Binûn

İsrâ Suresi — 11. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: النَّفْسُ وَاحِدَةٌ وَمَتَى كَانَتْ وَاحِدَةً وَجَبَ أَنْ تَكُونَ مُغَايِرَةً لِهَذَا الْبَدَنِ وَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْ أَجْزَائِهِ فَهَذِهِ الْحُجَّةُ مَبْنِيَّةٌ عَلَى مُقَدِّمَاتٍ، الْمُقَدِّمَةُ الْأُولَى: هي قولنا النفس واحدة ولنا هاهنا مَقَامَانِ تَارَةً نَدَّعِي الْعِلْمَ الْبَدِيهِيَّ فِيهِ وَأُخْرَى نُقِيمُ الْبُرْهَانَ عَلَى صِحَّتِهِ، أَمَّا الْمَقَامُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ ادِّعَاءُ الْبَدِيهِيَّةِ فَنَقُولُ الْمُرَادُ مِنَ النَّفْسِ هُوَ الشَّيْءُ الَّذِي يُشِيرُ إِلَيْهِ كُلُّ أَحَدٍ بِقَوْلِهِ أَنَا وَكُلُّ أَحَدٍ يَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ أَنَّهُ إِذَا أَشَارَ إِلَى ذَاتِهِ الْمَخْصُوصَةِ بِقَوْلِهِ أَنَا كَانَ ذَلِكَ الْمُشَارُ إِلَيْهِ وَاحِدًا غَيْرَ مُتَعَدِّدٍ فَإِنْ قِيلَ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُشَارُ إِلَيْهِ لِكُلِّ أَحَدٍ بِقَوْلِهِ أَنَا وَإِنْ كَانَ وَاحِدًا إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ الْوَاحِدُ يَكُونُ مُرَكَّبًا مِنْ أَشْيَاءَ كَثِيرَةٍ قُلْنَا إِنَّهُ لَا حَاجَةَ لَنَا فِي هَذَا الْمَقَامِ إِلَى دَفْعِ هَذَا السُّؤَالِ بَلْ نَقُولُ الْمُشَارُ إِلَيْهِ بِقَوْلِ أَنَا مَعْلُومٌ بِالضَّرُورَةِ أَنَّهُ شَيْءٌ وَاحِدٌ فَأَمَّا أَنَّ ذَلِكَ الْوَاحِدَ هَلْ هُوَ وَاحِدٌ مُرَكَّبٌ مِنْ أَشْيَاءَ/ كَثِيرَةٍ أَوْ هُوَ وَاحِدٌ فِي نَفْسِهِ وَاحِدٌ فِي حَقِيقَتِهِ فَهَذَا لَا حَاجَةَ إِلَيْهِ فِي هَذَا الْمَقَامِ. أَمَّا الْمَقَامُ الثَّانِي: وَهُوَ مَقَامُ الِاسْتِدْلَالِ فَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى وَحْدَةِ النَّفْسِ وُجُوهٌ.

İkinci Delil: Nefis tektir; tek olduğu zaman da bu bedenden ve onun cüzlerinin her birinden farklı olması gerekir. Bu delil birtakım öncüllere dayanır. Birinci öncül: «Nefis tektir» sözümüzdür. Burada bizim iki makamımız vardır: Bazen bunda apaçık (bedihî) bir bilginin olduğunu iddia ederiz, bazen de bunun doğruluğuna delil getiririz. Apaçıklık iddiası olan birinci makama gelince; deriz ki: Nefisten maksat, herkesin «ben» diyerek işaret ettiği şeydir. Herkes zorunlu olarak bilir ki «ben» diyerek kendi özel zatına işaret ettiğinde, bu işaret edilen şey birdir, çokluk taşımaz. Şayet «Herkesin 'ben' sözüyle işaret ettiği şey tek bir şey olsa bile, o bir olan şeyin pek çok şeyden meydana gelmiş bir bileşik olması neden caiz olmasın?» denilirse; deriz ki: Bizim bu makamda bu soruyu savuşturmaya ihtiyacımız yoktur; bilakis deriz ki: «Ben» sözüyle işaret edilenin tek bir şey olduğu zorunlu olarak bilinmektedir. O bir olan şeyin pek çok şeyden mürekkep bir bir mi, yoksa zatında bir ve hakikatinde bir mi olduğuna gelince; bu makamda buna ihtiyaç yoktur. İstidlal makamı olan ikinci makama gelince; nefsin birliğine delalet eden durumlar birkaç yöndendir:

الْحُجَّةُ الْأُولَى: أَنَّ الْغَضَبَ حَالَةٌ نَفْسَانِيَّةٌ تَحْدُثُ عِنْدَ إِرَادَةِ دَفْعِ الْمُنَافِرِ وَالشَّهْوَةُ حَالَةٌ نَفْسَانِيَّةٌ تَحْدُثُ عِنْدَ طَلَبِ الْمُلَايِمِ مَشْرُوطًا بالشعور بكون الشيء ملائما وَمُنَافِرًا فَالْقُوَّةُ الْغَضَبِيَّةُ الَّتِي هِيَ قُوَّةٌ دَافِعَةٌ لِلْمُنَافِرِ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا شُعُورٌ بِكَوْنِهِ مُنَافِرًا امْتَنَعَ انْبِعَاثُهَا لِدَفْعِ ذَلِكَ الْمُنَافِرِ عَلَى سَبِيلِ الْقَصْدِ وَالِاخْتِيَارِ لِأَنَّ الْقَصْدَ إِلَى الْجَذْبِ تَارَةً وَإِلَى الدَّفْعِ أُخْرَى مَشْرُوطٌ بِالشُّعُورِ بِالشَّيْءِ فَالشَّيْءُ الْمَحْكُومُ عَلَيْهِ بِكَوْنِهِ دَافِعًا لِلْمُنَافِرِ عَلَى سَبِيلِ الِاخْتِيَارِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ لَهُ شُعُورٌ بِكَوْنِهِ مُنَافِرًا فَالَّذِي يَغْضَبُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ هُوَ بِعَيْنِهِ مُدْرِكًا فَثَبَتَ بِهَذَا الْبُرْهَانِ الْيَقِينِيِّ مُبَايَنَةٌ حَاصِلَةٌ فِي ذَوَاتٍ مُتَبَايِنَةٍ.

Birinci Delil: Gazap, uyumsuz olanı defetme iradesi anında meydana gelen nefis kaynaklı bir durumdur; şehvet ise bir şeyin uyumlu veya uyumsuz olduğunu hissetme şartına bağlı olarak, uyumlu olanı talep etme anında meydana gelen nefis kaynaklı bir durumdur. Uyumsuz olanı defeden güç olan gazap gücü, onun uyumsuz olduğunu hissetmezse, o uyumsuz olanı kasıt ve ihtiyar yoluyla defetmeye yönelmesi imkânsız olur. Çünkü bazen çekmeye bazen de defetmeye yönelmek, o şeyi hissetme şartına bağlıdır. İhtiyar yoluyla uyumsuz olanı defedici olduğuna hükmedilen şeyin, onun uyumsuz olduğunu mutlaka hissetmesi gerekir. Dolayısıyla gazaplanan kimsenin bizzat idrak eden olması zorunludur. Böylece bu kesin delil ile farklı zatlarda ayrışmanın bulunduğu sabit olmuştur.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّا إِذَا فَرَضْنَا جَوْهَرَيْنِ مُسْتَقِلَّيْنِ يَكُونُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مُسْتَقِلًّا بِفِعْلِهِ الْخَاصِّ امْتَنَعَ أَنْ يَصِيرَ اشْتِغَالُ أَحَدِهِمَا بِفِعْلِهِ الْخَاصِّ مَانِعًا لِلْآخَرِ مِنَ اشْتِغَالِهِ بِفِعْلِهِ الْخَاصِّ بِهِ. وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ لَوْ كَانَ مَحَلُّ الْإِدْرَاكِ وَالْفِكْرِ جَوْهَرًا وَمَحَلُّ الْغَضَبِ جَوْهَرًا آخَرَ وَمَحَلُّ الشَّهْوَةِ جَوْهَرًا ثَالِثًا وَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ اشْتِغَالُ الْقُوَّةِ الْغَضَبِيَّةِ بِفِعْلِهَا مَانِعًا لِلْقُوَّةِ الشَّهْوَانِيَّةِ مِنَ الِاشْتِغَالِ بِفِعْلِهَا وَلَا بِالْعَكْسِ لَكِنَّ الثَّانِيَ بَاطِلٌ فَإِنَّ اشْتِغَالَ الْإِنْسَانِ بِالشَّهْوَةِ وَانْصِبَابَهُ إِلَيْهَا يَمْنَعُهُ مِنَ الِاشْتِغَالِ بِالْغَضَبِ وَانْصِبَابِهِ إِلَيْهِ وَبِالْعَكْسِ فَعَلِمْنَا أَنَّ هَذِهِ الْأُمُورَ الثَّلَاثَةَ لَيْسَتْ مَبَادِئَ مُسْتَقِلَّةً بَلْ هِيَ صِفَاتٌ مُخْتَلِفَةٌ بِجَوْهَرٍ وَاحِدٍ فَلَا جَرَمَ كَانَ اشْتِغَالُ ذَلِكَ الْجَوْهَرِ بِأَحَدِ هَذِهِ الْأَفْعَالِ عَائِقًا لَهُ عَنِ الِاشْتِغَالِ بِالْفِعْلِ الْآخَرِ.

İkinci Delil: Her biri kendine has fiilinde bağımsız olan iki bağımsız cevher varsaydığımızda, birinin kendine has fiiliyle meşgul olmasının diğerini kendine has fiille meşgul olmaktan alıkoyması imkânsız olur. Bu sabit olduğuna göre şöyle deriz: Şayet idrak ve düşünce mahalli bir cevher, gazap mahalli başka bir cevher ve şehvet mahalli üçüncü bir cevher olsaydı, gazap gücünün kendi fiiliyle meşgul olmasının şehvet gücünü kendi fiiliyle meşgul olmaktan alıkoymaması ve bunun tersinin de geçerli olmaması gerekirdi. Fakat ikincisi batıldır; zira insanın şehvetle meşgul olması ve ona yönelmesi, onu gazapla meşgul olmaktan ve ona yönelmekten alıkoyar; tersi de böyledir. Böylece bildik ki bu üç durum bağımsız ilkeler değil, bilakis tek bir cevherin farklı sıfatlarıdır. Dolayısıyla o cevherin bu fiillerden biriyle meşgul olması, onu diğer fiille meşgul olmaktan alıkoymaktadır.

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّا إِذَا أَدْرَكْنَا أَشْيَاءَ فَقَدْ يَكُونُ الْإِدْرَاكُ سَبَبًا لِحُصُولِ الشَّهْوَةِ وَقَدْ يَصِيرُ سَبَبًا لِحُصُولِ الْغَضَبِ فَلَوْ كَانَ الْجَوْهَرُ الْمُدْرَكُ مُغَايِرًا لِلَّذِي يَغْضَبُ وَالَّذِي يَشْتَهِي فَحِينَ أَدْرَكَ الْجَوْهَرَ الْمُدْرَكَ لَمْ يَحْصُلْ عِنْدَ الْجَوْهَرِ الْمُشْتَهَى مِنْ ذَلِكَ الْإِدْرَاكِ أَثَرٌ وَلَا خَبَرٌ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَتَرَتَّبَ عَلَى ذَلِكَ الْإِدْرَاكِ لَا حُصُولُ الشَّهْوَةِ وَلَا حُصُولُ الْغَضَبِ وَحَيْثُ حَصَلَ هَذَا التَّرْتِيبُ وَالِاسْتِلْزَامُ عَلِمْنَا أَنَّ صَاحِبَ الْإِدْرَاكِ بِعَيْنِهِ هُوَ صَاحِبُ الشَّهْوَةِ بِعَيْنِهَا وَصَاحِبُ الْغَضَبِ بِعَيْنِهِ.

Üçüncü Delil: Bizler birtakım şeyleri idrak ettiğimizde, bazen idrak şehvetin meydana gelmesine sebep olur, bazen de gazabın meydana gelmesine sebep olur. Şayet idrak eden cevher, gazaplanan ve arzulayan cevherden farklı olsaydı; idrak eden cevher idrak ettiğinde, arzulanan cevher katında bu idrakten hiçbir eser ve haber bulunmazdı; dolayısıyla bu idrake ne şehvetin meydana gelmesinin ne de gazabın meydana gelmesinin terettüp etmemesi gerekirdi. Bu tertip ve gereklilik hâsıl olduğuna göre bildik ki idrakin bizzat kendisi şehvetin bizzat sahibi ve gazabın bizzat sahibidir.

الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّ حَقِيقَةَ الْحَيَوَانِ أَنَّهُ جِسْمٌ ذُو نَفْسٍ حَسَّاسَةٍ مُتَحَرِّكَةٍ بالإرادة فالنفس لا يمكنها أن تتحرك

Dördüncü Delil: Canlının hakikati; onun his sahibi, iradeyle hareket eden bir nefse sahip bir cisim olmasıdır. Nefsin iradeyle hareket etmesi ise ancak

بالإدارة إِلَّا عِنْدَ حُصُولِ الدَّاعِي وَلَا مَعْنَى لِلدَّاعِي إِلَّا الشُّعُورُ بِخَيْرٍ يَرْغَبُ فِي جَذْبِهِ أَوْ بِشَرٍّ يَرْغَبُ فِي دَفْعِهِ وَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الْمُتَحَرِّكُ بِالْإِرَادَةِ هُوَ بِعَيْنِهِ مُدْرِكًا لِلْخَيْرِ وَالشَّرِّ وَالْمَلَذِّ وَالْمُؤْذِي وَالنَّافِعِ وَالضَّارِّ فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ النَّفْسَ الْإِنْسَانِيَّةَ شَيْءٌ وَاحِدٌ وَثَبَتَ أَنَّ ذَلِكَ الشَّيْءَ هُوَ الْمُبْصِرُ وَالسَّامِعُ وَالشَّامُّ وَالذَّائِقُ وَاللَّامِسُ وَالْمُتَخَيِّلُ وَالْمُتَفَكِّرُ وَالْمُتَذَكِّرُ وَالْمُشْتَهِي وَالْغَاضِبُ وَهُوَ الْمَوْصُوفُ بِجَمِيعِ الْإِدْرَاكَاتِ وَهُوَ الْمَوْصُوفُ بِجَمِيعِ الْأَفْعَالِ الِاخْتِيَارِيَّةِ وَالْحَرَكَاتِ الْإِرَادِيَّةِ، وَأَمَّا الْمُقَدِّمَةُ الثَّانِيَةُ: فِي بَيَانِ أَنَّهُ لَمَّا كَانَتِ النَّفْسُ شَيْئًا وَاحِدًا وَجَبَ أَنْ لَا تَكُونَ النَّفْسُ فِي هَذَا الْبَدَنِ وَلَا شَيْئًا مِنْ أَجْزَائِهِ فَنَقُولُ أَمَّا بَيَانُ أَنَّهُ مَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ امْتَنَعَ كَوْنُ النَّفْسِ عِبَارَةً عَنْ جُمْلَةِ هَذَا الْبَدَنِ وَكَذَا الْقُوَّةُ السَّامِعَةُ وَكَذَا سَائِرُ الْقُوَى كَالتَّخَيُّلِ وَالتَّذَكُّرِ/ وَالتَّفَكُّرِ وَالْعِلْمُ بِأَنَّ هَذِهِ الْقُوَى غَيْرُ سَارِيَةٍ فِي جُمْلَةِ أَجْزَاءِ الْبَدَنِ عِلْمٌ بَدِيهِيٌّ بَلْ هُوَ مِنْ أَقْوَى الْعُلُومِ الْبَدِيهِيَّةِ، وَأَمَّا بَيَانُ أَنَّهُ يَمْتَنِعُ أَنْ تَكُونَ النَّفْسُ جُزْءًا مِنْ أَجْزَاءِ هَذَا الْبَدَنِ فَإِنَّا نَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ أَنَّهُ لَيْسَ فِي الْبَدَنِ جُزْءٌ وَاحِدٌ هو بِعَيْنِهِ مَوْصُوفٌ بِالْإِبْصَارِ وَالسَّمَاعِ وَالْفِكْرِ وَالذِّكْرِ بَلِ الَّذِي يَتَبَادَرُ إِلَى الْخَاطِرِ أَنَّ الْإِبْصَارَ مَخْصُوصٌ بِالْعَيْنِ لَا بِسَائِرِ الْأَعْضَاءِ وَالسَّمَاعَ مَخْصُوصٌ بِالْأُذُنِ لَا بِسَائِرِ الْأَعْضَاءِ وَالصَّوْتَ مَخْصُوصٌ بِالْحَلْقِ لَا بِسَائِرِ الْأَعْضَاءِ. وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي سَائِرِ الْإِدْرَاكَاتِ وَسَائِرِ الْأَفْعَالِ فَأَمَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ حَصَلَ فِي الْبَدَنِ جُزْءٌ وَاحِدٌ مَوْصُوفٌ بِكُلِّ هَذِهِ الْإِدْرَاكَاتِ وَبِكُلِّ هَذِهِ الْأَفْعَالِ فَالْعِلْمُ الضَّرُورِيُّ حَاصِلٌ بِأَنَّهُ لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ النَّفْسَ الْإِنْسَانِيَّةَ شَيْءٌ وَاحِدٌ مَوْصُوفٌ بِجُمْلَةِ هَذِهِ الْإِدْرَاكَاتِ وَبِجُمْلَةِ هَذِهِ الْأَفْعَالِ وَثَبَتَ بِالْبَدِيهِيَّةِ أَنَّ جُمْلَةَ الْبَدَنِ لَيْسَتْ كَذَلِكَ وَثَبَتَ أَيْضًا أَنَّ شَيْئًا مِنْ أَجْزَاءِ الْبَدَنِ لَيْسَ كَذَلِكَ فَحِينَئِذٍ يَحْصُلُ الْيَقِينُ بِأَنَّ النَّفْسَ شَيْءٌ مُغَايِرٌ لِهَذَا الْبَدَنِ وَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْ أَجْزَائِهِ وَهُوَ الْمَطْلُوبُ.

bir saikın (güdünün) bulunmasıyla mümkündür. Saikın manası da ancak elde edilmek istenen bir hayrı veya defedilmek istenen bir şerri hissetmektir. Bu da iradeyle hareket edenin, bizzat hayrı, şerri, lezzetli olanı, eziyet vereni, faydalıyı ve zararlıyı idrak eden olmasını gerektirir. Zikrettiğimiz şeyle sabit oldu ki insan nefsi tek bir şeydir; gören, işiten, koklayan, tadan, dokunan, hayal eden, düşünen, hatırlayan, arzulayan ve gazaplanan işte o şeydir. Bütün idraklerle nitelenen o olduğu gibi, bütün ihtiyarî fiillerle ve iradî hareketlerle nitelenen de odur. Nefis tek bir şey olduğunda, onun bu bedende ve onun cüzlerinden bir şey olmamasının zorunlu olduğuna dair ikinci öncüle gelince; deriz ki: Durum böyle olduğunda, nefsin bu bedenin tamamından ibaret olmasının imkânsız olduğunun beyanı şöyledir: İşitme gücü ve tahayyül, hatırlama, tefekkür gibi diğer bütün güçler böyledir; bu güçlerin bedenin bütün cüzlerine yayılmış olmadığını bilmek apaçık bir bilgidir, hatta en güçlü apaçık bilgilerdendir. Nefsin bu bedenin cüzlerinden bir cüz olmasının imkânsız olduğunun beyanına gelince; biz zorunlu olarak biliriz ki bedende bizzat görme, işitme, düşünme ve hatırlama ile nitelenen tek bir cüz yoktur. Bilakis akla ilk gelen; görmenin diğer organlara değil göze, işitmenin diğer organlara değil kulağa, sesin diğer organlara değil boğaza has olduğudur. Diğer idrakler ve diğer fiiller hakkındaki söz de böyledir. Bedende bütün bu idraklerle ve bütün bu fiillerle nitelenen tek bir cüzün bulunduğunu söylemeye gelince; durumun böyle olmadığına dair zaruri bilgi mevcuttur. Zikrettiğimiz şeyle sabit oldu ki insan nefsi, bu idraklerin ve bu fiillerin tamamıyla nitelenen tek bir şeydir; bedenin tamamının böyle olmadığı apaçık sabit olmuştur; bedenin cüzlerinden herhangi birinin de böyle olmadığı yine sabit olmuştur. O halde nefsin bu bedenden ve onun cüzlerinin her birinden farklı bir şey olduğuna dair kesin bilgi hâsıl olur ki aranan da budur.

وَلْنُقَرِّرْ هَذَا الْبُرْهَانَ بِعِبَارَةٍ أُخْرَى فَنَقُولُ: إِنَّا نَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ أَنَّا إِذَا أَبْصَرْنَا شَيْئًا عَرَفْنَاهُ وَإِذَا عَرَفْنَاهُ اشْتَهَيْنَاهُ وَإِذَا اشْتَهَيْنَاهُ حَرَّكْنَا أَبْدَانَنَا إِلَى الْقُرْبِ مِنْهُ فَوَجَبَ الْقَطْعُ بِأَنَّ الَّذِي أَبْصَرَ هُوَ الَّذِي عَرَفَ وَأَنَّ الَّذِي عَرَفَ هُوَ الَّذِي اشْتَهَى وَأَنَّ الَّذِي اشْتَهَى هُوَ الَّذِي حَرَّكَ إِلَى الْقُرْبِ مِنْهُ فَيَلْزَمُ الْقَطْعُ بِأَنَّ الْمُبْصِرَ لِذَلِكَ الشَّيْءِ وَالْعَارِفَ بِهِ وَالْمُشْتَهِيَ وَالْمُتَحَرِّكَ إِلَى الْقُرْبِ مِنْهُ شَيْءٌ وَاحِدٌ إِذْ لَوْ كَانَ الْمُبْصِرُ شَيْئًا وَالْعَارِفُ شَيْئًا ثَانِيًا وَالْمُشْتَهِي شَيْئًا ثَالِثًا وَالْمُتَحَرِّكُ شَيْئًا رَابِعًا لَكَانَ الَّذِي أَبْصَرَ لَمْ يَعْرِفْ، وَالَّذِي عَرَفَ لَمْ يَشْتَهِ وَالَّذِي اشْتَهَى لَمْ يَتَحَرَّكْ، وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ كَوْنَ الشَّيْءِ مُبْصِرًا لِشَيْءٍ لَا يَقْتَضِي صَيْرُورَةَ شَيْءٍ آخَرَ عَالِمًا بِذَلِكَ الشَّيْءِ وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي سَائِرِ الْمَرَاتِبِ وَأَيْضًا فَإِنَّا نعلم بالضرورة أن الرائي للمرئيات لما رَآهَا فَقَدْ عَرَفَهَا وَلَمَّا عَرَفَهَا فَقَدِ اشْتَهَاهَا وَلَمَّا اشْتَهَاهَا طَلَبَهَا وَحَرَّكَ الْأَعْضَاءَ إِلَى الْقُرْبِ مِنْهَا وَنَعْلَمُ أَيْضًا بِالضَّرُورَةِ أَنَّ الْمَوْصُوفَ بِهَذِهِ الرُّؤْيَةِ وَبِهَذَا الْعِلْمِ وَبِهَذِهِ الشَّهْوَةِ وَبِهَذَا التَّحَرُّكِ هُوَ لَا غَيْرُهُ وَأَيْضًا الْعُقَلَاءُ قَالُوا الْحَيَوَانُ لَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ حَسَّاسًا مُتَحَرِّكًا بِالْإِرَادَةِ فَإِنَّهُ إِنْ لَمْ يُحِسَّ بِشَيْءٍ لَمْ يَشْعُرْ بِكَوْنِهِ مُلَائِمًا أَوْ بِكَوْنِهِ مُنَافِرًا وَإِذَا لَمْ يَشْعُرْ بِذَلِكَ امْتَنَعَ كَوْنُهُ مُرِيدًا لِلْجَذْبِ أَوِ الدَّفْعِ فَثَبَتَ أَنَّ الشَّيْءَ الَّذِي يَكُونُ مُتَحَرِّكًا بِالْإِرَادَةِ فَإِنَّهُ بِعَيْنِهِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ حَسَّاسًا فَثَبَتَ أَنَّ الْمُدْرِكَ لِجَمِيعِ الْمُدْرَكَاتِ يُدْرِكُ بِجَمِيعِ أَصْنَافِ الْإِدْرَاكَاتِ وَأَنَّ الْمُبَاشِرَ لِجَمِيعِ التَّحْرِيكَاتِ الِاخْتِيَارِيَّةِ شَيْءٌ وَاحِدٌ وَأَيْضًا فَلِأَنَّا إِذَا تَكَلَّمْنَا بِكَلَامٍ نَقْصِدُ مِنْهُ تَفْهِيمَ الْغَيْرِ [عَقَلْنَا] مَعَانِي تِلْكَ الْكَلَمَّاتِ ثُمَّ لَمَّا عَقَلْنَاهَا أَرَدْنَا تَعْرِيفَ غَيْرِنَا تِلْكَ الْمَعَانِيَ وَلَمَّا حَصَلَتْ هَذِهِ الْإِرَادَةُ فِي قُلُوبِنَا حَاوَلْنَا إِدْخَالَ تِلْكَ الْحُرُوفِ وَالْأَصْوَاتِ فِي الْوُجُودِ لِنَتَوَسَّلَ بِهَا إِلَى تَعْرِيفِ غَيْرِنَا تِلْكَ الْمَعَانِيَ. إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنْ كَانَ مَحْمَلُ الْعِلْمِ وَالْإِرَادَةِ وَمَحَلُّ تِلْكَ الْحُرُوفِ وَالْأَصْوَاتِ جِسْمًا وَاحِدًا لَزِمَ أَنْ يُقَالَ إِنَّ مَحَلَّ الْعُلُومِ وَالْإِرَادَاتِ هُوَ الْحَنْجَرَةُ وَاللَّهَاةُ وَاللِّسَانُ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَيْسَ كَذَلِكَ، وَإِنْ قُلْنَا مَحَلُّ الْعُلُومِ وَالْإِرَادَاتِ هُوَ الْقَلْبُ لَزِمَ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ مَحَلُّ الصَّوْتِ هُوَ الْقَلْبَ وَذَلِكَ أَيْضًا بَاطِلٌ بِالضَّرُورَةِ، / وَإِنْ قُلْنَا مَحَلُّ

