكَانًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فَإِذَا كَانَتْ مَعْرِفَةُ اللَّهِ تَعَالَى مُمْكِنَةً بَلْ حَاصِلَةً فَأَيُّ مَانِعٍ يَمْنَعُ مِنْ مَعْرِفَةِ الرُّوحِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْيَهُودَ قَالُوا: إِنْ أَجَابَ عَنْ قِصَّةِ أَصْحَابِ الْكَهْفِ وَقِصَّةِ ذِي الْقَرْنَيْنِ وَلَمْ يُجِبْ عَنِ الرُّوحِ فَهُوَ نَبِيٌّ وَهَذَا كَلَامٌ بَعِيدٌ عَنِ الْعَقْلِ لِأَنَّ قِصَّةَ أَصْحَابِ الْكَهْفِ وَقِصَّةِ ذِي الْقَرْنَيْنِ لَيْسَتْ إِلَّا حِكَايَةً مِنَ الْحِكَايَاتِ وَذِكْرُ الْحِكَايَةِ يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ دَلِيلًا عَلَى النُّبُوَّةِ وَأَيْضًا فَالْحِكَايَةُ الَّتِي يَذْكُرُهَا إِمَّا أَنْ تُعْتَبَرَ قَبْلَ الْعِلْمِ بِنُبُوَّتِهِ أَوْ بَعْدَ الْعِلْمِ بِنُبُوَّتِهِ فَإِنْ كَانَ قَبْلَ الْعِلْمِ بِنُبُوَّتِهِ كَذَّبُوهُ فِيهَا وَإِنْ كَانَ بَعْدَ الْعِلْمِ بِنُبُوَّتِهِ فَحِينَئِذٍ صَارَتْ نُبُوَّتُهُ مَعْلُومَةً قَبْلَ ذَلِكَ فَلَا فَائِدَةَ فِي ذِكْرِ هَذِهِ الْحِكَايَةِ. وَأَمَّا عَدَمُ الْجَوَابِ عَنْ حَقِيقَةِ الرُّوحِ فَهَذَا يَبْعُدُ جَعْلُهُ دَلِيلًا عَلَى صِحَّةِ النُّبُوَّةِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ مَسْأَلَةَ الرُّوحِ يَعْرِفُهَا أَصَاغِرُ الْفَلَاسِفَةِ وَأَرَاذِلُ الْمُتَكَلِّمِينَ فَلَوْ قَالَ الرَّسُولُ ﷺ إِنِّي لَا أَعْرِفُهَا لَأَوْرَثَ ذَلِكَ مَا يُوجِبُ التَّحْقِيرَ وَالتَّنْفِيرَ فَإِنَّ الْجَهْلَ بِمِثْلِ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ يُفِيدُ تَحْقِيرَ أَيِّ إِنْسَانٍ كَانَ فَكَيْفَ الرَّسُولُ الَّذِي هُوَ أَعْلَمُ الْعُلَمَاءِ وَأَفْضَلُ الْفُضَلَاءِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي حَقِّهِ: الرَّحْمنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ [الرَّحْمَنِ: ١، ٢] وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً

İnsanlardan bazıları bu rivayete birkaç yönden itiraz etmiştir. Birincisi: Ruh, Allah Teâlâ'dan ne daha büyük bir şana ne de daha yüce bir makama sahiptir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'yı bilmek mümkün, hatta gerçekleşmiş iken ruhun bilinmesine ne engel olabilir? İkincisi: Yahudiler, «Ashâb-ı Kehf ve Zülkarneyn kıssasını cevaplar da ruha cevap vermezse o bir peygamberdir» demişlerdir. Bu akıldan uzak bir sözdür; zira Ashâb-ı Kehf ve Zülkarneyn kıssaları birtakım hikâyelerden ibarettir ve bir hikâyeyi zikretmek peygamberliğe delil olmaktan uzaktır. Ayrıca onun zikredeceği hikâye ya peygamberliğinin bilinmesinden önce ya da peygamberliğinin bilinmesinden sonra dikkate alınacaktır. Şayet peygamberliğinin bilinmesinden önce ise onu bunda yalanlarlar; şayet peygamberliğinin bilinmesinden sonra ise bu durumda onun peygamberliği bundan önce zaten bilinmiş olur, dolayısıyla bu hikâyeyi zikretmenin bir faydası kalmaz. Ruhun hakikatine cevap vermemeye gelince, bunun nübüvvetin sıhhatine delil kılınması akıldan uzaktır. Üçüncüsü: Ruh meselesini en küçük felsefeciler ve en sıradan kelamcılar bile bilmektedir. Şayet Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem «Ben onu bilmiyorum» deseydi, bu durum küçümsemeyi ve nefret ettirmeyi gerektirecek bir sonuç doğururdu. Çünkü böyle bir meseleyi bilmemek herhangi bir insan için bile küçümsenme sebebiyken, âlimlerin en âlimi ve faziletlilerin en faziletlisi olan Resûl için nasıl [uygun] olur? Dördüncüsü: Allah Teâlâ onun hakkında: { الرَّحْمنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ } “Rahmân, Kur'an'ı öğretti” [Rahmân 1-2] ve { وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً } “Ve sana bilmediklerini öğretti. Allah'ın senin üzerindeki lütfu çok büyüktür”

[النِّسَاءِ: ١١٣] وَقَالَ: وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً [طه: ١١٤] وَقَالَ فِي صِفَةِ الْقُرْآنِ: وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ [الْأَنْعَامِ: ٥٩] ،

[Nisâ 113] buyurmuş; yine { وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً } “Ve de ki: 'Rabbim, ilmimi artır!'” [Tâhâ 114] buyurmuş ve Kur'an'ın niteliği hakkında da: { وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ } “Ne bir yaş ne de bir kuru [şey] vardır ki apaçık bir kitapta bulunmasın” [En'âm 59] buyurmuştur.

وَكَانَ ﵇ يَقُولُ: «أَرِنَا الْأَشْيَاءَ كَمَا هِيَ»

O aleyhisselâm şöyle derdi: «Bize eşyayı olduğu gibi göster.»

فَمَنْ كَانَ هَذَا حَالُهُ وَصِفَتُهُ كَيْفَ يَلِيقُ بِهِ أَنَّ يَقُولَ أَنَا لَا أَعْرِفُ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ مَعَ أَنَّهَا مِنَ الْمَسَائِلِ الْمَشْهُورَةِ الْمَذْكُورَةِ بَيْنَ جُمْهُورِ الْخَلْقِ بَلِ الْمُخْتَارُ عِنْدَنَا أَنَّهُمْ سَأَلُوهُ عَنِ الرُّوحِ وَأَنَّهُ ﷺ أَجَابَ عَنْهُ عَلَى أَحْسَنِ الْوُجُوهِ وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ الْمَذْكُورَ فِي الْآيَةِ أَنَّهُمْ سَأَلُوهُ عَنِ الرُّوحِ وَالسُّؤَالُ عَنِ الرُّوحِ يَقَعُ عَلَى وُجُوهٍ كَثِيرَةٍ. أَحَدُهَا: أَنْ يُقَالَ مَاهِيَّةُ الرُّوحِ أَهْوَ مُتَحَيَّزٌ أَوْ حَالٌّ فِي الْمُتَحَيَّزِ أَوْ مَوْجُودٌ غَيْرُ مُتَحَيَّزٍ وَلَا حَالٌّ فِي التَّحَيُّزِ. وَثَانِيهَا: أَنْ يُقَالَ الرُّوحُ قَدِيمَةٌ أَوْ حَادِثَةٌ. وَثَالِثُهَا:

Hali ve vasfı böyle olan bir kimseye, insanların çoğunluğu arasında meşhur ve zikredilen meselelerden biri olmasına rağmen «Ben bu meseleyi bilmiyorum» demesi nasıl yakışır? Aksine bizim benimsediğimiz tercih, onların kendisine ruhtan sordukları ve onun sallallâhu aleyhi ve sellem de buna en güzel şekilde cevap verdiğidir. Bunun açıklaması şöyledir: Ayette zikredilen husus, onların ona ruhtan sormuş olmalarıdır; ruh hakkındaki soru ise pek çok şekilde vuku bulur. Birincisi: Ruhun mahiyeti nedir; o yer tutan (mütehayyiz) mıdır, yer tutanda bulunan (hâll) mıdır, yoksa yer tutmayan ve yer tutanda da bulunmayan bir varlık mıdır? İkincisi: Ruh kadîm midir yoksa hâdis (sonradan yaratılmış) midir? Üçüncüsü:

أَنْ يُقَالَ الْأَرْوَاحُ هَلْ تَبْقَى بَعْدَ مَوْتِ الْأَجْسَامِ أَوْ تَفْنَى. وَرَابِعُهَا: أَنْ يُقَالَ مَا حَقِيقَةُ سَعَادَةِ الْأَرْوَاحِ وَشَقَاوَتِهَا وَبِالْجُمْلَةِ فَالْمَبَاحِثُ الْمُتَعَلِّقَةُ بِالرُّوحِ كثيرة، وقوله: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ لَيْسَ فِيهِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ عَنْ هَذِهِ الْمَسَائِلِ سَأَلُوا أَوْ عَنْ غَيْرِهَا إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ لَهُ فِي الْجَوَابِ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ قَوْلَهُ: قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَهَذَا الْجَوَابُ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِمَسْأَلَتَيْنِ مِنَ الْمَسَائِلِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا إِحْدَاهُمَا السُّؤَالُ عَنْ مَاهِيَّةِ الرُّوحِ وَالثَّانِيَةُ عَنْ قِدَمِهَا وَحُدُوثِهَا.

Bedenlerin ölümünden sonra ruhlar baki mi kalır yoksa yok mu olur, denilmesidir. Dördüncüsü: Ruhların saadet ve şekavetinin hakikati nedir, denilmesidir. Özetle, ruhla ilgili incelemeler pek çoktur. Ayetteki: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ } “Sana ruhtan soruyorlar” ifadesinde, onların bu meselelerden mi yoksa başkalarından mı sorduklarına delalet eden bir şey yoktur. Ancak Allah Teâlâ bu soruya cevap olarak ona: { قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي } “De ki: 'Ruh Rabbimin emrindendir'” buyruğunu bildirmiştir. Bu cevap ise zikrettiğimiz meselelerden sadece ikisine uygun düşer: Biri ruhun mahiyetine dair soru, ikincisi ise onun kıdemine ve hudûsuna (sonradan var edildiğine) dair sorudur.

أَمَّا الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: فَهُمْ قَالُوا مَا حَقِيقَةُ الرُّوحِ وَمَاهِيَّتُهُ؟ أَهْوَ عِبَارَةٌ عَنْ أَجْسَامٍ مَوْجُودَةٍ فِي دَاخِلِ هَذَا الْبَدَنِ مُتَوَلِّدَةٍ مِنَ امْتِزَاجِ الطَّبَائِعِ وَالْأَخْلَاطِ، أَوْ هُوَ عِبَارَةٌ عَنْ نَفْسِ هَذَا الْمِزَاجِ وَالتَّرْكِيبِ أَوْ هُوَ عِبَارَةٌ عَنْ عَرَضٍ آخَرَ قَائِمٍ بِهَذِهِ الْأَجْسَامِ، أَوْ هُوَ عِبَارَةٌ عَنْ مَوْجُودٍ يُغَايِرُ هَذِهِ/ الْأَجْسَامَ وَالْأَعْرَاضَ؟ فَأَجَابَ اللَّهُ عَنْهُ بِأَنَّهُ مَوْجُودٌ مُغَايِرٌ لِهَذِهِ الْأَجْسَامِ وَلِهَذِهِ الْأَعْرَاضِ وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذِهِ الْأَجْسَامَ أَشْيَاءُ تَحْدُثُ مِنَ امْتِزَاجِ الْأَخْلَاطِ وَالْعَنَاصِرِ، وَأَمَّا الرُّوحُ فَإِنَّهُ لَيْسَ كَذَلِكَ بَلْ هُوَ جَوْهَرٌ بَسِيطٌ مُجَرَّدٌ لَا يَحْدُثُ إِلَّا بِمُحْدَثِ قوله: كُنْ فَيَكُونُ [آل عمران: ٤٧] فَقَالُوا لِمَ كَانَ شَيْئًا مُغَايِرًا لِهَذِهِ الْأَجْسَامِ وَلِهَذِهِ الْأَعْرَاضِ فَأَجَابَ اللَّهُ عَنْهُ بِأَنَّهُ مَوْجُودٌ يَحْدُثُ بِأَمْرِ اللَّهِ وَتَكْوِينِهِ وَتَأْثِيرِهِ فِي إِفَادَةِ الْحَيَاةِ لِهَذَا الْجَسَدِ وَلَا يَلْزَمُ مِنْ عَدَمِ الْعِلْمِ بِحَقِيقَتِهِ الْمَخْصُوصَةِ نَفْيُهُ فَإِنَّ أَكْثَرَ حَقَائِقِ الْأَشْيَاءِ وَمَاهِيَّاتِهَا مَجْهُولَةٌ. فَإِنَّا نَعْلَمُ أَنَّ السَّكَنْجَبِينَ لَهُ خَاصِّيَّةٌ تَقْتَضِي قَطْعَ الصَّفْرَاءِ فَأَمَّا إِذَا أَرَدْنَا أَنْ نَعْرِفَ مَاهِيَّةَ تِلْكَ الْخَاصِّيَّةِ

Birinci incelemeye gelince: Onlar «Ruhun hakikati ve mahiyeti nedir? O, tabiatların ve hıltların karışımından doğup bu bedenin içinde bulunan cisimlerden mi ibarettir, yoksa bizzat bu mizaç ve terkipten mi ibarettir, yahut bu cisimlerle kaim olan başka bir arazdan mı ibarettir, yoksa bu cisimlerden ve arazlardan farklı bir varlıktan mı ibarettir?» dediler. Allah Teâlâ buna onun bu cisimlerden ve bu arazlardan farklı bir varlık olduğunu bildirerek cevap vermiştir. Çünkü bu cisimler, hıltların ve unsurların karışımından meydana gelen şeylerdir; ruha gelince, o böyle değildir. Bilakis o; ancak Allah'ın { كُنْ فَيَكُونُ } “'Ol' der, o da hemen oluverir” [Âl-i İmrân 47] sözünün var ediciliğiyle meydana gelen basit, soyut bir cevherdir. Onlar «Neden bu cisimlerden ve arazlardan farklı bir şeydir?» dediklerinde, Allah Teâlâ buna onun Allah'ın emriyle, var etmesiyle ve bu cesede hayat vermedeki tesiriyle meydana gelen bir varlık olduğunu bildirerek cevap vermiştir. Ruhun kendine has hakikatinin bilinmemesi, onun yok sayılmasını gerektirmez; zira şeylerin hakikat ve mahiyetlerinin çoğu bilinmemektedir. Nitekim biz sirkencübinin safrayı kesmeyi gerektiren bir özelliğe sahip olduğunu biliriz; ancak bu özelliğin mahiyetini

وَحَقِيقَتَهَا الْمَخْصُوصَةَ فَذَاكَ غَيْرُ مَعْلُومٍ فَثَبَتَ أَنَّ أَكْثَرَ الْمَاهِيَّاتِ وَالْحَقَائِقِ مَجْهُولَةٌ وَلَمْ يَلْزَمْ مِنْ كونها مجهولة نفيها فكذلك هاهنا وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا.

ve kendine has hakikatini bilmek istediğimizde bu bilinemez. Böylece mahiyet ve hakikatlerin çoğunun bilinmediği sabit olmuştur; bunların meçhul olmasından yoklukları gerekmez. İşte burada da durum böyledir. Allah Teâlâ'nın: { وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا } “Size ilimden pek az bir şey verilmiştir” buyruğundan maksat da budur.