Bu delili başka bir ifadeyle ortaya koyalım ve diyelim ki: Biz zorunlu olarak biliriz ki bir şeyi gördüğümüzde onu tanırız, onu tanıdığımızda onu arzularız ve onu arzuladığımızda bedenlerimizi ona yaklaşmak üzere harekete geçiririz. Dolayısıyla görenin tanıyan, tanıyanın arzulayan ve arzulayanın da ona yaklaşmak üzere harekete geçiren olduğu kesinleşir. Böylece o şeyi görenin, onu bilenin, onu arzulayanın ve ona yaklaşmak üzere hareket edenin tek bir şey olduğuna kesin olarak hükmetmek gerekir. Zira gören bir şey, bilen ikinci bir şey, arzulayan üçüncü bir şey ve hareket eden dördüncü bir şey olsaydı; gören bilmemiş, bilen arzulamamış ve arzulayan da hareket etmemiş olurdu. Bilinmektedir ki bir şeyin bir şeyi görmesi, başka bir şeyin o şeyi bilir hale gelmesini gerektirmez; diğer mertebeler hakkındaki söz de böyledir. Ayrıca biz zorunlu olarak biliriz ki görülen şeyleri gören kimse, onları gördüğü vakit onları tanımış; onları tanıdığı vakit onları arzulamış; onları arzuladığı vakit onları talep etmiş ve organları onlara yaklaşmak üzere harekete geçirmiştir. Yine zorunlu olarak biliriz ki bu görme, bu bilgi, bu arzu ve bu hareketle nitelenen başkası değil, bizzat kendisidir. Yine akıl sahipleri demişlerdir ki canlı, mutlaka his sahibi ve iradeyle hareket eden olmalıdır; zira o bir şeyi hissetmezse, onun uyumlu veya uyumsuz olduğunu fark edemez; bunu fark edemeyince de çekmeyi veya defetmeyi irade etmesi imkânsız olur. Sabit oldu ki iradeyle hareket eden şeyin bizzat kendisinin his sahibi olması zorunludur. Böylece bütün idrak edilenleri idrak edenin, bütün idrak çeşitleriyle idrak ettiği ve bütün ihtiyarî hareketleri bizzat icra edenin tek bir şey olduğu sabit olmuştur. Bir diğer husus da şudur: Başkasına anlatmayı kastettiğimiz bir söz söylediğimizde, o kelimelerin anlamlarını aklederiz; sonra onları aklettiğimizde, başkasına o manaları bildirmeyi irade ederiz; bu irade kalplerimizde hâsıl olduğunda, o manaları başkasına bildirmeye vasıta kılmak için o harfleri ve sesleri varlık sahasına çıkarmaya çalışırız. Bu sabit olduğuna göre deriz ki: Şayet bilginin ve iradenin taşıyıcısı ile o harflerin ve seslerin mahalli tek bir cisim olsaydı, bilgilerin ve iradelerin mahallinin gırtlak, küçük dil ve dil olduğunu söylemek gerekirdi; halbuki durumun böyle olmadığı bilinmektedir. Şayet bilgilerin ve iradelerin mahallinin kalp olduğunu söylersek, bu takdirde sesin mahallinin de kalp olması gerekir ki bu da zorunlu olarak batıldır. Şayet

الْكَلَامِ هُوَ الْحَنْجَرَةُ وَاللَّهَاةُ وَاللِّسَانُ، وَمَحَلُّ الْعُلُومِ وَالْإِرَادَاتِ هُوَ الْقَلْبُ، وَمَحَلُّ الْقُدْرَةِ هُوَ الْأَعْصَابُ وَالْأَوْتَارُ وَالْعَضَلَاتُ، كُنَّا قَدْ وُزَّعْنَا هَذِهِ الْأُمُورَ عَلَى هَذِهِ الْأَعْضَاءِ الْمُخْتَلِفَةِ لَكِنَّا أَبْطَلْنَا ذَلِكَ. وَبَيَّنَّا أَنَّ الْمُدْرِكَ لِجَمِيعِ الْمُدْرَكَاتِ وَالْمُحَرِّكَ لِجَمِيعِ الْأَعْضَاءِ بِكُلِّ أَنْوَاعِ التَّحْرِيكَاتِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ شَيْئًا وَاحِدًا، فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنْ يُقَالَ فِي الْإِدْرَاكِ وَالْقُدْرَةِ عَلَى التَّحْرِيكِ [أَنَّهُ] شَيْءٌ سِوَى هَذَا الْبَدَنِ وَسِوَى أَجْزَاءِ هَذَا الْبَدَنِ وَأَنَّ هَذِهِ الْأَعْضَاءَ جَارِيَةٌ مَجْرَى الْآلَاتِ وَالْأَدَوَاتِ فَكَمَا أَنَّ الْإِنْسَانَ يَعْقِلُ أَفْعَالًا مُخْتَلِفَةً بِوَاسِطَةِ آلَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ فَكَذَلِكَ النَّفْسُ تُبْصِرُ بِالْعَيْنِ وَتَسْمَعُ بِالْأُذُنِ وَتَتَفَكَّرُ بِالدِّمَاغِ وَتَعْقِلُ بِالْقَلْبِ، فَهَذِهِ الْأَعْضَاءُ آلَاتُ النَّفْسِ وَأَدَوَاتٌ لَهَا، وَالنَّفْسُ جَوْهَرٌ مُغَايِرٌ لَهَا مُفَارِقٌ عَنْهَا بِالذَّاتِ مُتَعَلِّقٌ بِهَا تَعَلُّقَ التصرف والتدبير وهذا البرهان شَرِيفٌ يَقِينِيٌّ فِي ثُبُوتِ هَذَا الْمَطْلُوبِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

sözün mahalli gırtlak, küçük dil ve dildir; bilgilerin ve iradelerin mahalli kalptir; kudretin mahalli ise sinirler, kirişler ve kaslardır dersek, bu işleri bu farklı organlara paylaştırmış oluruz; halbuki biz bunu iptal ettik. Bütün idrak edilenleri idrak edenin ve bütün organları her türlü hareketle harekete geçirenin tek bir şey olması gerektiğini açıkladık. O halde idrakte ve harekete geçirme kudretinde, onun bu bedenden ve bu bedenin cüzlerinden başka bir şey olduğunu söylemekten başka bir seçenek kalmamaktadır. Bu organlar alet ve edavat mesabesindedir; nitekim insan farklı aletler vasıtasıyla farklı fiilleri aklettiği gibi, nefis de gözle görür, kulakla işitir, beyinle düşünür ve kalple akleder. Bu organlar nefsin aletleri ve araçlarıdır; nefis ise onlardan farklı, zatı itibarıyla onlardan ayrı, onlara tasarruf ve tedbir bağıyla bağlı bir cevherdir. Bu, bu meselenin ispatında şerefli ve kesin bir delildir. En doğrusunu Allah bilir.

الْمُقَدِّمَةُ الثَّالِثَةُ: لَوْ كَانَ الْإِنْسَانُ عِبَارَةً عَنْ هَذَا الْجَسَدِ لَكَانَ إِمَّا أَنْ يَقُومَ بِكُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَجْزَاءِ حَيَاةٌ وَعِلْمٌ وَقُدْرَةٌ عَلَى حِدَةٍ، وَإِمَّا أَنْ يَقُومَ بِمَجْمُوعِ الْأَجْزَاءِ حَيَاةٌ وَعِلْمٌ وَقُدْرَةٌ، وَالْقَسَمَانِ بَاطِلَانِ فَبَطَلَ الْقَوْلُ بِكَوْنِ الْإِنْسَانِ عِبَارَةً عَنْ هَذَا الْجَسَدِ، وَأَمَّا بُطْلَانُ الْقِسْمِ الْأَوَّلِ فَلِأَنَّهُ يَقْتَضِي كَوْنَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ أَجْزَاءِ الْجَسَدِ حَيًّا عَالِمًا قَادِرًا عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِقْلَالِ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ الْإِنْسَانُ الْوَاحِدُ حَيَوَانًا وَاحِدًا بَلْ أَحْيَاءً عَالِمِينَ قَادِرِينَ وَحِينَئِذٍ لَا يَبْقَى فَرْقٌ بَيْنَ الْإِنْسَانِ الْوَاحِدِ وَبَيْنَ أَشْخَاصٍ كَثِيرِينَ مِنَ النَّاسِ وَرَبْطِ بَعْضِهِمْ بِالْبَعْضِ بِالتَّسَلْسُلِ لَكِنَّا نَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ فَسَادَ هَذَا الْكَلَامِ لِأَنِّي أَجِدُ ذَاتِي ذَاتًا وَاحِدَةً لَا حَيَوَانَاتٍ كَثِيرِينَ، وَأَيْضًا فَبِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ أَجْزَاءِ هَذَا الْجَسَدِ حَيَوَانًا وَاحِدًا عَلَى حِدَةٍ فَحِينَئِذٍ لَا يَكُونُ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا خَبَرٌ عَنْ حَالِ صَاحِبِهِ فَلَا يَمْتَنِعُ أَنْ يُرِيدَ هَذَا أَنْ يَتَحَرَّكَ إِلَى هذا الجانب ويريد الجزء الآن أَنْ يَتَحَرَّكَ إِلَى الْجَانِبِ الْآخَرِ فَحِينَئِذٍ يَقَعُ التَّدَافُعُ بَيْنَ أَجْزَاءِ بَدَنِ الْإِنْسَانِ الْوَاحِدِ كَمَا يَقَعُ بَيْنَ شَخْصَيْنِ. وَفَسَادُ ذَلِكَ مَعْلُومٌ بِالْبَدِيهَةِ، وَأَمَّا بُطْلَانُ الْقِسْمِ الثَّانِي فَلِأَنَّهُ يَقْتَضِي قِيَامَ الصِّفَةِ الْوَاحِدَةِ بِالْمَحَالِّ الْكَثِيرَةِ، وَذَلِكَ مَعْلُومُ الْبُطْلَانِ بِالضَّرُورَةِ وَلِأَنَّهُ لَوْ جَازَ حُلُولُ الصِّفَةِ الْوَاحِدَةِ فِي الْمَحَالِّ الْكَثِيرَةِ لَمْ يَبْعُدْ أَيْضًا حُصُولُ الْجِسْمِ الْوَاحِدِ فِي الْأَحْيَازِ الْكَثِيرَةِ وَلِأَنَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ تَحْصُلَ الصِّفَةُ الْوَاحِدَةُ فِي الْمَحَالِّ الْمُتَعَدِّدَةِ فَحِينَئِذٍ يَكُونُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الْأَجْزَاءِ حَيًّا عَاقِلًا عَالِمًا فَيَتَجَرَّدُ الْأَمْرُ إِلَى كَوْنِ هَذِهِ الْجُثَّةِ الْوَاحِدَةِ أُنَاسًا كَثِيرِينَ، وَلَمَّا ظَهَرَ فَسَادُ الْقِسْمَيْنِ ثَبَتَ أَنَّ الْإِنْسَانَ لَيْسَ هُوَ هَذِهِ الْجُثَّةَ. فَإِنْ قَالُوا: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ تَقُومَ الْحَيَاةُ الْوَاحِدَةُ بِالْجُزْءِ الْوَاحِدِ، ثُمَّ إِنَّ تِلْكَ الْحَيَاةَ تَقْتَضِي صَيْرُورَةَ جُمْلَةِ الْأَجْزَاءِ أَحْيَاءً قُلْنَا هَذَا بَاطِلٌ لِأَنَّهُ لَا مَعْنَى لِلْحَيَاةِ إِلَّا الْحَيِيَّةُ، وَلَا مَعْنَى لِلْعِلْمِ إِلَّا الْعَالِمِيَّةُ، وَبِتَقْدِيرِ أَنْ نُسَاعِدَ عَلَى أَنَّ الْحَيَاةَ مَعْنَى يُوجِبُ الْحَيِيَّةَ وَالْعِلْمَ مَعْنَى يُوجِبُ الْعَالِمِيَّةَ إِلَّا أَنَّا نَقُولُ إِنْ حَصَلَ فِي مَجْمُوعِ جُثَّةٍ مَجْمُوعُ حَيَاةٍ وَاحِدَةٍ وَعَالِمِيَّةٍ وَاحِدَةٍ فَقَدْ حَصَلَتِ الصِّفَةُ الْوَاحِدَةُ فِي الْمَحَالِّ الْكَثِيرَةِ وَهُوَ مُحَالٌ، وَإِنْ حَصَلَ فِي كُلِّ جُزْءٍ وَجُثَّةٍ حَيَاةٌ عَلَى حِدَةٍ/ وَعَالِمِيَّةٌ عَلَى حِدَةٍ عَادَ مَا ذَكَرْنَا مِنْ كَوْنِ الْإِنْسَانِ الْوَاحِدِ أُنَاسًا كَثِيرِينَ وَهُوَ مُحَالٌ.

Üçüncü Öncül: İnsan şayet bu bedenden ibaret olsaydı, ya cüzlerin her birinde müstakil bir hayat, ilim ve kudret bulunacaktı ya da cüzlerin toplamında tek bir hayat, ilim ve kudret bulunacaktı. Her iki kısım da batıldır; dolayısıyla insanın bu bedenden ibaret olduğu görüşü batıl olmuştur. Birinci kısmın batıllığına gelince; çünkü bu durum bedenin cüzlerinin her birinin bağımsız olarak diri, alim ve kadir olmasını gerektirir; bu durumda tek bir insanın tek bir canlı değil, [aksine] diri, alim ve kadir [pek çok] varlıklar olması gerekirdi. O vakit tek bir insan ile pek çok insan şahsı ve bunların bir zincir halinde birbirine bağlanması arasında hiçbir fark kalmazdı. Fakat biz bu sözün bozukluğunu zorunlu olarak biliriz; çünkü ben kendi zatımı pek çok canlılar değil, tek bir zat olarak bulmaktayım. Ayrıca bu bedenin her bir cüzünün tek başına müstakil bir canlı olduğu varsayıldığında, o vakit her birinin diğerinin durumundan haberi olmazdı; dolayısıyla birinin bu yöne hareket etmeyi istemesi, diğer cüzün ise öteki tarafa hareket etmeyi istemesi imkânsız olmazdı. Bu durumda tıpkı iki şahıs arasında olduğu gibi, tek bir insanın bedeninin cüzleri arasında da bir çatışma meydana gelirdi. Bunun bozukluğu ise apaçık bilinmektedir. İkinci kısmın batıllığına gelince; çünkü bu, tek bir sıfatın pek çok mahalde bulunmasını gerektirir ki bunun batıllığı zorunlu olarak bilinmektedir. Hem şayet tek bir sıfatın pek çok mahalde bulunması caiz olsaydı, tek bir cismin pek çok mekânda bulunması da uzak bir ihtimal olmazdı. Ayrıca tek bir sıfatın birden çok mahalde hâsıl olduğu varsayıldığında, o vakit o cüzlerin her biri diri, akıllı ve alim olurdu; böylece iş bu tek cesedin pek çok insan olması neticesine varırdı. Her iki kısmın da bozukluğu ortaya çıkınca, insanın bu ceset olmadığı sabit oldu. Şayet «Tek bir hayatın tek bir cüzde bulunması, sonra da o hayatın bütün cüzlerin diri olmasını gerektirmesi neden caiz olmasın?» derlerse; deriz ki: Bu batıldır, çünkü hayatın dirilikten (hayy olmaktan), ilmin de alimlikten başka bir manası yoktur. Hayatın diriliği, ilmin de alimliği gerektiren bir mana olduğunu kabul etsek bile şöyle deriz: Şayet bir cesedin toplamında tek bir hayat ve tek bir alimlik toplamı meydana gelmişse, tek bir sıfat pek çok mahalde meydana gelmiş olur ki bu imkânsızdır. Şayet her bir cüzde ve cesette ayrı bir hayat ve ayrı bir alimlik hâsıl olmuşsa, tek bir insanın pek çok insan olması şeklindeki zikrettiğimiz husus geri döner ki bu da imkânsızdır.

الْمُقَدِّمَةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّا لَمَّا تَأَمَّلْنَا فِي أَحْوَالِ النَّفْسِ رَأَيْنَا أَحْوَالَهَا بِالضِّدِّ مِنْ أَحْوَالِ الْجِسْمِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ النَّفْسَ لَيْسَتْ جِسْمًا، وَتَقْرِيرُ هَذِهِ الْمُنَافَاةِ مِنْ وُجُوهٍ. الْأَوَّلُ: أَنَّ كُلَّ جِسْمٍ حَصَلَتْ فِيهِ صُورَةٌ فَإِنَّهُ لَا يَقْبَلُ صُورَةً أُخْرَى مِنْ جِنْسِ الصُّورَةِ الْأُولَى إِلَّا بَعْدَ زَوَالِ الصُّورَةِ الْأُولَى زَوَالًا تَامًّا مِثَالُهُ: أَنَّ الشَّمْعَ إِذَا حَصَلَ فِيهِ شَكْلُ التَّثْلِيثِ امْتَنَعَ أَنْ يَحْصُلَ فِيهِ شَكْلُ التَّرْبِيعِ وَالتَّدْوِيرِ إِلَّا بَعْدَ زَوَالِ الشَّكْلِ الْأَوَّلِ عَنْهُ، نَعَمْ إِنَّا وَجَدْنَا الْحَالَ فِي تَصَوُّرِ النَّفْسِ بِصُوَرِ الْمَعْقُولَاتِ بِالضِّدِّ مِنْ ذَلِكَ فَإِنَّ النَّفْسَ الَّتِي لَمْ تَقْبَلْ صُورَةً عَقْلِيَّةً الْبَتَّةَ يَبْعُدُ قَبُولُهَا شَيْئًا

Dördüncü Öncül: Biz nefsin hallerini düşündüğümüzde, onun hallerinin cismin hallerinin tam zıddı olduğunu gördük; bu da nefsin cisim olmadığına delalet eder. Bu zıtlığın açıklaması birkaç yöndendir: Birincisi: İçinde bir suret meydana gelen her cisim, birinci suret tamamen yok olmadan önce birinci suretin cinsinden başka bir sureti kabul etmez. Misali şudur: Balmumu üçgen şeklini aldığında, bu ilk şekil ondan yok olmadıkça kare ve yuvarlak şeklini alması imkânsızdır. Evet, nefsin akledilirlerin suretlerini tasavvur etmesindeki durumu ise bunun tam zıddı olarak bulduk; zira hiçbir aklî sureti kabul etmemiş olan nefsin, herhangi bir

مِنَ الصُّوَرِ الْعَقْلِيَّةِ فَإِذَا قَبِلَتْ صُورَةً وَاحِدَةً صَارَ قَبُولُهَا لِلصُّورَةِ الثَّانِيَةِ أَسْهَلَ، ثُمَّ إِنَّ النَّفْسَ لَا تَزَالُ تَقْبَلُ صُورَةً بَعْدَ صُورَةٍ مِنْ غَيْرِ أَنْ تَضْعُفَ الْبَتَّةَ بَلْ كُلَّمَا كَانَ قَبُولُهَا لِلصُّوَرِ أَكْثَرَ صَارَ قَبُولُهَا لِلصُّوَرِ الْآتِيَةِ بَعْدَ ذَلِكَ أَسْهَلَ وَأَسْرَعَ، وَلِهَذَا السَّبَبِ يَزْدَادُ الْإِنْسَانُ فَهْمًا وَإِدْرَاكًا كُلَّمَا ازْدَادَ تَخَرُّجًا وَارْتِبَاطًا فِي الْعُلُومِ فَثَبَتَ أَنَّ قَبُولَ النَّفْسِ للصورة الْعَقْلِيَّةِ عَلَى خِلَافِ قَبُولِ الْجِسْمِ لِلصُّورَةِ وَذَلِكَ يُوهِمُ أَنَّ النَّفْسَ لَيْسَتْ بِجِسْمٍ. وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُوَاظَبَةَ عَلَى الْأَفْكَارِ الدَّقِيقَةِ لَهَا أَثَرٌ فِي النَّفْسِ وَأَثَرٌ فِي الْبَدَنِ، أَمَّا أَثَرُهَا فِي النَّفْسِ فَهُوَ تَأْثِيرُهَا فِي إِخْرَاجِ النَّفْسِ مِنَ الْقُوَّةِ إِلَى الْفِعْلِ فِي التَّعَقُّلَاتِ وَالْإِدْرَاكَاتِ وَكُلَّمَا كَانَتِ الْأَفْكَارُ أَكْثَرَ كَانَ حُصُولُ هَذِهِ الْأَحْوَالِ أَكْمَلَ وَذَلِكَ غَايَةُ كَمَالِهَا وَنِهَايَةُ شَرَفِهَا وَجَلَالَتِهَا، وَأَمَّا أَثَرُهَا فِي الْبَدَنِ فَهُوَ أَنَّهَا تُوجِبُ اسْتِيلَاءَ الْيُبْسِ عَلَى الْبَدَنِ وَاسْتِيلَاءَ الذُّبُولِ عَلَيْهِ، وَهَذِهِ الْحَالَةُ لَوِ اسْتَمَرَّتْ لَانْتَقَلَتْ إِلَى الْمَالِيخُولِيَا وَسَوْقِ الْمَوْتِ فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ هَذِهِ الْأَفْكَارَ تُوجِبُ حَيَاةَ النَّفْسِ وَشَرَفَهَا وَتُوجِبُ نُقْصَانَ الْبَدَنِ وَمَوْتِهِ فَلَوْ كَانَتِ النَّفْسُ هِيَ الْبَدَنَ لَصَارَ الشَّيْءُ الْوَاحِدُ سَبَبًا لِكَمَالِهِ وَنُقْصَانِهِ مَعًا وَلِحَيَاتِهِ وَمَوْتِهِ مَعًا، وَأَنَّهُ مُحَالٌ. وَالثَّالِثُ: أَنَّا إِذَا شَاهَدْنَا أَنَّهُ رُبَّمَا كَانَ بَدَنُ الْإِنْسَانِ ضَعِيفًا نَحِيفًا، فَإِذَا لَاحَ لَهُ نُورٌ مِنَ الْأَنْوَارِ الْقُدْسِيَّةِ وَتُجْلَى لَهُ سِرٌّ مِنْ أَسْرَارِ عَالَمِ الْغَيْبِ حَصَلَ لِذَلِكَ الْإِنْسَانِ جَرَاءَةٌ عَظِيمَةٌ وَسَلْطَنَةٌ قَوِيَّةٌ.

aklî sureti kabul etmesi zordur; fakat tek bir sureti kabul ettiğinde, ikinci sureti kabul etmesi daha kolay hale gelir. Sonra nefis, asla zayıflamadan suret ardına suret kabul etmeye devam eder; bilakis suretleri kabulü ne kadar çok olursa, bundan sonra gelecek suretleri kabulü o kadar kolay ve hızlı olur. İşte bu sebeple insan ilimlerde ne kadar yetkinleşir ve irtibat kurarsa anlayışı ve idraki o kadar artar. Böylece nefsin aklî sureti kabulünün, cismin sureti kabulünün aksine olduğu sabit olmuştur; bu da nefsin cisim olmadığını hissettirir. İkincisi: İnce fikirlere devam etmenin nefiste bir eseri, bedende de bir eseri vardır. Nefisteki eserine gelince; bu, teakkul ve idraklerde nefsi kuvveden fiile çıkarmadaki etkisidir; fikirler ne kadar çok olursa bu hallerin hâsıl oluşu o kadar kâmil olur; bu da onun kemalinin zirvesi, şeref ve yüceliğinin son noktasıdır. Bedendeki eserine gelince; bu, fikirlerin bedene kuruluk ve zayıflığın galebe çalmasını gerektirmesidir. Bu durum devam edecek olsa melankoliye ve ölüme sürükler. Zikrettiğimiz şeyle sabit oldu ki bu fikirler nefsin hayatını ve şerefini gerektirirken, bedenin noksanlığını ve ölümünü gerektirmektedir. Şayet nefis bedenin kendisi olsaydı, tek bir şey aynı anda hem kendi kemalinin hem noksanlığının, hem de aynı anda hayatının ve ölümünün sebebi olurdu; bu ise imkânsızdır. Üçüncüsü: Biz müşahede etmekteyiz ki bazen insanın bedeni zayıf ve nahif olur; fakat ona kudsî nurlardan bir nur parladığında ve gayb âleminin sırlarından bir sır tecelli ettiğinde, o insanda büyük bir cesaret ve güçlü bir hâkimiyet meydana gelir.

وَلَمْ يَعْبَأْ بِحُضُورِ أَكَابِرِ السَّلَاطِينِ وَلَمْ يُقِمْ لَهُمْ وَزْنًا وَلَوْلَا أَنَّ النَّفْسَ شَيْءٌ سِوَى الْبَدَنِ لَمَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ.

Büyük sultanların huzuruna aldırış etmez ve onlara değer vermez. Şayet nefis bedenden başka bir şey olmasaydı durum böyle olmazdı.

الرَّابِعُ: أَنَّ أَصْحَابَ الرِّيَاضَاتِ وَالْمُجَاهَدَاتِ كُلَّمَا أَمْعَنُوا فِي قَهْرِ الْقُوَى الْبَدَنِيَّةِ وَتَجْوِيعِ الْجَسَدِ قَوِيَتْ قُوَاهُمُ الرُّوحَانِيَّةُ وَأَشْرَقَتْ أَسْرَارُهُمْ بِالْمَعَارِفِ الْإِلَهِيَّةِ وَكُلَّمَا أَمْعَنَ الْإِنْسَانُ فِي الْأَكْلِ وَالشُّرْبِ وَقَضَاءِ الشَّهْوَةِ الْجَسَدَانِيَّةِ صَارَ كَالْبَهِيمَةِ وَبَقِيَ مَحْرُومًا عَنْ آثَارِ النُّطْقِ وَالْعَقْلِ وَالْمَعْرِفَةِ وَلَوْلَا أَنَّ النَّفْسَ غَيْرُ الْبَدَنِ لَمَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ. الْخَامِسُ: أَنَّا نَرَى أَنَّ النَّفْسَ تَفْعَلُ أَفَاعِيلَهَا بِآلَاتٍ بَدَنِيَّةٍ فَإِنَّهَا تُبْصِرُ بِالْعَيْنِ وَتَسْمَعُ بِالْأُذُنِ وَتَأْخُذُ بِالْيَدِ وَتَمْشِي بِالرِّجِلِ، أَمَّا إِذَا آلَ الْأَمْرُ إِلَى الْعَقْلِ وَالْإِدْرَاكِ فَإِنَّهَا مُسْتَقِلَّةٌ بِذَاتِهَا فِي هَذَا الْفِعْلِ مِنْ غَيْرِ إِعَانَةِ شَيْءٍ مِنَ الْآلَاتِ وَلِذَلِكَ فَإِنَّ الْإِنْسَانَ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يُبْصِرَ شَيْئًا إِذَا أَغْمَضَ عَيْنَيْهِ وَأَنْ لَا يَسْمَعَ صَوْتًا إِذَا سَدَّ أُذُنَيْهِ. كَمَا لَا يُمْكِنُهُ الْبَتَّةَ أَنْ يُزِيلَ عَنْ قَلْبِهِ الْعِلْمَ بِمَا كَانَ عَالِمًا بِهِ فَعَلِمْنَا أَنَّ النَّفْسَ غَنِيَّةٌ بِذَاتِهَا/ فِي الْعُلُومِ وَالْمَعَارِفِ عَنْ شَيْءٍ مِنَ الْآلَاتِ الْبَدَنِيَّةِ، فَهَذِهِ الْوُجُوهُ الْخَمْسَةُ أَمَارَاتٌ قَوِيَّةٌ فِي أَنَّ النَّفْسَ لَيْسَتْ بِجِسْمٍ، وَفِي الْمَسْأَلَةِ الْأُولَى كَثِيرٌ مِنْ دَلَائِلِ الْمُتَقَدِّمِينَ ذَكَرْنَاهَا فِي كُتُبِنَا الْحِكْمِيَّةِ فَلَا فَائِدَةَ فِي الْإِعَادَةِ.

Dördüncüsü: Riyazet ve mücahede ehli kimseler bedenî güçleri bastırmada ve bedeni aç bırakmada ne kadar derinleşirlerse ruhani güçleri o kadar kuvvetlenir ve sırları ilahî marifetlerle aydınlanır. İnsan yeme, içme ve cismanî şehveti tatmin etmede ne kadar ileri giderse hayvan gibi olur ve nutuk, akıl ve marifet eserlerinden mahrum kalır. Şayet nefis bedenden başka [bir varlık] olmasaydı durum böyle olmazdı. Beşincisi: Görüyoruz ki nefis eylemlerini bedenî aletlerle yapar; zira gözle görür, kulakla işitir, elle tutar ve ayakla yürür. Ancak mesele akletmeye ve idrake gelince, bu fiilde hiçbir aletin yardımı olmaksızın bizzat kendi zatıyla bağımsızdır. Bundan dolayıdır ki insan gözlerini kapattığında bir şeyi görmesi, kulaklarını tıkadığında bir sesi işitmemesi mümkün değildir; nitekim bilmekte olduğu bir şeyi kalbinden gidermesi de asla mümkün değildir. Böylece bildik ki nefis, ilimler ve marifetler hususunda bedenî aletlerin hiçbirine muhtaç olmayıp zatıyla zengindir. İşte bu beş yön, nefsin bir cisim olmadığına dair güçlü işaretlerdir. Birinci meselede ise öncekilerin felsefî kitaplarımızda zikrettiğimiz pek çok delili bulunmaktadır, binaenaleyh tekrar etmede bir fayda yoktur.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: فِي إِثْبَاتِ أَنَّ النَّفْسَ لَيْسَتْ بِجِسْمٍ مِنَ الدَّلَائِلِ السَّمْعِيَّةِ.

Altıncı Mesele: İşitsel (naklî) delillerden hareketle nefsin cisim olmadığının ispatı hakkındadır.

الْحُجَّةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ [الْحَشْرِ: ١٩] وَمَعْلُومٌ أَنَّ أَحَدًا مِنَ الْعُقَلَاءِ لَا يَنْسَى هَذَا الْهَيْكَلَ الْمُشَاهَدَ فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ النَّفْسَ الَّتِي يَنْسَاهَا الْإِنْسَانُ عِنْدَ فَرْطِ الْجَهْلِ شَيْءٌ آخَرُ غَيْرُ هَذَا الْبَدَنِ.

Birinci Delil: Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ } “Allah'ı unutan ve bu yüzden Allah'ın da kendilerine nefislerini unutturduğu kimseler gibi olmayın.” [Haşr 19] kavlidir. Bilinmektedir ki akıl sahiplerinden hiçbiri bu müşahede edilen bedeni unutmaz; bu da gösterir ki insanın aşırı cehalet anında unuttuğu nefis, bu bedenden başka bir şeydir.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ [الْأَنْعَامِ: ٩٣] وَهَذَا صَرِيحٌ أَنَّ النَّفْسَ غَيْرُ الْبَدَنِ وَقَدِ اسْتَقْصَيْنَا فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ فَلْيُرْجَعْ إِلَيْهِ.

İkinci Delil: Allah Teâlâ'nın: { أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ } “Nefislerinizi çıkarın!” [En'âm 93] kavlidir. Bu, nefsin bedenden başka bir şey olduğu konusunda açıktır; bu ayetin tefsirinde ayrıntılı açıklama yapmıştık, oraya müracaat edilsin.

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ مَرَاتِبَ الْخِلْقَةِ الْجُسْمَانِيَّةِ فَقَالَ: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فِي قَرارٍ مَكِينٍ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٢، ١٣] إِلَى قَوْلِهِ: فَكَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً [الْمُؤْمِنُونَ: ١٤] وَلَا شَكَّ أَنَّ جَمِيعَ هَذِهِ الْمَرَاتِبِ اخْتِلَافَاتٌ وَاقِعَةٌ فِي الْأَحْوَالِ الْجُسْمَانِيَّةِ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَرَادَ أَنْ يَذْكُرَ نَفْخَ الرُّوحِ قَالَ: ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٤] وَهَذَا تَصْرِيحٌ بِأَنَّ مَا يَتَعَلَّقُ بِالرُّوحِ جِنْسٌ مُغَايِرٌ لِمَا سَبَقَ ذكره من

Üçüncü Delil: Allah Teâlâ cismanî yaratılışın mertebelerini zikrederek şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فِي قَرارٍ مَكِينٍ } “Andolsun biz insanı çamurdan [süzülmüş] bir özden yarattık. Sonra onu sağlam bir karargâhta nutfe yaptık.” [Mü'minûn 12-13] ayetinden, { فَكَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً } “Kemiklere de et giydirdik.” [Mü'minûn 14] kavline kadar. Şüphe yoktur ki bu mertebelerin tamamı cismanî hallerde meydana gelen değişikliklerdir. Sonra Allah Teâlâ ruhun üflenmesini zikretmek istediğinde: { ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ } “Sonra onu bambaşka bir yaratılışla inşa ettik.” [Mü'minûn 14] buyurmuştur. Bu, ruhla ilgili olan şeyin, zikri geçen

التَّغَيُّرَاتِ الْوَاقِعَةِ فِي الْأَحْوَالِ الْجُسْمَانِيَّةِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الرُّوحَ شَيْءٌ مُغَايِرٌ لِلْبَدَنِ فَإِنْ قَالُوا هَذِهِ الْآيَةُ حُجَّةٌ عَلَيْكُمْ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٢] وَكَلِمَةُ مِنْ لِلتَّبْعِيضِ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ بَعْضٌ مِنْ أَبْعَاضِ الطِّينِ قُلْنَا كَلِمَةُ مِنْ أَصْلُهَا لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ كَقَوْلِكَ خَرَجْتُ مِنَ الْبَصْرَةِ إِلَى الْكُوفَةِ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ ابْتِدَاءُ تَخْلِيقِ الْإِنْسَانِ حَاصِلًا مِنْ هَذِهِ السُّلَالَةِ وَنَحْنُ نَقُولُ بِمُوجِبِهِ لِأَنَّهُ تَعَالَى يُسَوِّي الْمِزَاجَ أَوَّلًا ثُمَّ يَنْفُخُ فِيهِ الرُّوحَ فَيَكُونُ ابْتِدَاءُ تَخْلِيقِهِ مِنَ السُّلَالَةِ.

cismanî hallerde meydana gelen değişimlerden farklı bir cins olduğuna açık bir ifadedir; bu da ruhun bedenden farklı bir şey olduğuna delalet eder. Şayet «Bu ayet sizin aleyhinize bir delildir; çünkü Allah Teâlâ: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ } 'Andolsun biz insanı çamurdan [süzülmüş] bir özden yarattık.' [Mü'minûn 12] buyurmuştur; 'min' (مِنْ) kelimesi teb'îz (parça bildirme) içindir ve bu da insanın çamurun parçalarından bir parça olduğuna delalet eder» derlerse; deriz ki: 'Min' kelimesinin aslı, 'Basra'dan Kûfe'ye çıktım' sözünde olduğu gibi başlangıç sınırı (ibtida-i gaye) içindir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ } kavli, insanın yaratılışının başlangıcının bu süzülmüş özden meydana gelmiş olmasını gerektirir. Biz de bunun gereğini söylüyoruz; zira Allah Teâlâ önce mizacı dengeler, sonra ona ruhu üfler; böylece onun yaratılışının başlangıcı süzülmüş özden olmuş olur.

الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي [الْحِجْرِ: ٢٩] مَيَّزَ تَعَالَى بَيْنَ الْبَشَرِيَّةِ وَبَيْنَ نَفْخِ الرُّوحِ فَالتَّسْوِيَةُ عِبَارَةٌ عَنْ تَخْلِيقِ الْأَبْعَاضِ وَالْأَعْضَاءِ وَتَعْدِيلِ الْمِزَاجِ وَالْأَشْبَاحِ فَلَمَّا مَيَّزَ نَفْخَ الرُّوحِ عَنْ تَسْوِيَةِ الْأَعْضَاءِ ثُمَّ أَضَافَ الرُّوحَ إِلَى نَفْسِهِ بِقَوْلِهِ: مِنْ رُوحِي دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ جَوْهَرَ الرُّوحِ مَعْنًى مُغَايِرٌ لِجَوْهَرِ الْجَسَدِ.

Dördüncü Delil: Allah'ın: { فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي } “Onu tamamlayıp şekillendirdiğim ve ona ruhumdan üflediğim zaman...” [Hicr 29] kavlidir. Allah Teâlâ beşeriyet ile ruhun üflenmesi arasını ayırt etmiştir. Tesviye (tamamlayıp şekillendirme); parçaların ve organların yaratılmasından, mizacın ve cesetlerin dengelenmesinden ibarettir. Ruhun üflenmesini organların tesviyesinden ayırıp sonra da: { مِنْ رُوحِي } “Ruhumdan” kavliyle ruhu kendi zatına izafe edince, bu durum ruh cevherinin ceset cevherinden farklı bir mana olduğuna delalet etmiştir.

الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنَفْسٍ وَما سَوَّاها فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَتَقْواها [الشَّمْسِ: ٧، ٨] وَهَذِهِ الْآيَةُ صَرِيحَةٌ فِي وُجُودِ شَيْءٍ مَوْصُوفٍ بِالْإِدْرَاكِ وَالتَّحْرِيكِ حَقًّا لِأَنَّ الْإِلْهَامَ عِبَارَةٌ عَنِ الْإِدْرَاكِ، وَأَمَّا الْفُجُورُ وَالتَّقْوَى فَهُوَ فِعْلٌ وَهَذِهِ الْآيَةُ صَرِيحَةٌ فِي أَنَّ الْإِنْسَانَ شَيْءٌ وَاحِدٌ وَهُوَ مَوْصُوفٌ أَيْضًا بِالْإِدْرَاكِ وَالتَّحْرِيكِ وَمَوْصُوفٌ أَيْضًا بِفِعْلِ الْفُجُورِ تَارَةً وَفِعْلِ التَّقْوَى تَارَةً أُخْرَى وَمَعْلُومٌ أَنَّ جُمْلَةَ الْبَدَنِ غَيْرُ مَوْصُوفٍ بِهَذَيْنَ الْوَصْفَيْنِ فَلَا بُدَّ مِنْ إِثْبَاتِ جَوْهَرٍ آخَرَ يَكُونُ مَوْصُوفًا بِكُلِّ هَذِهِ الْأُمُورِ.

Beşinci Delil: Allah Teâlâ'nın: { وَنَفْسٍ وَما سَوَّاها فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَتَقْواها } “Nefse ve onu şekillendirene, sonra da ona kötülüğünü ve takvasını ilham edene [yemin olsun].” [Şems 7-8] kavlidir. Bu ayet, hakikatte idrak ve hareket ettirme ile nitelenen bir şeyin varlığı konusunda açıktır; zira ilham idrakten ibarettir, fücur (kötülük) ve takva ise fiildir. Bu ayet, insanın tek bir şey olduğu; onun idrak ve hareket ettirme ile de nitelendiği, bazen fücur bazen de takva fiiliyle nitelendiği hususunda açıktır. Bilinmektedir ki bedenin bütünü bu iki vasıfla nitelenmez; öyleyse bütün bu hususlarla nitelenen başka bir cevherin ispat edilmesi zorunludur.

الْحُجَّةُ السَّادِسَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشاجٍ نَبْتَلِيهِ فَجَعَلْناهُ سَمِيعاً بَصِيراً [الْإِنْسَانِ: ٢] فَهَذَا تَصْرِيحٌ بِأَنَّ الْإِنْسَانَ شَيْءٌ وَاحِدٌ وَذَلِكَ الشَّيْءُ هُوَ الْمُبْتَلَى بِالتَّكَالِيفِ الْإِلَهِيَّةِ وَالْأُمُورِ الرَّبَّانِيَّةِ وَهُوَ الْمَوْصُوفُ بِالسَّمْعِ وَالْبَصَرِ وَمَجْمُوعُ الْبَدَنِ لَيْسَ كَذَلِكَ وَلَيْسَ عُضْوًا مِنْ أَعْضَاءِ الْبَدَنِ كَذَلِكَ فَالنَّفْسُ شَيْءٌ مُغَايِرٌ لِجُمْلَةِ الْبَدَنِ وَمُغَايِرٌ لِأَجْزَاءِ الْبَدَنِ وَهُوَ مَوْصُوفٌ بِكُلِّ هَذِهِ الصِّفَاتِ. وَاعْلَمْ أَنَّ الْأَحَادِيثَ الْوَارِدَةَ فِي صِفَةِ الْأَرْوَاحِ قَبْلَ تَعَلُّقِهَا بِالْأَجْسَادِ وَبَعْدَ انْفِصَالِهَا مِنَ الْأَجْسَادِ كَثِيرَةٌ وَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ النَّفْسَ شَيْءٌ غَيْرُ هَذَا الْجَسَدِ، وَالْعَجَبُ مِمَّنْ يَقْرَأُ هَذِهِ الْآيَاتِ الْكَثِيرَةَ وَيَرْوِي هَذِهِ الْأَخْبَارَ الْكَثِيرَةَ ثُمَّ يَقُولُ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَمَا كَانَ يَعْرِفُ الرُّوحَ وَهَذَا مِنَ الْعَجَائِبِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Altıncı Delil: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشاجٍ نَبْتَلِيهِ فَجَعَلْناهُ سَمِيعاً بَصِيراً } “Şüphesiz biz insanı, kendisini imtihan etmek için karışım halindeki bir nutfeden yarattık; bu sebeple onu işiten ve gören yaptık.” [İnsan 2] kavlidir. Bu, insanın tek bir şey olduğuna, ilahî tekliflerle ve rabbanî emirlerle imtihan edilenin işte o şey olduğuna, işitme ve görme ile nitelenenin de o olduğuna açık bir ifadedir. Bedenin toplamı böyle olmadığı gibi, bedenin organlarından bir organ da böyle değildir. O halde nefis, bedenin bütününden de bedenin cüzlerinden de farklı bir şeydir ve bütün bu sıfatlarla nitelenen odur. Bil ki ruhların cesetlerle irtibat kurmadan önceki ve cesetlerden ayrıldıktan sonraki sıfatları hakkında varit olan hadisler pek çoktur; bunların hepsi nefsin bu cesetten başka bir şey olduğuna delalet eder. Bu kadar çok ayeti okuyup, bu kadar çok haberi rivayet edip de sonra 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiğinde ruhu bilmiyordu' diyen kimseye şaşılır; bu, şaşılacak şeylerden biridir. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: فِي دَلَالَةِ الْآيَةِ الَّتِي نَحْنُ فِي تَفْسِيرِهَا عَلَى صِحَّةِ مَا ذَكَرْنَاهُ أَنَّ الرُّوحَ لَوْ كَانَ جِسْمًا مُنْتَقِلًا مِنْ حَالَةٍ إِلَى حَالَةٍ وَمِنْ صِفَةٍ إِلَى صِفَةٍ لَكَانَ مُسَاوِيًا لِلْبَدَنِ فِي كَوْنِهِ مُتَوَلِّدًا مِنْ أَجْسَامٍ اتَّصَفَتْ بِصِفَاتٍ مَخْصُوصَةٍ بَعْدَ أَنْ كَانَتْ مَوْصُوفَةً بِصِفَاتٍ أُخْرَى فَإِذَا سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنِ الرُّوحِ وَجَبَ أَنْ يُبَيِّنَ أَنَّهُ جِسْمٌ كَانَ كَذَا ثُمَّ صَارَ كَذَا حَتَّى صَارَ رُوحًا مِثْلَ مَا ذَكَرَ فِي كَيْفِيَّةِ تَوَلُّدِ الْبَدَنِ أَنَّهُ كَانَ نُطْفَةً ثُمَّ عَلَقَةً، ثُمَّ مُضْغَةً فَلَمَّا لَمْ يَقُلْ ذلك بل قال إنه: مِنْ أَمْرِ رَبِّي بِمَعْنَى أَنَّهُ لَا يَحْدُثُ وَلَا يَدْخُلُ فِي الْوُجُودِ إِلَّا لِأَجْلِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ له: كُنْ فَيَكُونُ [البقرة: ١١٧] دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ جَوْهَرٌ لَيْسَ مِنْ جِنْسِ الْأَجْسَامِ بَلْ هُوَ جَوْهَرٌ قُدْسِيٌّ مُجَرَّدٌ وَاعْلَمْ أَنَّ أَكْثَرَ الْعَارِفِينَ الْمُكَاشِفِينَ مِنْ أَصْحَابِ الرِّيَاضِيَّاتِ وَأَرْبَابِ الْمُكَاشَفَاتِ وَالْمُشَاهَدَاتِ مُصِرُّونَ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ جَازِمُونَ بِهَذَا الْمَذْهَبِ قَالَ الْوَاسِطِيُّ: خَلَقَ اللَّهُ الْأَرْوَاحَ مِنْ بَيْنِ الْجَمَالِ وَالْبَهَاءِ فَلَوْلَا أَنَّهُ سَتَرَهَا لَسَجَدَ لَهَا كُلُّ كَافِرٍ، وَأَمَّا بَيَانُ أَنَّ تَعَلُّقَهُ الْأَوَّلَ بِالْقَلْبِ ثُمَّ بِوَاسِطَتِهِ يَصِلُ تَأْثِيرُهُ إِلَى جُمْلَةِ الْأَعْضَاءِ فَقَدْ شَرَحْنَاهُ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ [الشُّعَرَاءِ: ١٩٣، ١٩٤] وَاحْتَجَّ الْمُنْكِرُونَ بِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ:

Yedinci Mesele: Tefsirinde bulunduğumuz ayetin zikrettiğimiz hususun doğruluğuna delaleti hakkındadır: Ruh şayet bir halden diğer bir hale, bir sıfattan diğer bir sıfata geçen bir cisim olsaydı; başka sıfatlarla nitelenmişken sonradan özel sıfatlarla nitelenen cisimlerden doğma (mütevellid) olma hususunda bedene eşit olurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ruh sorulduğunda, bedenin meydana geliş keyfiyetinde onun nutfe, sonra alaka, sonra mudğa olduğunu zikrettiği gibi, [ruh hakkında da] onun şöyle bir cisim olduğunu, sonra şöyle olup neticede ruh haline geldiğini açıklaması gerekirdi. Böyle söylemeyip aksine onun { مِنْ أَمْرِ رَبِّي } “Rabbimin emrindendir” yani Allah Teâlâ ona { كُنْ فَيَكُونُ } “'Ol' der, o da hemen oluverir” [Bakara 117] buyurduğu için varlığa çıktığı ve meydana geldiği manasında olduğunu söyleyince; bu durum onun cisimler cinsinden olmayan bir cevher olduğuna, bilakis kudsî ve soyut bir cevher olduğuna delalet etmiştir. Bil ki riyazet ashabından, keşif ve müşahede erbabından keşif ehli ariflerin çoğu bu görüş üzerinde ısrar etmekte ve bu mezhepte kesin kanaat taşımaktadırlar. el-Vâsıtî şöyle demiştir: 'Allah ruhları cemal ile beha (güzellik ve nur) arasından yarattı; şayet onları örtmeseydi her kâfir onlara secde ederdi.' Ruhun ilk taallukunun kalbe olduğuna, sonra onun vasıtasıyla etkisinin organların tamamına ulaştığına dair beyana gelince; bunu Allah Teâlâ'nın: { نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ } “Uyarıcılardan olasın diye onu senin kalbine Güvenilir Ruh indirmiştir.” [Şuarâ 193-194] kavlinin tefsirinde açıklamıştık. İnkâr edenler ise birtakım gerekçelerle delil getirdiler: Birincisi:

لَوْ كَانَتْ مُسَاوِيَةً لِذَاتِ اللَّهِ فِي كَوْنِهِ لَيْسَ بِجِسْمٍ وَلَا عَرَضٍ لَكَانَتْ مُسَاوِيَةً لَهُ فِي تَمَامِ الْمَاهِيَّةِ وَذَلِكَ مُحَالٌ.

Şayet [ruh] cisim ve araz olmama hususunda Allah'ın zatına eşit olsaydı, mahiyetin tamamında O'na eşit olurdu; bu ise imkânsızdır.

الثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: قُتِلَ الْإِنْسانُ مَا أَكْفَرَهُ مِنْ أَيِّ شَيْءٍ خَلَقَهُ مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ ثُمَّ السَّبِيلَ يَسَّرَهُ ثُمَّ أَماتَهُ فَأَقْبَرَهُ ثُمَّ إِذا شاءَ أَنْشَرَهُ [عَبَسَ: ١٧- ٢٢] وَهَذَا تَصْرِيحٌ بِأَنَّ الْإِنْسَانَ شَيْءٌ مَخْلُوقٌ مِنَ النُّطْفَةِ، وَأَنَّهُ يَمُوتُ وَيَدْخُلُ الْقَبْرَ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى يُخْرِجُهُ مِنَ الْقَبْرِ، وَلَوْ لَمْ يَكُنِ الْإِنْسَانُ عِبَارَةً عَنْ هَذِهِ الْجُثَّةِ لَمْ تَكُنِ الْأَحْوَالُ الْمَذْكُورَةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ صَحِيحَةً. الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ إِلَى قَوْلِهِ:

İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { قُتِلَ الْإِنْسانُ مَا أَكْفَرَهُ مِنْ أَيِّ شَيْءٍ خَلَقَهُ مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ ثُمَّ السَّبِيلَ يَسَّرَهُ ثُمَّ أَماتَهُ فَأَقْبَرَهُ ثُمَّ إِذا شاءَ أَنْشَرَهُ } “Kahrolası insan, ne kadar da nankördür! O, kendisini hangi şeyden yarattı? Bir nutfeden yarattı da ona şekil verdi. Sonra yolu ona kolaylaştırdı. Sonra onu öldürdü ve kabre koydurdu. Sonra dilediği vakit onu diriltip kaldıracaktır.” [Abese 17-22] kavlidir. Bu, insanın nutfeden yaratılmış bir şey olduğuna, öldüğüne ve kabre girdiğine, sonra Allah Teâlâ'nın onu kabirden çıkaracağına açık bir ifadedir. Şayet insan bu cesetten ibaret olmasaydı, bu ayette zikredilen haller doğru olmazdı. Üçüncüsü: Allah'ın: { وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda öldürülenleri sakın [ölüler] sanma...” kavlinden,

يُرْزَقُونَ فَرِحِينَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٦٩، ١٧٠] وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الرُّوحَ جِسْمٌ لِأَنَّ الْأَرْزَاقَ وَالْفَرَحَ مِنْ صِفَاتِ الْأَجْسَامِ. الْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ الْمُسَاوَاةَ فِي أَنَّهُ لَيْسَ بِمُتَحَيِّزٍ وَلَا حَالٍّ فِي الْمُتَحَيِّزِ مُسَاوَاةٌ فِي صِفَةٍ سَلْبِيَّةٍ وَالْمُسَاوَاةُ فِي الصِّفَةِ السَّلْبِيَّةِ لَا تُوجِبُ الْمُمَاثَلَةَ وَاعْلَمْ أَنَّ جَمَاعَةً مِنَ الْجُهَّالِ يَظُنُّونَ أَنَّهُ لَمَّا كَانَ الرُّوحُ مَوْجُودًا لَيْسَ بِمُتَحَيِّزٍ وَلَا حَالٍّ فِي الْمُتَحَيِّزِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ مَثَلًا لِلْإِلَهِ أَوْ جُزْءًا لِلْإِلَهِ وَذَلِكَ جَهْلٌ فَاحِشٌ وَغَلَطٌ قَبِيحٌ وَتَحْقِيقُهُ مَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ أَنَّ الْمُسَاوَاةَ فِي السُّلُوبِ/ لَوْ أَوْجَبَتِ الْمُمَاثَلَةَ لَوَجَبَ الْقَوْلُ بِاسْتِوَاءِ كُلِّ الْمُخْتَلِفَاتِ وَأَنَّ كُلَّ مَاهِيَّتَيْنِ مُخْتَلِفَتَيْنِ فَلَا بُدَّ أَنْ يَشْتَرِكَا فِي سَلْبِ كُلِّ مَا عَدَاهُمَا، فَلْتَكُنْ هَذِهِ الدَّقِيقَةُ مَعْلُومَةً فَإِنَّهَا مَغْلَطَةٌ عَظِيمَةٌ لِلْجُهَّالِ، وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّانِي: أَنَّهُ لَمَّا كَانَ الْإِنْسَانُ فِي الْعُرْفِ وَالظَّاهِرِ عِبَارَةً عَنْ هَذِهِ الْجُثَّةِ أُطْلِقَ عَلَيْهِ اسْمُ الْإِنْسَانِ فِي الْعُرْفِ، وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّالِثِ: أَنَّ الرِّزْقَ الْمَذْكُورَ فِي الْآيَةِ مَحْمُولٌ عَلَى مَا يُقَوِّي حَالَهُمْ وَيُكْمِلُ كَمَالَهُمْ وَهُوَ مَعْرِفَةُ اللَّهِ وَمَحَبَّتُهُ بَلْ نَقُولُ هَذَا مِنْ أَدَلِّ الدَّلَائِلِ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِنَا لِأَنَّ أَبْدَانَهُمْ قَدْ بَلِيَتْ تَحْتَ التُّرَابِ وَاللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ إِنَّ أَرْوَاحَهُمْ تَأْوِي إِلَى قَنَادِيلَ مُعَلَّقَةٍ تَحْتَ الْعَرْشِ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الرُّوحَ غَيْرُ الْبَدَنِ وَلْيَكُنْ هَذَا آخِرَ كَلَامِنَا فِي هَذَا الْبَابِ وَلْنَرْجِعْ إِلَى عِلْمِ التَّفْسِيرِ ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا وَعَلَى قَوْلِنَا قَدْ ذَكَرْنَا فِيهِ احْتِمَالَيْنِ، أَمَّا

{ يُرْزَقُونَ فَرِحِينَ } “...rızıklandırılırlar, sevinç içindedirler” [Âl-i İmrân 169-170] kavline kadar olan kısımdır. Bu da ruhun bir cisim olduğuna delalet eder; zira rızıklar ve sevinç cisimlerin sıfatlarındandır. Birinciye cevap: Yer kaplamayan ve yer kaplayanda da bulunmayan olma hususundaki eşitlik, selbî (olumsuz) bir sıfattaki eşitliktir; selbî sıfattaki eşitlik ise benzerliği gerektirmez. Bil ki cahillerden bir topluluk, ruh yer tutmayan ve yer tutanda da bulunmayan bir varlık olunca onun ilahın bir benzeri veya ilahın bir cüzü olmasının gerekeceğini zannederler. Bu apaçık bir cehalet ve çirkin bir hatadır. Bunun tahkiki zikrettiğimiz şu husustur: Selbî sıfatlardaki eşitlik şayet benzerliği gerektirseydi, bütün farklı şeylerin eşit olduğunu ve birbirinden farklı her iki mahiyetin kendi dışındakilerin hepsini nefyetme (selb) hususunda mutlaka ortak olduğunu söylemek gerekirdi. Bu ince nükte iyi bilinsin; zira bu, cahiller için büyük bir yanılgı sebebidir. İkinciye cevap: İnsan örfte ve zahirde bu cesetten ibaret olduğu için örfte ona 'insan' ismi verilmiştir. Üçüncüye cevap: Ayette zikredilen rızık, onların halini kuvvetlendiren ve kemallerini tamamlayan şeye yani Allah'ın marifeti ve sevgisine hamledilir. Bilakis biz deriz ki bu, sözümüzün doğruluğuna dair en açık delillerdendir; çünkü bedenleri toprağın altında çürümüştür, Allah Teâlâ ise onların ruhlarının arşın altında asılı kandillere sığındığını bildirmektedir. Bu da ruhun bedenden başka olduğuna delalet eder. Bu konudaki sözümüzün sonu bu olsun ve tefsir ilmine geri dönelim. Sonra Allah Teâlâ: { وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا } “Size ilimden pek az bir şey verilmiştir” buyurmuştur. Bizim görüşümüze göre bunda iki ihtimal zikretmiştik.

الْمُفَسِّرُونَ فَقَالُوا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا قَالَ لَهُمْ ذَلِكَ قَالُوا نَحْنُ مُخْتَصُّونَ بِهَذَا الْخِطَابِ أَمْ أَنْتَ مَعَنَا؟ فَقَالَ ﵊: «بَلْ نَحْنُ وَأَنْتُمْ لَمْ نُؤْتَ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا» فَقَالُوا مَا أَعْجَبَ شَأْنَكَ يَا مُحَمَّدُ سَاعَةً تَقُولُ: وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً [الْبَقَرَةِ: ٢٦٩] وَسَاعَةً تَقُولُ هَذَا. فَنَزَلَ قَوْلُهُ: وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ [لُقْمَانَ: ٢٧] إِلَى آخِرِهِ

Müfessirler ise şöyle demişlerdir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara bunu söylediğinde onlar: «Bu hitap sadece bize mi mahsustur, yoksa sen de bizimle beraber misin?» dediler. O da aleyhisselâm: «Aksine biz ve siz, ilimden ancak pek az bir şey verilmiş kimseleriz» buyurdu. Bunun üzerine onlar: «Ne kadar şaşılacak bir durumun var ey Muhammed! Bir vakit: { وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً } 'Kime hikmet verilmişse, şüphesiz ona pek çok hayır verilmiştir.' [Bakara 269] diyorsun, bir vakit de böyle söylüyorsun» dediler. Bunun üzerine: { وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ } “Eğer yeryüzündeki bütün ağaçlar kalem olsaydı...” [Lokmân 27] ayeti sonuna kadar indi.

وَمَا ذَكَرُوهُ لَيْسَ بِلَازِمٍ لِأَنَّ الشَّيْءَ قَدْ يَكُونُ قَلِيلًا بِالنِّسْبَةِ إِلَى شَيْءٍ كَثِيرًا بِالنِّسْبَةِ إِلَى شَيْءٍ آخَرَ فَالْعُلُومُ الْحَاصِلَةُ عِنْدَ النَّاسِ قَلِيلَةٌ جِدًّا بِالنِّسْبَةِ إِلَى عِلْمِ اللَّهِ وَبِالنِّسْبَةِ إِلَى حَقَائِقِ الْأَشْيَاءِ وَلَكِنَّهَا كَثِيرَةٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الشَّهَوَاتِ الجسمانية واللذات الجسدانية.

Onların zikrettiği bu husus zorunlu [bir çelişki] değildir; çünkü bir şey bir şeye nispetle az, başka bir şeye nispetle ise çok olabilir. İnsanların nezdinde hâsıl olan ilimler, Allah'ın ilmine ve eşyanın hakikatlerine nispetle son derece azdır; fakat cismanî şehvetlere ve bedensel lezzetlere nispetle ise çoktur.

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٨٦ الى ٨٧]

[İsrâ Suresi (17), 86-87. Ayetler]

وَلَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ بِهِ عَلَيْنا وَكِيلاً (٨٦) إِلاَّ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ إِنَّ فَضْلَهُ كانَ عَلَيْكَ كَبِيراً (٨٧)

{ وَلَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ بِهِ عَلَيْنا وَكِيلاً (٨٦) إِلاَّ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ إِنَّ فَضْلَهُ كانَ عَلَيْكَ كَبِيراً (٨٧) } “Andolsun dilersek sana vahyettiğimizi tamamen gideririz; sonra onun için bize karşı kendine bir vekil (koruyucu) de bulamazsın. (86) Ancak Rabbinden bir rahmet müstesna. Şüphesiz O'nun senin üzerindeki lütfu pek büyüktür. (87)”

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى أَنَّهُ مَا آتَاهُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ لَوْ شَاءَ أَنْ يَأْخُذَ مِنْهُمْ ذَلِكَ الْقَلِيلَ أَيْضًا لَقَدَرَ عَلَيْهِ وَذَلِكَ بِأَنْ يَمْحُوَ حِفْظَهُ مِنَ الْقُلُوبِ وَكِتَابَتَهُ مِنَ الْكُتُبِ وَهَذَا وَإِنْ كَانَ أَمْرًا مُخَالِفًا لِلْعَادَةِ إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَيْهِ.

Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ önceki ayette onlara ilimden ancak pek az bir şey verdiğini beyan edince, bu ayette de şayet o azı da onlardan almayı dileseydi buna güç yetirebileceğini beyan etmiştir. Bu da onun hafızasını kalplerden, yazısını da kitaplardan silmekle olur. Bu durum her ne kadar âdete aykırı bir şey olsa da Allah Teâlâ buna kâdirdir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ الْكَعْبِيُّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْقُرْآنَ مَخْلُوقٌ فَقَالَ وَالَّذِي يَقْدِرُ عَلَى إِزَالَتِهِ وَالذَّهَابِ بِهِ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ قَدِيمًا بَلْ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُحْدَثًا. وَهَذَا الِاسْتِدْلَالُ بَعِيدٌ لِأَنَّ الْمُرَادَ بِهَذَا الْإِذْهَابِ إِزَالَةُ الْعِلْمِ بِهِ عَنِ الْقُلُوبِ وَإِزَالَةُ النقوش الدالة عليه من الْمُصْحَفِ وَذَلِكَ لَا يُوجِبُ كَوْنَ ذَلِكَ الْمَعْلُومِ الْمَدْلُولِ مُحْدَثًا وَقَوْلُهُ:

İkinci Mesele: el-Kâ'bî, Kur'an'ın yaratılmış olduğuna bu ayetle delil getirerek şöyle demiştir: 'Onu gidermeye ve yok etmeye güç yetirilen şeyin kadîm olması imkânsızdır, bilakis muhdes (sonradan yaratılmış) olması gerekir.' Bu delil getirme uzaktır; çünkü bu gidermekten maksat, ona dair bilginin kalplerden silinmesi ve ona delalet eden nakışların mushaftan silinmesidir. Bu da bilinen ve delalet edilen o şeyin muhdes olmasını gerektirmez. Allah'ın:

ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ بِهِ عَلَيْنا وَكِيلًا أَيْ لَا تَجِدُ مَنْ تَتَوَكَّلُ عَلَيْهِ فِي رَدِّ شَيْءٍ مِنْهُ ثُمَّ قَالَ: إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ أَيْ

{ ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ بِهِ عَلَيْنا وَكِيلاً } “Sonra onun için bize karşı kendine bir vekil de bulamazsın” kavli; yani ondan bir şeyi geri getirme hususunda dayanacağın bir kimse bulamazsın, demektir. Sonra: { إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ } “Ancak Rabbinden bir rahmet müstesna” buyurmuştur; yani

إِلَّا أَنْ يَرْحَمَكَ رَبُّكَ فَيَرُدَّهُ عَلَيْكَ أَوْ يَكُونَ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ الْمُنْقَطِعِ بِمَعْنَى وَلَكِنَّ رَحْمَةَ من رَبِّكَ تَرَكَتْهُ غَيْرَ مَذْهُوبٍ بِهِ وَهَذَا امْتِنَانٌ مِنَ اللَّهِ/ بِبَقَاءِ الْقُرْآنِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى مَنَّ عَلَى جَمِيعِ الْعُلَمَاءِ بِنَوْعَيْنِ مِنَ الْمِنَّةِ. أَحَدُهُمَا: تَسْهِيلُ ذَلِكَ الْعِلْمِ عَلَيْهِ. الثَّانِي: إِبْقَاءُ حِفْظِهِ عَلَيْهِ وَقَوْلُهُ: إِنَّ فَضْلَهُ كانَ عَلَيْكَ كَبِيراً فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ أَنَّ فَضْلَهُ كَانَ عَلَيْكَ كَبِيرًا بِسَبَبِ إِبْقَاءِ الْعِلْمِ وَالْقُرْآنِ عَلَيْكَ. الثَّانِي: الْمُرَادُ أَنَّ فَضْلَهُ كَانَ عَلَيْكَ كَبِيرًا بِسَبَبِ أَنَّهُ جَعَلَكَ سَيِّدَ وَلَدِ آدَمَ وَخَتَمَ بِكَ النَّبِيِّينَ وَأَعْطَاكَ الْمَقَامَ الْمَحْمُودَ فَلَمَّا كَانَ كَذَلِكَ لَا جَرَمَ أَنْعَمَ عَلَيْكَ أَيْضًا بإبقاء العلم والقرآن عليك.

ancak Rabbinin sana merhamet edip onu sana geri vermesi müstesnadır; yahut 'fakat Rabbinden bir rahmet onu giderilmemiş olarak bıraktı' manasında munkatı istisna üzere olur. Bu, Kur'an'ın baki kalması sebebiyle Allah'tan bir minnettir; zira Allah Teâlâ bütün âlimlere iki tür lütufta bulunmuştur: Birincisi: O ilmi ona kolaylaştırması. İkincisi: Onun ezberini onda baki kılmasıdır. { إِنَّ فَضْلَهُ كانَ عَلَيْكَ كَبِيراً } “Şüphesiz O'nun senin üzerindeki lütfu pek büyüktür” kavlinde iki görüş vardır: Birincisi: Maksat, ilmi ve Kur'an'ı sende baki kılması sebebiyle O'nun senin üzerindeki lütfunun büyük olmasıdır. İkincisi: Maksat, seni Âdemoğlunun efendisi kılması, nebîleri seninle mühürlemesi ve sana Makâm-ı Mahmûd'u vermesi sebebiyle O'nun senin üzerindeki lütfunun büyük olmasıdır. Durum böyle olunca, şüphesiz ilmi ve Kur'an'ı da sende baki kılmak suretiyle sana ayrıca lütufta bulunmuştur.

[سورة الإسراء (١٧) : آية ٨٨]

[İsrâ Suresi (17), 88. Ayet]

قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً (٨٨)

{ قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً (٨٨) } “De ki: «Andolsun, insanlar ve cinler bu Kur'an'ın bir benzerini getirmek üzere toplansalar, birbirlerine arka da olsalar, onun benzerini getiremezler.» (88)”

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayetle ilgili birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٣] بَالَغْنَا فِي بَيَانِ إِعْجَازِ الْقُرْآنِ، وَلِلنَّاسِ فِيهِ قَوْلَانِ مِنْهُمْ مَنْ قَالَ: الْقُرْآنُ مُعْجِزٌ فِي نَفْسِهِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ إِنَّهُ لَيْسَ فِي نَفْسِهِ مُعْجِزًا إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا صَرَفَ دَوَاعِيَهُمْ عَنِ الْإِثْبَاتِ بِمُعَارَضَتِهِ مَعَ أَنَّ تِلْكَ الدَّوَاعِيَ كَانَتْ قَوِيَّةً كَانَتْ هَذِهِ الصِّرْفَةُ مُعْجِزَةً وَالْمُخْتَارُ عِنْدَنَا فِي هَذَا الْبَابِ أَنْ نَقُولَ الْقُرْآنُ فِي نَفْسِهِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُعْجِزًا أَوْ لَا يَكُونَ فَإِنْ كَانَ مُعْجِزًا فَقَدْ حَصَلَ الْمَطْلُوبُ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مُعْجِزًا بَلْ كَانُوا قَادِرِينَ عَلَى الْإِتْيَانِ بِمُعَارَضَتِهِ وَكَانَتِ الدَّوَاعِي مُتَوَفِّرَةً عَلَى الْإِتْيَانِ بِهَذِهِ الْمُعَارَضَةِ وَمَا كَانَ لَهُمْ عَنْهَا صَارِفٌ وَمَانِعٌ. وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ كَانَ الْإِتْيَانُ بِمُعَارَضَتِهِ وَاجِبًا لَازِمًا فَعَدَمُ الْإِتْيَانِ بِهَذِهِ الْمُعَارَضَةِ مَعَ التَّقْدِيرَاتِ الْمَذْكُورَةِ يَكُونُ نَقْضًا لِلْعَادَةِ فَيَكُونُ مُعْجِزًا فَهَذَا هُوَ الطَّرِيقُ الَّذِي نَخْتَارُهُ فِي هَذَا الْبَابِ.

Birinci Mesele: Bil ki biz Bakara Suresi'nde Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ } “Eğer kulumuza indirdiğimizden şüphe içindeyseniz, onun benzeri bir sure getirin.” [Bakara 23] kavlinin tefsirinde Kur'an'ın mucizeliğini (i'câz) açıklamada geniş açıklamalar yaptık. İnsanların bu konuda iki görüşü vardır: Onlardan kimi 'Kur'an zatında mucizedir' demiş; kimi de 'O zatında mucize değildir, ancak Allah Teâlâ, bu yöndeki saikleri çok güçlü olduğu halde ona muaraza etme yoluyla karşı koymaktan onların saiklerini çevirdiği (sarfettiği) için bu sarfe (engelleme) mucize olmuştur' demiştir. Bu konuda bizim benimsediğimiz tercih şudur: Kur'an bizzat kendisinde ya mucizedir ya da değildir. Şayet mucize ise maksat hâsıl olmuştur. Şayet mucize değilse, aksine ona muaraza getirmeye güçleri yetiyorsa ve bu muarazayı getirmeye dair saikleri de tam olup onları bundan çeviren ve engelleyen hiçbir şey bulunmuyorsa —ki bu takdire göre ona muaraza getirmek vacip ve zorunlu olurdu— zikredilen takdirlerle birlikte bu muarazayı getiremeyişleri âdetin bozulması (hârikulâde) olur ve böylece mucize haline gelir. İşte bu babda benimsediğimiz yöntem budur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ هَبْ أَنَّهُ قَدْ ظَهَرَ عَجْزُ الْإِنْسَانِ عَنْ مُعَارَضَتِهِ فَكَيْفَ عَرَفْتُمْ عَجْزَ الْجِنِّ عَنْ مُعَارَضَتِهِ؟ وَأَيْضًا فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ هَذَا الْكَلَامَ نَظْمُ الْجِنِّ أَلْقَوْهُ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ وَخَصُّوهُ بِهِ عَلَى سَبِيلِ السَّعْيِ فِي إِضْلَالِ الْخَلْقِ فَعَلَى هَذَا إِنَّمَا تَعْرِفُونَ صِدْقَ مُحَمَّدٍ ﷺ إِذَا عَرَفْتُمْ أَنَّ مُحَمَّدًا صَادِقٌ فِي قَوْلِهِ أَنَّهُ لَيْسَ مِنْ كَلَامِ الْجِنِّ بَلْ هُوَ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى فَحِينَئِذٍ يَلْزَمُ الدَّوْرُ وَلَيْسَ لِأَحَدٍ أَنَّ يَقُولَ كَيْفَ يُعْقَلُ أَنْ يَكُونَ هَذَا مِنْ قَوْلِ الْجِنِّ لِأَنَّا نَقُولُ إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَلَّتْ عَلَى وُقُوعِ التَّحَدِّي مَعَ الْجِنِّ، وَإِنَّمَا يَحْسُنُ هَذَا التَّحَدِّي لَوْ كَانُوا فُصَحَاءَ بُلَغَاءَ، وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَ الِاحْتِمَالُ الْمَذْكُورُ قَائِمًا. أَجَابَ الْعُلَمَاءُ عَنِ الْأَوَّلِ بِأَنَّ عَجْزَ الْبَشَرِ عَنْ مُعَارَضَتِهِ يَكْفِي فِي إِثْبَاتِ كَوْنِهِ مُعْجِزًا وَعَنِ الثَّانِي أَنَّ ذَلِكَ لَوْ وَقَعَ لَوَجَبَ فِي حِكْمَةِ اللَّهِ أَنْ يُظْهِرَ ذَلِكَ التَّلْبِيسَ وَحَيْثُ لَمْ يَظْهَرْ ذَلِكَ دَلَّ عَلَى عَدَمِهِ وَعَلَى أَنَّهُ تَعَالَى قَدْ أَجَابَ عَنْ هَذَا/ السُّؤَالِ بِالْأَجْوِبَةِ الشَّافِيَةِ الْكَافِيَةِ فِي آخِرِ سُورَةِ الشُّعَرَاءِ فِي قَوْلِهِ: هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّياطِينُ تَنَزَّلُ عَلى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ [الشُّعَرَاءِ: ٢٢١، ٢٢٢] وَقَدْ شَرَحْنَا هَذِهِ الْأَجْوِبَةَ هُنَاكَ فَلَا فَائِدَةَ فِي الْإِعَادَةِ.