وَأَمَّا الْبَحْثُ الثَّانِي: فَهُوَ أَنَّ لَفْظَ الْأَمْرِ قَدْ جَاءَ بِمَعْنَى الْفِعْلِ قَالَ تَعَالَى: وَما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ [هُودٍ: ٩٧] وَقَالَ: فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا [هُودٍ: ٦٦] أَيْ فِعْلُنَا فَقَوْلُهُ: قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي أَيْ مِنْ فِعْلِ رَبِّي وَهَذَا الْجَوَابُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ سَأَلُوهُ أَنَّ الرُّوحَ قَدِيمَةٌ أَوْ حَادِثَةٌ فَقَالَ بَلْ هِيَ حَادِثَةٌ وَإِنَّمَا حَصَلَتْ بِفِعْلِ اللَّهِ وَتَكْوِينِهِ وَإِيجَادِهِ ثُمَّ احْتَجَّ عَلَى حُدُوثِ الرُّوحِ بِقَوْلِهِ: وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا يَعْنِي أَنَّ الْأَرْوَاحَ فِي مَبْدَأِ الْفِطْرَةِ تَكُونُ خَالِيَةً عَنِ الْعُلُومِ وَالْمَعَارِفِ ثُمَّ يَحْصُلُ فِيهَا الْعُلُومُ وَالْمَعَارِفُ فَهِيَ لَا تَزَالُ تَكُونُ فِي التَّغْيِيرِ مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ وَفِي التَّبْدِيلِ مِنْ نُقْصَانٍ إِلَى كَمَالٍ وَالتَّغْيِيرُ وَالتَّبْدِيلُ مِنْ أَمَارَاتِ الْحُدُوثِ فَقَوْلُهُ: قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ سَأَلُوهُ أَنَّ الرُّوحَ هَلْ هِيَ حَادِثَةٌ فَأَجَابَ بِأَنَّهَا حَادِثَةٌ وَاقِعَةٌ بِتَخْلِيقِ اللَّهِ وَتَكْوِينِهِ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ:

İkinci incelemeye gelince: «Emir» lafzı «fiil» anlamında da gelmiştir. Allah Teâlâ: { وَما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ } “Firavun'un emri (işi) doğru değildi” [Hûd 97] ve { فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا } “Emrimiz (fiilimiz) geldiğinde” [Hûd 66] buyurmuştur. Dolayısıyla: { قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي } “De ki: 'Ruh Rabbimin emrindendir'” sözü, «Rabbimin fiilindendir» demektir. Bu cevap, onların ona «Ruh kadîm midir yoksa hâdis midir?» diye sorduklarına delalet eder. O da «Aksine o hâdistir, Allah'ın fiili, var etmesi ve icadıyla meydana gelmiştir» demiştir. Sonra ruhun hudûsuna (sonradan yaratıldığına) şu buyruğuyla delil getirmiştir: { وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا } “Size ilimden pek az bir şey verilmiştir.” Yani ruhlar, fıtratın başlangıcında ilim ve marifetlerden yoksundur; sonra onlarda ilimler ve marifetler hâsıl olur. Dolayısıyla onlar sürekli bir halden diğerine değişmekte, noksanlıktan kemale doğru dönüşmektedir; değişme ve dönüşme ise hudûsun alametlerindendir. Dolayısıyla O'nun: { قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي } “De ki: 'Ruh Rabbimin emrindendir'” buyruğu, onların kendisine ruhun hâdis olup olmadığını sorduklarına; onun da onun hâdis olduğunu, Allah'ın yaratması ve var etmesiyle vuku bulduğunu bildirdiğine delalet eder. O'nun şu buyruğundan kastedilen de budur:

قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي ثُمَّ اسْتَدَلَّ عَلَى حُدُوثِ الْأَرْوَاحِ بِتَغَيُّرِهَا مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا فَهَذَا مَا نَقُولُهُ فِي هَذَا الْبَابِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

{ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي } “De ki: 'Ruh Rabbimin emrindendir.'” Sonra ruhların halden hale değişmesiyle onların hâdis olduğuna delil getirmiştir ki O'nun: { وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا } “Size ilimden pek az bir şey verilmiştir” buyruğundan maksat da budur. Bu konuda söyleyeceğimiz budur; en doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي ذَكَرِ سَائِرِ الْأَقْوَالِ الْمَقُولَةِ فِي نَفْسِ الرُّوحِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. اعْلَمْ أَنَّ النَّاسَ ذَكَرُوا أَقْوَالًا أُخْرَى سِوَى مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ. فَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذَا الرُّوحِ هُوَ الْقُرْآنُ قَالُوا وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى سَمَّى الْقُرْآنَ فِي كَثِيرٍ من الآيات روحا واللائق بالروح المسؤول عَنْهُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ لَيْسَ إِلَّا الْقُرْآنَ فَلَا بُدَّ مِنْ تَقْرِيرِ مَقَامَيْنِ. الْمَقَامُ الْأَوَّلُ: تَسْمِيَةُ اللَّهِ الْقُرْآنَ بِالرُّوحِ يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا [الشُّورَى: ٥٢] وَقَوْلُهُ: يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ [النَّحْلِ: ٢] وَأَيْضًا السَّبَبُ فِي تَسْمِيَةِ الْقُرْآنِ بِالرُّوحِ أَنَّ بِالْقُرْآنِ تَحْصُلُ حَيَاةَ الْأَرْوَاحِ وَالْعُقُولِ لِأَنَّ بِهِ تَحْصُلُ مَعْرِفَةُ اللَّهِ تَعَالَى وَمَعْرِفَةُ مَلَائِكَتِهِ وَمَعْرِفَةُ كُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْأَرْوَاحُ إِنَّمَا تَحْيَا بِهَذِهِ الْمَعَارِفِ وَتَمَامُ تَقْرِيرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ذَكَرْنَاهُ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ [النَّحْلِ: ٢] ، وَأَمَّا بَيَانُ الْمَقَامِ الثَّانِي وَهُوَ أَنَّ الرُّوحَ اللَّائِقَ بِهَذَا الْمَوْضِعِ هُوَ الْقُرْآنُ لِأَنَّهُ تَقَدَّمَهُ قَوْلُهُ: وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ [الْإِسْرَاءِ: ٨٢] وَالَّذِي تَأَخَّرَ عَنْهُ قَوْلُهُ: وَلَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ [الْإِسْرَاءِ: ٨٦] إِلَى قَوْلُهُ: قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلى / أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً [الْإِسْرَاءِ: ٨٨] فلما كان قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ فِي وَصْفِ الْقُرْآنِ وَمَا بَعْدَهَا كَذَلِكَ وَجَبَ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الرُّوحِ الْقُرْآنَ حَتَّى تَكُونَ آيَاتُ الْقُرْآنِ كُلُّهَا مُتَنَاسِبَةً مُتَنَاسِقَةً وَذَلِكَ لِأَنَّ الْقَوْمَ اسْتَعْظَمُوا أَمْرَ الْقُرْآنِ فَسَأَلُوا أَنَّهُ مِنْ جِنْسِ الشِّعْرِ أَوْ مِنْ جِنْسِ الْكَهَانَةِ فَأَجَابَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِأَنَّهُ لَيْسَ مِنْ جِنْسِ كَلَامِ الْبَشَرِ وَإِنَّمَا هُوَ كَلَامٌ ظَهَرَ بِأَمْرِ اللَّهِ وَوَحْيِهِ وَتَنْزِيلِهِ فَقَالَ: قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي أَيِ الْقُرْآنُ ظَهَرَ بِأَمْرِ رَبِّي وَلَيْسَ مِنْ جنس كلام البشر. والقول الثاني: أن الروح المسؤول عَنْهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَلَكٌ مِنْ مَلَائِكَةِ السموات وَهُوَ أَعْظَمُهُمْ قَدْرًا وَقُوَّةً وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلائِكَةُ صَفًّا [النَّبَأِ: ٣٨]

İkinci Mesele: Bu ayette zikredilen ruhun kendisi hakkında söylenen diğer görüşlerin zikri. Bil ki insanlar, daha önce zikredilenlerin dışında başka görüşler de ileri sürmüşlerdir. Birinci Görüş: Bu ruhtan maksat Kur'an'dır. Dediler ki: Çünkü Allah Teâlâ pek çok ayette Kur'an'ı ruh olarak isimlendirmiştir ve bu makamda sorulan ruha uygun olan da ancak Kur'an'dır. Burada iki makamın açıklanması gerekir. Birinci Makam: Allah'ın Kur'an'ı ruh olarak isimlendirdiğine Allah Teâlâ'nın şu buyruğu delalet eder: { وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا } “İşte böylece sana da emrimizden bir ruh vahyettik” [Şûrâ 52] ve { يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ } “Kendi emrinden olan ruh ile melekleri indirir” [Nahl 2]. Ayrıca Kur'an'ın ruh olarak isimlendirilmesinin sebebi şudur: Ruhların ve akılların hayatı Kur'an ile hâsıl olur; zira Allah Teâlâ'nın, meleklerinin, kitaplarının ve peygamberlerinin marifeti onunla elde edilir ve ruhlar ancak bu marifetlerle hayat bulur. Bu makamın tam takririni { يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ } [Nahl 2] ayetinin tefsirinde zikretmiştik. İkinci makamın beyanına gelince: Bu makama uygun olan ruh Kur'an'dır; çünkü bundan önce: { وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ } “Biz Kur'an'dan müminler için şifa ve rahmet olan şeyleri indiririz” [İsrâ 82] buyruğu geçmiş, bundan sonra da: { وَلَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } “Andolsun dilersek sana vahyettiğimizi tamamen gideririz” [İsrâ 86] ayetinden { قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً } “De ki: 'Andolsun, eğer insanlar ve cinler bu Kur'an'ın bir benzerini getirmek üzere toplansalar, birbirlerine arka çıksalar bile yine onun bir benzerini getiremezler'” [İsrâ 88] ayetine kadar olan kısım gelmiştir. Bu ayetten önceki kısım Kur'an'ın vasfı hakkında olduğu gibi sonraki kısım da böyle olunca, Kur'an ayetlerinin hepsinin birbiriyle uyumlu ve insicamlı olması için bu ruhtan maksadın da Kur'an olması gerekmiştir. Zira o kavim, Kur'an'ın durumunu olağanüstü bularak onun şiir cinsinden mi yoksa kâhinlik cinsinden mi olduğunu sordular. Allah Teâlâ da onlara onun beşer kelamı cinsinden olmadığını, aksine Allah'ın emri, vahyi ve tenziliyle ortaya çıkan bir kelam olduğunu bildirerek: { قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي } “De ki: 'Ruh Rabbimin emrindendir'” buyurdu; yani Kur'an Rabbimin emriyle ortaya çıkmıştır ve beşer kelamı cinsinden değildir. İkinci Görüş: Bu ayette sorulan ruh, göklerin meleklerinden bir melektir; o, meleklerin kadr ve kuvvet bakımından en büyüğüdür. Allah Teâlâ'nın şu buyruğundan kastedilen de odur: { يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلائِكَةُ صَفًّا } “Ruhun ve meleklerin saf saf duracağı gün” [Nebe 38].

وَنَقَلُوا عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: هُوَ مَلَكٌ لَهُ سَبْعُونَ أَلْفَ وَجْهٍ، لِكُلِّ وَجْهٍ سَبْعُونَ أَلْفَ وَجْهٍ، لِكُلِّ وَجْهٍ سَبْعُونَ أَلْفَ لِسَانٍ، لِكُلِّ لِسَانٍ سَبْعُونَ أَلْفَ لُغَةٍ يُسَبِّحُ اللَّهَ تَعَالَى بِتِلْكَ اللُّغَاتِ كُلِّهَا وَيَخْلُقُ اللَّهُ مِنْ كُلِّ تَسْبِيحَةٍ مَلَكًا يَطِيرُ مَعَ الْمَلَائِكَةِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ قَالُوا وَلَمْ يَخْلُقِ اللَّهُ تَعَالَى خَلْقًا أَعْظَمَ مِنَ الرُّوحِ غَيْرَ الْعَرْشِ وَلَوْ شاء أن يبتلع السموات السَّبْعَ وَالْأَرْضِينَ السَّبْعَ وَمَنْ فِيهِنَّ بِلُقْمَةٍ وَاحِدَةٍ لِفَعَلَ،

Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini nakletmişlerdir: «O, yetmiş bin yüzü olan bir melektir. Her bir yüzün yetmiş bin yüzü, her bir yüzün yetmiş bin dili, her bir dilin de Allah Teâlâ'yı bütün o dillerle tesbih ettiği yetmiş bin lisanı vardır. Allah Teâlâ her bir tesbihten kıyamet gününe kadar meleklerle birlikte uçan bir melek yaratır.» Dediler ki: Allah Teâlâ Arş dışında Ruh'tan daha büyük bir yaratılmış var etmemiştir. Şayet yedi kat gökleri, yedi kat yerleri ve bunların içindekileri tek bir lokmada yutmak isteseydi bunu yapardı.

وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ

Bir söz söyleyen kimse şöyle diyebilir:

هَذَا الْقَوْلُ ضَعِيفٌ وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ. الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا التَّفْصِيلَ لَمَّا عَرَفَهُ عَلِيٌّ، فَالنَّبِيُّ أَوْلَى أَنْ يَكُونَ قَدْ عَرَفَهُ فَلِمَ لَمْ يُخْبِرْهُمْ بِهِ، وَأَيْضًا أَنَّ عَلِيًّا مَا كَانَ يَنْزِلُ عَلَيْهِ الْوَحْيُ، فَهَذَا التَّفْصِيلُ مَا عَرَفَهُ إِلَّا مِنَ النَّبِيِّ ﷺ فَلِمَ ذَكَرَ النَّبِيُّ ﷺ ذَلِكَ الشَّرْحَ وَالْبَيَانَ لِعَلِيٍّ وَلَمْ يَذْكُرْهُ لِغَيْرِهِ. الثَّانِي: أَنَّ ذَلِكَ الْمَلَكَ إِنْ كَانَ حَيَوَانًا وَاحِدًا وَعَاقِلًا وَاحِدًا لَمْ يَكُنْ فِي تَكْثِيرِ تِلْكَ اللُّغَاتِ فَائِدَةٌ وَإِنْ كَانَ الْمُتَكَلِّمُ بِكُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْ تِلْكَ اللُّغَاتِ حَيَوَانًا آخَرَ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ مَلَكًا وَاحِدًا بَلْ يَكُونُ ذَلِكَ مَجْمُوعَ مَلَائِكَةٍ. وَالثَّالِثُ: أَنَّ هَذَا شَيْءٌ مَجْهُولُ الْوُجُودِ فَكَيْفَ يُسْأَلُ عَنْهُ، أَمَّا الرُّوحُ الَّذِي هُوَ سَبَبُ الْحَيَاةِ فَهُوَ شَيْءٌ تَتَوَفَّرُ دَوَاعِي الْعُقَلَاءِ عَلَى مَعْرِفَتِهِ فَصَرْفُ هَذَا السُّؤَالِ إِلَيْهِ أَوْلَى. وَالْقَوْلُ الرَّابِعُ: وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ أَنَّ هَذَا الرُّوحَ جِبْرِيلُ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَعَالَى سَمَّى جِبْرِيلَ بِالرُّوحِ فِي قَوْلِهِ: نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ [الشُّعَرَاءِ: ١٩٣، ١٩٤] وَفِي قَوْلِهِ: فَأَرْسَلْنا إِلَيْها رُوحَنا

Bu görüş zayıftır ve bunun açıklaması birkaç yöndendir: Birincisi: Bu ayrıntıyı Ali bildiğine göre, Peygamber'in bunu bilmesi daha evladır; öyleyse neden bunu onlara haber vermemiştir? Ayrıca Ali'ye vahiy inmiyordu, dolayısıyla o bu ayrıntıyı ancak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den öğrenmiş olabilir. O halde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu şerhi ve beyanı neden sadece Ali'ye zikretti de başkasına zikretmedi? İkincisi: O melek şayet tek bir canlı ve tek bir akıl sahibi ise, bu kadar çok lisanın bulunmasında bir fayda yoktur. Şayet bu dillerin her biriyle konuşan başka bir canlı ise, o zaman o tek bir melek değil, melekler topluluğu olur. Üçüncüsü: Bu, varlığı bilinmeyen meçhul bir şeydir; o halde nasıl sorulabilir? Hayatın sebebi olan ruha gelince, o akıl sahiplerinin öğrenmeye şiddetle arzu duydukları bir şeydir; dolayısıyla bu soruyu ona hamletmek daha uygundur. Dördüncü Görüş: Bu, Hasan ve Katâde'nin görüşü olup bu ruhun Cebrail olduğudur. Buna delil, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda Cebrail'i ruh olarak isimlendirmesidir: { نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ } “Onu senin kalbine Rûhu'l-Emîn (Cebrail) indirdi” [Şuarâ 193-194] ve şu buyruğunda: { فَأَرْسَلْنا إِلَيْها رُوحَنا } “Ona ruhumuzu gönderdik”

[مَرْيَمَ: ١٧] وَيُؤَكِّدُ هَذَا أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي [فِي جِبْرِيلَ] وَقَالَ [حِكَايَةً عَنْ] جِبْرِيلَ: وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ [مَرْيَمَ: ٦٤] فَسَأَلُوا الرَّسُولَ كَيْفَ جِبْرِيلُ فِي نَفْسِهِ وَكَيْفَ قِيَامُهُ بِتَبْلِيغِ الْوَحْيِ إِلَيْهِ. وَالْقَوْلُ الْخَامِسُ: قَالَ مُجَاهِدٌ: الرُّوحُ خَلْقٌ لَيْسُوا مِنَ الْمَلَائِكَةِ عَلَى صُورَةِ بني آدم يأكلون ولهم أيد وأرجل ورؤوس وَقَالَ أَبُو صَالِحٍ يُشْبِهُونَ النَّاسَ وَلَيْسُوا بِالنَّاسِ وَلَمْ أَجِدْ فِي الْقُرْآنِ وَلَا فِي الْأَخْبَارِ الصَّحِيحَةِ شَيْئًا يُمْكِنُ التَّمَسُّكُ بِهِ فِي إِثْبَاتِ هَذَا الْقَوْلِ وَأَيْضًا فَهَذَا شَيْءٌ مَجْهُولٌ فَيَبْعُدُ صَرْفُ هَذَا السُّؤَالِ إِلَيْهِ فَحَاصِلُ مَا ذَكَرْنَاهُ فِي تَفْسِيرِ الرُّوحِ الْمَذْكُورِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هَذِهِ الْأَقْوَالُ الْخَمْسَةُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالصَّوَابِ.

[Meryem 17]. Bunu pekiştiren bir husus da Allah Teâlâ'nın [Cebrail hakkında]: { قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي } “De ki: 'Ruh Rabbimin emrindendir'” buyurması ve Cebrail'den [naklen] şöyle buyurmasıdır: { وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ } “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz” [Meryem 64]. Onlar Resûl'e Cebrail'in bizzat kendisinin nasıl olduğunu ve vahyi ona tebliğ etmeyi nasıl yerine getirdiğini sordular. Beşinci Görüş: Mücâhid şöyle demiştir: «Ruh, meleklerden olmayan, âdemoğulları suretinde, yemek yiyen, elleri, ayakları ve başları olan bir yaratıktır.» Ebû Sâlih de: «İnsanlara benzerler ama insan değillerdir» demiştir. Ben ne Kur'an'da ne de sahih haberlerde bu görüşü ispatlamak için tutunulabilecek bir şey bulamadım. Ayrıca bu meçhul bir şeydir; bu sorunun ona hamledilmesi uzaktır. Dolayısıyla bu ayette zikredilen ruhun tefsiri hakkında zikrettiğimiz şeylerin özeti bu beş görüştür. Doğruyu en iyi Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي شَرْحِ مَذَاهِبِ النَّاسِ فِي حَقِيقَةِ الْإِنْسَانِ، اعْلَمْ أَنَّ الْعِلْمَ الضَّرُورِيَّ حَاصِلٌ بِأَنَّ هاهنا شَيْئًا إِلَيْهِ يُشِيرُ الْإِنْسَانُ بِقَوْلِهِ أَنَا وَإِذَا قَالَ الْإِنْسَانُ عَلِمْتُ وَفَهِمْتُ وَأَبْصَرْتُ/ وَسَمِعْتُ وَذُقْتُ وَشَمَمْتُ وَلَمَسْتُ وَغَضِبْتُ فَالْمُشَارُ إِلَيْهِ لِكُلِّ أَحَدٍ بِقُولِهِ أَنَا إِمَّا أَنْ يَكُونَ جِسْمًا أَوْ عَرَضًا أَوْ مَجْمُوعَ الْجِسْمِ وَالْعَرَضِ أَوْ شَيْئًا مُغَايِرًا لِلْجِسْمِ وَالْعَرَضِ أَوْ مِنْ ذَلِكَ الشَّيْءِ الثَّالِثِ فَهَذَا ضَبْطٌ مَعْقُولٌ. أَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ أَنْ يُقَالَ إِنَّ الْإِنْسَانَ جِسْمٌ فَذَلِكَ الْجِسْمُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ هُوَ هَذِهِ الْبِنْيَةَ أَوْ جِسْمًا دَاخِلًا فِي هَذِهِ الْبِنْيَةِ أَوْ جِسْمًا خَارِجًا عَنْهَا، أَمَّا الْقَائِلُونَ بِأَنَّ الْإِنْسَانَ عِبَارَةٌ عَنْ هَذِهِ الْبِنْيَةِ الْمَحْسُوسَةِ وَعَنْ هَذَا الْجِسْمِ الْمَحْسُوسِ فَهُمْ جُمْهُورُ الْمُتَكَلِّمِينَ وَهَؤُلَاءِ يَقُولُونَ الْإِنْسَانُ لَا يَحْتَاجُ تَعْرِيفُهُ إِلَى ذِكْرِ حَدٍّ أَوْ رَسْمٍ بَلِ الْوَاجِبُ أَنْ يُقَالَ الْإِنْسَانُ هُوَ الْجِسْمُ الْمَبْنِيُّ بِهَذِهِ الْبِنْيَةِ الْمَحْسُوسَةِ وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ عِنْدَنَا بَاطِلٌ وَتَقْرِيرُهُ أَنَّهُمْ قَالُوا: الْإِنْسَانُ هُوَ هَذَا الْجِسْمُ الْمَحْسُوسُ، فَإِذَا أَبْطَلْنَا كَوْنَ الْإِنْسَانِ عِبَارَةً عَنْ هَذَا الْجِسْمِ وَأَبْطَلْنَا كَوْنَ الْإِنْسَانِ مَحْسُوسًا فَقَدْ بَطَلَ كَلَامُهُمْ بِالْكُلِّيَّةِ وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْإِنْسَانُ عِبَارَةً [عَنْ] هَذَا الْجِسْمِ وُجُوهٌ. الْحُجَّةُ الْأُولَى: أَنَّ الْعِلْمَ الْبَدِيهِيَّ حَاصِلٌ بِأَنَّ أَجْزَاءَ هَذِهِ الْجُثَّةِ مُتَبَدِّلَةٌ بِالزِّيَادَةِ وَالنُّقْصَانِ تَارَةً بِحَسَبِ النُّمُوِ وَالذُّبُولِ وَتَارَةً بِحَسَبِ السِّمَنِ وَالْهُزَالِ وَالْعِلْمُ الضَّرُورِيُّ حَاصِلٌ بِأَنَّ الْمُتَبَدِّلَ الْمُتَغَيِّرَ مُغَايِرٌ لِلثَّابِتِ الْبَاقِي وَيَحْصُلُ مِنْ مَجْمُوعِ هَذِهِ الْمُقَدِّمَاتِ الثَّلَاثَةِ الْعِلْمُ الْقَطْعِيُّ بِأَنَّ الْإِنْسَانَ لَيْسَ عِبَارَةً عَنْ مَجْمُوعِ هَذِهِ الْجُثَّةِ. الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ الْإِنْسَانَ حَالَ مَا يَكُونُ مُشْتَغِلَ الْفِكْرِ مُتَوَجِّهَ الْهِمَّةِ نَحْوَ أَمْرٍ مُعَيَّنٍ مَخْصُوصٍ فَإِنَّهُ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ يَكُونُ غَافِلًا عَنْ جَمِيعِ أَجْزَاءِ بَدَنِهِ وَعَنْ أَعْضَائِهِ وَأَبْعَاضِهِ مَجْمُوعِهَا وَمُفَصَّلِهَا وَهُوَ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ غَيْرُ غَافِلٍ عَنْ نَفْسِهِ الْمُعَيَّنَةِ بِدَلِيلِ أَنَّهُ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ قَدْ يَقُولُ غَضِبْتُ وَاشْتَهَيْتُ وَسَمِعْتُ كَلَامَكُ وَأَبْصَرْتُ وَجْهَكَ، وَتَاءُ الضَّمِيرِ كِنَايَةٌ عَنْ نَفْسِهِ فَهُوَ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ عَالِمٌ بِنَفْسِهِ الْمَخْصُوصَةِ وَغَافِلٌ عَنْ جُمْلَةِ بَدَنِهِ وَعَنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ أَعْضَائِهِ وَأَبْعَاضِهِ وَ [يَكُونُ] الْمَعْلُومُ غَيْرَ مَعْلُومٍ، فَالْإِنْسَانُ يَجِبُ أَنْ

Üçüncü Mesele: İnsanın hakikati hususunda insanların mezheplerinin açıklanması. Bil ki insanın «ben» sözüyle işaret ettiği bir şeyin burada bulunduğuna dair zaruri ilim hâsıldır. İnsan «bildim, anladım, gördüm, işittim, tattım, kokladım, dokundum, öfkelendim» dediğinde, herkesin «ben» sözüyle işaret ettiği şey ya cisimdir ya arazdır ya cisim ile arazın mecmuudur ya cisim ve arazdan farklı bir şeydir ya da o üçüncü şeydendir; işte bu, akli bir taksimdir. Birinci kısma gelince: İnsanın bir cisim olduğu söylendiğinde, o cisim ya bu yapının (bünyenin) kendisidir ya bu yapının içine girmiş bir cisimdir ya da onun dışındaki bir cisimdir. İnsanın bu hissedilen yapıdan ve bu hissedilen cisimden ibaret olduğunu söyleyenler kelamcıların çoğunluğudur. Bunlar derler ki: İnsanın tanımlanması bir had (tanım) veya resm (tasvir) zikretmeye muhtaç değildir; bilakis «İnsan, bu hissedilen yapı ile inşa edilmiş cisimdir» denilmesi gerekir. Bil ki bu görüş bize göre batıldır. Bunun açıklaması şudur: Onlar «İnsan bu hissedilen cisimdir» dediler; biz insanın bu cisimden ibaret oluşunu ve insanın hissedilen bir şey oluşunu iptal ettiğimizde, onların sözü bütünüyle batıl olur. İnsanın bu cisimden ibaret olmasının imkânsız olduğuna delalet eden hususlar birkaç delildir. Birinci Delil: Bu gövdenin cüzlerinin bazen büyüme ve küçülmeyle, bazen de şişmanlama ve zayıflamayla artma ve eksilme yoluyla değiştiğine dair apaçık (bedîhî) ilim hâsıldır. Değişen ve başkalaşan şeyin, sabit ve baki kalandan farklı olduğuna dair zaruri ilim de hâsıldır. Bu üç öncülün birleşiminden, insanın bu gövdenin tamamından ibaret olmadığına dair kesin ilim hâsıl olur. İkinci Delil: İnsan, fikri meşgul ve himmeti belirli, özel bir işe yönelmiş olduğu haldeyken bedeninin bütün parçalarından, organlarından ve cüzlerinden gerek topluca gerekse ayrı ayrı bütünüyle gafildir; o haldeyken kendi muayyen benliğinden ise gafil değildir. Nitekim o haldeyken «Öfkelendim, arzuladım, sözünü işittim, yüzünü gördüm» diyebilir; [buradaki] zamir tası bizzat kendisinden kinayedir. Dolayısıyla o, bu durumda kendi özel benliğini bilmekte, bedeninin tamamından ve her bir uzvundan, parçasından ise gafil bulunmaktadır; bilinen ile [bilinmeyen] farklıdır. O halde insan,

يَكُونَ مُغَايِرًا لِجُمْلَةِ هَذَا الْبَدَنِ وَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْ أَعْضَائِهِ وَأَبْعَاضِهِ. الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يُحَكِّمُ عَقْلَهُ بِإِضَافَةِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَعْضَاءِ إِلَى نَفْسِهِ فَيَقُولُ رَأْسِي وَعَيْنِي وَيَدِي وَرِجْلِي وَلِسَانِي وَقَلْبِي وَالْمُضَافُ غَيْرُ الْمُضَافِ إِلَيْهِ فَوَجَبَ أَنَّ يَكُونَ الشَّيْءُ الَّذِي هُوَ الْإِنْسَانُ مُغَايِرًا لِجُمْلَةِ هَذَا الْبَدَنِ وَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَعْضَاءِ. فَإِنْ قَالُوا:

bu bedenin tamamından ve organlarının ve cüzlerinin her birinden farklı olmak zorundadır. Üçüncü Delil: Herkes bu organların her birini kendi nefsine nispet etmeyi aklıyla hükme bağlar; nitekim «başım, gözüm, elim, ayağım, dilim, kalbim» der. Muzâf (tamlanan), muzâfun ileyh'ten (tamlayandan) başkadır; bu durumda insan olan şeyin, bu bedenin bütününden ve bu organların her birinden farklı olması vacip olur. Şayet derlerse ki:

قَدْ يَقُولُ نَفْسِي وَذَاتِي فَيُضِيفُ النَّفْسَ وَالذَّاتَ إِلَى نَفْسِهِ فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ الشَّيْءُ وَذَاتُهُ مُغَايِرَةً لِنَفْسِهِ وَهُوَ مُحَالٌ قُلْنَا قَدْ يُرَادُ بِهِ هَذَا الْبَدَنُ الْمَخْصُوصُ وَقَدْ يُرَادُ بِنَفْسِ الشَّيْءِ وَذَاتِهِ الْحَقِيقَةُ الْمَخْصُوصَةُ الَّتِي يُشِيرُ إِلَيْهَا كُلُّ أَحَدٍ بِقَوْلِهِ أَنَا فَإِذَا قَالَ نَفْسِي وَذَاتِي فَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ الْبَدَنَ فَعِنْدَنَا أَنَّهُ مُغَايِرٌ لِجَوْهَرِ الْإِنْسَانِ، أَمَّا إِذَا أُرِيدَ بِالنَّفْسِ وَالذَّاتِ الْمَخْصُوصَةِ الْمُشَارُ إِلَيْهَا بِقَوْلِهِ: أَنَا فَلَا نُسَلِّمُ أَنَّ الْإِنْسَانَ يُمْكِنُهُ أَنْ يُضِيفَ ذَلِكَ الشَّيْءَ إِلَى نَفْسِهِ بِقَوْلِهِ إِنْسَانِي وَذَلِكَ لِأَنَّ عَيْنَ الْإِنْسَانِ ذَاتُهُ فَكَيْفَ يُضِيفُهُ مَرَّةً أُخْرَى إِلَى ذَاتِهِ. الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّ كُلَّ دَلِيلٍ عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ جِسْمًا فَهُوَ أَيْضًا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ عِبَارَةً عَنْ هَذَا الْجِسْمِ وَسَيَأْتِي تَقْرِيرُ تِلْكَ الدَّلَائِلِ.

«Kişi bazen 'nefsim' ve 'zâtım' der, böylece nefsi ve zatı kendisine nispet eder; bundan da bir şeyin ve zatının kendi nefsinden farklı olması gerekir ki bu imkânsızdır.» Biz deriz ki: Bununla bazen bu özel beden kastedilir; şeyin nefsi ve zatı ile de herkesin «ben» sözüyle işaret ettiği o özel hakikat kastedilir. Dolayısıyla «nefsim» ve «zatım» dediğinde, şayet kastedilen beden ise, bize göre beden insanın cevherinden farklıdır. Şayet nefis ve zat ile «ben» sözüyle işaret edilen o özel zat kastediliyorsa, insanın «insanım» diyerek o şeyi kendisine nispet edebileceğini kabul etmeyiz. Zira insanın bizzat kendisi onun zatıdır; onu tekrar kendi zatına nasıl nispet edebilir? Dördüncü Delil: İnsanın cisim olmasının imkânsızlığına delalet eden her bir delil, onun bu cisimden ibaret olmasının da imkânsız olduğuna delalet eder. Bu delillerin takriri ileride gelecektir.

الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: أَنَّ الْإِنْسَانَ قَدْ يَكُونُ حَيًّا حَالَ مَا يَكُونُ الْبَدَنُ مَيِّتًا فَوَجَبَ كَوْنُ/ الْإِنْسَانِ مُغَايِرًا لِهَذَا الْبَدَنِ وَالدَّلِيلُ عَلَى صِحَّةِ مَا ذَكَرْنَاهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٦٩] فَهَذَا النَّصُّ صَرِيحٌ فِي أَنَّ أُولَئِكَ الْمَقْتُولِينَ أَحْيَاءٌ وَالْحِسُّ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا الْجَسَدَ مَيِّتٌ.

Beşinci Delil: İnsan, beden ölü olduğu halde diri olabilir; binaenaleyh insanın bu bedenden farklı olması vaciptir. Zikrettiğimiz şeyin sıhhatine delil, Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ } “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma; bilakis onlar diridirler, Rableri katında rızıklandırılırlar” [Âl-i İmrân 169]. Bu nass, o öldürülenlerin diri oldukları hususunda sarihtir; duyu (his) ise bu cesedin ölü olduğuna delalet eder.

الْحُجَّةُ السَّادِسَةُ: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَعَشِيًّا [غَافِرٍ: ٤٦] وَقَوْلَهُ: أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَارًا [نُوحٍ: ٢٥] يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ يَحْيَا بَعْدَ الْمَوْتِ وَكَذَلِكَ

Altıncı Delil: Allah Teâlâ'nın: { النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَعَشِيًّا } “Ateş! Sabah akşam ona sunulurlar” [Gâfir 46] buyruğu ve: { أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَارًا } “Suda boğuldular, hemen ateşe sokuldular” [Nûh 25] buyruğu, insanın ölümden sonra yaşadığına delalet eder. Kezâ,

قَوْلُهُ ﵊: «أَنْبِيَاءُ اللَّهِ لَا يَمُوتُونَ وَلَكِنْ يُنْقَلُونَ مِنْ دَارٍ إِلَى دَارٍ»

O'nun aleyhisselâm: «Allah'ın peygamberleri ölmezler, ancak bir yurttan diğer yurda nakledilirler» buyruğu;

وَكَذَلِكَ

Kezâ,

قَوْلُهُ ﵇: «الْقَبْرُ رَوْضَةٌ مِنْ رِيَاضِ الْجَنَّةِ أَوْ حُفْرَةٌ مِنْ حُفَرِ النَّارِ»

O'nun aleyhisselâm: «Kabir, ya cennet bahçelerinden bir bahçe ya da cehennem çukurlarından bir çukurdur» buyruğu;

وَكَذَلِكَ

Kezâ,

قَوْلُهُ ﵊: «مَنْ مَاتَ فَقَدْ قَامَتْ قِيَامَتُهُ»

O'nun aleyhisselâm: «Kim ölürse onun kıyameti kopmuştur» buyruğu;

كُلُّ هَذِهِ النُّصُوصِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ يَبْقَى بَعْدَ مَوْتِ الْجَسَدِ، وَبَدِيهَةُ الْعَقْلِ وَالْفِطْرَةِ شَاهِدَانِ بِأَنَّ هَذَا الْجَسَدَ مَيِّتٌ. وَلَوْ جَوَّزْنَا كَوْنَهُ حَيًّا جَازَ مِثْلُهُ فِي جَمِيعِ الْجَمَادَاتِ، وَذَلِكَ عَيْنُ السَّفْسَطَةِ. وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ الْإِنْسَانَ شَيْءٌ وَكَانَ الْجَسَدُ مَيِّتًا لَزِمَ أَنَّ الْإِنْسَانَ شَيْءٌ غَيْرُ هَذَا الْجَسَدِ.

Bütün bu nasslar insanın cesedin ölümünden sonra baki kaldığına delalet eder; aklın ve fıtratın apaçıklığı ise bu cesedin ölü olduğuna tanıktır. Şayet onun diri olabileceğini caiz görseydik, bütün cansız varlıklarda (cemâdât) da aynısı caiz olurdu ki bu safsatadan ibarettir. İnsanın bir şey olduğu sabit olup ceset de ölü olduğuna göre, insanın bu cesetten başka bir şey olması lazım gelir.

الْحُجَّةُ السَّابِعَةُ:

Yedinci Delil:

قَوْلُهُ ﵇ فِي خُطْبَةٍ طَوِيلَةٍ لَهُ «حَتَّى إِذَا حُمِلَ الْمَيِّتُ عَلَى نَعْشِهِ رَفْرَفَ رُوحُهُ فَوْقَ النَّعْشِ، وَيَقُولُ يَا أَهْلِي وَيَا وَلَدِي لَا تَلْعَبَّنَ بِكُمُ الدُّنْيَا كَمَا لَعِبَتْ بِي، جَمَعْتُ الْمَالَ مِنْ حِلِّهِ وَغَيْرِ حِلِّهِ فَالْغِنَى لِغَيْرِي وَالتَّبِعَةُ عَلَيَّ فَاحْذَرُوا مِثْلَ مَا حَلَّ بِي»

O'nun aleyhisselâm uzun bir hutbesindeki şu sözüdür: «Ölü tabutuna konulduğunda ruhu tabutun üzerinde çırpınır ve şöyle der: 'Ey ailem ve ey çocuklarım! Dünya benimle oynadığı gibi sizinle de oynamasın; malı helalinden ve haramından topladım, zenginliği başkasına kaldı, vebali ise benim üzerimedir. Başıma gelenin benzerinden sakının!'»

وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ صَرَّحَ بِأَنَّ حَالَ مَا يَكُونُ الْجَسَدُ مَحْمُولًا عَلَى النَّعْشِ بَقِيَ هُنَاكَ شَيْءٌ يُنَادِي وَيَقُولُ يَا أَهْلِي وَيَا وَلَدِي جَمَعْتُ الْمَالَ مِنْ حِلِّهِ وَغَيْرِ حِلِّهِ وَمَعْلُومٌ أَنَّ الَّذِي كَانَ الْأَهْلُ أَهْلًا لَهُ وَكَانَ جَامِعًا لِلْمَالِ مِنَ الْحَرَامِ وَالْحَلَالِ وَالَّذِي بَقِيَ فِي رَقَبَتِهِ الْوَبَالُ لَيْسَ إِلَّا ذَلِكَ الْإِنْسَانُ فَهَذَا تَصْرِيحٌ بِأَنَّ فِي الْوَقْتِ الَّذِي كَانَ فِيهِ الْجَسَدُ مَيِّتًا مَحْمُولًا كَانَ ذَلِكَ الْإِنْسَانُ حَيًّا بَاقِيًا فَاهِمًا وَذَلِكَ تَصْرِيحٌ بِأَنَّ الْإِنْسَانَ شَيْءٌ مُغَايِرٌ لِهَذَا الْجَسَدِ وَلِهَذَا الْهَيْكَلِ.

İstidlalin yönü şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, ceset tabutta taşınırken orada nida edip «Ey ailem ve ey çocuklarım! Malı helalinden ve haramından topladım...» diyen bir şeyin baki kaldığını açıkça ifade etmiştir. Malumdur ki ailesi bulunan, malı haramdan ve helalden toplayan ve boynunda vebali kalan ancak o insandır. İşte bu, cesedin ölü ve taşınır olduğu sırada o insanın diri, baki ve anlar vaziyette olduğuna dair sarih bir ifadedir; bu da insanın bu cesetten ve bu heykelden farklı bir şey olduğunu açıkça gösterir.

الْحُجَّةُ الثَّامِنَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً [الْفَجْرِ: ٢٧، ٢٨] وَالْخِطَابُ بِقَوْلِهِ: ارْجِعِي إِنَّمَا هُوَ مُتَوَجِّهٌ عَلَيْهَا حَالَ الْمَوْتُ فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ الشَّيْءَ الَّذِي يَرْجِعُ إِلَى اللَّهِ بَعْدَ مَوْتِ الْجَسَدِ يَكُونُ حَيًّا رَاضِيًا عَنِ اللَّهِ وَيَكُونُ رَاضِيًا عَنْهُ اللَّهُ وَالَّذِي يَكُونُ رَاضِيًا لَيْسَ إِلَّا الْإِنْسَانُ فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ بَقِيَ حَيًّا بَعْدَ مَوْتِ الْجَسَدِ وَالْحَيُّ غَيْرُ الْمَيِّتِ فَالْإِنْسَانُ مُغَايِرٌ لِهَذَا الْجَسَدِ.

Sekizinci Delil: Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً } “Ey huzura kavuşmuş nefis! Sen O'ndan razı, O da senden razı olarak Rabbine dön” [Fecr 27-28] buyruğudur. { ارْجِعِي } “Dön” hitabı ona ancak ölüm anında yönelmektedir. Bu da cesedin ölümünden sonra Allah'a dönen şeyin diri, Allah'tan razı ve Allah'ın da kendisinden razı olduğu bir şey olduğuna delalet eder. Razı olan ise ancak insandır. Bu da insanın cesedin ölümünden sonra diri kaldığına delalet eder; diri ise ölüden başkadır, binaenaleyh insan bu cesetten başkadır.

الْحُجَّةُ التَّاسِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ

Dokuzuncu Delil: Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ } “Nihayet birinize ölüm geldiği vakit elçilerimiz onun canını alırlar ve onlar hiçbir kusur etmezler. Sonra hak mevlaları olan Allah'a döndürülürler”

[الْأَنْعَامِ: ٦١، ٦٢] أَثْبَتَ كَوْنَهُمْ مَرْدُودِينَ إِلَى اللَّهِ الَّذِي هُوَ مَوْلَاهُمْ حَالَ كَوْنِ الْجَسَدِ مَيِّتًا فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْمَرْدُودُ إِلَى اللَّهِ مُغَايِرًا لِذَلِكَ الْجَسَدِ الْمَيِّتِ.

[En'âm 61-62] buyruğudur. Ceset ölü iken onların mevlaları olan Allah'a döndürüldüklerini ispat etmiştir; o halde Allah'a döndürülen o şeyin, o ölü cesetten farklı olması vaciptir.

الْحُجَّةُ الْعَاشِرَةُ: نَرَى جَمِيعَ فِرَقِ الدُّنْيَا مِنَ الْهِنْدِ وَالرُّومِ وَالْعَرَبِ وَالْعَجَمِ وَجَمِيعِ أَرْبَابِ الْمِلَلِ وَالنِّحَلِ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَالْمَجُوسِ وَالْمُسْلِمِينَ وَسَائِرِ فِرَقِ الْعَالَمِ وَطَوَائِفِهِمْ يَتَصَدَّقُونَ عَنْ مَوْتَاهُمْ وَيَدْعُونَ لَهُمْ بِالْخَيْرِ وَيَذْهَبُونَ إِلَى زِيَارَاتِهِمْ، وَلَوْلَا أَنَّهُمْ بَعْدَ مَوْتِ الْجَسَدِ بَقُوا/ أَحْيَاءً لَكَانَ التَّصَدُّقُ عَنْهُمْ عَبَثًا، وَالدُّعَاءُ لَهُمْ عَبَثًا، وَلَكَانَ الذَّهَابُ إِلَى زِيَارَتِهِمْ عَبَثًا، فَالْإِطْبَاقُ عَلَى هَذِهِ الصَّدَقَةِ وَعَلَى هَذَا الدُّعَاءِ وَعَلَى هَذِهِ الزِّيَارَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ فِطْرَتَهُمُ الْأَصْلِيَّةَ السَّلِيمَةَ شَاهِدَةٌ بِأَنَّ الْإِنْسَانَ شَيْءٌ غَيْرَ هَذَا الْجَسَدِ وَأَنَّ ذَلِكَ الشَّيْءَ لَا يَمُوتُ، بَلِ [الَّذِي] يَمُوتُ هَذَا الْجَسَدُ.

Onuncu Delil: Dünyanın Hint, Rum, Arap ve Acem gibi bütün fırkalarını ve Yahudiler, Hristiyanlar, Mecusiler, Müslümanlar ve âlemin diğer bütün fırka ve topluluklarından oluşan din ve mezhep sahiplerinin tümünü ölüleri adına sadaka verirken, onlara hayır dua ederken ve onların kabirlerini ziyarete giderken görürüz. Şayet onlar cesedin ölümünden sonra diri kalmamış olsalardı, onlar adına sadaka vermek abes, onlara dua etmek abes ve onları ziyarete gitmek abes olurdu. Bu sadaka, bu dua ve bu ziyaret üzerindeki ittifak (ittifakla icra edilmesi), onların asıl ve selim fıtratlarının insanın bu cesetten başka bir şey olduğuna ve o şeyin ölmeyip ancak bu cesedin öldüğüne tanıklık ettiğini gösterir.

الْحُجَّةُ الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ: أَنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ يَرَى أَبَاهُ أَوِ ابْنَهُ بَعْدَ مَوْتِهِ فِي الْمَنَامِ وَيَقُولُ لَهُ اذْهَبْ إِلَى الْمَوْضِعِ الْفُلَانِيِّ فَإِنَّ فِيهِ ذَهَبًا دَفَنْتُهُ لَكَ وَقَدْ يَرَاهُ فَيُوصِيهِ بِقَضَاءِ دَيْنٍ عَنْهُ ثُمَّ عِنْدَ الْيَقَظَةِ إِذَا فَتَّشَ كَانَ كَمَا رَآهُ فِي النَّوْمِ مِنْ غَيْرِ تَفَاوُتٍ، وَلَوْلَا أَنَّ الْإِنْسَانَ يَبْقَى بَعْدَ الْمَوْتِ لَمَا كَانَ كَذَلِكَ، وَلَمَّا دَلَّ هَذَا الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ يَبْقَى بَعْدَ الْمَوْتِ وَدَلَّ الْحِسُّ عَلَى أَنَّ الْجَسَدَ مَيِّتٌ كَانَ الْإِنْسَانُ مُغَايِرًا لِهَذَا الْجَسَدِ الْمَيِّتِ.

On birinci Delil: İnsanlardan pek çoğu babasını veya oğlunu ölümünden sonra rüyasında görür ve o da kendisine «Falanca yere git; çünkü orada senin için gömdüğüm altın vardır» der; bazen de onu görüp kendi adına bir borcu ödemesini vasiyet eder. Sonra uyandığında araştırdığında hiçbir fark olmaksızın tıpkı rüyada gördüğü gibi çıkar. Şayet insan ölümden sonra baki kalmasaydı böyle olmazdı. Bu delil insanın ölümden sonra baki kaldığına ve his (duyu) de cesedin ölü olduğuna delalet ettiğine göre, insan bu ölü cesetten farklı bir şeydir.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ: أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا ضَاعَ عُضْوٌ مِنْ أَعْضَائِهِ مِثْلَ أَنْ تُقْطَعَ يَدَاهُ أَوْ رِجْلَاهُ أَوْ تُقْلَعَ عَيْنَاهُ أَوْ تُقْطَعُ أُذُنَاهُ إِلَى غَيْرِهَا مِنَ الْأَعْضَاءِ فَإِنَّ ذَلِكَ الْإِنْسَانَ يَجِدُ مِنْ قَلْبِهِ وَعَقْلِهِ أَنَّهُ هُوَ عَيْنُ ذَلِكَ الْإِنْسَانِ وَلَمْ يَقَعْ فِي عَيْنِ ذَلِكَ الْإِنْسَانِ تَفَاوُتٌ حَتَّى أَنَّهُ يَقُولُ أَنَا ذَلِكَ الْإِنْسَانُ الَّذِي كُنْتُ مَوْجُودًا قَبْلَ ذَلِكَ إِلَّا أَنَّهُ يَقُولُ إِنَّهُمْ قَطَعُوا يَدِي وَرِجْلِي، وَذَلِكَ بُرْهَانٌ يَقِينِيٌّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْإِنْسَانَ شَيْءٌ مُغَايِرٌ لِهَذِهِ الْأَعْضَاءِ وَالْأَبْعَاضِ وَذَلِكَ يُبْطِلُ قَوْلَ مَنْ يَقُولُ الْإِنْسَانُ عِبَارَةٌ عَنْ هَذِهِ الْبِنْيَةِ الْمَخْصُوصَةِ.

On ikinci Delil: İnsanın organlarından bir organı zayi olduğunda; örneğin iki eli veya iki ayağı kesildiğinde, yahut iki gözü çıkarıldığında veya iki kulağı kesildiğinde ve diğer organlar [kaybedildiğinde], o insan kalbinden ve aklından kendisinin bizzat o insan olduğunu ve o insanın zâtında bir farklılık meydana gelmediğini hisseder; hatta «Ben daha önce var olan o insanım, ancak onlar elimi ve ayağımı kestiler» der. Bu, o insanın bu organlardan ve cüzlerden farklı bir şey olduğuna dair yakînî bir burhandır ve insanın bu özel yapıdan ibaret olduğunu söyleyen kimsenin sözünü iptal eder.

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ: أَنَّ الْقُرْآنَ وَالْأَحَادِيثَ يَدُلَّانِ عَلَى أَنَّ جَمَاعَةً مِنَ الْيَهُودِ قَدْ مَسَخَهُمُ اللَّهُ وَجَعَلَهُمْ فِي صُورَةِ الْقِرَدَةِ وَالْخَنَازِيرِ فَنَقُولُ: إِنَّ ذَلِكَ الْإِنْسَانَ هَلْ بَقِيَ حَالَ ذَلِكَ الْمَسْخِ أَوْ لَمْ يَبْقَ؟ فَإِنْ لَمْ يَبْقَ كَانَ هَذَا إِمَاتَةً لِذَلِكَ الْإِنْسَانِ وَخَلْقًا لِذَلِكَ الْخِنْزِيرِ وَلَيْسَ هَذَا مِنَ الْمَسْخِ فِي شَيْءٍ. وَإِنْ قُلْنَا إِنَّ ذَلِكَ الْإِنْسَانَ بَقِيَ حَالَ حُصُولِ ذَلِكَ الْمَسْخِ فَنَقُولُ عَلَى ذَلِكَ التَّقْدِيرِ: ذَلِكَ الْإِنْسَانُ بَاقٍ وَتِلْكَ الْبِنْيَةُ وَذَلِكَ الْهَيْكَلُ غَيْرُ بَاقٍ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْإِنْسَانُ شَيْئًا مُغَايِرًا لِتِلْكَ الْبِنْيَةِ.

On üçüncü Delil: Kur'an ve hadisler, Yahudilerden bir topluluğu Allah'ın mesh ettiğine (suretlerini değiştirdiğine) ve onları maymunlar ve domuzlar suretine soktuğuna delalet etmektedir. Biz de deriz ki: O insan bu mesh hali sırasında baki kalmış mıdır yoksa kalmamış mıdır? Şayet kalmamışsa bu, o insanın öldürülmesi ve o domuzun yaratılması demek olur ki bunun mesh ile hiçbir ilgisi yoktur. Şayet o insanın bu meshin gerçekleşmesi sırasında baki kaldığını söylersek, bu takdirde deriz ki: O insan bakidir; o yapı ve o heykel ise baki değildir. Binaenaleyh o insanın o yapıdan farklı bir şey olması vacip olur.

الْحُجَّةُ الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يَرَى جِبْرِيلَ ﵊ فِي صُورَةِ دَحْيَةَ الْكَلْبِيِّ وَكَانَ يَرَى إِبْلِيسَ فِي صُورَةِ الشَّيْخِ النجدي فهاهنا بِنْيَةُ الْإِنْسَانِ وَهَيْكَلُهُ وَشَكْلُهُ حَاصِلٌ مَعَ أَنَّ حَقِيقَةَ الْإِنْسَانِ غَيْرُ حَاصِلَةٍ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ لَيْسَ عِبَارَةً عَنْ هَذِهِ الْبِنْيَةِ، وَهَذَا الْهَيْكَلِ. وَالْفَرْقُ بَيْنَ هَذِهِ الْحُجَّةِ وَالَّتِي قَبْلَهَا أَنَّهُ حَصَلَتْ صُورَةُ هَذِهِ الْبِنْيَةِ مَعَ عَدَمِ هَذِهِ الْبِنْيَةِ وَهَذَا الْهَيْكَلِ.

On dördüncü Delil: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Cebrail aleyhisselâm'ı Dıhye el-Kelbî suretinde görürdü; İblis'i de Necidli ihtiyar suretinde görürdü. Burada insanın yapısı, heykeli ve şekli hâsıl olduğu halde insanın hakikati hâsıl olmamıştır. Bu da insanın bu yapıdan ve bu heykelden ibaret olmadığına delalet eder. Bu delil ile önceki delil arasındaki fark şudur: Burada bu yapının sureti hâsıl olmuşken bu yapı ve bu heykel mevcut değildir.

الْحُجَّةُ الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ: أَنَّ الزَّانِي يَزْنِي بِفَرْجِهِ فَيُضْرَبُ عَلَى ظَهْرِهِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْإِنْسَانُ شَيْئًا آخَرَ سِوَى الْفَرْجِ وَسِوَى الظَّهْرِ، وَيُقَالُ إِنَّ ذَلِكَ الشَّيْءَ يَسْتَعْمِلُ الْفَرْجَ فِي عَمَلٍ وَالظَّهْرَ فِي عَمَلٍ آخَرَ، فَيَكُونُ الْمُتَلَذِّذُ وَالْمُتَأَلِّمُ هُوَ ذَلِكَ الشَّيْءُ إِلَّا أَنَّهُ تَحْصُلَ تِلْكَ اللَّذَّةُ بِوَاسِطَةِ ذَلِكَ الْعُضْوِ وَيَتَأَلَّمُ بِوَاسِطَةِ الضَّرْبِ عَلَى هَذَا الْعُضْوِ.

On beşinci Delil: Zina eden kimse tenasül uzvuyla zina eder, fakat sırtına vurulur. Binaenaleyh insanın tenasül uzvundan ve sırttan başka bir şey olması vacip olur. Denilir ki: O şey, tenasül uzvunu bir işte, sırtı ise başka bir işte kullanır; dolayısıyla lezzet alan ve acı duyan bizzat o şeydir; ancak o lezzet o uzuv vasıtasıyla hâsıl olur ve bu uzva vurulması vasıtasıyla da acı duyar.

الْحُجَّةُ السَّادِسَةَ عَشْرَةَ: أَنِّي إِذَا تَكَلَّمْتُ مَعَ زَيْدٍ وَقُلْتُ لَهُ افْعَلْ كَذَا أَوْ لَا تَفْعَلْ كَذَا فَالْمُخَاطَبُ بِهَذَا

On altıncı Delil: Ben Zeyd ile konuşup ona «Şöyle yap» veya «Şöyle yapma» dediğimde, bu hitapla

الْخِطَابِ وَالْمَأْمُورُ وَالْمَنْهِيُّ لَيْسَ هُوَ جَبْهَةَ زَيْدٍ وَلَا حَدَقَتَهُ وَلَا أَنْفَهُ وَلَا فَمَهُ وَلَا شَيْئًا مِنْ أَعْضَائِهِ بِعَيْنِهِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمَأْمُورُ وَالْمَنْهِيُّ وَالْمُخَاطَبُ شَيْئًا مُغَايِرًا لِهَذِهِ الْأَعْضَاءِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْمَأْمُورَ وَالْمَنْهِيَّ غَيْرُ هَذَا الْجَسَدِ فَإِنْ قَالُوا لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ الْمَأْمُورُ وَالْمَنْهِيُّ جُمْلَةُ هَذَا الْبَدَنِ لَا شَيْءٌ مِنْ أَعْضَائِهِ وَأَبْعَاضِهِ؟ قُلْنَا بِوَجْهِ التَّكْلِيفِ عَلَى الْجُمْلَةِ إِنَّمَا يَصِحُّ لَوْ كَانَتِ الْجُمْلَةُ فَاهِمَةً عَالِمَةً فَنَقُولُ لَوْ كَانَتِ الْجُمْلَةُ فَاهِمَةً عَالِمَةً فَإِمَّا أَنْ يَقُومَ بِمَجْمُوعِ الْبَدَنِ عِلْمٌ وَاحِدٌ أَوْ يَقُومَ بِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْ أَجْزَاءِ الْبَدَنِ عِلْمٌ عَلَى حِدَةٍ، وَالْأَوَّلُ يَقْتَضِي قِيَامَ الْعَرَضِ بِالْمَحَالِّ الْكَثِيرَةِ وَهُوَ مُحَالٌ، وَالثَّانِي يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ أَجْزَاءِ الْبَدَنِ عَالِمًا فَاهِمًا مُدْرِكًا عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِقْلَالِ، وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الْعِلْمَ الضَّرُورِيَّ حَاصِلٌ بِأَنَّ الْجُزْءَ الْمُعَيَّنَ مِنَ الْبَدَنِ لَيْسَ عَالِمًا فَاهِمًا مُدْرِكًا بِالِاسْتِقْلَالِ فَسَقَطَ هَذَا السُّؤَالُ.

muhatap olan, emredilen ve yasaklanan kimse ne Zeyd'in alnıdır ne gözbebeğidir ne burnudur ne ağzıdır ne de bizzat organlarından herhangi biridir. Dolayısıyla emredilenin, yasaklananın ve muhatap olanın bu organlardan farklı bir şey olması vacip olur; bu da o emredilen ve yasaklananın bu cesetten başkası olduğuna delalet eder. Şayet «Emredilen ve yasaklananın organlarından ve cüzlerinden herhangi biri değil de bu bedenin bütünü olduğu neden söylenemez?» derlerse, biz deriz ki: Bütün üzerine teklifin yönelmesi ancak bütünün anlayan ve bilen olması durumunda sahih olur. Biz de deriz ki: Şayet bütün anlayan ve bilen olsaydı, ya bedenin toplamında tek bir ilim kaim olurdu ya da bedenin cüzlerinin her birinde ayrı ayrı birer ilim kaim olurdu. Birincisi arazın birden çok mahalde kaim olmasını gerektirir ki bu imkânsızdır. İkincisi ise bedenin cüzlerinin her birinin müstakil olarak bilen, anlayan ve idrak eden olmasını gerektirir. Biz bedenin belirli bir cüzünün müstakil olarak bilen, anlayan ve idrak eden olmadığına dair zaruri ilmin hâsıl olduğunu beyan etmiştik; dolayısıyla bu soru düşmüştür.

الْحُجَّةُ السَّابِعَةَ عَشْرَةَ: أَنَّ الْإِنْسَانَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ عَالِمًا، وَالْعِلْمُ لَا يَحْصُلُ إِلَّا فِي الْقَلْبِ فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ الْإِنْسَانُ عِبَارَةً عَنِ الشَّيْءِ الْمَوْجُودِ فِي الْقَلْبِ وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا بَطَلَ الْقَوْلُ بِأَنَّ الْإِنْسَانَ عِبَارَةٌ عَنْ هَذَا الْهَيْكَلِ، وَهَذِهِ الْجُثَّةِ إِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ الْإِنْسَانَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ عَالِمًا لِأَنَّهُ فَاعِلٌ مُخْتَارٌ، وَالْفَاعِلُ الْمُخْتَارُ هُوَ الَّذِي يَفْعَلُ بِوَاسِطَةِ الْقَلْبِ وَالِاخْتِيَارِ وَهُمَا مَشْرُوطَانِ بِالْعِلْمِ لِأَنَّ مَا لَا يَكُونُ مَقْصُودًا امْتَنَعَ الْقَصْدُ إِلَى تَكْوِينِهِ فَثَبَتَ أَنَّ الْإِنْسَانَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ عَالِمًا بِالْأَشْيَاءِ وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ الْعِلْمَ لَا يُوجَدُ إِلَّا فِي الْقَلْبِ لِلْبُرْهَانِ وَالْقُرْآنِ. أَمَّا الْبُرْهَانُ فَلِأَنَّا نَجِدُ الْعِلْمَ الضَّرُورِيَّ بِأَنَّا نَجِدُ عُلُومَنَا مِنْ نَاحِيَةِ الْقَلْبِ، وَأَمَّا الْقُرْآنُ فَآيَاتٌ نَحْوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِها [الْأَعْرَافِ: ١٧٩] وَقَوْلِهِ: كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ [الْمُجَادَلَةِ: ٢٢] وَقَوْلُهُ: نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ [الشُّعَرَاءِ: ١٩٣، ١٩٤] وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ الْإِنْسَانَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ عَالِمًا، وَثَبَتَ أَنَّ الْعِلْمَ لَيْسَ إِلَّا فِي الْقَلْبِ ثبت أن الإنسان شيء فِي الْقَلْبِ أَوْ شَيْءٍ لَهُ تَعَلُّقٌ بِالْقَلْبِ وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ فَإِنَّهُ يُبْطِلُ قَوْلَ مَنْ يَقُولُ الْإِنْسَانُ هُوَ هَذَا الْجَسَدُ وَهَذَا الْهَيْكَلُ.

On yedinci Delil: İnsanın bilen olması vaciptir, ilim ise ancak kalpte hâsıl olur; binaenaleyh insanın kalpte bulunan şeyden ibaret olması gerekir. Bu sabit olunca, insanın bu heykelden ve bu gövdeden ibaret olduğu sözü batıl olur. İnsanın bilen olmasının vacip olduğunu söyledik; çünkü o, irade sahibi bir faildir. İrade sahibi fail ise kalp ve ihtiyar (tercih) vasıtasıyla fiil işleyendir; bu ikisi de ilimle şartlıdır, çünkü kastedilmeyen bir şeyin var edilmesine yönelmek imkânsızdır. Böylece insanın eşyayı bilen olması gerektiği sabit olmuştur. İlmin ancak kalpte bulunduğunu ise burhan ve Kur'an sebebiyle söyledik. Burhana gelince: İlimlerimizi kalp yönünden bulduğumuza dair zaruri ilmi kendimizde bulmaktayız. Kur'an'a gelince: Allah Teâlâ'nın: { لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِها } “Onların kalpleri vardır ama onlarla anlamazlar” [A'râf 179], { كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ } “Onların kalplerine imanı yazmıştır” [Mücâdele 22] ve { نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ } “Onu senin kalbine Rûhu'l-Emîn indirmiştir” [Şuarâ 193-194] buyrukları gibi ayetlerdir. İnsanın bilen olmasının vacip olduğu ve ilmin de ancak kalpte bulunduğu sabit olunca, insanın kalpteki bir şey veya kalple irtibatı olan bir şey olduğu sabit olur. Her iki takdire göre de bu durum, «İnsan bu cesettir ve bu heykeldir» diyen kimsenin sözünü iptal eder.

وَأَمَّا الْبَحْثُ الثَّانِي: وَهُوَ بَيَانُ أَنَّ الْإِنْسَانَ غَيْرُ مَحْسُوسٍ وَهُوَ أَنَّ حَقِيقَةَ الْإِنْسَانِ شَيْءٌ مُغَايِرٌ لِلسَّطْحِ وَاللَّوْنِ وَكُلِّ مَا هُوَ مَرْئِيٌّ فَهُوَ إِمَّا السَّطْحُ وَإِمَّا اللَّوْنُ وَهُمَا مُقَدِّمَتَانِ قَطْعِيَّتَانِ وَيُنْتِجُ هَذَا الْقِيَاسُ أَنَّ حَقِيقَةَ الْإِنْسَانِ غَيْرُ مَرْئِيَّةٍ وَلَا مَحْسُوسَةٍ وَهَذَا بُرْهَانٌ يَقِينِيٌّ.

İkinci İncelemeye gelince: Bu, insanın hissedilemez olduğunun beyanıdır; o da şudur: İnsanın hakikati yüzeyden ve renkten farklı bir şeydir. Görülen her şey ise ya yüzeydir ya da renktir. Bu ikisi kesin öncüllerdir. Bu kıyas da insanın hakikatinin ne görülebilir ne de hissedilebilir olduğu sonucunu verir; bu ise yakînî bir burhandır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي شَرْحِ مَذَاهِبِ الْقَائِلِينَ بِأَنَّ الْإِنْسَانَ جِسْمٌ مَوْجُودٌ فِي دَاخِلِ الْبَدَنِ اعْلَمْ أَنَّ الْأَجْسَامَ الْمَوْجُودَةَ فِي هَذَا الْعَالَمِ السُّفْلِيِّ إِمَّا أَنْ تَكُونَ أَحَدَ الْعَنَاصِرِ الْأَرْبَعَةِ أَوْ مَا يَكُونُ مُتَوَلِّدًا مِنَ امْتِزَاجِهَا، وَيَمْتَنِعُ أَنْ يَحْصُلَ فِي الْبَدَنِ الْإِنْسَانِيِّ جِسْمٌ عُنْصُرِيٌّ خَالِصٌ بَلْ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ الْحَاصِلُ جِسْمًا مُتَوَلِّدًا مِنَ امْتِزَاجَاتِ هَذِهِ الْأَرْبَعَةِ فَنَقُولُ: أَمَّا الْجِسْمُ الَّذِي تَغْلِبُ عَلَيْهِ الْأَرْضِيَّةُ فَهُوَ الْأَعْضَاءُ الصُّلْبَةُ الْكَثِيفَةُ كَالْعَظْمِ وَالْغُضْرُوفِ وَالْعَصَبِ وَالْوَتَرِ وَالرِّبَاطِ وَالشَّحْمِ وَاللَّحْمِ وَالْجِلْدِ وَلَمْ يَقُلْ أَحَدٌ مِنَ الْعُقَلَاءِ الَّذِينَ قَالُوا: الْإِنْسَانُ شَيْءٌ مُغَايِرٌ لِهَذَا الْجَسَدِ بِأَنَّهُ عِبَارَةٌ عَنْ عُضْوٍ مُعَيَّنٍ مِنْ هَذِهِ الْأَعْضَاءِ وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذِهِ الْأَعْضَاءَ كَثِيفَةٌ ثَقِيلَةٌ ظُلْمَانِيَّةٌ فَلَا جَرَمَ لَمْ يَقُلْ أَحَدٌ مِنَ الْعُقَلَاءِ بِأَنَّ الْإِنْسَانَ عِبَارَةٌ عَنْ أَحَدِ هَذِهِ الْأَعْضَاءِ، وَأَمَّا الْجِسْمُ الَّذِي تَغْلِبُ عَلَيْهِ الْمَائِيَّةُ فَهُوَ/ الْأَخْلَاطُ الْأَرْبَعَةُ وَلَمْ يَقُلْ أَحَدٌ فِي شَيْءٍ مِنْهَا إِنَّهُ الْإِنْسَانُ إِلَّا فِي الدَّمِ فَإِنَّ مِنْهُمْ مَنْ قَالَ إِنَّهُ هُوَ الرُّوحُ بِدَلِيلِ أَنَّهُ إِذَا خَرَجَ لَزِمَ الْمَوْتُ، أَمَّا الْجِسْمُ الَّذِي تَغْلِبُ عَلَيْهِ الْهَوَائِيَّةُ وَالنَّارِيَّةُ فَهُوَ الْأَرْوَاحُ وَهِيَ نَوْعَانِ: أَحَدُهُمَا: أَجْسَامٌ هَوَائِيَّةٌ مَخْلُوطَةٌ بِالْحَرَارَةِ الْغَرِيزِيَّةِ مُتَوَلِّدَةٌ إِمَّا فِي الْقَلْبِ أَوْ فِي الدِّمَاغِ وَقَالُوا إِنَّهَا هِيَ الرُّوحُ وَإِنَّهَا هِيَ الْإِنْسَانُ ثُمَّ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ الْإِنْسَانُ هُوَ الرُّوحُ الَّذِي فِي الْقَلْبِ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ إِنَّهُ جُزْءٌ لَا يَتَجَزَّأُ فِي الدِّمَاغِ، وَمِنْهُمْ مَنْ

Dördüncü Mesele: İnsanın beden içinde bulunan bir cisim olduğunu söyleyenlerin mezheplerinin açıklanması. Bil ki bu süflî âlemde bulunan cisimler ya dört unsurdan biridir ya da bunların karışımından doğan şeydir. İnsan bedeninde sırf unsuri bir cismin bulunması imkânsızdır; bilakis hâsıl olanın bu dördünün karışımlarından doğan bir cisim olması zorunludur. Biz deriz ki: Toprak tabiatının baskın olduğu cisim kemik, kıkırdak, sinir, kiriş, bağ, yağ, et ve deri gibi sert ve kesif organlardır. «İnsan bu cesetten farklı bir şeydir» diyen akıl sahiplerinden hiçbiri, onun bu organlardan belirli bir organdan ibaret olduğunu söylememiştir. Çünkü bu organlar kesif, ağır ve karanlıktır; nitekim akıl sahiplerinden hiçbiri insanın bu organlardan biri olduğunu söylememiştir. Su tabiatının baskın olduğu cisme gelince: O dört hılttır; onlardan hiçbiri hakkında —kan müstesna— onun insan olduğunu söyleyen olmamıştır. Nitekim onlardan bir kısmı kanın ruh olduğunu söylemiştir; delilleri de kan çıktığında ölümün gerçekleşmesidir. Hava ve ateş tabiatının baskın olduğu cisme gelince, o ruhlardır ve bunlar iki kısımdır: Birincisi: Ya kalpte ya da beyinde oluşan, tabii hararetle karışık havai cisimlerdir. Bunların ruh ve insan olduğunu söylemişlerdir. Sonra ihtilaf etmişlerdir: Onlardan kimi insanın kalpteki ruh olduğunu, kimi beyindeki bölünmez bir cüz olduğunu,

يَقُولُ الرُّوحُ عِبَارَةٌ عَنْ أَجْزَاءٍ نَارِيَّةٍ مُخْتَلِطَةٍ بِهَذِهِ الْأَرْوَاحِ الْقَلْبِيَّةِ وَالدِّمَاغِيَّةِ وَتِلْكَ الْأَجْزَاءُ النَّارِيَّةُ وَهِيَ الْمُسَمَّاةُ بِالْحَرَارَةِ الْغَرِيزِيَّةِ وَهِيَ الْإِنْسَانُ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ الرُّوحُ عِبَارَةٌ عَنْ أَجْسَامٍ نُورَانِيَّةٍ سَمَاوِيَّةٍ لَطِيفَةٍ، وَالْجَوْهَرُ عَلَى طَبِيعَةِ ضَوْءِ الشَّمْسِ وَهِيَ لَا تَقْبَلُ التَّحَلُّلَ وَالتَّبَدُّلَ وَلَا التَّفَرُّقَ وَلَا التَّمَزُّقَ فَإِذَا تَكَوَّنَ الْبَدَنُ وَتَمَّ استعداده وهو المراد بقوله: فَإِذا سَوَّيْتُهُ نَفَذَتْ تِلْكَ الْأَجْسَامُ الشَّرِيفَةُ السَّمَاوِيَّةُ الْإِلَهِيَّةُ فِي داخل أعصاء الْبَدَنِ نَفَاذَ النَّارِ فِي الْفَحْمِ وَنَفَاذَ دُهْنِ السِّمْسِمِ فِي السِّمْسِمِ، وَنَفَاذَ مَاءِ الْوَرْدِ فِي جِسْمِ الْوَرْدِ، وَنَفَاذُ تِلْكَ الْأَجْسَامِ السَّمَاوِيَّةِ فِي جَوْهَرِ الْبَدَنِ هُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي [ص: ٧٢] ثُمَّ إِنَّ الْبَدَنَ مَا دَامَ يَبْقَى سَلِيمًا قَابِلًا لِنَفَاذِ تِلْكَ الْأَجْسَامِ الشَّرِيفَةِ بَقِيَ حَيًّا، فَإِذَا تَوَلَّدَتْ فِي الْبَدَنِ أَخْلَاطٌ غَلِيظَةٌ مَنَعَتْ تِلْكَ الْأَخْلَاطُ الْغَلِيظَةُ مِنْ سَرَيَانِ تِلْكَ الْأَجْسَامِ الشَّرِيفَةِ فِيهَا فَانْفَصَلَتْ عَنْ هَذَا الْبَدَنِ فَحِينَئِذٍ يَعْرِضُ الْمَوْتُ، فَهَذَا مَذْهَبٌ قَوِيٌّ شَرِيفٌ يَجِبُ التَّأَمُّلُ فِيهِ فَإِنَّهُ شَدِيدُ الْمُطَابَقَةِ لِمَا وَرَدَ فِي الْكُتُبِ الْإِلَهِيَّةِ مِنْ أَحْوَالِ الْحَيَاةِ وَالْمَوْتِ، فَهَذَا تَفْصِيلُ مَذَاهِبِ الْقَائِلِينَ بِأَنَّ الْإِنْسَانَ جِسْمٌ مَوْجُودٌ فِي دَاخِلِ الْبَدَنِ، وَأَمَّا أَنَّ الْإِنْسَانَ جِسْمٌ مَوْجُودٌ خَارِجَ الْبَدَنِ فَلَا أَعْرِفُ أَحَدًا ذَهَبَ إِلَى هَذَا الْقَوْلِ. أَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنْ يُقَالَ الْإِنْسَانُ عَرَضٌ حَالٌّ فِي الْبَدَنِ، فَهَذَا لَا يَقُولُ بِهِ عَاقِلٌ لِأَنَّ مِنَ الْمَعْلُومِ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ الْإِنْسَانَ جَوْهَرٌ لِأَنَّهُ مَوْصُوفٌ بِالْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ وَالتَّدَبُّرِ وَالتَّصَرُّفِ، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ كَانَ جَوْهَرًا وَالْجَوْهَرُ لَا يَكُونُ عَرَضًا بَلِ الَّذِي يُمْكِنُ أَنْ يَقُولَ بِهِ كُلُّ عَاقِلٍ هُوَ أَنَّ الْإِنْسَانَ يُشْتَرَطُ أَنْ يَكُونَ مَوْصُوفًا بِأَعْرَاضٍ مَخْصُوصَةٍ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَلِلنَّاسِ فِيهِ أَقْوَالٌ. الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْعَنَاصِرَ الْأَرْبَعَةَ إِذَا امْتَزَجَتْ وَانْكَسَرَتْ سَوْرَةُ كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهَا بِسَوْرَةِ الْآخَرِ حَصَلَتْ كَيْفِيَّةٌ مُعْتَدِلَةٌ هِيَ الْمِزَاجُ. ومراتب هذا المزاج غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ فَبَعْضُهَا هِيَ الْإِنْسَانِيَّةُ وَبَعْضُهَا هِيَ الْفَرَسِيَّةُ، فَالْإِنْسَانِيَّةُ عِبَارَةٌ عَنْ أَجْسَامٍ مَوْصُوفَةٍ مُتَوَلِّدَةٍ عَنِ امْتِزَاجَاتِ أَجْزَاءِ الْعَنَاصِرِ بِمِقْدَارٍ مَخْصُوصٍ، هَذَا قَوْلُ جُمْهُورِ الْأَطِبَّاءِ وَمُنْكِرِي بَقَاءِ النَّفْسِ وَقَوْلُ أَبِي الْحُسَيْنِ الْبَصْرِيِّ مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ. وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْإِنْسَانَ عِبَارَةٌ عَنْ أَجْسَامٍ مَخْصُوصَةٍ بِشَرْطِ كَوْنِهَا مَوْصُوفَةً بِصِفَةِ الْحَيَاةِ وَالْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ وَالْحَيَاةُ عَرَضٌ قَائِمٌ بِالْجِسْمِ وَهَؤُلَاءِ أَنْكَرُوا الرُّوحَ وَالنَّفْسَ وقالوا ليس ها هنا إِلَّا أَجْسَامٌ مُؤْتَلِفَةٌ مَوْصُوفَةٌ بِهَذِهِ الْأَعْرَاضِ الْمَخْصُوصَةِ وَهِيَ الْحَيَاةُ وَالْعِلْمُ وَالْقُدْرَةُ، وَهَذَا مَذْهَبُ أَكْثَرِ شُيُوخِ الْمُعْتَزِلَةِ. وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْإِنْسَانَ عِبَارَةٌ عَنْ أَجْسَامٍ مَوْصُوفَةٍ بِالْحَيَاةِ وَالْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ وَالْإِنْسَانُ إِنَّمَا يَمْتَازُ عَنْ سَائِرِ الْحَيَوَانَاتِ بِشَكْلِ جَسَدِهِ/ وَهَيْئَةِ أَعْضَائِهِ وَأَجْزَائِهِ إِلَّا أَنَّ هَذَا مُشْكِلٌ فإن الملائكة قد يتشبهون بصور الناس فهاهنا صُورَةُ الْإِنْسَانِ حَاصِلَةٌ مَعَ عَدَمِ الْإِنْسَانِيَّةِ وَفِي صُورَةِ الْمَسْخِ مَعْنَى الْإِنْسَانِيَّةِ حَاصِلٌ مَعَ أَنَّ هَذِهِ الصُّورَةَ غَيْرُ حَاصِلَةٍ فَقَدْ بَطَلَ اعْتِبَارُ هَذَا الشَّكْلِ فِي حُصُولِ مَعْنَى الْإِنْسَانِيَّةِ طَرْدًا وَعَكْسًا. أَمَّا الْقِسْمُ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنْ يُقَالَ الْإِنْسَانُ مَوْجُودٌ لَيْسَ بِجِسْمٍ وَلَا جُسْمَانِيَّةٍ فَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْإِلَهِيِّينَ مِنَ الْفَلَاسِفَةِ الْقَائِلِينَ بِبَقَاءِ النَّفْسِ الْمُثْبِتِينَ لِلنَّفْسِ مَعَادًا رُوحَانِيًّا وَثَوَابًا وَعِقَابًا وَحِسَابًا رُوحَانِيًّا

kimi de ruhun bu kalbî ve dimağî ruhlara karışmış narî (ateşî) cüzlerden ibaret olduğunu, «tabii hararet» (harâret-i garîziyye) olarak isimlendirilen bu nârî cüzlerin bizzat insan olduğunu söylemiştir. İnsanlardan bir kısmı da ruhun nuranî, semavî ve latif cisimlerden ibaret olduğunu, cevherinin güneş ışığı tabiatında bulunduğunu, çözülme, başkalaşma, ayrışma ve parçalanmayı kabul etmediğini; beden teşekkül edip istidadı tamamlandığında —ki O'nun: { فَإِذا سَوَّيْتُهُ } “Onu tamamlayıp düzelttiğimde” sözünden maksat budur— o şerefli, semavî ve ilahi cisimlerin kömürdeki ateşin nüfuz edişi, susamdaki susam yağının nüfuz edişi ve gül cismindeki gül suyunun nüfuz edişi gibi bedenin organlarının içine nüfuz ettiğini söyler. O semavî cisimlerin bedenin cevherine nüfuz etmesi, Allah'ın: { وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي } “Ona ruhumdan üfledim” [Sâd 72] buyruğundan kastedilendir. Sonra beden bu şerefli cisimlerin nüfuzunu kabul edecek şekilde sağlam kaldığı müddetçe diri kalır; bedende kaba hıltlar oluştuğunda bu kaba hıltlar o şerefli cisimlerin orada cereyan etmesine engel olur, böylece o cisimler bu bedenden ayrılır ve işte o zaman ölüm meydana gelir. Bu, güçlü ve şerefli bir mezheptir; üzerinde düşünülmesi gerekir, zira ilahi kitaplarda hayat ve ölüm hallerine dair gelen bilgilere son derece uygundur. İşte insanın beden içinde bulunan bir cisim olduğunu söyleyenlerin mezheplerinin ayrıntısı budur. İnsanın bedenin dışında bulunan bir cisim olduğuna gelince; bu görüşe giden hiç kimseyi bilmiyorum. İkinci Kısım: İnsanın bedende bulunan bir araz olduğu görüşüdür ki bunu hiçbir akıllı kimse söylemez. Çünkü insanın ilim, kudret, tedbir ve tasarrufla vasıflanan bir cevher olduğu zaruri olarak bilinmektedir. Böyle olan kimse cevherdir, cevher ise araz olamaz. Bilakis her akıllının söyleyebileceği şey, insanın belirli arazlarla nitelenmesinin şart koşulmuş olmasıdır. Bu takdire göre insanların bu konuda görüşleri vardır. Birinci Görüş: Dört unsur karıştığında ve her birinin şiddeti diğerinin şiddetiyle kırıldığında mizaç adı verilen mutedil bir keyfiyet hâsıl olur. Bu mizacın mertebeleri sonsuzdur; bunların bir kısmı insanlık, bir kısmı ise atlıktır. İnsanlık, unsurların cüzlerinin belirli bir miktarda karışımından doğan nitelikli cisimlerden ibarettir. Bu, tabiplerin çoğunluğunun, nefsin bekasını inkâr edenlerin ve Mutezile'den Ebü'l-Hüseyn el-Basrî'nin görüşüdür. İkinci Görüş: İnsan, hayat, ilim ve kudret sıfatıyla nitelenmiş olması şartıyla belirli cisimlerden ibarettir; hayat ise cisimle kaim bir arazdır. Bunlar ruhu ve nefsi inkâr etmiş ve «Burada bu özel arazlarla —ki bunlar hayat, ilim ve kudrettir— nitelenmiş birleşik cisimlerden başka bir şey yoktur» demişlerdir; bu, Mutezile şeyhlerinin çoğunun mezhebidir. Üçüncü Görüş: İnsan; hayat, ilim ve kudretle nitelenmiş cisimlerden ibarettir ve insan diğer hayvanlardan ancak cesedinin şekli, organlarının ve parçalarının heyeti ile ayrılır. Ne var ki bu müşküldür; zira melekler bazen insan suretlerine bürünürler, burada insanlık bulunmadığı halde insan sureti hâsıldır. Mesh suretinde ise bu suret bulunmadığı halde insanlık manası hâsıldır; böylece insanlık manasının hâsıl olmasında bu şeklin dikkate alınması muttarid ve mün'akis (tüm durumlarda geçerli) olma vasfını yitirerek batıl olmuştur. Üçüncü Kısım: İnsanın ne bir cisim ne de cismanî olan bir varlık olduğu görüşüdür. Bu, nefsin bekasını savunan, nefis için ruhanî bir meâd (ahiret dönüşü), ruhanî bir sevap, ceza ve hesap kabul eden ilahiyatçı filozofların çoğunun görüşüdür.

وَذَهَبَ إِلَيْهِ جَمَاعَةٌ عَظِيمَةٌ مِنْ عُلَمَاءِ الْمُسْلِمِينَ مِثْلُ الشَّيْخِ أَبِي الْقَاسِمِ الرَّاغِبِ الْأَصْفَهَانِيِّ وَالشَّيْخِ أَبِي حَامِدٍ الْغَزَالِيِّ رَحِمَهُمَا اللَّهُ، وَمِنْ قُدَمَاءِ الْمُعْتَزِلَةِ مَعْمَرُ بْنُ عَبَّادٍ السُّلَمِيُّ، وَمِنَ الشِّيعَةِ الْمُلَقَّبُ عِنْدَهُمْ بِالشَّيْخِ الْمُفِيدِ، وَمِنَ الْكَرَامِيَّةِ جَمَاعَةٌ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَائِلِينَ بِإِثْبَاتِ النَّفْسِ فَرِيقَانِ، الْأَوَّلُ: وَهُمُ الْمُحَقِّقُونَ مِنْهُمْ مَنْ قَالَ الْإِنْسَانُ عِبَارَةٌ عَنْ هَذَا الْجَوْهَرِ الْمَخْصُوصِ، وَهَذَا الْبَدَنِ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالْإِنْسَانُ غَيْرُ مَوْجُودٍ فِي دَاخِلِ الْعَالَمِ وَلَا فِي خَارِجِهِ وَغَيْرُ مُتَّصِلٍ فِي دَاخِلِ الْعَالَمِ وَلَا فِي خَارِجِهِ وَغَيْرُ مُتَّصِلٍ بِالْعَالَمِ وَلَا مُنْفَصِلٍ عَنْهُ، وَلَكِنَّهُ مُتَعَلِّقٌ بِالْبَدَنِ تَعَلُّقَ التَّدْبِيرِ وَالتَّصَرُّفِ كَمَا أَنَّ إِلَهَ الْعَالَمِ لَا تَعَلُّقَ لَهُ بِالْعَالَمِ إِلَّا عَلَى سَبِيلِ التَّصَرُّفِ وَالتَّدْبِيرِ.

Müslüman âlimlerden Şeyh Ebü'l-Kâsım er-Râgıb el-İsfahânî ve Şeyh Ebû Hâmid el-Gazzâlî —Allah ikisine de rahmet eylesin— gibi büyük bir topluluk; Mutezile'nin ilklerinden Ma'mer b. Abbâd es-Sülemî; Şîa'dan kendi aralarında Şeyh el-Müfîd diye lakaplandırılan zat ve Kerrâmiyye'den bir topluluk bu görüşe meyletmiştir. Bil ki nefsi ispat edenler iki gruptur: Birincisi, içlerindeki muhakkikler olup şöyle demişlerdir: İnsan bu özel cevherden ve bu bedenden ibarettir. Bu takdire göre insan ne âlemin içinde ne de dışındadır; ne âleme bitişiktir ne de ondan ayrıdır; fakat âlemin ilahının âlemle tasarruf ve tedbir ilişkisi dışında bir irtibatı bulunmadığı gibi, o da bedene ancak tedbir ve tasarruf bağıyla bağlıdır.

وَالْفَرِيقُ الثَّانِي: الَّذِينَ قَالُوا النَّفْسُ إِذَا تَعَلَّقَتْ بِالْبَدَنِ اتَّحَدَتْ بِالْبَدَنِ فَصَارَتِ النَّفْسُ عَيْنَ الْبَدَنِ، وَالْبَدَنُ عَيْنَ

İkinci Grup ise şöyle diyenlerdir: Nefis bedene bağlandığında bedenle birleşir (ittihad eder); böylece nefis bedenin aynısı, beden de nefsin aynısı

النَّفْسِ وَمَجْمُوعُهُمَا عِنْدَ الِاتِّحَادِ هُوَ الْإِنْسَانُ فَإِذَا جَاءَ وَقْتُ الْمَوْتِ بَطَلَ هَذَا الِاتِّحَادُ وَبَقِيَتِ النَّفْسُ وَفَسَدَ الْبَدَنُ فَهَذِهِ جُمْلَةُ مَذَاهِبِ النَّاسِ فِي الْإِنْسَانِ وَكَانَ ثَابِتُ بْنُ قُرَّةَ يُثْبِتُ النَّفْسَ وَيَقُولُ إِنَّهَا مُتَعَلِّقَةٌ بِأَجْسَامٍ سَمَاوِيَّةٍ نُورَانِيَّةٍ لطيفة غير قابلة للكون والفساد التفرق وَالتَّمَزُّقِ وَأَنْ تِلْكَ الْأَجْسَامَ تَكُونُ سَارِيَةً فِي الْبَدَنِ وَمَا دَامَ يَبْقَى ذَلِكَ السَّرَيَانُ بَقِيَتِ النَّفْسُ مُدَبِّرَةً لِلْبَدَنِ فَإِذَا انْفَصَلَتْ تِلْكَ الْأَجْسَامُ اللَّطِيفَةُ عَنْ جَوْهَرِ الْبَدَنِ انْقَطَعَ تَعَلُّقُ النَّفْسِ عَنِ الْبَدَنِ.

olur ve bu birleşme anında ikisinin toplamı insandır. Ölüm vakti geldiğinde bu birleşme son bulur; nefis baki kalır, beden ise bozulur. İnsan hakkında insanların mezheplerinin özeti budur. Sâbit b. Kurra da nefsi ispat eder ve şöyle derdi: Nefis; oluş ve bozuluşu (kevn ve fesadı), ayrışma ve parçalanmayı kabul etmeyen semavî, nuranî ve latif cisimlere bağlıdır. Bu cisimler bedende cereyan eder ve bu cereyan devam ettiği müddetçe nefis bedeni yönetmeye devam eder. Bu latif cisimler bedenin cevherinden ayrıldığında nefsin bedenle olan irtibatı kesilir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: فِي دَلَائِلِ مُثْبِتِي النَّفْسِ مِنْ نَاحِيَةِ الْعَقْلِ احْتَجَّ الْقَوْمُ بِوُجُوهٍ كَثِيرَةٍ بَعْضُهَا قَوِيٌ وَبَعْضُهَا ضَعِيفٌ وَالْوُجُوهُ الْقَوِيَّةُ بَعْضُهَا قَطْعِيَّةٌ وَبَعْضُهَا إِقْنَاعِيَّةٌ فَلْنَذْكُرِ الْوُجُوهَ الْقَطْعِيَّةَ.

Beşinci Mesele: Akıl yönünden nefsi ispat edenlerin delilleri. Bu zevat bir kısmı güçlü, bir kısmı zayıf; güçlü olanların da bir kısmı kat'î (kesin), bir kısmı ise iknâî pek çok delil ile istidlal etmişlerdir. Biz kat'î olan delilleri zikredelim.

الْحُجَّةُ الْأُولَى: لَا شَكَّ أَنَّ الْإِنْسَانَ جَوْهَرٌ فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ جَوْهَرًا مُتَحَيِّزًا أَوْ غَيْرَ مُتَحَيِّزٍ وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ فَتَعَيَّنَ الثَّانِي وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ جَوْهَرًا مُتَحَيِّزًا أَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَكَانَ كَوْنُهُ مُتَحَيِّزًا غَيْرَ تِلْكَ الذَّاتِ وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَكَانَ كُلُّ مَا عَلِمَ الْإِنْسَانُ ذَاتَهُ الْمَخْصُوصَةَ وَجَبَ أَنْ يَعْلَمَ كَوْنَهُ مُتَحَيِّزًا بِمِقْدَارٍ مَخْصُوصٍ وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ الْإِنْسَانُ جَوْهَرًا مُتَحَيِّزًا فَنَفْتَقِرُ فِي تَقْرِيرِ هَذَا الدَّلِيلِ إِلَى مُقَدِّمَاتٍ ثَلَاثَةٍ. الْمُقَدِّمَةُ الْأُولَى: لَوْ كَانَ الْإِنْسَانُ جَوْهَرًا مُتَحَيِّزًا لَكَانَ كَوْنُهُ مُتَحَيِّزًا عَيْنَ ذَاتِهِ الْمَخْصُوصَةِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ لَوْ كَانَ تَحَيُّزُهُ صِفَةً قَائِمَةً لَكَانَ ذَلِكَ الْمَحَلُّ مِنْ حَيْثُ هُوَ مَعَ قَطْعِ النَّظَرِ عَنْ هَذِهِ الصِّفَةِ. إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُتَحَيِّزًا أَوْ لَا يَكُونَ وَالْقِسْمَانِ بَاطِلَانِ فَبَطَلَ الْقَوْلُ بِكَوْنِ التَّحَيُّزِ صِفَةً قَائِمَةً بِالْمَحَلِّ إِنَّمَا قُلْنَا إِنَّهُ يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ مَحَلَّ التَّحَيُّزِ لِأَنَّهُ يَلْزَمُ كَوْنُ الشَّيْءِ الْوَاحِدِ مُتَحَيِّزًا مَرَّتَيْنِ وَلِأَنَّهُ يَلْزَمُ اجْتِمَاعُ الْمِثْلَيْنِ وَلِأَنَّهُ لَيْسَ جَعْلُ أَحَدِهِمَا/ ذَاتًا وَالْآخِرِ صِفَةً أَوْلَى مِنَ الْعَكْسِ وَلِأَنَّ التَّحَيُّزَ الثَّانِيَ إِنْ كَانَ عَيْنَ الذَّاتِ فَهُوَ الْمَقْصُودُ وَإِنْ كَانَ صِفَةً لَزِمَ التَّسَلْسُلُ وَهُوَ مُحَالٌ وَإِنَّمَا قلنا إنه يمتنع أن يكون محل التحيز غَيْرَ مُتَحَيِّزٍ لِأَنَّ حَقِيقَةَ التَّحَيُّزِ هُوَ الذَّهَابُ فِي الْجِهَاتِ وَالِامْتِدَادُ فِيهَا، وَالشَّيْءُ الَّذِي لَا يَكُونُ مُتَحَيِّزًا لَمْ يَكُنْ لَهُ اخْتِصَاصٌ بِالْجِهَاتِ وَحُصُولُهُ فِيهَا لَيْسَ بِمُتَحَيِّزٍ مُحَالٌ، فَثَبَتَ بِهَذَا أَنَّهُ لَوْ كَانَ الْإِنْسَانُ جَوْهَرًا مُتَحَيِّزًا لَكَانَ تَحَيُّزُهُ غَيْرَ ذَاتِهِ الْمَخْصُوصَةِ. الْمُقَدِّمَةُ الثَّانِيَةُ: لَوْ كَانَ تَحَيُّزُ ذَاتِهِ الْمَخْصُوصَةِ عَيْنَ ذَاتِهِ الْمَخْصُوصَةِ لَكَانَ مَتَى عَرَفَ ذَاتَهُ الْمَخْصُوصَةَ فَقَدْ عَرَفَ كونها متحيزة، والدليل على أَنَّهُ لَوْ صَارَتْ ذَاتُهُ الْمَخْصُوصَةُ مَعْلُومَةً وَصَارَ تَحَيُّزُهُ مَجْهُولًا لَزِمَ اجْتِمَاعُ النَّفْيِ وَالْإِثْبَاتِ فِي الشَّيْءِ الْوَاحِدِ وَهُوَ مُحَالٌ. الْمُقَدِّمَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّا قَدْ نَعْرِفُ ذَاتَنَا حَالَ كَوْنِنَا جَاهِلِينَ بِالتَّحَيُّزِ وَالِامْتِدَادِ فِي الْجِهَاتِ الثَّلَاثَةِ وَذَلِكَ ظَاهِرٌ عِنْدَ الِاخْتِبَارِ وَالِامْتِحَانِ فَإِنَّ الْإِنْسَانَ حَالَ كَوْنِهِ مُشْتَغِلًا بِشَيْءٍ مِنَ الْمُهِمَّاتِ مِثْلَ أَنْ يَقُولَ لِعَبْدِهِ لِمَ فَعَلْتَ كَذَا وَلِمَ خَالَفْتَ أَمْرِي وَإِنِّي أبالغ في تأديبك وضربك فعند ما يَقُولُ لِمَ خَالَفْتَ أَمْرِي يَكُونُ عَالِمًا بِذَاتِهِ الْمَخْصُوصَةِ إِذْ لَوْ لَمْ يَعْلَمْ ذَاتَهُ الْمَخْصُوصَةَ لَامْتَنَعَ أَنْ يَعْلَمَ أَنَّ ذَلِكَ الْإِنْسَانَ خَالَفَهُ وَلَامْتَنَعَ أَنْ يُخْبِرَ عَنْ نَفْسِهِ بِأَنَّهُ عَلَى عَزْمِ أَنْ يُؤَدِّبَهُ وَيَضْرِبَهُ فَفِي هَذِهِ الْحَالَةِ يَعْلَمُ ذَاتَهُ الْمَخْصُوصَةَ مَعَ أَنَّهُ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ لَا يَخْطُرُ بِبَالِهِ حَقِيقَةُ التَّحَيُّزِ وَالِامْتِدَادِ فِي الْجِهَاتِ وَالْحُصُولِ فِي الْحَيِّزِ فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّهُ لَوْ كَانَ ذَاتُ الْإِنْسَانِ جَوْهَرًا مُتَحَيِّزًا لَكَانَ تَحَيُّزُهُ عَيْنَ ذَاتِهِ الْمَخْصُوصَةِ وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَكَانَ كُلُّ مَا عُلِمَ ذَاتُهُ الْمَخْصُوصَةُ فَقَدْ عُلِمَ التَّحَيُّزُ وَثَبَتَ أَنَّهُ لَيْسَ كَذَلِكَ فَيَلْزَمُ أَنْ يُقَالَ ذَاتُ الْإِنْسَانِ لَيْسَ جَوْهَرًا مُتَحَيِّزًا وَذَلِكَ هُوَ الْمَطْلُوبُ، فَإِنْ قَالُوا هَذَا مُعَارَضٌ بِأَنَّهُ لَوْ كَانَ جَوْهَرًا مُجَرَّدًا لَكَانَ كُلُّ مَنْ عَرَفَ ذَاتَ نَفْسِهِ عَرَفَ كَوْنَهُ جَوْهَرًا مُجَرَّدًا وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ قُلْنَا الْفَرْقُ ظَاهِرٌ لِأَنَّ كَوْنَهُ مُجَرَّدًا مَعْنَاهُ أَنَّهُ لَيْسَ بِمُتَحَيِّزٍ وَلَا حَالًّا فِي الْمُتَحَيِّزِ وَهَذَا السَّلْبُ لَيْسَ عَيْنَ تِلْكَ الذَّاتِ الْمَخْصُوصَةِ لِأَنَّ السَّلْبَ لَيْسَ عَيْنَ الثُّبُوتِ، وَإِذَا كَانَ

Birinci Delil: Şüphe yok ki insan bir cevherdir; o halde ya yer tutan (mütehayyiz) bir cevherdir ya da yer tutmayan bir cevherdir. Birincisi batıldır, dolayısıyla ikincisi tayin eder. Onun yer tutan bir cevher olmasının imkânsızlığına delalet eden husus şudur: Şayet öyle olsaydı, onun yer tutan oluşu o zâtın gayrısı olurdu; şayet öyle olsaydı, insanın kendi özel zatını bildiği her durumda belirli bir miktarda yer tuttuğunu da bilmesi gerekirdi. Halbuki durum böyle değildir; binaenaleyh insanın yer tutan bir cevher olmaması gerekir. Bu delilin takririnde üç öncüle muhtacız. Birinci Öncül: İnsan yer tutan bir cevher olsaydı, onun yer tutan oluşu kendi özel zatının bizzat aynısı olurdu. Buna delil şudur: Şayet onun yer tutması kaim bir sıfat olsaydı, o mahal bu sıfattan bağımsız olarak kendi zatı itibarıyla ya yer tutan olurdu ya da olmazdı; her iki kısım da batıldır. Böylece yer tutmanın mahalde kaim bir sıfat olduğu sözü batıl olmuştur. Yer tutma mahallinin [yer tutan] olmasının imkânsız olduğunu söyledik, çünkü tek bir şeyin iki defa yer tutması ve iki benzerin bir araya gelmesi gerekir; ayrıca bunlardan birini zat, diğerini sıfat kılmak tersini yapmaktan daha evla değildir; ikinci yer tutma şayet zatın aynısı ise matlup hâsıl olur, şayet sıfat ise teselsül gerekir ki bu imkânsızdır. Yer tutma mahallinin yer tutmayan olmasının imkânsız olduğunu söyledik, çünkü yer tutmanın hakikati yönlere yayılmak ve onlarda uzanmaktır; yer tutmayan bir şeyin ise yönlerle bir ilgisi bulunmaz ve yer tutmayan bir şeyin yönlerde bulunması imkânsızdır. Bununla sabit olmuştur ki insan şayet yer tutan bir cevher olsaydı, yer tutması kendi özel zatından başka bir şey olurdu. İkinci Öncül: Şayet onun özel zatının yer tutması kendi özel zatının aynısı olsaydı, kendi özel zatını bildiği her durumda onun yer tutan olduğunu da bilmiş olurdu. Buna delil şudur: Şayet onun özel zatı bilinen, yer tutması ise meçhul olsaydı, aynı şeyde nefy ile ispatın bir arada bulunması gerekirdi ki bu imkânsızdır. Üçüncü Öncül: Bizler yer tutmaktan ve üç boyutta uzanmaktan gafil olduğumuz halde kendi zatımızı bilmekteyiz. Bu durum tecrübe ve imtihan anında açıktır; zira insan mühim işlerden biriyle meşgul iken —örneğin kölesine «Bunu neden yaptın, emrime neden karşı geldin? Seni edeplendirmek ve dövmekte aşırıya gideceğim» dediğinde— «Emrime neden karşı geldin?» dediği anda kendi özel zatını bilmektedir; zira şayet kendi özel zatını bilmeseydi, o insanın kendisine muhalefet ettiğini bilmesi imkânsız olurdu ve onu edeplendirme ve dövme azminde olduğunu kendi nefsinden haber vermesi de imkânsız olurdu. İşte bu durumda kendi özel zatını bildiği halde, o anda aklına yer tutmanın hakikati, yönlerde uzanma ve mekânda bulunma gelmemektedir. Zikrettiğimiz şeyle sabit olmuştur ki insanın zatı şayet yer tutan bir cevher olsaydı, yer tutması kendi özel zatının aynısı olurdu; şayet öyle olsaydı, kendi özel zatının bilindiği her durumda yer tutmanın da bilinmiş olması gerekirdi; bunun böyle olmadığı ise sabit olmuştur. O halde insanın zatının yer tutan bir cevher olmadığı söylenmelidir ki aranan da budur. Şayet «Bu delil, insanın mücerred (soyut) bir cevher olması durumunda, kendi nefsini bilen herkesin onun soyut bir cevher olduğunu da bilmesi gerekirdi; halbuki durum böyle değildir, denilerek çürütülür» derlerse, biz deriz ki: Fark açıktır; çünkü onun soyut olmasının manası, onun yer tutan olmaması ve yer tutanda da bulunmamasıdır. Bu selbî durum (olumsuzlama) o özel zatın aynısı değildir, çünkü olumsuzlama olumlamanın bizzat aynısı değildir. Durum

كَذَلِكَ لَمْ يَبْعُدْ أَنْ تَكُونَ تِلْكَ الذَّاتُ الْمَخْصُوصَةُ مَعْلُومَةً وَأَنْ لَا يَكُونَ ذَلِكَ السَّلْبُ مَعْلُومًا بِخِلَافِ كَوْنِهِ مُتَحَيِّزًا فَإِنَّا قَدْ دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّ تَقْدِيرَ كَوْنِ الْإِنْسَانِ جَوْهَرًا مُتَحَيِّزًا يَكُونُ تَحَيُّزُهُ عَيْنَ ذَاتِهِ الْمَخْصُوصَةِ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَمْتَنِعُ أَنْ تَكُونَ ذَاتُهُ مَعْلُومَةً وَيَكُونُ تَحَيُّزُهُ مَجْهُولًا فَظَهَرَ الْفَرْقُ.

böyle olunca, o özel zatın bilinmesi ve o selbî vasfın bilinmemesi akıldan uzak değildir. Onun yer tutan olması ise bunun aksinedir; zira biz insanın yer tutan bir cevher olduğu takdirde onun yer tutmasının bizzat kendi özel zatı olacağına delil getirdik. Bu takdire göre ise onun zatının bilinip yer tutmasının meçhul kalması imkânsızdır. Böylece fark ortaya çıkmıştır.