İkinci Mesele: Biri şöyle diyebilir: 'Farz edelim ki insanın ona muaraza etmekten aciz olduğu ortaya çıktı; peki cinlerin ona muaraza etmekten aciz olduğunu nasıl bildiniz? Ayrıca bu kelamın, cinlerin nazmettiği, halkı saptırmaya çalışma sadedinde Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ilka ettiği ve ona has kıldığı bir kelam olduğunu söylemek neden caiz olmasın? Buna göre siz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in doğruluğunu, ancak Muhammed'in bunun cinlerin sözü değil bilakis Allah Teâlâ'nın kelamı olduğu yönündeki sözünde doğru olduğunu bildiğiniz takdirde bilebilirsiniz; o vakit de devir (kısır döngü) gerekir. Hiç kimse 'Bunun cinlerin sözü olması nasıl akla yatkın olabilir?' diyemez; çünkü biz deriz ki: Bu ayet cinlerle meydan okumanın (tehaddî) gerçekleştiğine delalet etmiştir; bu meydan okuma da ancak onların fasih ve beliğ olmaları halinde uygun düşer; durum böyle olunca da zikredilen ihtimal geçerliliğini korur.' Âlimler birinciye şöyle cevap vermişlerdir: İnsanoğlunun ona muaraza etmekten aciz olması, onun mucize olduğunu ispatlamada yeterlidir. İkinciye ise şöyle cevap vermişlerdir: Şayet bu gerçekleşmiş olsaydı, Allah'ın hikmeti gereği bu aldatmacayı ortaya çıkarması gerekirdi; bu durum ortaya çıkmadığına göre onun bulunmadığına delalet etmiştir. Ayrıca Allah Teâlâ bu soruya Şuarâ Suresi'nin sonunda: { هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّياطِينُ تَنَزَّلُ عَلى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ } “Şeytanların kime ineceğini size haber vereyim mi? Onlar günaha dadanmış her yalancının üzerine inerler.” [Şuarâ 221-222] kavlinde şifa verici ve kâfi cevaplarla karşılık vermiştir. Biz bu cevapları orada açıkladık, binaenaleyh tekrar etmede fayda yoktur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَتِ المعتزلة الآية دالة على أَنَّ الْقُرْآنَ مَخْلُوقٌ لِأَنَّ التَّحَدِّيَ بِالْقَدِيمِ وَهَذِهِ الْمَسْأَلَةُ قَدْ ذَكَرْنَاهَا أَيْضًا بِالِاسْتِقْصَاءِ فِي سُورَةِ البقرة فَلَا فَائِدَةَ فِي الْإِعَادَةِ ثُمَّ قَالَ تَعَالَى:

Üçüncü Mesele: Mutezile şöyle demiştir: 'Ayet, Kur'an'ın yaratılmış olduğuna delalet eder; çünkü kadîm olanla meydan okunmuştur.' Bu meseleyi de Bakara Suresi'nde ayrıntılı olarak zikrettik, binaenaleyh tekrar etmede fayda yoktur. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

[سورة الإسراء (١٧) : آية ٨٩]

[İsrâ Suresi (17), 89. Ayet]

وَلَقَدْ صَرَّفْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلاَّ كُفُوراً (٨٩)

{ وَلَقَدْ صَرَّفْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلاَّ كُفُوراً (٨٩) } “Andolsun biz bu Kur'an'da insanlara her türlü misali türlü türlü şekillerde açıkladık; yine de insanların çoğu inkârcılıktan başkasına yanaşmadı. (89)”

وَهَذَا الْكَلَامُ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا. أَحَدُهَا: أَنَّهُ وَقَعَ التَّحَدِّي بِكُلِّ الْقُرْآنِ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَوَقَعَ التَّحَدِّي أَيْضًا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِنْهُ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَياتٍ [هُودٍ: ١٣] وَوَقَعَ التَّحَدِّي بِالسُّورَةِ الْوَاحِدَةِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٣] وَوَقَعَ التَّحَدِّي بِكَلَامٍ مِنْ سُورَةٍ وَاحِدَةٍ كَمَا فِي قَوْلِهِ: فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ [الطَّوْرِ: ٣٤] فَقَوْلُهُ: وَلَقَدْ صَرَّفْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ التَّحَدِّيَ كَمَا شَرَحْنَاهُ، ثُمَّ إِنَّهُمْ مَعَ ظُهُورِ عَجْزِهِمْ فِي جَمِيعِ هَذِهِ الْمَرَاتِبِ بَقُوا مُصِرِّينَ عَلَى كُفْرِهِمْ. وَثَانِيهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَلَقَدْ صَرَّفْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ أَنَّا أَخْبَرْنَاهُمْ بِأَنَّ الَّذِينَ بَقُوا مُصِرِّينَ عَلَى الْكُفْرِ مِثْلَ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ كَيْفَ ابْتَلَاهُمْ بِأَنْوَاعِ الْبَلَاءِ وَشَرَحْنَا هَذِهِ الطَّرِيقَةَ مِرَارًا وَأَطْوَارًا ثُمَّ إِنَّ هَؤُلَاءِ الْأَقْوَامَ يَعْنِي أَهْلَ مَكَّةَ لَمْ يَنْتَفِعُوا بِهَذَا الْبَيَانِ بَلْ بَقُوا مُصِرِّينَ عَلَى الْكُفْرِ. وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ دَلَائِلَ التَّوْحِيدِ وَنَفَى الشُّرَكَاءَ وَالْأَضْدَادَ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِرَارًا كَثِيرَةً، وَذَكَرَ شُبَهَاتِ مُنْكِرِي النُّبُوَّةِ وَالْمَعَادِ مِرَارًا وَأَطْوَارًا، وَأَجَابَ عَنْهَا ثُمَّ أَرْدَفَهَا بِذِكْرِ الدَّلَائِلِ الْقَاطِعَةِ عَلَى صِحَّةِ النُّبُوَّةِ وَالْمُعَادِ، ثُمَّ إِنَّ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارَ لَمْ يَنْتَفِعُوا بِسَمَاعِهَا بَلْ بَقُوا مُصِرِّينَ عَلَى الشِّرْكِ وَإِنْكَارِ النُّبُوَّةِ ثم قال تعالى:

Bu söz birkaç ihtimal taşır: Birincisi: Bu ayette olduğu gibi Kur'an'ın tamamıyla meydan okuma vaki olmuş; Allah Teâlâ'nın: { فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَياتٍ } “Onun benzeri uydurulmuş on sure getirin.” [Hûd 13] kavlinde olduğu gibi ondan on sure ile meydan okuma vaki olmuş; Allah Teâlâ'nın: { فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ } “Onun benzeri bir sure getirin.” [Bakara 23] kavlinde olduğu gibi tek bir sure ile meydan okuma vaki olmuş ve { فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ } “Onun benzeri bir söz getirsinler.” [Tûr 34] kavlinde olduğu gibi tek bir sureden bir sözle meydan okuma vaki olmuştur. Dolayısıyla O'nun: { وَلَقَدْ صَرَّفْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ } kavlinden maksadın açıkladığımız üzere meydan okuma olması muhtemeldir; sonra onlar bütün bu mertebelerde acizlikleri ortaya çıktığı halde inkârlarında ısrarcı kalmışlardır. İkincisi: O'nun: { وَلَقَدْ صَرَّفْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ } kavlinden maksadın; Nuh kavmi, Âd ve Semûd gibi inkârda ısrarcı olanları türlü türlü belalarla nasıl imtihan ettiğimizi onlara haber vermemiz ve bu usulü defalarca ve türlü şekillerde açıklamamız olmasıdır; sonra bu kavimler yani Mekke ehli bu açıklamadan faydalanmamış, bilakis küfürde ısrarcı kalmışlardır. Üçüncüsü: Maksadın, Allah Teâlâ'nın bu Kur'an'da tevhid delillerini zikretmesi, ortakları ve zıtları defalarca nefyetmesi, nübüvveti ve ahireti inkâr edenlerin şüphelerini defalarca ve türlü şekillerde zikredip bunlara cevap vermesi, ardından da nübüvvetin ve ahiretin sıhhatine dair kesin delilleri zikretmesi olmasıdır; sonra bu kâfirler bunları işitmekten faydalanmamış, bilakis şirke ve nübüvveti inkâra devam etmişlerdir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

يُرِيدُ [أَبَى] أَكْثَرُ أَهْلِ مَكَّةَ إِلَّا كُفُوراً أَيْ جُحُودًا لِلْحَقِّ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ أَنْكَرُوا مَا لَا حَاجَةَ إِلَى إِظْهَارِهِ، فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ جَازَ: فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ ضَرَبْتُ إِلَّا زَيْدًا، قُلْنَا لَفْظُ أَبَى يُفِيدُ النَّفْيَ كَأَنَّهُ قِيلَ فَلَمْ يرضوا إلا كفورا.

Mekke ehlinin çoğunun inkârcılıktan —yani hakkı inkâr etmekten— başkasına yanaşmadığını murad etmektedir; bu da onların ortaya konulmasına gerek olmayan şeyleri inkâr etmeleridir. Şayet «{ فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً } sözü caiz olurken 'Zeyd hariç vurdum' demek neden caiz olmaz?» denilirse; deriz ki: 'Ebâ' (أَبَى) lafzı nefy ifade eder; sanki 'inkârcılıktan başkasına razı olmadılar' denilmiş gibidir.

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٩٠ الى ٩٣]

[İsrâ Suresi (17), 90-93. Ayetler]

وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً (٩٠) أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الْأَنْهارَ خِلالَها تَفْجِيراً (٩١) أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفاً أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلاً (٩٢) أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ أَوْ تَرْقى فِي السَّماءِ وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ قُلْ سُبْحانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلاَّ بَشَراً رَسُولاً (٩٣)

{ وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً (٩٠) أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الْأَنْهارَ خِلالَها تَفْجِيراً (٩١) أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفاً أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلاً (٩٢) أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ أَوْ تَرْقى فِي السَّماءِ وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ قُلْ سُبْحانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلاَّ بَشَراً رَسُولاً (٩٣) } “Dediler ki: «Bizim için yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız. (90) Yahut senin hurmalardan ve üzümlerden bir bahçen olup aralarından şarıl şarıl ırmaklar fışkırtmadıkça; (91) yahut iddia ettiğin gibi göğü parça parça üzerimize düşürmedikçe, yahut Allah'ı ve melekleri karşımıza getirmedikçe; (92) yahut altından bir evin olmadıkça, ya da göğe yükselmedikçe —ki oradan okuyacağımız bir kitap üzerimize indirmedikçe senin yükselmene de asla inanmayız— [sana inanmayacağız].» De ki: «Rabbimi tenzih ederim; ben ancak elçi olan bir beşer değil miyim?» (93)”

[فِي قَوْلِهِ تَعَالَى وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ إلى قوله كِتاباً نَقْرَؤُهُ] [المسألة الأولى وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ بِالدَّلِيلِ كَوْنَ الْقُرْآنِ مُعْجِزًا وَظَهَرَ هَذَا الْمُعْجِزِ عَلَى وَفْقِ دَعْوَى مُحَمَّدٍ ﷺ فَحِينَئِذٍ تَمَّ الدَّلِيلُ عَلَى كَوْنِهِ نَبِيًّا صَادِقًا لِأَنَّا نَقُولُ إِنَّ مُحَمَّدًا ادَّعَى النُّبُوَّةَ وَظَهَرَ الْمُعْجِزُ عَلَى وَفْقِ دَعْوَاهُ وَكُلُّ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ نَبِيٌّ صَادِقٌ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ صَادِقٌ وَلَيْسَ مِنْ شَرْطِ كَوْنِهِ نَبِيًّا صَادِقًا تَوَاتُرُ الْمُعْجِزَاتِ الْكَثِيرَةِ وَتَوَالِيهَا لِأَنَّا لَوْ فَتَحْنَا هَذَا الْبَابَ لَلَزِمَ أَنْ لَا يَنْتَهِيَ الْأَمْرُ فِيهِ إِلَى مَقْطَعٍ وَكُلَّمَا أَتَى الرَّسُولُ بِمُعْجِزٍ اقْتَرَحُوا عَلَيْهِ مُعْجِزًا آخَرَ وَلَا يَنْتَهِي الْأَمْرُ فِيهِ إِلَى حَدٍّ يَنْقَطِعُ عِنْدَهُ عِنَادُ الْمُعَانِدِينَ وَتَغَلُّبُ الْجَاهِلِينَ لِأَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنِ الْكُفَّارِ أَنَّهُمْ بَعْدَ أَنْ ظَهَرَ كَوْنُ الْقُرْآنِ مُعْجِزًا الْتَمَسُوا مِنَ الرَّسُولِ ﷺ سِتَّةَ أَنْوَاعٍ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ الْقَاهِرَةِ كَمَا

[Allah Teâlâ'nın: «Dediler ki: Sana asla inanmayacağız...» kavlinden «...okuyacağımız bir kitap» kavline kadar olan kısım hakkında] [Birinci Mesele: «Dediler ki: Sana asla inanmayacağız...» kavli] Bil ki Allah Teâlâ Kur'an'ın delille mucize olduğunu açıklayıp bu mucize de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in davasına uygun olarak ortaya çıkınca, işte o vakit onun doğru sözlü bir peygamber olduğuna dair delil tamamlanmış oldu. Çünkü biz deriz ki: Muhammed peygamberlik iddia etti ve mucize onun davasına uygun olarak zuhur etti; kim böyle olursa o doğru sözlü bir peygamberdir. Bu durum Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in doğru sözlü olduğuna delalet eder. Onun doğru sözlü bir peygamber olmasının şartı, çok sayıda mucizenin tevatürle ve peş peşe gelmesi değildir; çünkü bu kapıyı açsaydık işin kesin bir son noktaya ulaşmaması gerekirdi; Resûl her ne zaman bir mucize getirse ona başka bir mucize teklif ederlerdi ve iş inatçıların inadının ve cahillerin baskın çıkmasının sona ereceği bir sınıra ulaşmazdı. Zira Allah Teâlâ kâfirlerden, Kur'an'ın mucize olduğu ortaya çıktıktan sonra Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'den altı çeşit kahredici mucize talep ettiklerini nakletmiştir; nitekim

حُكِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: «أَنَّ رُؤَسَاءَ أَهْلِ مَكَّةَ أَرْسَلُوا إِلَى الرَّسُولِ ﷺ وَهُمْ جُلُوسٌ عِنْدَ الْكَعْبَةِ فَأَتَاهُمْ فَقَالُوا يَا مُحَمَّدُ إِنَّ أَرْضَ مَكَّةَ ضَيِّقَةٌ فَسَيِّرْ جِبَالَهَا لِنَنْتَفِعَ فِيهَا وَفَجِّرْ لَنَا فِيهَا يَنْبُوعًا أَيْ نَهْرًا وَعُيُونًا نَزْرَعُ فِيهَا فَقَالَ لَا أَقْدِرُ عَلَيْهِ، فَقَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ أَوْ يَكُونُ لَكَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ فَتُفَجِّرُ الْأَنْهَارَ خِلَالَهَا تَفْجِيرًا فَقَالَ لَا أَقْدِرُ عَلَيْهِ، فَقِيلَ أَوْ يَكُونُ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ أَيْ مِنْ ذَهَبٍ فَيُغْنِيكَ عَنَّا فَقَالَ لَا أَقْدِرُ عَلَيْهِ، فَقِيلَ لَهُ أَمَا تَسْتَطِيعُ أَنْ تَأْتِيَ قَوْمَكَ بِمَا يَسْأَلُونَكَ

İbn Abbas'tan şöyle rivayet edilmiştir: «Mekke ehlinin ileri gelenleri Kâbe'nin yanında otururlarken Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber gönderdiler. O da yanlarına geldi. Dediler ki: 'Ey Muhammed! Mekke arazisi dardır; onda faydalanmamız için dağlarını yürüt ve içinde ekin ekeceğimiz bir pınar —yani ırmak ve kaynaklar— fışkırt.' O da: 'Buna gücüm yetmez' buyurdu. İçlerinden biri: 'Yahut senin hurmalardan ve üzümlerden bir bahçen olsun da aralarından şarıl şarıl ırmaklar fışkırtasın' dedi. O da: 'Buna gücüm yetmez' buyurdu. Denildi ki: 'Yahut altından bir evin olsun da bizi sana muhtaç olmaktan müstağni kılsın.' O da: 'Buna gücüm yetmez' buyurdu. Ona: 'Kavminin senden istedikleri şeyleri getirmeye gücün yetmiyor mu?' denildi.

فَقَالَ لَا أَسْتَطِيعُ، قَالُوا فَإِذَا كُنْتَ لَا تَسْتَطِيعُ الْخَيْرَ فَاسْتَطِعِ الشَّرَّ فَأَسْقِطِ السَّمَاءَ كَمَا زَعَمْتَ عَلَيْنَا كِسَفًا

O da: 'Gücüm yetmez' buyurdu. Dediler ki: 'Madem hayra gücün yetmiyor, o halde şerre güç yetir de iddia ettiğin gibi göğü üzerimize parça parça düşür.'

أَيْ قِطَعًا بِالْعَذَابِ وَقَوْلُهُ كَمَا زَعَمْتَ إِشَارَةٌ إِلَى قَوْلِهِ: إِذَا السَّماءُ انْشَقَّتْ [الِانْشِقَاقِ: ١] ، إِذَا السَّماءُ انْفَطَرَتْ [الِانْفِطَارِ: ١]

Yani azap ile parçalar halinde. O'nun: 'iddia ettiğin gibi' kavli: { إِذَا السَّماءُ انْشَقَّتْ } “Gök yarıldığı zaman” [İnşikâk 1], { إِذَا السَّماءُ انْفَطَرَتْ } “Gök çatlayıp yarıldığı zaman” [İnfitâr 1] kavillerine işarettir.

فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُمَيَّةَ الْمَخْزُومِيُّ وَأُمُّهُ عَمَّةُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لَا وَالَّذِي يُحْلَفُ بِهِ لَا أُومِنُ بِكَ حَتَّى تَشُدَّ سُلَّمًا فَتَصْعَدَ فِيهِ وَنَحْنُ نَنْظُرُ إِلَيْكَ فَتَأْتِي بِأَرْبَعَةٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ يَشْهَدُونَ لَكَ بِالرِّسَالَةِ ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ لَا أَدْرِي أَنُؤْمِنُ بِكَ أَمْ لَا!»

Bunun üzerine annesi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in halası olan Abdullah b. Ebî Ümeyye el-Mahzûmî şöyle dedi: 'Hayır, adına yemin edilen [Allah]'a andolsun ki sen bir merdiven kurup biz sana bakarken oraya tırmanmadıkça ve senin risaletine şahitlik edecek dört melek getirmedikçe sana inanmam; sonra bundan sonra da sana inanır mıyız inanmaz mıyız bilmem!'»

فَهَذَا شَرْحُ هَذِهِ الْقِصَّةِ كَمَا رَوَاهَا ابْنُ عَبَّاسٍ.

İşte İbn Abbas'ın rivayet ettiği şekliyle bu kıssanın açıklaması böyledir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُمُ اقْتَرَحُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنْوَاعًا مِنَ الْمُعْجِزَاتِ أَوَّلُهَا: قَوْلُهُمْ/ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً قَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ تَفْجُرَ بِفَتْحِ التَّاءِ وَسُكُونِ الْفَاءِ وَضَمِّ الْجِيمِ مُخَفَّفَةً وَاخْتَارَهُ أَبُو حَاتِمٍ قَالَ لِأَنَّ الْيَنْبُوعَ وَاحِدٌ وَالْبَاقُونَ بِالتَّشْدِيدِ وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ وَلَمْ يَخْتَلِفُوا فِي الثَّانِيَةِ مُشَدِّدَةً لِأَجْلِ الْأَنْهَارِ، لِأَنَّهَا جَمْعٌ يُقَالُ فَجَّرْتُ الْمَاءَ فَجْرًا وَفَجَّرْتُهُ تَفْجِيرًا، فَمَنْ ثَقَّلَ أَرَادَ بِهِ كَثْرَةَ الْأَشْجَارِ مِنَ الْيَنْبُوعِ وَهُوَ وَإِنْ كَانَ وَاحِدًا فَلِكَثْرَةِ الِانْفِجَارِ فِيهِ يَحْسُنُ أَنْ يُثَقَّلَ كَمَا تَقُولُ ضَرْبَ زَيْدٌ إِذَا كَثُرَ الضَّرْبُ مِنْهُ فَيَكْثُرُ فِعْلُهُ وَإِنْ كَانَ الْفَاعِلُ وَاحِدًا وَمَنْ خَفَّفَ فَلِأَنَّ الْيَنْبُوعَ وَاحِدٌ، وَقَوْلُهُ: يَنْبُوعاً، يَعْنِي: عَيْنًا يَنْبُعُ الْمَاءُ مِنْهُ، تَقُولُ نَبَعَ الْمَاءُ يَنْبُعُ نَبْعًا وَنُبُوعًا وَنَبْعًا ذَكَرَهُ الْفَرَّاءُ، قَالَ الْقَوْمُ أَزِلْ عَنَّا جِبَالَ مَكَّةَ، وَفَجِّرْ لَنَا الْيَنْبُوعَ لِيَسْهُلَ عَلَيْنَا أَمْرُ الزِّرَاعَةِ وَالْحِرَاثَةِ. وَثَانِيهَا: قَوْلُهُمْ: أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الْأَنْهارَ خِلالَها تَفْجِيراً وَالتَّقْدِيرُ كَأَنَّهُمْ قَالُوا هَبْ أَنَّكَ لَا تُفَجِّرُ هَذِهِ الْأَنْهَارَ لِأَجْلِنَا فَفَجِّرْهَا مِنْ أَجْلِكَ. وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُمْ: أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفاً وَفِيهِ مَسَائِلُ:

İkinci Mesele: Bil ki onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den çeşitli mucizeler teklif ettiler. Birincisi: { حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً } “bize yerden bir pınar fışkırtmadıkça” sözleridir. Âsım, Hamza ve Kisâî, { تَفْجُرَ } kelimesini te'nin fethası, fâ'nın sükûnu ve cîm'in zammesiyle şeddesiz (muhaffef) olarak okumuşlardır; Ebû Hâtim de bu kıraati tercih etmiş ve 'Çünkü yenbû' (pınar) tekildir' demiştir. Diğer kıraat imamları ise şeddeli okumuşlardır; Ebû Ubeyde de bunu tercih etmiştir. İkinci fiilde ise ırmaklar çoğul olduğu için şeddeli okunmasında ihtilaf etmemişlerdir. Zira fecerte'l-mâe fecren (فَجَرْتُ الْمَاءَ فَجْرًا) ve feccertehû tefcîran (فَجَّرْتُهُ تَفْجِيرًا) denilir. Şeddeli okuyan kimse, bununla pınardan [fışkıran suların sulayacağı] ağaçların çokluğunu kastetmiştir. Pınar tek bir tane olsa bile, ondaki fışkırmanın çokluğundan ötürü fiilin şeddeli kılınması güzel olur; nitekim fail tek bir kişi olsa bile kendisinden çokça vurma sadır olduğunda fiili çokluk ifade etsin diye 'Zeyd çokça vurdu' (ضَرَّبَ زَيْدٌ) demen gibidir. Şeddesiz okuyan ise yenbû' kelimesi tekil olduğu için böyle okumuştur. Ayette geçen Yenbû' (يَنْبُوعاً), kendisinden su kaynayan pınar demektir. Su kaynadığında nebea'l-mâu yenbeu neb'an ve nubû'an ve neb'an (نَبَعَ الْمَاءُ يَنْبُعُ نَبْعًا وَنُبُوعًا وَنَبْعًا) denilir; bunu Ferrâ zikretmiştir. Kavim: 'Ziraat ve ekim işi bize kolaylaşsın diye Mekke'nin dağlarını bizden uzaklaştır ve bizim için pınar fışkırt' demiştir. İkincisi: { أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الْأَنْهارَ خِلالَها تَفْجِيراً } “Yahut senin hurmalardan ve üzümlerden bir bahçen olsun da aralarından şarıl şarıl ırmaklar fışkırtasın” sözleridir. Takdiri şöyledir: Sanki onlar 'Farz edelim ki bu ırmakları bizim için fışkırtmıyorsun, bari kendi nefsin için fışkırt' demişlerdir. Üçüncüsü: { أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفاً } “Yahut iddia ettiğin gibi göğü üzerimize parça parça düşüresin” sözleridir. Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ كِسَفاً بفتح السين هاهنا وَفِي سَائِرِ الْقُرْآنِ بِسُكُونِهَا، وَقَرَأَ نَافِعٌ وَأَبُو بكر عن عاصم هاهنا، وَفِي الرُّومِ بِفَتْحِ السِّينِ، وَفِي بَاقِي الْقُرْآنِ بِسُكُونِهَا، وَقَرَأَ حَفْصٌ فِي سَائِرِ الْقُرْآنِ بِالْفَتْحِ إِلَّا فِي الرُّومِ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ فِي الرُّومِ بِفَتْحِ السِّينِ، وَفِي سَائِرِ الْقُرْآنِ بِسُكُونِ السِّينِ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀ كِسَفاً، فِيهِ وَجْهَانِ مِنَ الْقِرَاءَةِ سُكُونُ السِّينِ وَفَتْحُهَا، قَالَ أَبُو زَيْدٍ يُقَالُ: كَسَفْتُ الثَّوْبَ أَكْسِفُهُ كَسْفًا إِذَا قَطَعْتَهُ قَطْعًا، وَقَالَ اللَّيْثُ: الْكَسْفُ، قَطْعُ الْعُرْقُوبِ، وَالْكِسْفَةُ: الْقِطْعَةُ، وَقَالَ الْفَرَّاءُ:

Birinci Mesele: İbn Âmir { كِسَفاً } kelimesini burada sîn harfinin fethasıyla, Kur'an'ın diğer yerlerinde ise sükûnuyla okumuştur. Nâfi ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir burada ve Rûm suresinde sîn'in fethasıyla, Kur'an'ın geri kalanında ise sükûnuyla okumuşlardır. Hafs, Rûm suresi hariç Kur'an'ın tamamında fetha ile okumuştur. İbn Kesîr, Ebû Amr, Hamza ve Kisâî ise Rûm suresinde sîn'in fethasıyla, Kur'an'ın diğer yerlerinde sîn'in sükûnuyla okumuşlardır. Vâhidî rahimehullâh şöyle demiştir: { كِسَفاً } kelimesinde sîn'in sükûnu ve fethası olmak üzere iki kıraat vechi vardır. Ebû Zeyd: 'Elbiseyi kestiğin zaman keseftü's-sevbe eksifuhû kesfen (كَسَفْتُ الثَّوْبَ أَكْسِفُهُ كَسْفًا) denilir' demiştir. Leys ise şöyle demiştir: Kesf (الْكَسْفُ), aşil tendonunu kesmektir; kisfe (الْكِسْفَةُ) ise parça demektir. Ferrâ da şöyle demiştir:

سَمِعْتُ أَعْرَابِيًّا يَقُولُ لِبَزَّازٍ: أَعْطِنِي كِسْفَةً: يُرِيدُ قِطْعَةً، فَمَنْ قَرَأَ بِسُكُونِ السِّينِ احْتَمَلَ قَوْلُهُ وُجُوهًا، أَحَدُهَا: قَالَ الْفَرَّاءُ أَنْ يَكُونَ جَمْعَ كِسْفَةٍ مِثَلَ: دِمْنَةٍ وَدِمْنٍ وَسِدْرَةٍ وَسِدْرٍ. وَثَانِيهَا: قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: إِذَا كَانَ الْمَصْدَرُ الْكِسْفَ، فَالْكِسْفُ الشَّيْءُ الْمَقْطُوعُ كَمَا تَقُولُ فِي الطَّحْنِ وَالطَّبْخِ السَّقْيَ، وَيُؤَكِّدُ هَذَا قَوْلُهُ: وَإِنْ يَرَوْا كِسْفاً مِنَ السَّماءِ ساقِطاً [الطَّوْرِ: ٤٤] . وَثَالِثُهَا: قَالَ الزَّجَّاجُ: مَنْ قَرَأَ: كِسَفاً كَأَنَّهُ قَالَ أَوْ يُسْقِطُهَا طَبْقًا عَلَيْنَا وَاشْتِقَاقُهُ مِنْ كَسَفْتُ الشَّيْءَ إِذَا غَطَّيْتَهُ، وَأَمَّا فَتْحُ السِّينِ فَهُوَ جَمْعُ كِسْفَةٍ مِثْلَ قِطْعَةٍ وَقِطَعٍ وَسِدْرَةٍ وَسِدَرٍ، وَهُوَ نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ فِي الْقِرَاءَتَيْنِ جَمِيعًا كَأَنَّهُ قِيلَ أَوْ تُسْقِطُ السَّمَاءَ عَلَيْنَا مُقَطَّعَةً.

«Bir bedevînin kumaş tüccarına 'Bana bir kisfe ver' dediğini işittim; parça kastediyordu.» Sîn harfinin sükûnuyla okuyan kimsenin bu kıraati birkaç veche ihtimal taşır. Birincisi: Ferrâ'nın dediğine göre [kisf], dimne-dimen (دِمْنَة - دِمْن) ve sidre-sider (سِدْرَة - سِدْر) gibi kisfenin (كِسْفَة) çoğulu olmasıdır. İkincisi: Ebû Alî şöyle demiştir: 'Eğer masdar kesf (الْكَسْفُ) ise, kisf (الْكِسْفُ) kesilmiş şey demektir; nitekim öğütme ve pişirme işleminde 'tahn' ve 'tabh' dediğin gibi.' Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ يَرَوْا كِسْفاً مِنَ السَّماءِ ساقِطاً } “Gökten düşen bir parça görseler” [Tûr 44] ayeti de bunu teyit eder. Üçüncüsü: Zeccâc şöyle demiştir: { كِسَفاً } şeklinde okuyan kimse sanki 'yahut onu üzerimize bir örtü/tabaka halinde düşüresin' demiştir; bunun iştikakı da bir şeyi örttüğün zaman söylediğin keseftü'ş-şey'e (كَسَفْتُ الشَّيْءَ) ifadesindendir. Sîn harfinin fethasına gelince; o, kıt'a-kıta' (قِطْعَة - قِطَع) ve sidre-sider (سِدْرَة - سِدَر) gibi kisfe (كِسْفَة) kelimesinin çoğuludur. Her iki kıraatte de hal olarak mansubdur; sanki 'yahut göğü parça parça edilmiş olarak üzerimize düşüresin' denilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: كَما زَعَمْتَ فِيهِ وُجُوهٌ. الْأَوَّلُ: قَالَ عِكْرِمَةُ كَمَا زَعَمْتَ يَا مُحَمَّدُ أَنَّكَ نَبِيٌّ فَأَسْقِطِ السَّمَاءَ عَلَيْنَا. وَالثَّانِي: قَالَ آخَرُونَ كَمَا زَعَمْتَ أَنَّ رَبَّكَ إِنْ شَاءَ فَعَلَ. الثَّالِثُ: يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مَا ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ فِي قَوْلِهِ: أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حاصِباً [الْإِسْرَاءِ: ٦٨] فَقِيلَ اجْعَلِ السَّمَاءَ قِطَعًا مُتَفَرِّقَةً كَالْحَاصِبِ وَأَسْقِطْهَا عَلَيْنَا. وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُمْ: أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلًا وَفِي لَفْظِ الْقَبِيلِ وُجُوهٌ. الْأَوَّلُ: الْقَبِيلُ بِمَعْنَى الْمُقَابِلِ كَالْعَشِيرِ بِمَعْنَى الْمُعَاشِرِ، وَهَذَا الْقَوْلُ مِنْهُمْ يدل على

İkinci Mesele: Ayetteki { كَما زَعَمْتَ } “iddia ettiğin gibi” ifadesinde birkaç vecih vardır. Birincisi: İkrime şöyle demiştir: 'Ey Muhammed, peygamber olduğunu iddia ettiğin gibi haydi üzerimize göğü düşür.' İkincisi: Diğerleri şöyle demiştir: 'Rabbinin dilediği takdirde bunu yapacağını iddia ettiğin gibi.' Üçüncüsü: Bundan muradın, Allah Teâlâ'nın bu surede geçen: { أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حاصِباً } “Kara tarafında sizi yerin dibine geçirmesinden yahut üzerinize taş yağdıran bir fırtına göndermesinden güvende misiniz?” [İsrâ 68] kavlinde zikrettiği husus olması mümkündür. Sanki: 'Göğü taş yağdıran fırtına gibi darmadağın parçalar kıl ve üzerimize düşür' denilmiştir. Dördüncüsü: { أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلًا } “Yahut Allah'ı ve melekleri kefil olarak getiresin” sözleridir. Kabîl (الْقَبِيلِ) lafzında birtakım vecihler vardır. Birincisi: Kabîl, muâşir (birlikte yaşayan) manasındaki aşîr (عَشِير) gibi mukābil (karşı karşıya gelen/yüz yüze duran) manasındadır. Onların bu sözü,

جَهْلِهِمْ حَيْثُ لَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ لَا يَجُوزُ عَلَيْهِ الْمُقَابَلَةُ وَيَقْرُبُ مِنْهُ قَوْلُهُ: وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا [الْأَنْعَامِ: ١١١] . وَالْقَوْلُ الثَّانِي: مَا قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ يُرِيدُ فَوْجًا/ بَعْدَ فَوْجٍ. قَالَ اللَّيْثُ وَكُلُّ جُنْدٍ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ قَبِيلٌ وَذَكَرْنَا ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: إِنَّهُ يَراكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ [الْأَعْرَافِ: ٢٧] . الْقَوْلُ الثَّالِثُ: إِنَّ قَوْلَهُ قَبِيلًا معناه هاهنا ضَامِنًا وَكَفِيلًا، قَالَ الزَّجَّاجُ: يُقَالُ قَبِلْتُ بِهِ أَقْبَلُ كَقَوْلِكَ كَفَلْتُ بِهِ أَكْفُلُ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَهُوَ وَاحِدٌ أُرِيدَ بِهِ الْجَمْعَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً [النِّسَاءِ: ٦٩] . وَالْقَوْلُ الرَّابِعُ: قَالَ أَبُو عَلِيٍّ مَعْنَاهُ الْمُعَايَنَةُ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ أَوْ نَرى رَبَّنا [الْفُرْقَانِ: ٢١] . وَخَامِسُهَا: قَوْلُهُمْ: أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ قَالَ مُجَاهِدٌ: كُنَّا لَا نَدْرِي مَا الزُّخْرُفُ حَتَّى رَأَيْتُ فِي قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّهِ: أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ ذَهَبٍ قَالَ الزَّجَّاجُ: الزُّخْرُفُ الزِّينَةُ يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: حَتَّى إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها وَازَّيَّنَتْ [يُونُسَ: ٢٤] أَيْ أَخَذَتْ كَمَالَ زِينَتِهَا وَلَا شَيْءَ فِي تَحْسِينِ الْبَيْتِ وَتَزْيِينِهِ كَالذَّهَبِ. وَسَادِسُهَا: قَوْلُهُمْ: أَوْ تَرْقى فِي السَّماءِ قَالَ الْفَرَّاءُ: يُقَالُ رَقَيْتُ وَأَنَا أَرْقَى رُقًى وَرُقِيًّا وَأَنْشَدَ:

Allah hakkında karşı karşıya gelmenin caiz olmadığını bilmemeleri sebebiyle cehaletlerine delalet eder. O'nun: { وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا } “Her şeyi karşılarına toplasak da” [En'âm 111] kavli de buna yakındır. İkinci görüş: İbn Abbas'ın söylediğidir ki bölük bölük / fırka fırka demektir. Leys: 'Cin ve insanlardan oluşan her ordu kabîldir (قَبِيلٌ)' demiştir; bunu Allah'ın: { إِنَّهُ يَراكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ } “Şüphesiz o ve kabilesi sizi görür” [A'râf 27] kavlinde zikretmiştik. Üçüncü görüş: Ayetteki { قَبِيلًا } kavli burada zâmin ve kefil manasındadır. Zeccâc: 'Kefeltü bihî ekfulu (كَفَلْتُ بِهِ أَكْفُلُ) sözün gibi kabiltü bihî akbelu (قَبِلْتُ بِهِ أَقْبَلُ) denilir' demiştir. Bu görüşe göre o, Allah Teâlâ'nın: { وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً } “Onlar ne güzel arkadaştır!” [Nisâ 69] kavlinde olduğu gibi kendisiyle çoğul kastedilmiş bir tekildir. Dördüncü görüş: Ebû Alî onun manasının bizzat müşahede etmek (el-muâyene) olduğunu söylemiştir. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: { لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ أَوْ نَرى رَبَّنا } “Bize melekler indirilseydi ya da Rabbimizi görseydik ya!” [Furkān 21] kavlidir. Beşincisi: { أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ } “Yahut altından bir evin olsun” sözleridir. Mücâhid: 'Abdullah'ın kıraatinde { أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ ذَهَبٍ } “Yahut altından bir evin olsun” şeklinde görene kadar zuhruf'un ne olduğunu bilmiyorduk' demiştir. Zeccâc: 'Zuhruf süstür; Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها وَازَّيَّنَتْ } “Nihayet yerçekimi bütün zinetini takınıp süslendiği zaman” [Yûnus 24] kavli buna delildir, yani tam süsünü takındığı zaman demektir. Evi güzelleştirmede ve süslemede ise altın gibisi yoktur' demiştir. Altıncısı: { أَوْ تَرْقى فِي السَّماءِ } “Yahut göğe yükselesin” sözleridir. Ferrâ şöyle demiştir: Rakaytü ve ene erkā rukiyyen ve rukıyyâ (رَقَيْتُ وَأَنَا أَرْقَى رُقًى وَرُقِيًّا) denilir. Şu beyti inşad etmiştir:

أَنْتَ الَّذِي كَلَّفْتَنِي رُقَى الدَّرَجْ ... عَلَى الْكَلَالِ وَالْمَشِيبِ وَالْعَرَجْ

«Yorgunluğa, yaşlılığa ve topallığa rağmen ... beni merdiven basamaklarını tırmanmakla mükellef kılan sensin.»

وَقَوْلُهُ: فِي السَّماءِ أَيْ فِي مَعَارِجِ السَّمَاءِ فَحَذَفَ الْمُضَافَ، يُقَالُ رَقَى السلم ورقي في الدَّرَجَةِ ثُمَّ قَالُوا:

Ayetteki { فِي السَّماءِ } kavli, yani göğün basamaklarında/yükseliş yollarında demektir; burada muzâf hazfedilmiştir. Merdivene çıktı anlamında rakā's-sülleme (رَقَى السُّلَّمَ) ve basamakta yükseldi anlamında rakıye fi'd-dereceti (رَقِيَ فِي الدَّرَجَةِ) denilir. Sonra şöyle dediler:

وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ أَيْ لَنْ نُؤْمِنَ لِأَجْلِ رُقِيِّكَ. حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً من السماء فِيهِ تَصْدِيقُكَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُمَيَّةَ: لن نُؤْمِنَ حَتَّى تَضَعَ عَلَى السَّمَاءِ سُلَّمًا ثُمَّ تَرْقَى فِيهِ وَأَنَا أَنْظُرُ حَتَّى تَأْتِيَهَا ثُمَّ تَأْتِي مَعَكَ بِصَكٍّ مَنْشُورٍ مَعَهُ أَرْبَعَةٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ يَشْهَدُونَ لَكَ أَنَّ الْأَمْرَ كَمَا تَقُولُ. وَلَمَّا حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنِ الْكُفَّارِ اقْتِرَاحَ هَذِهِ الْمُعْجِزَاتِ قَالَ لِمُحَمَّدٍ ﷺ: قُلْ سُبْحانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَراً رَسُولًا وفيه مباحث:

{ وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ } “Senin yükselişine de asla inanmayız”, yani yükselmen sebebiyle inanmayız; { حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً } “üzerimize bir kitap indirinceye kadar”, gökten içinde senin doğruluğunun bulunduğu [bir kitap indirinceye kadar]. Abdullah b. Ebî Ümeyye şöyle demiştir: 'Gök üzerine bir merdiven koyup ben bakarken ona tırmanmadıkça, nihayet oraya varıp ardından beraberinde söylediğin şeyin dediğin gibi olduğuna şahitlik edecek dört meleğin bulunduğu açılmış bir ferman getirmedikçe asla inanmayız.' Allah Teâlâ kâfirlerden bu mucizeleri teklif ettiklerini nakledince Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurdu: { قُلْ سُبْحانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَراً رَسُولًا } “De ki: Rabbimi tenzih ederim! Ben sadece elçi olan bir beşer değil miyim?” Bunda birtakım incelemeler vardır:

البحث الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى مِنْ قَوْلِ الْكُفَّارِ قَوْلَهُمْ: لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً إلى قوله: [الإسراء: ٩٠- ٩٣] قُلْ سُبْحانَ رَبِّي وَكُلُّ ذَلِكَ كَلَامُ الْقَوْمِ وَإِنَّا لَا نَجِدُ بَيْنَ تِلْكَ الْكَلِمَاتِ وَبَيْنَ سَائِرِ آيَاتِ الْقُرْآنِ تَفَاوُتًا فِي النَّظْمِ فَصَحَّ بِهَذَا صِحَّةَ مَا قَالَهُ الْكُفَّارُ لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا. وَالْجَوَابُ: أَنَّ هَذَا الْقُرْآنَ قَلِيلٌ لَا يَظْهَرُ فِيهِ التَّفَاوُتُ بَيْنَ مَرَاتِبِ الْفَصَاحَةِ وَالْبَلَاغَةِ فَزَالَ هَذَا السُّؤَالُ.

Birinci İnceleme: Allah Teâlâ kâfirlerin sözlerinden: { لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً } [İsrâ 90-93] kavlinden { قُلْ سُبْحانَ رَبِّي } kavline kadar olan kısmı nakletmiştir. Bütün bunlar o kavmin sözüdür. Biz bu kelimeler ile Kur'an'ın diğer ayetleri arasında nazım bakımından bir farklılık görmüyoruz. Dolayısıyla kâfirlerin 'Dileseydik biz de bunun benzerini söylerdik' sözlerinin doğruluğu bununla sabit olmuştur [şeklinde bir itiraz gelebilir]. Cevap şudur: Bu [nakledilen kısım], fesahat ve belağat mertebeleri arasındaki farkın içinde belirmeyeceği kadar az bir Kur'an'dır; binaenaleyh bu soru ortadan kalkmıştır.

الْبَحْثُ الثَّانِي: هَذِهِ الْآيَاتُ مِنْ أَدَلِّ الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّ الْمَجِيءَ وَالذَّهَابَ عَلَى اللَّهِ مُحَالٌ لِأَنَّ كَلِمَةَ سُبْحَانَ لِلتَّنْزِيهِ عَمَّا لَا يَنْبَغِي، وَقَوْلُهُ سُبْحانَ رَبِّي تَنْزِيهٌ لِلَّهِ تَعَالَى عَنْ شَيْءٍ لَا يَلِيقُ بِهِ أَوْ نُسِبَ إِلَيْهِ مِمَّا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ وَلَيْسَ فِيمَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ شَيْءٌ لَا يَلِيقُ بِاللَّهِ إِلَّا قَوْلُهُمْ أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ: سُبْحانَ رَبِّي تَنْزِيهٌ لِلَّهِ عَنِ الْإِتْيَانِ وَالْمَجِيءِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى فَسَادِ قَوْلِ الْمُشَبِّهَةِ فِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَجِيءُ وَيَذْهَبُ، فَإِنْ قَالُوا: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ تَنْزِيهَ اللَّهِ تَعَالَى عَنْ أَنْ يَتَحَكَّمَ عَلَيْهِ الْمُتَحَكِّمُونَ فِي اقْتِرَاحِ الْأَشْيَاءِ؟ قُلْنَا الْقَوْمُ لَمْ يَتَحَكَّمُوا عَلَى اللَّهِ، وَإِنَّمَا قَالُوا لِلرَّسُولِ ﷺ إِنْ كُنْتَ نَبِيًّا صَادِقًا فَاطْلُبْ مِنَ اللَّهِ أَنْ يُشَرِّفَكَ بِهَذِهِ الْمُعْجِزَاتِ فَالْقَوْمُ تَحَكَّمُوا عَلَى الرَّسُولِ وَمَا تَحَكَّمُوا عَلَى اللَّهِ فَلَا يَلِيقُ حَمْلُ قَوْلِهِ: سُبْحانَ رَبِّي عَلَى هَذَا الْمَعْنَى فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى قَوْلِهِمْ أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ.

İkinci İnceleme: Bu ayetler, gelip gitmenin Allah hakkında imkânsız olduğuna dair en kuvvetli delillerdendir. Çünkü 'Sübhân' kelimesi layık olmayan şeylerden tenzih etmek içindir. O'nun { سُبْحانَ رَبِّي } kavli de Allah Teâlâ'yı O'na layık olmayan veya daha önce zikredilenler arasından O'na nisbet edilen bir şeyden tenzih etmektir. Daha önce zikredilenler arasında ise onların: { أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ } “yahut Allah'ı getiresin” sözünden başka Allah'a layık olmayan bir şey yoktur. Bu durum, O'nun { سُبْحانَ رَبِّي } kavlinin Allah'ı gelmekten ve gitmekten tenzih etmek olduğuna delalet eder. Bu da Müşebbihe'nin Allah Teâlâ'nın gelip gittiğine dair sözünün batıl olduğunu gösterir. Şayet: 'Buradaki muradın, bir şeyleri teklif etme hususunda keyfi dayatmada bulunanların Allah Teâlâ'ya hükümranlık taslamalarından O'nu tenzih etmek olması niçin caiz olmasın?' denilirse, deriz ki: Kavim Allah'a karşı keyfi dayatmada bulunmadı; bilakis Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Eğer doğru bir peygamber isen, Allah'tan seni bu mucizelerle şereflendirmesini iste' dediler. Dolayısıyla kavim Allah'a değil, Resûl'e karşı dayatmada bulunmuştur. Bu sebeple { سُبْحانَ رَبِّي } sözünü bu manaya hamletmek uygun düşmez; aksine onu onların { أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ } “yahut Allah'ı getiresin” sözüne hamletmek vacip olur.

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: تَقْرِيرُ هَذَا الْجَوَابِ أَنْ يُقَالَ: إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُرَادُكُمْ مِنْ هَذَا الِاقْتِرَاحِ أَنَّكُمْ طَلَبْتُمُ الْإِتْيَانَ مِنْ عِنْدِ نَفْسِي بِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ أَوْ طَلَبْتُمْ مِنِّي أَنْ أَطْلُبَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى إِظْهَارَهَا عَلَى يَدَيَّ لِتَدُلَّ عَلَى كَوْنِي رَسُولًا حَقًّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ. وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنِّي بَشَرٌ وَالْبَشَرُ لَا قُدْرَةَ لَهُ عَلَى هَذِهِ الْأَشْيَاءِ وَالثَّانِي أَيْضًا بَاطِلٌ لِأَنِّي قد أتيتكم

Üçüncü İnceleme: Bu cevabın takriri şöyle denilmesidir: Bu teklifinizden muradınız, ya bu şeyleri bizzat kendi tarafımdan getirmemi istemenizdir ya da Allah katından hak bir elçi olduğuma delalet etsin diye bunları benim ellerimde açığa çıkarmasını Allah Teâlâ'dan talep etmemi benden istemenizdir. Birincisi batıldır; çünkü ben bir beşerim ve beşerin bu şeylere gücü yetmez. İkincisi de batıldır; çünkü ben size

بِمُعْجِزَةٍ وَاحِدَةٍ وَهِيَ الْقُرْآنُ وَالدَّلَالَةِ عَلَى كَوْنِهَا مُعْجِزَةً فَطَلَبُ هَذِهِ الْمُعْجِزَاتِ طَلَبٌ لِمَا لَا حَاجَةَ إِلَيْهِ وَلَا ضَرُورَةَ فَكَأَنَّ طَلَبَهَا يَجْرِي مَجْرَى التَّعَنُّتِ وَالتَّحَكُّمِ وَأَنَا عَبْدٌ مَأْمُورٌ لَيْسَ لِي أَنْ أَتَحَكَّمَ عَلَى اللَّهِ فَسَقَطَ هَذَا السُّؤَالُ فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلِهِ: قُلْ سُبْحانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَراً رَسُولًا جَوَابٌ كَافٍ فِي هَذَا الْبَابِ، وَحَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ بَيَّنَ بِقَوْلِهِ: سُبْحانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَراً رَسُولًا كَوْنَهُمْ عَلَى الضَّلَالِ فِي الْإِلَهِيَّاتِ، وَفِي النُّبُوَّاتِ. أَمَّا فِي الْإِلَهِيَّاتِ فَيَدُلُّ عَلَى ضَلَالِهِمْ قَوْلُهُ سُبْحانَ رَبِّي أَيْ سُبْحَانَهُ عَنْ أَنْ يَكُونَ لَهُ إِتْيَانٌ وَمَجِيءٌ وَذَهَابٌ وَأَمَّا فِي النُّبُوَّاتِ فَيَدُلُّ عَلَى ضَلَالِهِمْ قَوْلُهُ: هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَراً رَسُولًا وَتَقْرِيرُهُ مَا ذَكَرْنَاهُ.

tek bir mucizeyle, yani Kur'an'la ve onun mucize olduğuna dair delille gelmiş bulunuyorum. Dolayısıyla bu [ilave] mucizeleri talep etmek, ihtiyaç ve zaruret olmayan bir şeyi talep etmektir. Sanki bunları talep etmek inatçılık ve keyfi dayatma kabilinden cereyan etmektedir. Ben ise emre bağlı bir kulum; Allah'a karşı keyfi dayatmada bulunma yetkim yoktur. Böylece bu soru düşmüş oldu. Sabit oldu ki O'nun: { قُلْ سُبْحانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَراً رَسُولًا } “De ki: Rabbimi tenzih ederim! Ben sadece elçi olan bir beşer değil miyim?” kavli bu babda yeterli bir cevaptır. Sözün özü şudur: Allah Teâlâ { سُبْحانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَراً رَسُولًا } buyruğu ile onların ilahiyat konusunda da nübüvvetler konusunda da dalalet üzere olduklarını beyan etmiştir. İlahiyat konusundaki dalaletlerine { سُبْحانَ رَبِّي } kavli delalet eder; yani O, kendisi için bir gelme, gitme ve intikal olmasından münezzehtir. Nübüvvetler konusundaki dalaletlerine ise { هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَراً رَسُولًا } kavli delalet eder; bunun takriri de zikrettiğimiz şekildedir.

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٩٤ الى ٩٦]

[İsrâ Suresi (17), 94-96. Ayetler]

وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى إِلاَّ أَنْ قالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولاً (٩٤) قُلْ لَوْ كانَ فِي الْأَرْضِ مَلائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ لَنَزَّلْنا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ مَلَكاً رَسُولاً (٩٥) قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً (٩٦)

{ وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى إِلاَّ أَنْ قالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولاً (٩٤) قُلْ لَوْ كانَ فِي الْأَرْضِ مَلائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ لَنَزَّلْنا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ مَلَكاً رَسُولاً (٩٥) قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً (٩٦) } “Kendilerine hidayet geldiğinde insanları inanmaktan alıkoyan şey, sadece: 'Allah bir beşeri mi elçi olarak gönderdi?' demeleridir. (94) De ki: 'Eğer yeryüzünde huzur içinde yürüyen melekler olsaydı, elbette onlara gökten melek bir elçi indirirdik.' (95) De ki: 'Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter. Şüphesiz O, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir.' (96)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى شُبْهَةَ الْقَوْمِ فِي اقْتِرَاحِ الْمُعْجِزَاتِ الزَّائِدَةِ وَأَجَابَ عَنْهَا حَكَى عَنْهُمْ شُبْهَةً أُخْرَى وَهِيَ أَنَّ الْقَوْمَ اسْتَبْعَدُوا أَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ إِلَى الْخَلْقِ رَسُولًا مِنَ الْبَشَرِ بَلِ اعْتَقَدُوا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَوْ أَرْسَلَ رَسُولًا إِلَى الْخَلْقِ لَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الرَّسُولُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَأَجَابَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ هَذِهِ الشُّبْهَةِ مِنْ وُجُوهٍ. الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ:

Bil ki Allah Teâlâ kavmin fazladan mucizeler teklif etme hususundaki şüphesini nakledip ona cevap verince, onlardan başka bir şüpheyi nakletti; o da şudur: Kavim, Allah'ın yaratılmışlara beşerden bir elçi göndermesini akıldan uzak görmüş, aksine Allah Teâlâ'nın yaratılmışlara bir elçi göndermesi durumunda o elçinin meleklerden olmasının zorunlu olduğuna inanmışlardı. Allah Teâlâ bu şüpheye birkaç vecihten cevap verdi. Birincisi:

وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى وَتَقْرِيرُ هَذَا الْجَوَابِ أَنَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مَلَكًا رَسُولًا إِلَى الْخَلْقِ فَالْخَلْقُ إِنَّمَا يُؤْمِنُونَ بِكَوْنِهِ رَسُولًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِأَجْلِ قِيَامِ الْمُعْجِزِ الدَّالِّ عَلَى صِدْقِهِ وَذَلِكَ الْمُعْجِزُ هُوَ الَّذِي يَهْدِيهِمْ إِلَى مَعْرِفَةِ ذَلِكَ الْمَلَكِ فِي ادِّعَاءِ رِسَالَةِ اللَّهِ تَعَالَى فَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى هُوَ الْمُعْجِزُ فَقَطْ فَهَذَا الْمُعْجِزُ سَوَاءٌ ظَهَرَ عَلَى يَدِ الْمَلَكِ أَوْ عَلَى يَدِ الْبَشَرِ وَجَبَ الْإِقْرَارُ بِرِسَالَتِهِ فَثَبَتَ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُمْ بِأَنَّ الرَّسُولَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ/ مِنَ الْمَلَائِكَةِ تَحَكُّمًا فَاسِدًا وَتَعَنُّتًا بَاطِلًا. الْوَجْهُ الثَّانِي: مِنَ الْأَجْوِبَةِ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَنْ هَذِهِ الشُّبْهَةِ هُوَ أَنَّ أَهْلَ الْأَرْضِ لَوْ كَانُوا مَلَائِكَةً لَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ رَسُولُهُمْ مِنَ الْمَلَائِكَةِ لَأَنَّ الْجِنْسَ إِلَى الْجِنْسِ أَمِيلُ أَمَّا لَوْ كَانَ أَهْلُ الْأَرْضِ مِنَ الْبَشَرِ لَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ رَسُولُهُمْ مِنَ الْبَشَرِ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: لَوْ كانَ فِي الْأَرْضِ مَلائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ لَنَزَّلْنا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ مَلَكاً رَسُولًا. الْوَجْهُ الثَّالِثُ: مِنَ الْأَجْوِبَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ: قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَظْهَرَ الْمُعْجِزَةَ عَلَى وَفْقِ دَعْوَايَ كَانَ ذَلِكَ شَهَادَةً مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى كَوْنِي صَادِقًا وَمَنْ شَهِدَ اللَّهُ عَلَى صِدْقِهِ فَهُوَ صَادِقٌ فَبَعْدَ ذَلِكَ قَوْلُ الْقَائِلِ بِأَنَّ الرَّسُولَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مَلَكًا لَا إِنْسَانًا تَحَكُّمٌ فَاسِدٌ لَا يُلْتَفَتُ إِلَيْهِ وَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْأَجْوِبَةَ الثَّلَاثَةَ أَرْدَفَهَا بِمَا يَجْرِي مَجْرَى التَّهْدِيدِ وَالْوَعِيدِ فَقَالَ: إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً يَعْنِي يَعْلَمُ ظَوَاهِرَهُمْ وَبَوَاطِنَهُمْ وَيَعْلَمُ مِنْ قُلُوبِهِمْ أَنَّهُمْ لَا يَذْكُرُونَ هَذِهِ الشُّبَهَاتِ إِلَّا لِمَحْضِ الْحَسَدِ وَحُبِّ الرِّيَاسَةِ وَالِاسْتِنْكَافِ مِنَ الِانْقِيَادِ لِلْحَقِّ.

{ وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى } “Kendilerine hidayet geldiğinde insanları inanmaktan alıkoyan şey...” kavlidir. Bu cevabın takriri şöyledir: Allah'ın yaratılmışlara melek bir elçi gönderdiği varsayılsa dahi, yaratılmışlar onun Allah katından bir elçi olduğuna ancak doğruluğuna delalet eden bir mucizenin bulunması sebebiyle inanırlar. O meleğin Allah Teâlâ'nın risaleti iddiasında [doğruluğunu] bilmeye onları ileten şey de işte o mucizedir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى } “Kendilerine hidayet geldiğinde” kavlinden murat sadece mucizedir. Bu mucize ister bir meleğin elinde ister bir beşerin elinde ortaya çıksın, onun risaletini ikrar etmek vaciptir. Böylece onların 'Elçi mutlaka meleklerden olmalıdır' şeklindeki sözlerinin fasit bir dayatma ve batıl bir inatçılık olduğu sabit olmuştur. Allah'ın bu ayette bu şüpheye dair zikrettiği cevaplardan ikinci vecih şudur: Şayet yeryüzü halkı melekler olsaydı, cins cinse daha meyilli olduğu için elçilerinin de meleklerden olması gerekirdi. Fakat yeryüzü halkı beşerden olduğuna göre elçilerinin de beşerden olması vaciptir. { لَوْ كانَ فِي الْأَرْضِ مَلائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ لَنَزَّلْنا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ مَلَكاً رَسُولًا } “Eğer yeryüzünde huzur içinde yürüyen melekler olsaydı, elbette onlara gökten melek bir elçi indirirdik” kavlinden murat da budur. Bu ayette zikredilen cevaplardan üçüncü vecih: { قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ } “De ki: Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter” kavlidir. Bunun takriri şöyledir: Allah Teâlâ davama uygun olarak mucizeyi gösterdiğinde bu, doğru sözlü olduğuma dair Allah Teâlâ'dan bir şahitlik olmuştur; Allah'ın doğruluğuna şahitlik ettiği kimse ise elbette doğrudur. Bundan sonra bir kimsenin 'Elçinin insan değil melek olması gerekir' şeklindeki sözü, iltifat edilmeyecek fasit bir dayatmadır. Allah Teâlâ bu üç cevabı zikredince, onları tehdit ve vaîd kabilinden olan şu sözüyle takip ettirdi: { إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً } “Şüphesiz O, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir.” Yani onların zahirlerini de batınlarını da bilir ve kalplerinden bilir ki onlar bu şüpheleri ancak sırf hasetten, riyaset sevgisinden ve hakka boyun eğmekten kibirlenip çekindikleri için dile getirmektedirler.

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٩٧ الى ٩٨]

[İsrâ Suresi (17), 97-98. Ayetler]

وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِهِ وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً (٩٧) ذلِكَ جَزاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِآياتِنا وَقالُوا أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً (٩٨)

{ وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِهِ وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً (٩٧) ذلِكَ جَزاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِآياتِنا وَقالُوا أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً (٩٨) } “Allah kime hidayet ederse, işte doğru yolu bulan odur. Kimi de saptırırsa, artık onlar için O'ndan başka dostlar bulamazsın. Kıyamet günü onları kör, dilsiz ve sağır olarak yüzükoyun haşrederiz. Onların barınağı cehennemdir. Ne zaman sönmeye yüz tutsa, onlara alevi artırırız. (97) İşte onların cezası budur; çünkü onlar ayetlerimizi inkâr ettiler ve: 'Biz kemik ve ufalanmış toprak olduğumuz zaman mı, gerçekten biz mi yeni bir yaratılışla diriltileceğiz?' dediler. (98)”

[في قوله تعالى وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ إلى قوله تعالى مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَجَابَ عَنْ شُبُهَاتِ الْقَوْمِ فِي إِنْكَارِ النُّبُوَّةِ وَأَرْدَفَهَا بِالْوَعِيدِ الْإِجْمَالِيِّ وَهُوَ قَوْلُهُ: إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً [الإسراء: ٩٦] ذَكَرَ بَعْدَهُ الْوَعِيدَ الشَّدِيدَ عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ، أما قوله: مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِهِ فَالْمَقْصُودُ تَسْلِيَةُ الرَّسُولِ وَهُوَ أَنَّ الَّذِينَ سَبَقَ لَهُمْ حُكْمُ اللَّهِ بِالْإِيمَانِ وَالْهِدَايَةِ وَجَبَ أَنْ يَصِيرُوا مُؤْمِنِينَ وَمَنْ سَبَقَ لَهُمْ حُكْمُ اللَّهِ بِالضَّلَالِ وَالْجَهْلِ اسْتَحَالَ أَنْ يَنْقَلِبُوا عَنْ ذَلِكَ الضَّلَالِ وَاسْتَحَالَ أَنْ يُوجَدَ مَنْ يَصْرِفُهُمْ عَنْ ذَلِكَ الضَّلَالِ، وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى صِحَّةِ مَذْهَبِهِمْ فِي الْهُدَى وَالضَّلَالِ وَالْمُعْتَزِلَةُ حَمَلُوا هَذَا الْإِضْلَالَ تَارَةً عَلَى الْإِضْلَالِ عَنْ طَرِيقِ الْجَنَّةِ وَتَارَةً عَلَى مَنْعِ الْأَلْطَافِ وَتَارَةً عَلَى التَّخْلِيَةِ وَعَدَمِ التَّعَرُّضِ لَهُ بِالْمَنْعِ وَهَذِهِ الْمَبَاحِثُ قَدْ ذَكَرْنَاهَا مِرَارًا فَلَا فَائِدَةَ فِي الْإِعَادَةِ، أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى:

[Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ } kavlinden { مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ } kavline kadar olan kısım hakkında] Bil ki Allah Teâlâ nübüvveti inkâr hususunda kavmin şüphelerine cevap verip bunu: { إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً } [İsrâ 96] kavli olan icmâlî vaîd ile takip ettirince, bunun ardından tafsilatlı bir şekilde şiddetli vaîdi zikretti. O'nun: { مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِهِ } kavline gelince; buradaki maksat Resûl'ü teselli etmektir. O da şudur: Haklarında Allah'ın iman ve hidayet hükmü geçmiş olanların mümin olmaları vaciptir; haklarında Allah'ın dalalet ve cehalet hükmü geçmiş olanların ise o dalaletten dönmeleri imkânsızdır ve onları bu dalaletten çevirecek birinin bulunması da imkânsızdır. Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), hidayet ve dalalet konusundaki mezheplerinin sıhhatine bu ayetle delil getirmişlerdir. Mu'tezile ise buradaki saptırmayı bazen cennet yolundan saptırma, bazen lütufları engelleme, bazen de serbest bırakıp engellemeyle müdahale etmeme manasına hamletmiştir. Bu meseleleri defalarca zikretmiştik, dolayısıyla tekrar etmekte bir fayda yoktur. Allah Teâlâ'nın şu kavline gelince:

وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ يُمْكِنُهُمُ الْمَشْيُ عَلَى وُجُوهِهِمْ قُلْنَا الْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: إِنَّهُمْ يُسْحَبُونَ عَلَى وُجُوهِهِمْ قَالَ تَعَالَى: يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ [الْقَمَرِ: ٤٨] . الثَّانِي:

{ وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا } “Kıyamet günü onları kör, dilsiz ve sağır olarak yüzükoyun haşrederiz.” Eğer 'Onların yüzleri üzerinde yürümeleri nasıl mümkün olur?' denilirse, deriz ki: Cevap iki vecihtendir: Birincisi: Onlar yüzleri üstü sürüklenirler; nitekim Allah Teâlâ: { يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ } “O gün yüzükoyun ateşte sürüklenecekler” [Kamer 48] buyurmuştur. İkincisi:

رَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ يَمْشُونَ عَلَى وُجُوهِهِمْ؟ قَالَ: إِنَّ الَّذِي/ يُمْشِيهِمْ عَلَى أَقْدَامِهِمْ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُمْشِيَهِمْ عَلَى وُجُوهِهِمْ،

Ebû Hüreyre şöyle rivayet etmiştir: «'Ey Allah'ın Resûlü, yüzleri üzerinde nasıl yürürler?' denildi. Şöyle buyurdu: 'Onları / ayakları üzerinde yürüten [Allah], yüzleri üzerinde de yürütmeye kâdirdir.'»

قَالَ حُكَمَاءُ الْإِسْلَامِ الْكُفَّارُ أَرْوَاحُهُمْ شَدِيدَةُ التَّعَلُّقِ بِالدُّنْيَا وَلَذَّاتِهَا وَلَيْسَ لَهَا تَعَلُّقٌ بِعَالَمِ الْأَبْرَارِ وَحَضْرَةِ الْإِلَهِ ﷾ فَلَمَّا كَانَتْ وُجُوهُ قُلُوبِهِمْ وَأَرْوَاحِهِمْ مُتَوَجِّهَةً إِلَى الدُّنْيَا لَا جَرَمَ كَانَ حَشْرُهُمْ عَلَى وُجُوهِهِمْ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا فَاعْلَمْ أَنَّ وَاحِدًا قَالَ لِابْنِ عَبَّاسٍ ﵁: أَلَيْسَ أَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ [الْكَهْفِ: ٥٣] وَقَالَ: سَمِعُوا لَها تَغَيُّظاً وَزَفِيراً [الْفُرْقَانِ: ١٢] وَقَالَ: دَعَوْا هُنالِكَ ثُبُوراً [الْفُرْقَانِ: ١٣] وَقَالَ: يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها [النَّحْلِ: ١١١] وَقَالَ حِكَايَةً عَنِ الْكُفَّارِ: وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ [الْأَنْعَامِ: ٢٣] فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْآيَاتِ أَنَّهُمْ يَرَوْنَ وَيَسْمَعُونَ وَيَتَكَلَّمُونَ فَكَيْفَ قَالَ هاهنا: عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا أَجَابَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَتَلَامِذَتُهُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ. الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ عُمْيًا لَا يَرَوْنَ شَيْئًا يَسُرُّهُمْ صُمًّا لَا يَسْمَعُونَ شَيْئًا يَسُرُّهُمْ بُكْمًا لَا يَنْطِقُونَ بِحُجَّةٍ.

İslam hükemâsı şöyle demiştir: Kâfirlerin ruhları dünyaya ve onun lezzetlerine son derece bağlıdır; ebrâr âlemine ve İlah azze ve celle'nin huzuruna hiçbir bağlılığı yoktur. Kalplerinin ve ruhlarının yüzleri dünyaya dönük olunca, hiç şüphesiz onların haşri de yüzleri üzerinde olmuştur. O'nun: { عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا } “kör, dilsiz ve sağır olarak” kavline gelince; bil ki bir kimse İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'ya şöyle dedi: 'Allah Teâlâ: { وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ } “Günahkârlar ateşi görürler” [Kehf 53], { سَمِعُوا لَها تَغَيُّظاً وَزَفِيراً } “Onun kaynamasını ve uğultusunu işitirler” [Furkān 12], { دَعَوْا هُنالِكَ ثُبُوراً } “Orada helakı çağırırlar” [Furkān 13], { يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها } “O gün herkes kendi nefsi için mücadele eder” [Nahl 111] buyurmuyor mu ve kâfirlerden naklen: { وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Rabbimiz olan Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” [En'âm 23] demiyor mu? Bu ayetlerle onların gördükleri, işittikleri ve konuştukları sabit olmuştur; öyleyse burada nasıl { عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا } “kör, dilsiz ve sağır olarak” buyurmuştur?' İbn Abbas ve talebeleri buna birkaç vecihten cevap vermişlerdir. Birincisi: İbn Abbas şöyle demiştir: 'Körlerdir; kendilerini sevindirecek hiçbir şey görmezler. Sağırlardır; kendilerini sevindirecek hiçbir şey işitmezler. Dilsizlerdir; bir hüccet ile konuşamazlar.'

الثَّانِي: قَالَ فِي رِوَايَةِ عَطَاءٍ عُمْيًا عَنِ النَّظَرِ إِلَى مَا جَعَلَهُ اللَّهُ لِأَوْلِيَائِهِ بُكْمًا عَنْ مُخَاطَبَةِ اللَّهِ وَمُخَاطَبَةِ الْمَلَائِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ صُمًّا عَنْ ثَنَاءِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى أَوْلِيَائِهِ. الثَّالِثُ: قال مقاتل إنه حين يقال لهم: اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٠٨] يَصِيرُونَ عُمْيًا بُكْمًا صُمًّا، أَمَّا قَبْلَ ذَلِكَ فَهُمْ يَرَوْنَ وَيَسْمَعُونَ وَيَنْطِقُونَ. الرَّابِعُ:

İkincisi: Atâ'nın rivayetinde şöyle demiştir: 'Allah'ın veli kulları için hazırladığı şeylere bakmaktan kördürler; Allah'a ve mukarreb meleklere hitap etmekten dilsizdirler; Allah Teâlâ'nın veli kullarını övmesini işitmekten sağırdırlar.' Üçüncüsü: Mukātil demiştir ki: Onlara { اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ } “Yıkılıp gidin orada, benimle konuşmayın!” [Mü'minûn 108] denildiği vakit kör, dilsiz ve sağır olurlar; bundan önce ise görürler, işitirler ve konuşurlar. Dördüncüsü:

أَنَّهُمْ يَكُونُونَ رَائِينَ سَامِعِينَ نَاطِقِينَ فِي الْمَوْقِفِ وَلَوْلَا ذَلِكَ لَمَا قَدَرُوا عَلَى أَنْ يُطَالِعُوا كُتُبَهُمْ وَلَا أَنْ يَسْمَعُوا إِلْزَامَ حُجَّةِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ إِلَّا أَنَّهُمْ إِذَا أَخَذُوا يَذْهَبُونَ مِنَ الْمَوْقِفِ إِلَى النَّارِ جَعَلَهُمُ اللَّهُ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا. وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْآيَاتِ السَّابِقَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ فِي النَّارِ يُبْصِرُونَ وَيَسْمَعُونَ وَيَصِيحُونَ، أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ فَظَاهِرٌ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: كُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً فَفِيهِ مَبَاحِثُ:

Onlar mahşer yerinde görür, işitir ve konuşur durumdadırlar. Şayet böyle olmasaydı ne kitaplarını incelemeye ne de Allah'ın aleyhlerindeki bağlayıcı hüccetini işitmeye güç yetirebilirlerdi. Ancak mahşer yerinden ateşe doğru gitmeye başladıklarında Allah onları kör, dilsiz ve sağır kılar. [Bu soruya karşı asıl] cevap şudur: Önceki ayetler onların cehennemde gördüklerine, işittiklerine ve feryat ettiklerine delalet etmektedir. Allah Teâlâ'nın: { مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ } “Onların barınağı cehennemdir” kavline gelince; bu açıktır. O'nun: { كُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً } “Ne zaman sönmeye yüz tutsa, onlara alevi artırırız” kavlinde ise birtakım incelemeler vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ الْخَبْوُ سُكُونُ النَّارِ، يُقَالُ: خَبَتِ النَّارُ تَخْبُو إِذَا سَكَنَ لَهَبُهَا وَمَعْنَى خَبَتْ سَكَنَتْ وَطُفِئَتْ يُقَالُ فِي مَصْدَرِهِ الْخَبْوُ وَأَخْبَأَهَا الْمُخَبِّئُ إِخْبَاءً أَيْ أَخْمَدَهَا ثُمَّ قَالَ: زِدْناهُمْ سَعِيراً قَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا أَيْ تَلَهُّبًا.

Birinci İnceleme: Vâhidî şöyle demiştir: Habv (الْخَبْوُ), ateşin sakinleşmesidir. Alev dindiği zaman habeti'n-nâru tahbû (خَبَتِ النَّارُ تَخْبُو) denilir. Habat'ın (خَبَتْ) manası sakinleşti ve söndü demektir. Masdarında el-habvu (الْخَبْوُ) denilir; söndüren kimse onu söndürdüğünde ahbehâ'l-muhbiu ihbâen (أَخْبَأَهَا الْمُخَبِّئُ إِخْبَاءً), yani onu dindirdi denilir. Sonra Allah: { زِدْناهُمْ سَعِيراً } buyurmuştur. İbn Kuteybe: 'Onlara saîri artırdık, yani alevi artırdık' demiştir.

الْبَحْثُ الثَّانِي: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ إِنَّهُ تَعَالَى لَا يُخَفِّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابَ وَقَوْلُهُ: كُلَّما خَبَتْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعَذَابَ يَخِفُّ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ قُلْنَا كُلَّمَا خَبَتْ يَقْتَضِي سُكُونَ لَهَبِ النَّارِ، أَمَا لَا يَدُلُّ هَذَا عَلَى أَنَّهُ يَخِفُّ الْعَذَابُ

İkinci İnceleme: Birisi şöyle diyebilir: Allah Teâlâ onlardan azabı hafifletmez; O'nun: { كُلَّما خَبَتْ } “Ne zaman sönmeye yüz tutsa” kavli ise o vakitte azabın hafiflediğine delalet etmektedir. Biz deriz ki: { كُلَّما خَبَتْ } ifadesi ateşin alevinin sakinleşmesini gerektirir; fakat bu durum o vakitte azabın hafiflediğine delalet etmez

فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ .

.

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: كُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً ظَاهِرُهُ يَقْتَضِي وُجُوبَ أَنْ تَكُونَ الْحَالَةُ الثَّانِيَةُ أَزْيَدَ مِنَ الْحَالَةِ الْأُولَى وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَتِ الْحَالَةُ الْأُولَى بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْحَالَةِ الثَّانِيَةِ تَخْفِيفًا. وَالْجَوَابُ: الزِّيَادَةُ حَصَلَتْ فِي الْحَالَةِ الْأَوْلَى أَخَفَّ مِنْ حُصُولِهَا فِي الْحَالَةِ الثَّانِيَةِ فَكَانَ الْعَذَابُ شَدِيدًا وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ لَمَّا عَظُمَ الْعَذَابُ صَارَ التَّفَاوُتُ الْحَاصِلُ فِي أَوْقَاتِهِ غَيْرَ مَشْعُورٍ بِهِ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْهُ وَلَمَّا ذَكَرَ تَعَالَى أَنْوَاعَ هَذَا الْوَعِيدِ قَالَ: ذلِكَ جَزاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بَاءُ السَّبَبِيَّةِ وَهُوَ حُجَّةٌ لِمَنْ يَقُولُ الْعَمَلُ عِلَّةُ الْجَزَاءِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Üçüncü İnceleme: O'nun: { كُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً } “Ne zaman sönmeye yüz tutsa, onlara alevi artırırız” kavlinin zahiri, ikinci halin birinci halden daha fazla olmasını gerektirir. Durum böyle olunca birinci hal, ikinci hale nisbetle bir hafifletme olmuş olur. Cevap şudur: Artış, birinci halde ikinci halde meydana gelişinden daha hafif bir şekilde meydana gelmiştir; dolayısıyla azap [zaten] şiddetliydi. Şöyle denilmesi de muhtemeldir: Azap çok büyük olunca, onun vakitlerinde meydana gelen farklılık hissedilmez hale gelmiştir; bundan Allah'a sığınırız. Allah Teâlâ bu vaîdin çeşitlerini zikredince şöyle buyurdu: { ذلِكَ جَزاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا } “İşte onların cezası budur; çünkü onlar inkâr ettiler.” O'nun: { بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا } kavlindeki bâ (بِ) harfi sebebiyet bâ'sıdır; bu da 'Amel, cezanın illetidir' diyen kimse için bir delildir. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة الإسراء (١٧) : آية ٩٩]

[İsrâ Suresi (17), 99. Ayet]

أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ قادِرٌ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلاً لَا رَيْبَ فِيهِ فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلاَّ كُفُوراً (٩٩)

{ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ قادِرٌ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلاً لَا رَيْبَ فِيهِ فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلاَّ كُفُوراً (٩٩) } “Gökleri ve yeri yaratan Allah'ın, kendilerinin benzerini de yaratmaya kâdir olduğunu görmediler mi? O, kendileri için hakkında hiçbir şüphe bulunmayan bir ecel belirlemiştir. Fakat o zalimler ancak inkârda direndiler. (99)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَجَابَ عَنْ شُبُهَاتِ مُنْكِرِي النُّبُوَّةِ عَادَ إِلَى حِكَايَةِ شُبْهَةِ مُنْكِرِي الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ لِيُجِيبَ عَنْهَا وَتِلْكَ الشُّبْهَةُ هِيَ أَنَّ الْإِنْسَانَ بَعْدَ أَنْ يَصِيرَ رُفَاتًا وَرَمِيمًا يَبْعُدُ أَنْ يَعُودَ هُوَ بِعَيْنِهِ وَأَجَابَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ بِأَنَّ مَنْ قَدَرَ عَلَى خَلْقِ السموات وَالْأَرْضِ لَمْ يَبْعُدْ أَنْ يَقْدِرَ عَلَى إِعَادَتِهِمْ بِأَعْيَانِهِمْ وَفِي قَوْلِهِ: قادِرٌ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: الْمَعْنَى قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَهُمْ ثَانِيًا فَعَبَّرَ عَنْ خَلْقِهِمْ ثَانِيًا بِلَفْظِ الْمَثَلِ كَمَا يَقُولُ الْمُتَكَلِّمُونَ أَنَّ الْإِعَادَةَ مِثْلُ الِابْتِدَاءِ. الْقَوْلُ الثَّانِي: الْمُرَادُ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ عَبِيدًا آخَرِينَ يُوَحِّدُونَهُ وَيُقِرُّونَ بِكَمَالِ حِكْمَتِهِ وَقُدْرَتِهِ وَيَتْرُكُونَ ذِكْرَ هَذِهِ الشُّبَهَاتِ الْفَاسِدَةِ وَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ فَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ [إِبْرَاهِيمَ: ١٩] وَقَوْلِهِ: وَيَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ [التَّوْبَةِ: ٣٩] قَالَ الْوَاحِدِيُّ وَالْقَوْلُ هُوَ الْأَوَّلُ لِأَنَّهُ أَشْبَهُ بِمَا قَبْلَهُ وَلَمَّا بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى بِالدَّلِيلِ الْمَذْكُورِ أَنَّ الْبَعْثَ وَالْقِيَامَةَ أَمْرٌ مُمْكِنُ الْوُجُودِ فِي نَفْسِهِ أَرْدَفَهُ بِأَنَّ لِوُقُوعِهِ وَدُخُولِهِ فِي الْوُجُودِ وَقْتًا مَعْلُومًا عِنْدَ اللَّهِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلًا لَا رَيْبَ فِيهِ ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلَّا كُفُوراً أَيْ بَعْدَ هَذِهِ الدَّلَائِلِ الظَّاهِرَةِ أَبَوْا إِلَّا الْكُفْرَ والنفور والجحود.

Bil ki Allah Teâlâ nübüvveti inkâr edenlerin şüphelerine cevap verince, cevaplandırmak üzere öldükten sonra dirilmeyi (haşr ve neşr) inkâr edenlerin şüphesini nakletmeye geri döndü. Bu şüphe şudur: İnsan ufalanmış toprak ve çürümüş kemik haline geldikten sonra bizzat kendisinin geri dönmesi akıldan uzaktır. Allah Teâlâ buna, gökleri ve yeri yaratmaya kâdir olan Zat'ın onları bizzat yeniden yaratmaya kâdir olmasının akıldan uzak olmadığı cevabını verdi. O'nun: { قادِرٌ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ } “kendilerinin benzerini de yaratmaya kâdirdir” kavlinde iki görüş vardır: Birincisi: Mana, onları ikinci kez yaratmaya kâdirdir demektir; kelamcıların 'İade (ikinci yaratılış), ibtida (ilk yaratılış) gibidir' dedikleri gibi onları ikinci kez yaratmayı 'misil' lafzıyla ifade etmiştir. İkinci görüş: Murad, O'nu birleyen, O'nun hikmet ve kudretinin kemalini ikrar eden ve bu fasit şüpheleri zikretmeyi terk eden başka kullar yaratmaya kâdirdir demektir. Bu tefsire göre bu ayet, Allah Teâlâ'nın: { وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ } “ve yepyeni bir halk getirir” [İbrâhîm 19] ve O'nun: { وَيَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ } “ve yerinize başka bir kavim getirir” [Tevbe 39] kavilleri gibidir. Vâhidî: 'Doğru görüş birincisidir; çünkü kendisinden önceki kısma daha uygundur' demiştir. Allah Teâlâ zikredilen delille ba'sın ve kıyametin bizatihi var olması mümkün bir emir olduğunu beyan edince, onun meydana gelmesi ve vücuda gelmesi için Allah katında malum bir vakit bulunduğunu bunun peşinden zikretti; o da O'nun: { وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلًا لَا رَيْبَ فِيهِ } “ve onlar için hakkında şüphe olmayan bir ecel belirledi” kavlidir. Sonra Allah Teâlâ: { فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلَّا كُفُوراً } “Fakat o zalimler ancak inkârda direndiler” buyurdu; yani bu açık delillerden sonra inkârdan, kaçınmaktan ve haktan yüz çevirmekten başka bir şeye razı olmadılar.

[سورة الإسراء (١٧) : آية ١٠٠]

[İsrâ Suresi (17), 100. Ayet]

قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذاً لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفاقِ وَكانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً (١٠٠)

{ قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذاً لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفاقِ وَكانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً (١٠٠) } “De ki: 'Eğer Rabbimin rahmet hazinelerine siz sahip olsaydınız, o zaman harcanıp tükenir korkusuyla mutlaka [elinizde] tutardınız.' İnsan pek de cimridir. (100)”

وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّ الْكُفَّارَ لَمَّا قَالُوا، لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً [الإسراء: ٩٠] طَلَبُوا إِجْرَاءَ الْأَنْهَارِ وَالْعُيُونِ فِي بَلْدَتِهِمْ لِتَكْثُرَ أَمْوَالُهُمْ وَتَتَّسِعَ عَلَيْهِمْ مَعِيشَتُهُمْ فَبَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُمْ أَنَّهُمْ لَوْ مَلَكُوا خَزَائِنَ رَحْمَةِ اللَّهِ لَبَقُوا عَلَى بُخْلِهِمْ وَشُحِّهِمْ وَلَمَا أَقْدَمُوا عَلَى إِيصَالِ النَّفْعِ إِلَى أَحَدٍ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَلَا فَائِدَةَ فِي إِسْعَافِهِمْ بِهَذَا الْمَطْلُوبِ الَّذِي الْتَمَسُوهُ فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ فِي وَجْهِ النَّظْمِ والله أعلم.

Birinci Mesele: Kâfirler, { لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً } “Bizim için yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız” [İsrâ 90] dediklerinde, mallarının çoğalması ve geçimlerinin genişlemesi için beldelerinde nehirlerin ve pınarların akıtılmasını istemişlerdi. Yüce Allah da onlara bildirdi ki, eğer Allah'ın rahmet hazinelerine sahip olsalardı yine de cimrilik ve pintilikleri üzere kalırlar, hiç kimseye bir fayda ulaştırmaya yanaşmazlardı. Bu takdirde, talep ettikleri bu isteğin yerine getirilmesinde hiçbir fayda yoktur. [Ayetler arasındaki] nazmın vechi (irtibat yönü) hakkındaki söz işte bundan ibarettir. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: لَوْ أَنْتُمْ فِيهِ بَحْثٌ يَتَعَلَّقُ بِالنَّحْوِ وَبَحْثٌ آخَرُ يَتَعَلَّقُ بِعِلْمِ الْبَيَانِ، أَمَّا الْبَحْثُ النَّحْوِيُّ: فَهُوَ أَنَّ كَلِمَةَ «لَوْ» مِنْ شَأْنِهَا أَنْ تَخْتَصَّ بِالْفِعْلِ لَأَنَّ كَلِمَةَ «لَوْ» تُفِيدُ انْتِفَاءَ الشَّيْءِ/ لِانْتِفَاءِ غَيْرِهِ وَالِاسْمُ يَدُلُّ عَلَى الذَّوَاتِ وَالْفِعْلُ هُوَ الَّذِي يَدُلُّ عَلَى الْآثَارِ وَالْأَحْوَالِ وَالْمُنْتَفِي هُوَ الْأَحْوَالُ وَالْآثَارُ لَا الذَّوَاتُ فَثَبَتَ أَنَّ كَلِمَةَ «لَوْ» مُخْتَصَّةٌ بِالْأَفْعَالِ وَأَنْشَدُوا قَوْلَ الْمُتَلَمِّسِ:

İkinci Mesele: O'nun { لَوْ أَنْتُمْ } kavlinde nahiv ilmiyle ilgili bir inceleme ve beyan ilmiyle ilgili başka bir inceleme vardır. Nahiv ile ilgili incelemeye gelince: 'Lev' (لَوْ) edatının şanı fiile tahsis edilmektir; çünkü 'lev' edatı bir şeyin yokluğunu / başkasının yokluğundan ötürü ifade eder. İsim zatlara delalet eder, fiil ise eserlere ve hallere delalet eder; yok olan şey ise zatlar değil haller ve eserlerdir. Böylece 'lev' edatının fiillere mahsus olduğu sabit olmuştur. Mütelemmis'in şu beytini inşad etmişlerdir:

لَوْ غَيْرُ أَخْوَالِي أَرَادُوا نَقِيصَتِي ... نَصَبْتُ لَهُمْ فَوْقَ الْعَرَانِينِ مَأْتَمًا

«Dayılarımdan başkası benim eksikliğimi/kusurumu isteseydi ... burunları üzerinde onlar için bir matem kurardım.»

وَالْمَعْنَى لَوْ أَرَادَ غَيْرُ أَخْوَالِي وَأَمَّا الْبَحْثُ الْمُتَعَلِّقُ بِعِلْمِ الْبَيَانِ فَهُوَ أَنَّ التَّقْدِيمَ بِالذِّكْرِ يَدُلُّ عَلَى التَّخْصِيصِ فَقَوْلُهُ: أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُمْ هُمُ الْمُخْتَصُّونَ بِهَذِهِ الْحَالَةِ الْخَسِيسَةِ وَالشُّحِّ الْكَامِلِ.

Mana 'Lev erâde gayru ahvâlî' (لَوْ أَرَادَ غَيْرُ أَخْوَالِي) şeklindedir. Beyan ilmiyle ilgili incelemeye gelince: Zikirde öne alma (takdim) tahsise delalet eder. Dolayısıyla O'nun: { أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ } kavli, bu aşağılık duruma ve tam cimriliğe yalnızca onların sahip olduğuna bir delalettir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: خَزَائِنُ فَضْلِ اللَّهِ وَرَحْمَتِهِ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ فَكَانَ الْمَعْنَى أَنَّكُمْ لَوْ مَلَكْتُمْ مِنَ الْخَيْرِ وَالنِّعَمِ خَزَائِنَ لَا نِهَايَةَ لَهَا لَبَقِيتُمْ عَلَى الشُّحِّ وَهَذَا مُبَالَغَةٌ عَظِيمَةٌ فِي وَصْفِهِمْ بِهَذَا الشَّيْءِ ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَكانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً أَيْ بَخِيلًا يُقَالُ قَتَرَ يَقْتِرُ قَتْرًا وَأَقْتَرَ إِقْتَارًا وَقَتَّرَ تَقْتِيرًا إِذَا قَصَّرَ فِي الْإِنْفَاقِ فَإِنْ قِيلَ فَقَدْ دَخَلَ فِي الْإِنْسَانِ الْجَوَادُ الْكَرِيمُ فَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ. الْأَوَّلُ: أَنَّ الْأَصْلَ فِي الْإِنْسَانِ الْبُخْلُ لِأَنَّهُ خُلِقَ مُحْتَاجًا وَالْمُحْتَاجُ لَا بُدَّ أَنْ يُحِبَّ مَا بِهِ يَدْفَعُ الْحَاجَةَ وَأَنْ يُمْسِكَهُ لِنَفْسِهِ إِلَّا أَنَّهُ قَدْ يَجُودُ بِهِ لِأَسْبَابٍ مِنْ خَارِجٍ فَثَبَتَ أَنَّ الْأَصْلَ فِي الْإِنْسَانِ الْبُخْلُ.

Üçüncü Mesele: Allah'ın lütuf ve rahmet hazineleri sonsuzdur. Dolayısıyla mana şöyle olmaktadır: Şayet siz hayır ve nimetlerden nihayetsiz hazinelere sahip olsaydınız dahi yine cimrilik üzere kalırdınız. Bu, onları bu vasıfla nitelemede muazzam bir mübalağadır. Sonra Allah Teâlâ: { وَكانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً } “İnsan pek de cimridir” buyurmuştur; yani pek cimridir. İnfakta kusur ettiği/kıstığı zaman katara yaktiru katran (قَتَرَ يَقْتِرُ قَتْرًا), aktara iktâran (أَقْتَرَ إِقْتَارًا) ve kattera taktîran (قَتَّرَ تَقْتِيرًا) denilir. Şayet: 'İnsanın içine cömert ve kerim olan kimse de dâhildir [öyleyse neden genellenmiştir]?' denilirse, cevap birkaç vecihtendir. Birincisi: İnsanda asıl olan cimriliktir; çünkü o muhtaç olarak yaratılmıştır. Muhtaç olan kimse de ihtiyacını savacağı şeyi mutlaka sever ve onu kendi nefsinde tutmak ister; ancak dışarıdan birtakım sebeplerle onu cömertçe verebilir. Böylece insanda aslolanın cimrilik olduğu sabit olur.

الثَّانِي: أَنَّ الْإِنْسَانَ إِنَّمَا يَبْذُلُ لِطَلَبِ الثَّنَاءِ وَالْحَمْدِ وَلِلْخُرُوجِ عَنْ عُهْدَةِ الْوَاجِبِ فَهُوَ فِي الْحَقِيقَةِ مَا أَنْفَقَ إِلَّا لِيَأْخُذَ الْعِوَضَ فَهُوَ فِي الْحَقِيقَةِ بَخِيلٌ. الثَّالِثُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذَا الْإِنْسَانِ الْمَعْهُودُ السَّابِقُ: وَهُمُ الَّذِينَ قَالُوا: لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً [الإسراء: ٩٠] .

İkincisi: İnsan ancak övgü ve teşekkür aramak veya vacip olan sorumluluktan çıkmak için sarf eder; dolayısıyla o gerçekte karşılık almak için infak etmiştir, binaenaleyh hakikatte cimridir. Üçüncüsü: Bu insan ile kastedilen daha önce zikri geçen muayyen kimselerdir; onlar da: { لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً } [İsrâ 90] diyenlerdir.

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ١٠١ الى ١٠٤]

[İsrâ Suresi (17), 101-104. Ayetler]

وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ فَسْئَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ إِذْ جاءَهُمْ فَقالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّي لَأَظُنُّكَ يَا مُوسى مَسْحُوراً (١٠١) قالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلاَّ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بَصائِرَ وَإِنِّي لَأَظُنُّكَ يَا فِرْعَوْنُ مَثْبُوراً (١٠٢) فَأَرادَ أَنْ يَسْتَفِزَّهُمْ مِنَ الْأَرْضِ فَأَغْرَقْناهُ وَمَنْ مَعَهُ جَمِيعاً (١٠٣) وَقُلْنا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرائِيلَ اسْكُنُوا الْأَرْضَ فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ جِئْنا بِكُمْ لَفِيفاً (١٠٤)

{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ فَسْئَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ إِذْ جاءَهُمْ فَقالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّي لَأَظُنُّكَ يَا مُوسى مَسْحُوراً (١٠١) قالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلاَّ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بَصائِرَ وَإِنِّي لَأَظُنُّكَ يَا فِرْعَوْنُ مَثْبُوراً (١٠٢) فَأَرادَ أَنْ يَسْتَفِزَّهُمْ مِنَ الْأَرْضِ فَأَغْرَقْناهُ وَمَنْ مَعَهُ جَمِيعاً (١٠٣) وَقُلْنا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرائِيلَ اسْكُنُوا الْأَرْضَ فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ جِئْنا بِكُمْ لَفِيفاً (١٠٤) } “Andolsun biz Mûsâ'ya apaçık dokuz ayet (mucize) verdik. İsrailoğullarına sor; hani [Mûsâ] onlara geldiğinde Firavun ona: 'Ey Mûsâ! Doğrusu ben seni büyülenmiş sanıyorum' demişti. (101) [Mûsâ] dedi ki: 'Pekâlâ bildin ki bunları ancak göklerin ve yerin Rabbi birer basiret (ibret belgesi) olarak indirmiştir. Ben de ey Firavun, senin kesinlikle helak edilmiş biri olduğunu sanıyorum!' (102) Bunun üzerine [Firavun] onları o yerden sürmek istedi; biz de onu ve beraberindekilerin hepsini boğuverdik. (103) Ondan sonra da İsrailoğullarına: 'O yerde yerleşin; ahiret vaadi geldiğinde hepinizi darmadağınık bir halde [toplayıp] getiririz' dedik. (104)”

في الآية مسائل:

Ayette birtakım meseleler vardır:

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ فَسْئَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ إِذْ جاءَهُمْ] الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ أَيْضًا الْجَوَابُ عَنْ قَوْلِهِمْ: لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ/ حَتَّى تَأْتِيَنَا بِهَذِهِ الْمُعْجِزَاتِ الْقَاهِرَةِ فَقَالَ تعالى إنا آتينا موسى مُعْجِزَاتٍ مُسَاوِيَةً لِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ الَّتِي طَلَبْتُمُوهَا بَلْ أَقْوَى مِنْهَا وَأَعْظَمَ فَلَوْ حَصَلَ فِي عِلْمِنَا أَنَّ جَعْلَهَا فِي زَمَانِكُمْ مَصْلَحَةٌ لَفَعَلْنَاهَا كَمَا فَعَلْنَا فِي حَقِّ مُوسَى فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّا إِنَّمَا لَمْ نَفْعَلْهَا فِي زَمَانِكُمْ لِعِلْمِنَا أَنَّهُ لَا مَصْلَحَةَ فِي فِعْلِهَا.

[Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ فَسْئَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ إِذْ جاءَهُمْ } kavli hakkında] Birinci Mesele: Bil ki bu sözden maksat da onların: 'Bize bu kahredici mucizeleri getirmedikçe / sana asla inanmayız' şeklindeki sözlerine cevap vermektir. Allah Teâlâ buyurdu ki: Biz Mûsâ'ya sizin talep ettiğiniz bu şeylere denk, hatta onlardan daha kuvvetli ve daha büyük mucizeler verdik. Şayet onları sizin zamanınızda var etmenin bir maslahat olduğu ilmimizde olsaydı, Mûsâ hakkında yaptığımız gibi bunu [sizin için de] yapardık. Bu durum gösterdi ki, bunları sizin zamanınızda yapmayışımız sadece yapılmasında bir maslahat bulunmadığını bilmemiz sebebiyledir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي الْقُرْآنِ أَشْيَاءَ كَثِيرَةً مِنْ مُعْجِزَاتِ مُوسَى ﵊.

İkinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ Kur'an'da Mûsâ aleyhisselâm'ın mucizelerinden birçok şey zikretmiştir.

أَحَدُهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَزَالَ الْعُقْدَةَ مِنْ لِسَانِهِ قِيلَ فِي التَّفْسِيرِ ذَهَبَتِ الْعُجْمَةُ وَصَارَ فَصِيحًا. وَثَانِيهَا: انْقِلَابُ الْعَصَا حَيَّةً. وَثَالِثُهَا: تَلْقَفُ الْحَيَّةُ حِبَالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ مَعَ كَثْرَتِهَا. وَرَابِعُهَا: الْيَدُ الْبَيْضَاءُ. وَخَمْسَةٌ أُخَرُ وَهِيَ الطُّوفَانُ

Bunlardan birincisi: Allah Teâlâ'nın onun dilindeki bağı çözmesidir; tefsirde pelteklik/kekemelik gitti ve fasih oldu denilmiştir. İkincisi: Asânın yılana dönüşmesi. Üçüncüsü: Yılanın, çokluklarına rağmen onların iplerini ve değneklerini yutması. Dördüncüsü: Beyaz el (Yed-i Beyzâ). Diğer beş tanesi ise tufan,

وَالْجَرَادُ وَالْقُمَّلُ وَالضَّفَادِعُ وَالدَّمُ. وَالْعَاشِرُ: شَقُّ الْبَحْرِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَإِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ [الْبَقَرَةِ: ٥٠] وَالْحَادِيَ عَشَرَ: الْحَجَرُ وَهُوَ قَوْلُهُ: أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ [الْأَعْرَافِ: ١٦٠] . الثَّانِيَ عَشَرَ: إِظْلَالُ الْجَبَلِ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ [الْأَعْرَافِ: ١٧١] . وَالثَّالِثَ عَشَرَ: إِنْزَالُ الْمَنِّ وَالسَّلْوَى عَلَيْهِ وَعَلَى قَوْمِهِ. وَالرَّابِعَ عَشَرَ وَالْخَامِسَ عَشَرَ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ [الْأَعْرَافِ: ١٣٠] . وَالسَّادِسَ عَشَرَ: الطَّمْسُ عَلَى أَمْوَالِهِمْ مِنَ النَّحْلِ وَالدَّقِيقِ وَالْأَطْعِمَةِ وَالدَّرَاهِمِ وَالدَّنَانِيرِ، رُوِيَ أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ سَأَلَ مُحَمَّدَ بْنَ كَعْبٍ عَنْ قَوْلِهِ: تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ فَذَكَرَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ فِي مَسْأَلَةِ التِّسْعِ حَلَّ عُقْدَةِ اللِّسَانِ وَالطَّمْسَ فَقَالَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ هَكَذَا يَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْفَقِيهُ ثُمَّ قَالَ: يَا غُلَامُ أَخْرِجْ ذَلِكَ الْجِرَابَ فَأَخْرَجَهُ فَنَفَضَهُ فَإِذَا فِيهِ بَيْضٌ مَكْسُورٌ نِصْفَيْنِ وَجَوْزٌ مَكْسُورٌ وَفُولٌ وَحِمَّصٌ وَعَدَسٌ كُلُّهَا حِجَارَةٌ إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي الْقُرْآنِ هَذِهِ الْمُعْجِزَاتِ السِّتَّةَ عَشَرَ لِمُوسَى ﵊ وَقَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ وَتَخْصِيصُ التِّسْعَةِ بِالذِّكْرِ لَا يَقْدَحُ فِيهِ ثُبُوتُ الزَّائِدِ عَلَيْهِ لِأَنَّا بَيَّنَّا فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ تَخْصِيصَ الْعَدَدِ بِالذِّكْرِ لَا يَدُلُّ عَلَى نَفْيِ الزَّائِدِ بَلْ نَقُولُ إِنَّمَا يُتَمَسَّكُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ ثُمَّ نَقُولُ: أَمَّا هَذِهِ التِّسْعَةُ فَقَدِ اتَّفَقُوا عَلَى سَبْعَةٍ مِنْهَا وَهِيَ الْعَصَا وَالْيَدُ وَالطُّوفَانُ وَالْجَرَادُ وَالْقُمَّلُ وَالضَّفَادِعُ وَالدَّمُ وَبَقِيَ الِاثْنَانِ وَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ قَوْلٌ آخَرُ فِيهِمَا وَلَمَّا لَمْ تَكُنْ تِلْكَ الْأَحْوَالُ مُسْتَنِدَةً إِلَى حُجَّةٍ ظَنِّيَّةٍ فَضْلًا عَنْ حُجَّةٍ يَقِينِيَّةٍ لَا جَرَمَ تُرِكَتْ تِلْكَ الرِّوَايَاتُ، وَفِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ أَقْوَالٌ أَجْوَدُهَا مَا

çekirge, haşere, kurbağalar ve kandır. Onuncusu: Denizin yarılmasıdır ki bu O'nun: { وَإِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ } “Hani sizin için denizi yarmıştık” [Bakara 50] kavlidir. On birincisi: Taş mucizesidir ki bu O'nun: { أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ } “Asânla taşa vur” [A'râf 160] kavlidir. On ikincisi: Dağın gölgelik gibi kaldırılmasıdır ki bu Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ } “Hani dağı bir gölgelik gibi onların üzerine kaldırmıştık” [A'râf 171] kavlidir. On üçüncüsü: Kendisine ve kavmine kudret helvası ile bıldırcın indirilmesidir. On dördüncüsü ve on beşincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ } “Andolsun biz Firavun hanedanını kıtlık yılları ve ürün noksanlığıyla yakaladık” [A'râf 130] kavlidir. On altıncısı: Bal, un, yiyecekler, dirhemler ve dinarlar gibi mallarının taşlaşmasıdır (tams). Rivayet edildiğine göre Ömer b. Abdülazîz, Muhammed b. Ka'b'a: { تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ } kavlini sordu; Muhammed b. Ka'b bu dokuz meselesinde dil bağının çözülmesi ile malların taşlaşmasını (tams) zikretti. Bunun üzerine Ömer b. Abdülazîz: 'Fakih dediğin böyle olmalıdır' dedi, sonra: 'Ey hizmetçi, şu torbayı çıkar' dedi. Torbayı çıkarıp silkeledi; bir de baktılar ki içinde ikiye bölünmüş yumurta, kırılmış ceviz, bakla, nohut ve mercimek var ve hepsi taştır. Bunu bildiğine göre deriz ki: Allah Teâlâ Kur'an'da Mûsâ aleyhisselâm için bu on altı mucizeyi zikretmiş ve bu ayette: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ } “Andolsun biz Mûsâ'ya apaçık dokuz ayet verdik” buyurmuştur. Dokuzun zikirle tahsis edilmesi, bundan fazlasının sabit olmasına halel getirmez; çünkü biz fıkıh usulünde sayının zikirle tahsis edilmesinin fazlasını nefyetmeye delalet etmediğini beyan ettik. Bilakis deriz ki: Bu meselede ancak bu ayete tutunulur; sonra deriz ki: Bu dokuza gelince, bunların yedisinde ittifak etmişlerdir ki onlar asâ, el, tufan, çekirge, haşere, kurbağalar ve kandır. Geriye iki tanesi kalmıştır ve müfessirlerin her birinin bu ikisi hakkında farklı bir sözü vardır. Bu durumlar yakînî bir hüccete şöyle dursun, zannî bir hüccete dahi dayanmadığı için hiç şüphesiz bu rivayetler terk edilmiştir. Allah Teâlâ'nın: { تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ } “apaçık dokuz ayet” kavlinin tefsirinde birtakım görüşler vardır; bunların en güzeli şudur:

رَوَى صَفْوَانُ بْنُ عَسَّالٍ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ يَهُودِيًّا قَالَ لِصَاحِبِهِ اذْهَبْ بِنَا إِلَى هَذَا النَّبِيِّ نَسْأَلُهُ عَنْ تِسْعِ آيَاتٍ فَذَهَبَا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ وَسَأَلَاهُ عَنْهَا فَقَالَ: هُنَّ أَنْ لَا تُشْرِكُوا بِاللَّهِ شَيْئًا وَلَا تَسْرِقُوا وَلَا تَزْنُوا وَلَا تَقْتُلُوا وَلَا تَسْحَرُوا وَلَا تَأْكُلُوا الرِّبَا وَلَا تَقْذِفُوا الْمُحْصَنَةَ وَلَا تُوَلُّوا الْفِرَارَ يَوْمَ الزَّحْفِ وَعَلَيْكُمْ خَاصَّةَ الْيَهُودِ أَنْ لا تعدوا في السبب فَقَامَ الْيَهُودِيَّانِ فَقَبَّلَا يَدَيْهِ وَرِجْلَيْهِ وَقَالُوا نَشْهَدُ إِنَّكَ نَبِيٌّ وَلَوْلَا نَخَافُ الْقَتْلَ وَإِلَّا اتَّبَعْنَاكَ.

Safvân b. Assâl'ın rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bir Yahudi arkadaşına: 'Bizi şu Peygamber'e götür de ona dokuz ayeti (hükmü) soralım' dedi. İkisi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip ona bunları sordular. Şöyle buyurdu: 'Onlar şunlardır: Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamanız, hırsızlık yapmamanız, zina etmemeniz, haksız yere adam öldürmemeniz, sihir yapmamanız, faiz yememeniz, namuslu kadına iftira atmamanız, savaş günü cepheden kaçmamanız ve özellikle siz Yahudiler için cumartesi yasağını çiğnememenizdir.' Bunun üzerine iki Yahudi kalkıp onun ellerini ve ayaklarını öptüler ve: 'Şahitlik ederiz ki sen gerçekten bir peygambersin; öldürülmekten korkmasaydık elbette sana tabi olurduk' dediler.

المسألة الثالثة: قوله: فَسْئَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ إِذْ جاءَهُمْ فِيهِ مَبَاحِثُ:

Üçüncü Mesele: O'nun: { فَسْئَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ إِذْ جاءَهُمْ } “İsrailoğullarına sor; hani [Mûsâ] onlara geldiğinde” kavlinde birtakım incelemeler vardır: