Binûn

Kehf Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَيُرْوَى أَنَّ وَاحِدًا مِنْ مُحِبِّيهِ سَرَقَ وَكَانَ عَبْدًا أَسْوَدَ فَأُتِيَ بِهِ إِلَى عَلِيٍّ فَقَالَ لَهُ: أَسَرَقْتَ؟ قَالَ نَعَمْ. فَقَطَعَ يَدَهُ فَانْصَرَفَ مِنْ عِنْدِ عَلِيٍّ ﵇ فَلَقِيَهُ سَلْمَانُ الْفَارِسِيُّ وَابْنُ الْكَرَّا، فَقَالَ ابْنُ الْكَرَّا: مَنْ قَطَعَ يَدَكَ فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ وَيَعْسُوبُ الْمُسْلِمِينَ وَخَتَنُ الرَّسُولِ وَزَوْجُ الْبَتُولِ فَقَالَ قَطَعَ يَدَكَ وَتَمْدَحُهُ؟ فَقَالَ: وَلِمَ لَا أَمْدَحُهُ وَقَدْ قَطَعَ يَدِي بِحَقٍّ وَخَلَّصَنِي مِنَ النَّارِ! فَسَمِعَ سَلْمَانُ ذَلِكَ فَأَخْبَرَ بِهِ عَلِيًّا فَدَعَا الْأَسْوَدَ وَوَضَعَ يَدَهُ عَلَى سَاعِدِهِ وَغَطَّاهُ بِمَنْدِيلٍ وَدَعَا بِدَعَوَاتٍ فَسَمِعْنَا صَوْتًا مِنَ السَّمَاءِ ارْفَعِ/ الرِّدَاءَ عَنِ الْيَدِ فَرَفَعْنَاهُ فَإِذَا الْيَدُ قَدْ بَرَأَتْ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَى وَجَمِيلِ صُنْعِهِ.

Rivayet edilir ki onu sevenlerden siyah bir köle hırsızlık yapmıştı. O, Ali'ye getirildi. [Ali] ona: «Hırsızlık yaptın mı?» dedi. O da: «Evet» dedi. Bunun üzerine [Ali] onun elini kesti. O da Ali aleyhisselâm'ın yanından ayrıldı. Yolda Selmân-ı Fârisî ve İbnü'l-Kevvâ ona rastladılar. İbnü'l-Kevvâ: «Elini kim kesti?» diye sordu. O: «Müminlerin emîri, Müslümanların önderi, Resûl'ün damadı ve Betûl'ün (Fâtıma'nın) eşi» dedi. [İbnü'l-Kevvâ]: «Elini kestiği hâlde onu övüyor musun?» deyince o: «Neden onu övmeyeyim ki! Elimi hak ile kesti ve beni ateşten kurtardı!» dedi. Selmân bunu işitip Ali'ye haber verdi. Ali o siyah köleyi çağırdı, elini bileğine koyup bir mendille örttü ve birtakım dualar etti. Bunun üzerine gökten bir ses işittik: «Örtüyü elden/ kaldır!» Biz de kaldırdık, bir de baktık ki el, Allah Teâlâ'nın izni ve güzel صنعi (yaratışı) ile iyileşmiştir.

أَمَّا سَائِرُ الصَّحَابَةِ فَأَحْوَالُهُمْ فِي هَذَا الْبَابِ كَثِيرَةٌ فَنَذْكُرُ مِنْهَا شَيْئًا قَلِيلًا. الْأَوَّلُ: رَوَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ عَنْ سَفِينَةَ مَوْلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: رَكِبْتُ الْبَحْرَ فَانْكَسَرَتْ سَفِينَتِي الَّتِي كُنْتُ فِيهَا فَرَكِبْتُ لَوْحًا مِنْ أَلْوَاحِهَا فَطَرَحَنِي اللَّوْحُ فِي خَيْسَةٍ فِيهَا أَسَدٌ فَخَرَجَ الْأَسَدُ إِلَيَّ يُرِيدُنِي فَقُلْتُ: يا أبا الحرث أَنَا مَوْلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَتَقَدَّمْ وَدَلَّنِي عَلَى الطَّرِيقِ ثُمَّ هَمْهَمَ فَظَنَنْتُ أَنَّهُ يُوَدِّعُنِي وَرَجَعَ. الثَّانِي: رَوَى ثَابِتٌ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ أُسَيْدَ بْنَ حُضَيْرٍ وَرَجُلًا آخَرَ مِنَ الْأَنْصَارِ تَحَدَّثَا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي حَاجَةٍ لَهُمَا حَتَّى ذَهَبَ مِنَ اللَّيْلِ زَمَانٌ ثُمَّ خَرَجَا مِنْ عِنْدِهِ وَكَانَتِ اللَّيْلَةُ شَدِيدَةَ الظُّلْمَةِ وَفِي يَدِ كُلٍّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَصَا فَأَضَاءَتْ عَصَا أَحَدِهِمَا لَهُمَا حَتَّى مَشَيَا فِي ضَوْئِهَا فَلَمَّا انْفَرَقَ بَيْنَهُمَا الطَّرِيقُ أَضَاءَتْ لِلْآخَرِ عَصَاهُ فَمَشَى فِي ضَوْئِهَا حَتَّى بَلَغَ مَنْزِلَهُ. الثَّالِثُ: قَالُوا لِخَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ إِنَّ فِي عَسْكَرِكَ مَنْ يَشْرَبُ الْخَمْرَ فَرَكِبَ فَرَسَهُ لَيْلَةً فَطَافَ بِالْعَسْكَرِ فَلَقِيَ رَجُلًا عَلَى فَرَسٍ وَمَعَهُ زِقُّ خَمْرٍ، فَقَالَ مَا هَذَا؟ قَالَ: خَلٌّ، فَقَالَ خَالِدٌ: اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ خَلًّا. فَذَهَبَ الرَّجُلُ إِلَى أَصْحَابِهِ فَقَالَ: أَتَيْتُكُمْ بِخَمْرٍ مَا شَرِبَتِ الْعَرَبُ مِثْلَهَا! فَلَمَّا فَتَحُوا فَإِذَا هُوَ خَلٌّ فَقَالُوا: وَاللَّهِ مَا جِئْتَنَا إِلَّا بِخَلٍّ؟ فَقَالَ هَذَا وَاللَّهِ دُعَاءُ خَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ. الرَّابِعُ: الْوَاقِعَةُ الْمَشْهُورَةُ وَهِيَ أَنَّ خَالِدَ بْنَ الْوَلِيدِ أَكَلَ كَفًّا مِنَ السُّمِّ عَلَى اسْمِ اللَّهِ وَمَا ضَرَّهُ. الْخَامِسُ: رُوِيَ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ كَانَ فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ فَلَقِيَ جَمَاعَةً وَقَفُوا عَلَى الطَّرِيقِ مِنْ خَوْفِ السَّبُعِ فَطَرَدَ السَّبُعَ مِنْ طَرِيقِهِمْ ثُمَّ قَالَ: إِنَّمَا يُسَلَّطُ عَلَى ابْنِ آدَمَ مَا يَخَافُهُ وَلَوْ أَنَّهُ لَمْ يَخَفْ غَيْرَ اللَّهِ لَمَا سُلِّطَ عَلَيْهِ شَيْءٌ. السَّادِسُ:

Diğer sahâbîlere gelince, onların bu konudaki hâlleri pek çoktur; biz bunlardan az bir kısmını zikredelim. Birincisi: Muhammed b. el-Münkedir, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in azatlısı Sefîne'den rivayet etmiştir; o şöyle dedi: «Denize açılmıştım, içinde bulunduğum gemim parçalandı. Geminin tahtalarından bir tahtaya bindim; tahta beni içinde bir aslan bulunan bir ağaçlığa attı. Aslan beni hedefleyerek üzerime doğru çıktı. Ben de: “Ey Ebu'l-Hâris! Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in azatlısıyım” dedim. Bunun üzerine öne geçip bana yolu gösterdi; sonra bir ses çıkardı, bana veda ettiğini zannettim ve geri döndü.» İkincisi: Sâbit, Enes'ten rivayet etmiştir ki: Üseyd b. Hudayr ve Ensâr'dan bir başka adam, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında bir ihtiyaçları hususunda geceden bir müddet geçene kadar konuştular. Sonra onun yanından çıktılar; gece son derece karanlıktı ve ikisinin de elinde birer asa vardı. İkisinden birinin asası onlar için ışık verdi, öyle ki onun ışığında yürüdüler. Yolları birbirinden ayrıldığında ise diğerinin asası onun için ışık verdi ve o da kendi evine varıncaya kadar onun ışığında yürüdü. Üçüncüsü: Hâlid b. el-Velîd'e «Senin ordunun içinde şarap içen biri var» dediler. O da bir gece atına binip ordunun etrafını dolaştı ve at üzerinde yanında bir şarap tulumu olan bir adama rastladı. «Bu nedir?» dedi. Adam: «Sirkedir» dedi. Bunun üzerine Hâlid: «Allahım, onu sirke yap» dedi. Adam arkadaşlarının yanına gidip: «Size öyle bir şarap getirdim ki Araplar benzerini içmemiştir!» dedi. Tulumu açtıklarında bir de baktılar ki o sirkedir! «Vallahi bize sirkeden başka bir şey getirmemişsin!» dediler. Adam: «Vallahi bu, Hâlid b. el-Velîd'in duasıdır» dedi. Dördüncüsü: Meşhur hadisedir ki Hâlid b. el-Velîd, Allah'ın ismiyle bir avuç zehir yemiş ve ona hiçbir zarar vermemiştir. Beşincisi: Rivayet edildiğine göre İbn Ömer yolculuklarının birindeydi; vahşi hayvan korkusundan yolda duraklayan bir topluluğa rastladı. Bunun üzerine vahşi hayvanı onların yolundan kovdu, sonra da şöyle dedi: «Âdemoğluna ancak korktuğu şey musallat edilir; eğer o Allah'tan başkasından korkmasaydı, üzerine hiçbir şey musallat edilmezdi.» Altıncısı:

رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ بَعَثَ الْعَلَاءَ بْنَ الْحَضْرَمِيِّ فِي غَزَاةٍ فَحَالَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْمَطْلُوبِ قِطْعَةٌ مِنَ الْبَحْرِ فَدَعَا بِاسْمِ اللَّهِ الْأَعْظَمِ وَمَشَوْا عَلَى الْمَاءِ.

Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, el-Alâ b. el-Hadramî'yi bir gazveye göndermişti. Onlar ile hedefleri arasına denizden bir parça girdi; bunun üzerine o İsm-i Âzam ile dua etti ve suyun üzerinde yürüdüler.

وَفِي كُتُبِ الصُّوفِيَّةِ مِنْ هَذَا الْبَابِ رِوَايَاتٌ مُتَجَاوِزَةٌ عَنِ الْحَدِّ وَالْحَصْرِ فَمَنْ أَرَادَهَا طَالَعَهَا. وَأَمَّا الدَّلَائِلُ الْعَقْلِيَّةُ الْقَطْعِيَّةُ عَلَى جَوَازِ الْكَرَامَاتِ فَمِنْ وُجُوهٍ:

Sûfîlerin kitaplarında bu konuda haddi ve hesabı aşan rivayetler vardır; bunları isteyen kimse oraları mütalaa eder. Kerametlerin caiz oluşuna dair aklî ve kesin delillere gelince, bunlar birkaç yöndendir:

الْحُجَّةُ الْأُولَى: أَنَّ الْعَبْدَ وَلِيُّ اللَّهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ [يُونُسَ: ٦٢] وَالرَّبُّ وَلِيُّ الْعَبْدِ قَالَ تَعَالَى: اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا [الْبَقَرَةِ: ٢٥٧] وَقَالَ: وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ [الْأَعْرَافِ: ١٩٦] وَقَالَ: إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ [الْمَائِدَةِ: ٥٥] وَقَالَ: أَنْتَ مَوْلانا

Birinci Delil: Kul, Allah'ın dostudur (velisidir). Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ} [Yûnus: 62] “Bilesiniz ki Allah'ın dostlarına hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de.” Rab de kulun dostudur. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا} [Bakara: 257] “Allah, iman edenlerin dostudur”; {وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ} [A'râf: 196] “Ve O, sâlihleri gözetip korur”; {إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ} [Mâide: 55] “Sizin dostunuz ancak Allah ve Resûlüdür” ve: {أَنْتَ مَوْلانا}

[الْبَقَرَةِ: ٢٨٦] وَقَالَ: ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا [مُحَمَّدٍ: ١١] فَثَبَتَ أَنَّ الرَّبَّ وَلِيُّ الْعَبْدِ وَأَنَّ الْعَبْدَ وَلِيُّ الرَّبِّ وَأَيْضًا الرَّبُّ حَبِيبُ الْعَبْدِ وَالْعَبْدُ حَبِيبُ الرَّبِّ قَالَ تَعَالَى: يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ [الْمَائِدَةِ: ٥٤] وَقَالَ:

[Bakara: 286] “Sen bizim Mevlâmızsın” buyurmuştur. Yine: {ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا} [Muhammed: 11] “Bu, Allah'ın iman edenlerin mevlâsı (koruyucusu) olmasındandır” buyurmuştur. Böylece Rabbin kulun dostu, kulun da Rabbin dostu olduğu sabit olmuştur. Ayrıca Rab kulun sevgilisidir, kul da Rabbin sevgilisidir. Nitekim Teâlâ: {يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} [Mâide: 54] “Allah onları sever, onlar da O'nu severler” ve şöyle buyurmuştur:

وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ [الْبَقَرَةِ: ١٦٥] وَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ [الْبَقَرَةِ: ٢٢٢] وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْعَبْدُ إِذَا بَلَغَ فِي الطَّاعَةِ إِلَى حَيْثُ يَفْعَلُ كُلَّ مَا أَمَرَهُ اللَّهُ وَكُلَّ مَا فِيهِ رِضَاهُ وَتَرَكَ كُلَّ مَا نَهَى اللَّهُ وَزَجَرَ عَنْهُ فَكَيْفَ يَبْعُدُ أَنْ يَفْعَلَ الرَّبُّ الرَّحِيمُ الْكَرِيمُ مَرَّةً وَاحِدَةً مَا يُرِيدُهُ الْعَبْدُ بَلْ هُوَ أَوْلَى لِأَنَّ الْعَبْدَ مَعَ لُؤْمِهِ وَعَجْزِهِ لَمَّا فَعَلَ كُلَّ مَا يُرِيدُهُ اللَّهُ وَيَأْمُرُهُ بِهِ فَلَأَنْ يَفْعَلَ الرَّبُّ الرَّحِيمُ مَرَّةً وَاحِدَةً مَا أَرَادَهُ الْعَبْدُ كَانَ أَوْلَى وَلِهَذَا قال تعالى: أَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٤٠] .

{وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ} [Bakara: 165] “İman edenlerin Allah'a olan sevgisi ise çok daha kuvvetlidir”; {إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ} [Bakara: 222] “Şüphesiz Allah çok tevbe edenleri sever, çok temizlenenleri de sever.” Bu sabit olunca deriz ki: Kul, itaatte Allah'ın kendisine emrettiği her şeyi ve rızasının bulunduğu her fiili işleyecek, Allah'ın nehyettiği ve sakındırdığı her şeyi de terk edecek bir dereceye ulaştığı zaman, Rahîm ve Kerîm olan Rabbin kulun istediği bir şeyi bir defacık olsun yapması nasıl uzak görülebilir? Bilakis bu daha evlâdır. Çünkü kul, âcizliği ve düşkünlüğü ile birlikte Allah'ın istediği ve emrettiği her şeyi yaptığında, Rahîm olan Rabbin kulun dilediği bir şeyi bir defa olsun yapması pek tabiidir. Nitekim Teâlâ: {أَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ} [Bakara: 40] “Bana verdiğiniz ahdi yerine getirin ki ben de size verdiğim ahdi yerine getireyim” buyurmuştur.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: لَوِ امْتَنَعَ إِظْهَارُ الْكَرَامَةِ لَكَانَ ذَلِكَ إِمَّا لِأَجْلِ أَنَّ اللَّهَ لَيْسَ أَهْلًا لَأَنْ يَفْعَلَ مِثْلَ هَذَا الْفِعْلِ أَوْ لِأَجْلِ أَنَّ الْمُؤْمِنَ لَيْسَ أَهْلًا لِأَنْ يُعْطِيَهُ اللَّهُ هَذِهِ الْعَطِيَّةَ، وَالْأَوَّلُ: قدح في/ قدرة اللَّهُ وَهُوَ كُفْرٌ. وَالثَّانِي: بَاطِلٌ فَإِنَّ مَعْرِفَةُ ذَاتِ اللَّهِ وَصِفَاتِهِ وَأَفْعَالِهِ وَأَحْكَامِهِ وَأَسْمَائِهِ وَمَحَبَّةَ اللَّهِ وَطَاعَاتَهُ وَالْمُوَاظَبَةَ عَلَى ذِكْرِ تَقْدِيسِهِ وَتَمْجِيدِهِ وتهليله أشرف من إعطاء رغيف واحد مَفَازَةٍ أَوْ تَسْخِيرِ حَيَّةٍ أَوْ أَسَدٍ فَلَمَّا أَعْطَى الْمَعْرِفَةَ وَالْمَحَبَّةَ وَالذِّكْرَ وَالشُّكْرَ مِنْ غَيْرِ سُؤَالٍ فَلَأَنْ يُعْطِيَهُ رَغِيفًا فِي مَفَازَةٍ فَأَيُّ بُعْدٍ فِيهِ؟

İkinci Delil: Şayet kerametin ortaya çıkması imkânsız olsaydı, bu ya Allah'ın böyle bir fiili yapmaya ehil/kadîr olmamasından ya da müminin Allah'ın bu bağışını vermesine ehil olmamasından kaynaklanırdı. Birincisi: Allah'ın kudretine/ bir ta'ndır (noksanlık isnadıdır) ve küfürdür. İkincisi ise bâtıldır. Zira Allah'ın zâtını, sıfatlarını, fiillerini, hükümlerini ve isimlerini bilmek, Allah'ı sevmek, O'na itaat etmek, O'nun tenzihini, temcidini ve tehlilini zikretmeye devam etmek; ıssız bir çölde bir somun ekmek verilmesinden yahut bir yılanın ya da bir aslanın [insana] boyun eğdirilmesinden çok daha şereflidir. [Allah], marifeti, muhabbeti, zikri ve şükrü istemeksizin vermişken, çölde ona bir somun ekmek vermesinde ne gibi bir uzaklık (imkânsızlık) olabilir?

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ:

Üçüncü Delil:

قَالَ النَّبِيُّ ﷺ حِكَايَةً عَنْ رَبِّ الْعِزَّةِ: «مَا تَقَرَّبَ عَبْدٌ إِلَيَّ بِمِثْلِ أَدَاءِ مَا افْتَرَضْتُ عَلَيْهِ وَلَا يَزَالُ يَتَقَرَّبُ إِلَيَّ بِالنَّوَافِلِ حَتَّى أُحِبَّهُ فَإِذَا أَحْبَبْتُهُ كُنْتُ لَهُ سَمْعًا وَبَصَرًا وَلِسَانًا وَقَلْبًا وَيَدًا وَرِجْلًا بِي يَسْمَعُ وَبِي يُبْصِرُ وَبِي يَنْطِقُ وَبِي يَمْشِي»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, İzzet Rabbi'nden rivayet ederek şöyle buyurmuştur: «Kulum bana, üzerine farz kıldığım şeyleri eda etmek gibi hiçbir şeyle yaklaşamaz. Kulum nâfilelerle de bana yaklaşmaya devam eder, nihayet onu severim. Onu sevdiğim zaman da onun işiten kulağı, gören gözü, konuşan dili, [anlayan] kalbi, tutan eli ve yürüyen ayağı olurum; benimle işitir, benimle görür, benimle konuşur ve benimle yürür.»

وَهَذَا الْخَبَرُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَبْقَ فِي سَمْعِهِمْ نَصِيبٌ لِغَيْرِ اللَّهِ وَلَا فِي بَصَرِهِمْ وَلَا فِي سَائِرِ أَعْضَائِهِمْ إِذْ لَوْ بَقِيَ هُنَاكَ نَصِيبٌ لِغَيْرِ اللَّهِ لَمَا قَالَ أَنَا سَمْعُهُ وَبَصَرُهُ. إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: لَا شَكَّ أَنَّ هَذَا الْمَقَامَ أَشْرَفُ مِنْ تَسْخِيرِ الْحَيَّةِ وَالسَّبُعِ وَإِعْطَاءِ الرَّغِيفِ وَعُنْقُودٍ مِنَ الْعِنَبِ أَوْ شَرْبَةٍ مِنَ الْمَاءِ فَلَمَّا أَوْصَلَ اللَّهُ بِرَحْمَتِهِ عَبْدَهُ إِلَى هَذِهِ الدَّرَجَاتِ الْعَالِيَةِ فَأَيُّ بُعْدٍ فِي أَنْ يُعْطِيَهُ رَغِيفًا وَاحِدًا أَوْ شَرْبَةَ مَاءٍ فِي مَفَازَةٍ.

Bu haber, onların işitmesinde, görmesinde ve diğer bütün uzuvlarında Allah'tan başkası için hiçbir pay kalmadığına delalet eder. Zira şayet orada Allah'tan başkası için bir pay kalmış olsaydı, «Ben onun işitmesi ve görmesiyim» demezdi. Bu sabit olunca deriz ki: Şüphe yok ki bu makam, yılanın ve vahşi hayvanın boyun eğdirilmesinden, bir somun ekmek, bir salkım üzüm veya bir yudum su verilmesinden çok daha şereflidir. Allah rahmetiyle kulunu bu yüce derecelere ulaştırmışken, ona çölde bir tek somun ekmek yahut bir yudum su vermesinde ne gibi bir uzaklık (imkânsızlık) olabilir?

الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ:

Dördüncü Delil:

قَالَ ﵇ حَاكِيًا عَنْ رَبِّ الْعِزَّةِ: «مَنْ آذَى لِي وَلِيًّا فَقَدْ بَارَزَنِي بِالْمُحَارَبَةِ»

[Peygamber] aleyhisselâm, İzzet Rabbi'nden rivayet ederek şöyle buyurmuştur: «Kim benim bir velî kuluma eziyet ederse, şüphesiz bana karşı savaş açmış olur.»

فَجَعَلَ إِيذَاءَ الْوَلِيِّ قَائِمًا مَقَامَ إِيذَائِهِ وَهَذَا قَرِيبٌ مِنْ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ [الْفَتْحِ: ١٠] وَقَالَ: وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً [الْأَحْزَابِ: ٣٦] وَقَالَ: إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ [الْأَحْزَابِ: ٥٧] فَجَعَلَ بَيْعَةَ مُحَمَّدٍ ﷺ بَيْعَةً مَعَ اللَّهِ وَرِضَاءَ مُحَمَّدٍ ﷺ رِضَاءَ اللَّهِ وَإِيذَاءَ مُحَمَّدٍ ﷺ إِيذَاءَ اللَّهِ فَلَا جَرَمَ كَانَتْ دَرَجَةُ مُحَمَّدٍ ﷺ أَعْلَى الدرجات إلى أبلغ الغايات فكذا هاهنا

Böylece veliye eziyet etmeyi bizzat Kendisine eziyet etmek makamına koymuştur. Bu, Allah Teâlâ'nın şu kavline yakındır: {إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ} [Fetih: 10] “Sana biat edenler, ancak Allah'a biat etmiş olurlar”; {وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً} [Ahzâb: 36] “Allah ve Resûlü bir işe hükmettiği zaman, hiçbir mümin erkek ve mümin kadına [o işi serbestçe seçme hakkı] yoktur” ve: {إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ} [Ahzâb: 57] “Şüphesiz Allah'ı ve Resûlünü incitenlere, Allah dünyada ve ahirette lânet etmiştir.” [Allah] Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e yapılan biati Kendisine yapılan biat, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in rızasını Kendisinin rızası ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e eziyeti de Kendisine eziyet kılmıştır. Bundan dolayı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in derecesi en yüce gayelere ulaşan en üstün dereceler olmuştur. İşte burada da böyledir;

لَمَّا قَالَ: «مَنْ آذَى لِي وَلِيًّا فَقَدْ بَارَزَنِي بِالْمُحَارَبَةِ»

«Kim benim bir velî kuluma eziyet ederse, şüphesiz bana karşı savaş açmış olur» buyurduğunda,

دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ إِيذَاءَ الْوَلِيِّ قَائِمًا مَقَامَ إِيذَاءِ نَفْسِهِ وَيَتَأَكَّدُ هَذَا بِالْخَبَرِ الْمَشْهُورِ

bu, Teâlâ'nın veliye eziyet etmeyi Kendi zâtına eziyet etmek yerine koyduğuna delalet etmiştir. Bu husus meşhur şu haberle de teyit edilmektedir:

أَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: «يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَرِضْتَ فَلَمْ تَعُدْنِي، اسْتَسْقَيْتُكَ فَمَا سَقَيْتَنِي، اسْتَطْعَمْتُكَ فَمَا أَطْعَمْتَنِي فَيَقُولُ يَا رَبِّ كَيْفَ أَفْعَلُ هَذَا وَأَنْتَ رَبُّ الْعَالَمِينَ! فَيَقُولُ إِنَّ عَبْدِي فُلَانًا مَرِضَ فَلَمْ تَعُدْهُ أَمَا عَلِمْتَ أَنَّكَ لَوْ عُدْتَهُ لَوَجَدْتَ ذَلِكَ عِنْدِي»

Teâlâ şöyle buyurur: «Kıyamet günü [Allah Teâlâ der ki]: Hastalandım beni ziyaret etmedin, su istedim bana su vermedin, yemek istedim beni doyurmadın! Kul der ki: “Ey Rabbim! Sen Âlemlerin Rabbisin, ben bunu nasıl yapabilirdim?” [Allah] buyurur ki: “Falan kulum hastalandı da onu ziyaret etmedin. Bilmez misin ki onu ziyaret etseydin bunu benim katımda bulurdun!”»

وَكَذَا فِي السَّقْيِ وَالْإِطْعَامِ فَدَلَّتْ هَذِهِ الْأَخْبَارُ عَلَى أَنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ يَبْلُغُونَ إِلَى هَذِهِ الدَّرَجَاتِ فَأَيُّ بُعْدٍ فِي أَنْ يُعْطِيَهُ اللَّهُ كِسْرَةَ خُبْزٍ أَوْ شَرْبَةَ مَاءٍ أَوْ يُسَخِّرَ لَهُ كَلْبًا أَوْ وَرْدًا .

Su verme ve doyurma hususunda da böyledir. Bu haberler, Allah'ın velî kullarının bu derecelere ulaştığına delalet etmiştir. Durum böyleyken Allah'ın ona bir parça ekmek yahut bir yudum su vermesinde veya bir köpeği ya da gülü ona boyun eğdirmesinde ne gibi bir uzaklık (imkânsızlık) olabilir?

الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: أَنَّا نُشَاهِدُ فِي الْعُرْفِ أَنَّ مَنْ خَصَّهُ الْمَلِكُ بِالْخِدْمَةِ الْخَاصَّةِ وَأَذِنَ لَهُ فِي الدُّخُولِ عَلَيْهِ فِي مَجْلِسِ الْأُنْسِ فَقَدْ يَخُصُّهُ أَيْضًا بِأَنْ يُقَدِّرَهُ عَلَى مَا لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ غَيْرُهُ، بَلِ الْعَقْلُ السَّلِيمُ يَشْهَدُ بِأَنَّهُ مَتَى حَصَلَ ذلك

Beşinci Delil: Örfte müşahede etmekteyiz ki hükümdar, özel hizmetiyle seçkin kıldığı ve ünsiyet meclisinde huzuruna girmesine izin verdiği kimseyi, başkasının güç yetiremeyeceği şeylere muktedir kılmakla da hususi kılabilir. Hatta selim akıl şahitlik eder ki ne zaman bu

الْقُرْبُ فَإِنَّهُ يَتْبَعُهُ هَذِهِ الْمَنَاصِبُ فَجَعَلَ الْقُرْبَ أَصْلًا وَالْمَنْصِبَ تَبَعًا وَأَعْظَمُ الْمُلُوكِ هُوَ رَبُّ الْعَالَمِينَ فَإِذَا شَرَّفَ عَبْدًا بِأَنَّهُ أَوْصَلَهُ إِلَى عَتَبَاتِ خِدْمَتِهِ وَدَرَجَاتِ كَرَامَتِهِ وَأَوْقَفَهُ عَلَى أَسْرَارِ مَعْرِفَتِهِ وَرَفَعَ حُجُبَ الْبُعْدِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ نَفْسِهِ وَأَجْلَسَهُ عَلَى بِسَاطِ قُرْبِهِ فَأَيُّ/ بُعْدٍ فِي أَنْ يُظْهِرَ بَعْضَ تِلْكَ الْكَرَامَاتِ فِي هَذَا الْعَالَمِ مَعَ أَنَّ كُلَّ هَذَا الْعَالَمِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى ذَرَّةٍ مِنْ تِلْكَ السِّعَادَاتِ الرُّوحَانِيَّةِ وَالْمَعَارِفِ الرَّبَّانِيَّةِ كَالْعَدَمِ الْمَحْضِ.

bu mevkiler ona tâbi olur; böylece yakınlığı asıl, mevkiyi ise tâbi kılmıştır. Hükümdarların en büyüğü ise Âlemlerin Rabbidir. Bir kulu hizmetinin eşiklerine ve kerametinin derecelerine ulaştırmakla şereflendirdiğinde, onu marifetinin sırlarına vâkıf kıldığında, kendisiyle Kendi zâtı arasındaki uzaklık perdelerini kaldırdığında ve onu yakınlık sergisine oturttuğunda; bütün bu âlem o ruhanî saadetlerin ve rabbânî marifetlerin bir zerresine nispetle sırf bir yokluk gibi iken, bu âlemde o kerametlerin/ bir kısmını izhar etmesinde ne gibi bir uzaklık (imkânsızlık) olabilir?

الْحُجَّةُ السَّادِسَةُ: لَا شَكَّ أَنَّ الْمُتَوَلِّيَ لِلْأَفْعَالِ هُوَ الرُّوحُ لَا الْبَدَنُ وَلَا شَكَّ أَنَّ مَعْرِفَةَ اللَّهِ تَعَالَى لِلرَّوْحِ كَالرُّوحِ لِلْبَدَنِ عَلَى مَا قَرَّرْنَاهُ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ [النمل: ٢٠]

Altıncı Delil: Şüphe yok ki fiilleri yöneten beden değil ruhtur; ve şüphe yok ki Allah Teâlâ'nın marifeti ruh için, beden için olan ruh gibidir; nitekim Allah Teâlâ'nın: {يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ} [Nahl: 2] “Melekleri kendi emrinden olan vahiy (ruh) ile indirir” kavlinin tefsirinde bunu takrir etmiştik.

وَقَالَ ﵇: «أَبِيتُ عِنْدَ رَبِّي يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِي»

[Peygamber] aleyhisselâm da: «Rabbimin katında gecelerim; O beni yedirir ve içirir» buyurmuştur.

وَلِهَذَا الْمَعْنَى نَرَى أَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ أَكْثَرَ عِلْمًا بِأَحْوَالِ عَالَمِ الْغَيْبِ كَانَ أَقْوَى قَلْبًا وَأَقَلَّ ضَعْفًا وَلِهَذَا

Bu mânadan ötürü gayb âleminin hâllerini en çok bilen kimsenin kalben en kuvvetli ve en az zaaf sahibi olduğunu görmekteyiz. Bundan dolayıdır ki,

قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ كَرَّمَ اللَّهُ وَجْهَهُ: وَاللَّهِ مَا قَلَعْتُ بَابَ خَيْبَرَ بِقُوَّةٍ جَسَدَانِيَّةٍ وَلَكِنْ بِقُوَّةٍ رَبَّانِيَّةٍ.

Ali b. Ebî Tâlib kerremallâhu vecheh şöyle demiştir: «Vallahi Hayber'in kapısını cismanî bir kuvvetle değil, rabbânî bir kuvvetle söktüm.»

وَذَلِكَ لِأَنَّ عَلِيًّا كَرَّمَ اللَّهُ وَجْهَهُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ انْقَطَعَ نَظَرُهُ عَنْ عَالَمِ الْأَجْسَادِ وَأَشْرَقَتِ الْمَلَائِكَةُ بِأَنْوَارِ عَالَمِ الْكِبْرِيَاءِ فَتَقَوَّى رُوحُهُ وَتَشَبَّهَ بِجَوَاهِرِ الْأَرْوَاحِ الْمَلَكِيَّةِ وَتَلَأْلَأَتْ فِيهِ أَضْوَاءُ عَالَمِ الْقُدُسِ وَالْعَظَمَةِ فَلَا جَرَمَ حَصَلَ لَهُ مِنَ الْقُدْرَةِ مَا قَدَرَ بِهَا عَلَى مَا لَمْ يَقْدِرْ عَلَيْهِ غَيْرُهُ وَكَذَلِكَ الْعَبْدُ إِذَا وَاظَبَ عَلَى الطَّاعَاتِ بَلَغَ إِلَى الْمَقَامِ الَّذِي يَقُولُ اللَّهُ كُنْتُ لَهُ سَمْعًا وَبَصَرًا فَإِذَا صَارَ نُورُ جَلَالِ اللَّهِ سَمْعًا لَهُ سَمِعَ الْقَرِيبَ وَالْبَعِيدَ وَإِذَا صَارَ ذَلِكَ النُّورُ بَصَرًا لَهُ رَأَى الْقَرِيبَ وَالْبَعِيدَ وَإِذَا صَارَ ذَلِكَ النُّورُ يَدًا لَهُ قَدَرَ عَلَى التَّصَرُّفِ فِي الصَّعْبِ وَالسَّهْلِ وَالْبَعِيدِ وَالْقَرِيبِ.

Çünkü Ali kerremallâhu vecheh o vakitte bakışını cisimler âleminden kesmişti; melekler kibriyâ âleminin nurlarıyla ışıldadı, böylece onun ruhu kuvvet buldu, melekî ruhların cevherlerine benzedi ve onda kudsiyet ve azamet âleminin ışıkları parıldadı. Dolayısıyla onda, başkasının güç yetiremediği şeylere güç yetirebileceği bir kudret hâsıl oldu. Kul da itaatlere devam ettiği zaman, Allah'ın: «Onun işitmesi ve görmesi olurum» buyurduğu makama ulaşır. Allah'ın celâl nuru onun işitmesi olunca yakını da uzağı da işitir; o nur onun görmesi olunca yakını da uzağı da görür; o nur onun eli olunca zor, kolay, uzak ve yakın [her şeyde] tasarruf etmeye kadir olur.

الْحُجَّةُ السَّابِعَةُ: وَهِيَ مَبْنِيَّةٌ عَلَى الْقَوَانِينِ الْعَقْلِيَّةِ الْحِكْمِيَّةُ، وَهِيَ أَنَّا قَدْ بَيَّنَّا أَنَّ جَوْهَرَ الرُّوحِ لَيْسَ مِنْ جِنْسِ الْأَجْسَامِ الْكَائِنَةِ الْفَاسِدَةِ الْمُتَعَرِّضَةِ لِلتَّفَرُّقِ وَالتَّمَزُّقِ، بَلْ هُوَ مِنْ جِنْسِ جَوَاهِرِ الملائكة وسكان عالم السموات وَنَوْعِ الْمُقَدَّسِينَ الْمُطَهَّرِينَ إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا تَعَلَّقَ بِهَذَا الْبَدَنِ وَاسْتَغْرَقَ فِي تَدْبِيرِهِ صَارَ فِي ذَلِكَ الِاسْتِغْرَاقِ إِلَى حَيْثُ نَسِيَ الْوَطَنَ الْأَوَّلَ وَالْمَسْكَنَ الْمُتَقَدِّمَ وَصَارَ بِالْكُلِّيَّةِ مُتَشَبِّهًا بِهَذَا الْجِسْمِ الْفَاسِدِ فَضَعُفَتْ قُوَّتُهُ وَذَهَبَتْ مُكْنَتُهُ وَلَمْ يَقْدِرْ عَلَى شَيْءٍ مِنَ الْأَفْعَالِ، أَمَّا إِذَا اسْتَأْنَسَتْ بِمَعْرِفَةِ اللَّهِ وَمَحَبَّتِهِ وَقَلَّ انْغِمَاسُهَا فِي تَدْبِيرِ هَذَا الْبَدَنِ، وَأَشْرَقَتْ عَلَيْهَا أَنْوَارُ الْأَرْوَاحِ السَّمَاوِيَّةِ الْعَرْشِيَّةِ الْمُقَدَّسَةِ، وَفَاضَتْ عَلَيْهَا مِنْ تِلْكَ الْأَنْوَارِ قَوِيَتْ عَلَى التَّصَرُّفِ فِي أَجْسَامِ هَذَا الْعَالَمِ مِثْلَ قُوَّةِ الْأَرْوَاحِ الْفَلَكِيَّةِ عَلَى هَذِهِ الْأَعْمَالِ، وَذَلِكَ هُوَ الْكَرَامَاتُ، وَفِيهِ دَقِيقَةٌ أُخْرَى وَهِيَ أَنَّ مَذْهَبَنَا أَنَّ الْأَرْوَاحَ الْبَشَرِيَّةَ مُخْتَلِفَةٌ بِالْمَاهِيَّةِ فَفِيهَا الْقَوِيَّةُ وَالضَّعِيفَةُ، وَفِيهَا النُّورَانِيَّةُ وَالْكَدِرَةُ، وَفِيهَا الْحُرَّةُ وَالنَّذْلَةُ وَالْأَرْوَاحُ الْفَلَكِيَّةُ أَيْضًا كَذَلِكَ، أَلَا تَرَى إِلَى جِبْرِيلَ كَيْفَ قَالَ اللَّهُ فِي وَصْفِهِ: إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ ذِي قُوَّةٍ عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ مُطاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ [التَّكْوِيرِ: ١٩- ٢١] وَقَالَ فِي قَوْمٍ آخَرِينَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ: وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ فِي السَّماواتِ لَا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً [النجم: ٢٦] فكذا هاهنا فَإِذَا اتَّفَقَ فِي نَفْسٍ مِنَ النُّفُوسِ كَوْنُهَا قَوِيَّةً، الْقُوَّةَ الْقُدُسِيَّةَ الْعُنْصُرِيَّةَ مُشْرِقَةَ الْجَوْهَرِ عُلْوِيَّةَ الطَّبِيعَةِ، ثُمَّ انْضَافَ إِلَيْهَا أَنْوَاعُ الرِّيَاضَاتِ الَّتِي تُزِيلُ عَنْ وَجْهِهَا غُبْرَةَ عَالَمِ الْكَوْنِ وَالْفَسَادِ أَشْرَقَتْ وَتَلَأْلَأَتْ وَقَوِيَتْ عَلَى التَّصَرُّفِ فِي هَيُولِيِّ عَالَمِ الْكَوْنِ وَالْفَسَادِ بِإِعَانَةِ نُورِ مَعْرِفَةِ الْحَضْرَةِ الصَّمَدِيَّةِ وَتَقْوِيَةِ أَضْوَاءِ حَضْرَةِ الْجَلَالِ وَالْعِزَّةِ. وَلْنَقْبِضْ هاهنا عَنَانَ الْبَيَانِ فَإِنَّ وَرَاءَهَا أَسْرَارًا دَقِيقَةً وَأَحْوَالًا/ عَمِيقَةً مَنْ لَمْ يَصِلْ إِلَيْهَا لَمْ يُصَدِّقْ بِهَا، وَنَسْأَلُ اللَّهَ الْإِعَانَةَ عَلَى إِدْرَاكِ الْخَيْرَاتِ، وَاحْتَجَّ الْمُنْكِرُونَ لِلْكَرَامَاتِ بِوُجُوهٍ. الشُّبْهَةُ الْأُولَى: وَهِيَ الَّتِي عَلَيْهَا يُعَوِّلُونَ وَبِهَا يُضِلُّونَ أَنَّ ظُهُورَ الْخَارِقِ لِلْعَادَةِ جَعَلَهُ اللَّهُ دَلِيلًا عَلَى النُّبُوَّةِ فَلَوْ حَصَلَ لِغَيْرِ نَبِيٍّ لَبَطَلَتْ هَذِهِ الدَّلَالَةُ لِأَنَّ حُصُولَ الدَّلِيلِ مَعَ عَدَمِ الْمَدْلُولِ يَقْدَحُ فِي كَوْنِهِ دَلِيلًا،

Yedinci Delil: Bu, hikemî (felsefî) aklî kurallara dayanmaktadır. O da şudur: Biz ruhun cevherinin, ayrışmaya ve parçalanmaya maruz kalan kevn ve fesad (oluş ve bozuluş) cisimleri cinsinden olmadığını; bilakis meleklerin cevherleri, gökler âleminin sakinleri ve mukaddes-tertemiz [varlıklar] türünden olduğunu açıklamıştık. Ancak ruh bu bedene bağlanıp onun idaresine dalınca, bu dalış içerisinde ilk vatanını ve önceki meskenini unutacak bir hâle gelmiş ve tamamen bu bozulabilir cisme benzemiştir. Bu sebeple kuvveti zayıflamış, kudreti gitmiş ve hiçbir fiile güç yetiremez olmuştur. Fakat Allah'ın marifeti ve muhabbetiyle ünsiyet kurduğunda, bu bedenin idaresine dalışı azaldığında, üzerine semavî, arşî ve mukaddes ruhların nurları parıldayıp o nurlardan üzerine feyizler aktığında, felekî ruhların bu fiiller üzerindeki kuvveti gibi bu âlemin cisimlerinde tasarruf etmeye kuvvet bulur; işte kerametler budur. Bunda bir diğer incelik daha vardır ki o da şudur: Bizim mezhebimize göre beşerî ruhlar mahiyet itibarıyla farklıdır; onların güçlüsü ve zayıfı vardır, nurlusu ve bulanığı vardır, hür olanı ve bayağı olanı vardır. Felekî ruhlar da böyledir. Cebrail'e bakmaz mısın, Allah onun vasfında nasıl buyurmuştur: {إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ ذِي قُوَّةٍ عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ مُطاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ} [Tekvîr: 19-21] “Şüphesiz o, değerli bir elçinin sözüdür. Arş'ın sahibi katında güçlüdür, itibarlıdır, orada itaat edilendir, güvenilirdir.” Diğer melek topluluğu hakkında ise şöyle buyurmuştur: {وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ فِي السَّماواتِ لَا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً} [Necm: 26] “Göklerde nice melekler vardır ki şefaatleri hiçbir fayda vermez.” İşte burada da böyledir: Ruhlardan bir nefiste kudsî ve aslî bir kuvvetin bulunması, cevherinin nurlu ve tabiatının ulvî olması hâli bir araya gelir, sonra buna onun yüzünden kevn ve fesad âleminin tozunu gideren riyazet çeşitleri de eklenirse; parıldar, ışıldar ve Samediyyet makamının marifet nurunun yardımıyla, celâl ve izzet makamının ışıklarının kuvvetlendirmesiyle kevn ve fesad âleminin heyûlâsında (maddesinde) tasarruf etmeye güç yetirir. Burada beyanın dizginini çekelim; zira bunun ardında ince sırlar ve derin/ hâller vardır ki bunlara ulaşamayan kimse onları tasdik etmez. Hayırları idrak etme hususunda Allah'tan yardım dileriz. Kerametleri inkâr edenler birtakım gerekçelerle delil getirmişlerdir. Birinci Şüphe: Dayandıkları ve kendisiyle saptırdıkları şüphe şudur: Hârikulâde (âdeti aşan) olanın ortaya çıkmasını Allah nübüvvete bir delil kılmıştır. Şayet bu peygamber olmayanda da meydana gelseydi bu delalet bâtıl olurdu; çünkü medlûl (delalet edilen şey) olmaksızın delilin meydana gelmesi onun delil olmasına halel getirir,

وَذَلِكَ بَاطِلٌ. وَالشُّبْهَةُ الثَّانِيَةُ: تَمَسَّكُوا

bu ise bâtıldır. İkinci Şüphe: [Şuna] tutundular:

بِقَوْلِهِ ﵇ حِكَايَةً عَنِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ: «لَنْ يَتَقَرَّبَ الْمُتَقَرِّبُونَ إِلَيَّ بِمِثْلِ أَدَاءِ مَا افْتَرَضْتُ عَلَيْهِمْ»

[Peygamber] aleyhisselâm'ın, Allah Sübhânehu'dan rivayet ettiği şu söze: «Bana yakınlaşmak isteyenler, üzerlerine farz kıldığım şeyleri eda etmek gibisiyle asla yakınlaşamazlar.»

قَالُوا: هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ التَّقَرُّبَ إِلَى اللَّهِ بِأَدَاءِ الْفَرَائِضِ أَعْظَمُ مِنَ التَّقَرُّبِ إِلَيْهِ بِأَدَاءِ النَّوَافِلِ، ثُمَّ إِنَّ الْمُتَقَرِّبَ إِلَيْهِ بِأَدَاءِ الْفَرَائِضِ لَا يَحْصُلُ لَهُ شَيْءٌ مِنَ الْكَرَامَاتِ فَالْمُتَقَرِّبُ إِلَيْهِ بِأَدَاءِ النَّوَافِلِ أَوْلَى أَنْ لَا يَحْصُلَ لَهُ ذَلِكَ. الشُّبْهَةُ الثَّالِثَةُ: تَمَسَّكُوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَتَحْمِلُ أَثْقالَكُمْ إِلى بَلَدٍ لَمْ تَكُونُوا بالِغِيهِ إِلَّا بِشِقِّ الْأَنْفُسِ [النَّحْلِ: ٧] وَالْقَوْلُ بِأَنَّ الْوَلِيَّ يَنْتَقِلُ مِنْ بَلَدٍ إِلَى بَلَدٍ بَعِيدٍ- لَا عَلَى الْوَجْهِ- طَعْنٌ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَأَيْضًا إِنَّ مُحَمَّدًا ﷺ لَمْ يَصِلْ مِنْ مَكَّةَ إِلَى الْمَدِينَةِ إِلَّا فِي أَيَّامٍ كَثِيرَةٍ مَعَ التَّعَبِ الشَّدِيدِ فَكَيْفَ يُعْقَلُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ الْوَلِيَّ يَنْتَقِلُ مِنْ بَلَدِ نَفْسِهِ إِلَى الْحَجِّ فِي يَوْمٍ وَاحِدٍ. الشُّبْهَةُ الرَّابِعَةُ: قَالُوا: هَذَا الْوَلِيُّ الَّذِي تَظْهَرُ عَلَيْهِ الْكَرَامَاتُ إِذَا ادَّعَى عَلَى إِنْسَانٍ دِرْهَمًا فَهَلْ نُطَالِبُهُ بِالْبَيِّنَةِ أَمْ لَا؟ فَإِنْ طَالَبْنَاهُ بِالْبَيِّنَةِ كَانَ عَبَثًا لِأَنَّ ظُهُورَ الْكَرَامَاتِ عَلَيْهِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَكْذِبُ، وَمَعَ قِيَامِ الدَّلِيلِ الْقَاطِعِ كَيْفَ يُطْلَبُ الدَّلِيلُ الظَّنِّيُّ، وَإِنْ لَمْ نُطَالِبْهُ بِهَا فَقَدْ تَرَكْنَا

Dediler ki: Bu, farzları eda ederek Allah'a yaklaşmanın, nafileleri eda ederek O'na yaklaşmaktan daha büyük olduğuna delalet eder. Sonra farzları eda ederek O'na yaklaşan kimsede kerametlerden hiçbir şey hâsıl olmamaktadır; o hâlde nafileleri eda ederek O'na yaklaşan kimsede bunun hâsıl olmaması haydi haydi evlâdır. Üçüncü Şüphe: Allah Teâlâ'nın şu kavline tutundular: {وَتَحْمِلُ أَثْقالَكُمْ إِلى بَلَدٍ لَمْ تَكُونُوا بالِغِيهِ إِلَّا بِشِقِّ الْأَنْفُسِ} [Nahl: 7] “Ve onlar, ancak canlarınızın zorlanmasıyla ulaşabileceğiniz bir beldeye ağırlıklarınızı taşırlar.” Velinin bir beldeden uzak bir beldeye —bu şekilde olmaksızın— intikal ettiğini söylemek bu ayete ta'ndır. Ayrıca Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem dahi Mekke'den Medine'ye şiddetli bir yorgunlukla ancak günlerce sürede ulaşabilmiştir; velinin kendi beldesinden hacca bir günde intikal ettiğinin söylenmesi nasıl akla uygun olabilir? Dördüncü Şüphe: Dediler ki: Kendisinde kerametler zuhur eden bu veli, bir insandan bir dirhem iddia ettiğinde, ondan beyyine (delil) ister miyiz, istemez miyiz? Şayet ondan beyyine istersek bu abes olur; zira onda kerametlerin zuhur etmesi onun yalan söylemediğine delalet eder, kesin delil varken zannî delil nasıl istenir? Şayet ondan delil istemezsek,

قَوْلَهُ ﵇: «الْبَيِّنَةُ عَلَى الْمُدَّعِي»

[Peygamber] aleyhisselâm'ın: «Delil iddia edene aittir» sözünü terk etmiş oluruz.

فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقَوْلَ بِالْكَرَامَةِ بَاطِلٌ. الشُّبْهَةُ الْخَامِسَةُ: إِذَا جَازَ ظُهُورُ الْكَرَامَةِ عَلَى بَعْضِ الْأَوْلِيَاءِ جَازَ ظُهُورُهَا عَلَى الْبَاقِينَ، فَإِذَا كَثُرَتِ الْكَرَامَاتُ حَتَّى خَرَقَتِ الْعَادَةَ جَرَتْ وَفْقًا لِلْعَادَةِ وَذَلِكَ يَقْدَحُ فِي الْمُعْجِزَةِ وَالْكَرَامَةِ. «وَالْجَوَابُ» عَنِ الشُّبْهَةِ الْأُولَى: أَنَّ النَّاسَ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ هَلْ يَجُوزُ لِلْوَلِيِّ دَعْوَى الْوِلَايَةِ؟

Bu da kerameti kabul eden görüşün bâtıl olduğuna delalet eder. Beşinci Şüphe: Bazı velilerde kerametin ortaya çıkması caiz ise, diğerlerinde de ortaya çıkması caizdir. Kerametler âdeti bozacak derecede çoğaldığında ise âdete uygun şekilde cereyan eder hâle gelir; bu da hem mucizeye hem de keramete halel getirir. Birinci Şüphenin Cevabı: İnsanlar velinin velilik davasında bulunmasının caiz olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir.

فَقَالَ قَوْمٌ مِنَ الْمُحَقِّقِينَ: أَنَّ ذَلِكَ لَا يَجُوزُ، فَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ يَكُونُ الْفَرْقُ بَيْنَ الْمُعْجِزَاتِ وَالْكَرَامَاتِ أَنَّ الْمُعْجِزَةَ تَكُونُ مَسْبُوقَةً بِدَعْوَى النُّبُوَّةِ وَالْكَرَامَةُ لَا تَكُونُ مَسْبُوقَةً بِدَعْوَى الْوِلَايَةِ، وَالسَّبَبُ فِي هَذَا الْفَرْقِ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ ﵈ إِنَّمَا بُعِثُوا إِلَى الْخَلْقِ لِيَصِيرُوا دُعَاةً لِلْخَلْقِ مِنَ الْكُفْرِ إِلَى الْإِيمَانِ وَمِنَ الْمَعْصِيَةِ إِلَى الطَّاعَةِ فَلَوْ لَمْ تَظْهَرْ دَعْوَى النُّبُوَّةِ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ وَإِذَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ بَقُوا عَلَى الْكُفْرِ وَإِذَا ادَّعَوُا النُّبُوَّةَ وَأَظْهَرُوا الْمُعْجِزَةَ آمَنَ الْقَوْمُ بِهِمْ فَإِقْدَامُ الْأَنْبِيَاءِ عَلَى دَعْوَى النُّبُوَّةِ لَيْسَ الْغَرَضُ مِنْهُ تَعْظِيمَ النَّفْسِ بَلِ الْمَقْصُودُ مِنْهُ إِظْهَارُ الشَّفَقَةِ عَلَى الْخَلْقِ حَتَّى يَنْتَقِلُوا مِنَ الْكُفْرِ إِلَى الْإِيمَانِ، أَمَّا ثُبُوتُ الْوِلَايَةِ لِلْوَلِيِّ فَلَيْسَ الْجَهْلُ بِهَا كُفْرًا وَلَا مَعْرِفَتُهَا إِيمَانًا فَكَانَ دَعْوَى الْوِلَايَةِ طَلَبًا لِشَهْوَةِ النَّفْسِ، فَعَلِمْنَا أَنَّ النَّبِيَّ يَجِبُ عَلَيْهِ إِظْهَارُ دَعْوَى النُّبُوَّةِ وَالْوَلِيُّ لَا يَجُوزُ لَهُ دَعْوَى الْوِلَايَةِ فَظَهَرَ الْفَرْقُ، أَمَّا الَّذِينَ قَالُوا: يَجُوزُ لِلْوَلِيِّ دَعْوَى الْوِلَايَةِ فَقَدْ ذَكَرُوا الْفَرْقَ بَيْنَ الْمُعْجِزَةِ وَالْكَرَامَةِ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ:

Muhakkiklerden bir grup şöyle demiştir: Bu caiz değildir. Bu görüşe göre mucizeler ile kerametler arasındaki fark şu olur: Mucizenin öncesinde peygamberlik davası bulunur, kerametin öncesinde ise velilik davası bulunmaz. Bu farkın sebebi şudur: Peygamberler aleyhimüsselâm insanları küfürden imana, günahtan itaate davet ediciler olsunlar diye mahlûkata gönderilmişlerdir; şayet peygamberlik davası ortaya konmasaydı ona iman etmezlerdi, iman etmeyince de küfür üzere kalırlardı. Peygamberlik iddia edip mucizeyi izhar ettiklerinde ise kavim onlara iman etmiştir. Dolayısıyla peygamberlerin nübüvvet davasına girişmelerindeki gaye nefsi yüceltmek değil, bilakis mahlûkata şefkat göstererek onların küfürden imana intikal etmelerini sağlamaktır. Velinin veliliğinin sübutuna gelince, bunu bilmemek küfür olmadığı gibi bunu bilmek de iman değildir; dolayısıyla velilik davası nefsin arzusunu istemek olur. Böylece anladık ki peygamberin nübüvvet davasını izhar etmesi vaciptir, velinin ise velilik davasında bulunması caiz değildir; böylece fark ortaya çıkmıştır. «Velinin velilik davasında bulunması caizdir» diyenlere gelince, onlar mucize ile keramet arasındaki farkı birkaç yönden zikretmişlerdir: Birincisi:

أَنَّ ظُهُورَ الْفِعْلِ الْخَارِقِ لِلْعَادَةِ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ ذَلِكَ الْإِنْسَانِ مُبَرَّءًا عَنِ الْمَعْصِيَةِ، ثُمَّ إِنِ اقْتَرَنَ هَذَا الْفِعْلُ بِادِّعَاءِ النُّبُوَّةِ دَلَّ عَلَى كَوْنِهِ صَادِقًا فِي دَعْوَى النُّبُوَّةِ، وَإِنِ اقْتَرَنَ بِادِّعَاءِ الْوِلَايَةِ دَلَّ عَلَى كَوْنِهِ صَادِقًا فِي دَعْوَى الْوِلَايَةِ، وَبِهَذَا/ الطَّرِيقِ لَا يَكُونُ ظُهُورُ الْكَرَامَةِ عَلَى الْأَوْلِيَاءِ طَعْنًا فِي مُعْجِزَاتِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈. الثَّانِي: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ يَدَّعِي الْمُعْجِزَةَ وَيَقْطَعُ بِهَا، وَالْوَلِيُّ إِذَا ادَّعَى الْكَرَامَةَ لَا يَقْطَعُ بِهَا لِأَنَّ الْمُعْجِزَةَ يَجِبُ ظُهُورُهَا، أَمَّا الكرامة [ف] لا يَجِبُ ظُهُورُهَا. الثَّالِثُ: أَنَّهُ يَجِبُ نَفْيُ الْمُعَارَضَةِ عَنِ الْمُعْجِزَةِ وَلَا يُجِبْ نَفْيُهَا عَنِ الْكَرَامَةِ. الرَّابِعُ: أَنَّا لَا نُجَوِّزُ ظُهُورَ الْكَرَامَةِ عَلَى الْوَلِيِّ عِنْدَ ادِّعَاءِ الْوِلَايَةِ إِلَّا إِذَا أَقَرَّ عِنْدَ تِلْكَ الدَّعْوَى بِكَوْنِهِ عَلَى دِينِ ذَلِكَ النَّبِيِّ وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ صَارَتْ تِلْكَ الْكَرَامَةُ مُعْجِزَةً لِذَلِكَ النَّبِيِّ وَمُؤَكِّدَةً لِرِسَالَتِهِ وَبِهَذَا التَّقْدِيرِ لَا يَكُونُ ظُهُورُ الْكَرَامَةِ طَاعِنًا فِي نُبُوَّةِ النَّبِيِّ بَلْ يَصِيرُ مُقَوِّيًا لَهَا. «وَالْجَوَابُ» عَنِ الشُّبْهَةِ الثَّانِيَةِ: أَنَّ التَّقَرُّبَ بِالْفَرَائِضِ وَحْدَهَا أَكْمَلُ مِنَ التَّقَرُّبِ بِالنَّوَافِلِ، أَمَّا الْوَلِيُّ فَإِنَّمَا يَكُونُ وَلِيًّا إِذَا كَانَ آتِيًا بِالْفَرَائِضِ وَالنَّوَافِلِ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ يَكُونُ حَالُهُ أَتَمَّ مِنْ حَالِ مَنِ اقْتَصَرَ عَلَى الْفَرَائِضِ فَظَهَرَ الْفَرْقُ. «وَالْجَوَابُ» عَلَى الشُّبْهَةِ الثَّالِثَةِ: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَتَحْمِلُ أَثْقالَكُمْ إِلى بَلَدٍ لَمْ تَكُونُوا بالِغِيهِ إِلَّا بِشِقِّ الْأَنْفُسِ مَحْمُولٌ عَلَى الْمَعْهُودِ الْمُتَعَارَفِ، وَكَرَامَاتُ الْأَوْلِيَاءِ أَحْوَالٌ نَادِرَةٌ فَتَصِيرُ كَالْمُسْتَثْنَاةِ عَنْ ذَلِكَ الْعُمُومِ. وَهَذَا هُوَ «الْجَوَابُ» عَنِ الشُّبْهَةِ الرَّابِعَةِ وَهِيَ التَّمَسُّكُ

Hârikulâde bir fiilin zuhur etmesi o insanın günahtan berî olduğuna delalet eder. Sonra şayet bu fiil peygamberlik iddiasıyla birlikte bulunursa onun peygamberlik davasında sâdık olduğuna delalet eder; velilik iddiasıyla birlikte bulunursa velilik davasında sâdık olduğuna delalet eder. Bu/ yolla velilerde kerametin ortaya çıkması, peygamberlerin aleyhimüsselâm mucizelerine ta'n teşkil etmez. İkincisi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem mucizeyi iddia eder ve onunla kesin hüküm verir; veli ise kerameti iddia ettiğinde onunla kesin hüküm veremez. Çünkü mucizenin ortaya çıkması vaciptir (şarttır), kerametin ortaya çıkması ise vacip değildir. Üçüncüsü: Mucizeden muarazayı (benzerinin getirilmesini) nefyetmek vaciptir, kerametten ise bunu nefyetmek vacip değildir. Dördüncüsü: Biz velilik iddiası anında velide kerametin zuhur etmesini, ancak o dava esnasında o peygamberin dini üzere olduğunu ikrar etmesi şartıyla caiz görürüz; durum böyle olunca da o keramet o peygamber için bir mucize ve onun risaletini teyit edici bir delil hâline gelir. Bu takdirde kerametin zuhur etmesi peygamberin nübüvvetine ta'n olmaz, bilakis onu kuvvetlendirici olur. İkinci Şüphenin Cevabı: Tek başına farzlarla yakınlaşmak nafilelerle yakınlaşmaktan daha kâmildir; veliye gelince, o ancak farzları ve nafileleri birlikte yerine getirdiği takdirde veli olur. Şüphe yok ki onun hâli, yalnızca farzlarla yetinen kimsenin hâlinden daha tamdır; böylece fark ortaya çıkmıştır. Üçüncü Şüphenin Cevabı: Allah Teâlâ'nın: «Ve onlar, ancak canlarınızın zorlanmasıyla ulaşabileceğiniz bir beldeye ağırlıklarınızı taşırlar» kavli, bilinen ve alışılagelmiş duruma hamledilir; velilerin kerametleri ise nâdir hâllerdir, dolayısıyla bu umûmî ifadeden istisna edilmiş gibi olur. Dördüncü şüphenin yani

بِقَوْلِهِ ﵇ الْبَيِّنَةُ على

[Peygamber] aleyhisselâm'ın «Delil

الْمُدَّعِي.

iddia edene aittir» kavline tutunmanın cevabı da budur.

«وَالْجَوَابُ» عَنِ الشُّبْهَةِ الْخَامِسَةِ أَنَّ الْمُطِيعِينَ فِيهِمْ قِلَّةٌ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ [سَبَأٍ: ١٣] وَكَمَا قَالَ إِبْلِيسُ: وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ [الْأَعْرَافِ: ١٧] وَإِذَا حَصَلَتِ الْقِلَّةُ فِيهِمْ لَمْ يَكُنْ مَا يَظْهَرُ عَلَيْهِمْ مِنَ الْكَرَامَاتِ فِي الْأَوْقَاتِ النَّادِرَةِ قَادِحًا فِي كَوْنِهَا عَلَى خِلَافِ الْعَادَةِ.

Beşinci Şüphenin Cevabı: İtaatkâr olanlar azınlıktadır; nitekim Teâlâ: {وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ} [Sebe': 13] “Kullarımdan şükredenler pek azdır” buyurmuş, İblis de: {وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ} [A'râf: 17] “Onların çoğunu şükredenler olarak bulamayacaksın” demiştir. Onlar azınlıkta olunca, nadir vakitlerde onlarda ortaya çıkan kerametler, bu hâllerin âdete aykırı olmasına halel getirmez.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: فِي الْفَرْقِ بَيْنَ الْكَرَامَاتِ وَالِاسْتِدْرَاجِ، اعْلَمْ أَنَّ مَنْ أَرَادَ شَيْئًا فَأَعْطَاهُ اللَّهُ مُرَادَهُ لَمْ يَدُلَّ ذَلِكَ عَلَى كَوْنِ ذَلِكَ الْعَبْدِ وَجِيهًا عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى سَوَاءٌ كَانَتِ الْعَطِيَّةُ عَلَى وَفْقِ الْعَادَةِ أَوْ لَمْ تَكُنْ عَلَى وَفْقِ الْعَادَةِ بَلْ قَدْ يَكُونُ ذَلِكَ إِكْرَامًا لِلْعَبْدِ وَقَدْ يَكُونُ اسْتِدْرَاجًا لَهُ وَلِهَذَا الِاسْتِدْرَاجِ أَسْمَاءٌ كَثِيرَةٌ مِنَ الْقُرْآنِ، أَحَدُهَا: الِاسْتِدْرَاجُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ [الأعراف: ١٨٢] وَمَعْنَى الِاسْتِدْرَاجِ أَنْ يُعْطِيَهُ اللَّهُ كُلَّ مَا يُرِيدُهُ فِي الدُّنْيَا لِيَزْدَادَ غَيُّهُ وَضَلَالُهُ وَجَهْلُهُ وَعِنَادُهُ فَيَزْدَادَ كُلَّ يَوْمٍ بُعْدًا مِنَ اللَّهِ وَتَحْقِيقُهُ أَنَّهُ ثَبَتَ فِي الْعُلُومِ الْعَقْلِيَّةِ أَنَّ تَكَرُّرَ الْأَفْعَالِ سَبَبٌ لِحُصُولِ الْمَلَكَةِ الرَّاسِخَةِ فَإِذَا مَالَ قَلْبُ الْعَبْدِ إِلَى الدُّنْيَا ثُمَّ أَعْطَاهُ اللَّهُ مُرَادَهُ فَحِينَئِذٍ يَصِلُ الطَّالِبُ إِلَى الْمَطْلُوبِ وَذَلِكَ يُوجِبُ حُصُولَ اللَّذَّةِ وَحُصُولُ اللَّذَّةِ يَزِيدُ فِي الْمَيْلِ وَحُصُولُ الْمَيْلِ يُوجِبُ مَزِيدَ السَّعْيِ وَلَا يَزَالُ يَتَأَدَّى كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا إِلَى الْآخَرِ وَتَتَقَوَّى كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْ هَاتَيْنِ الْحَالَتَيْنِ دَرَجَةً فَدَرَجَةً وَمَعْلُومٌ أَنَّ الِاشْتِغَالَ بِهَذِهِ اللَّذَّاتِ الْعَاجِلَةِ مَانِعٌ عَنْ مَقَامَاتِ الْمُكَاشَفَاتِ وَدَرَجَاتِ الْمَعَارِفِ فَلَا جَرَمَ يَزْدَادُ بُعْدُهُ عَنِ اللَّهِ دَرَجَةً فَدَرَجَةً إِلَى أَنْ يَتَكَامَلَ فَهَذَا هُوَ الِاسْتِدْرَاجُ. وَثَانِيهَا: الْمَكْرُ قَالَ تَعَالَى: فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ [الْأَعْرَافِ: ٩٩] ، وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ [آلِ عِمْرَانَ: ٥٤] وَقَالَ: وَمَكَرُوا مَكْراً وَمَكَرْنا مَكْراً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ [النَّمْلِ: ٥٠] . وَثَالِثُهَا: الْكَيْدُ قَالَ تَعَالَى: يُخادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ

Yedinci Mesele: Kerametler ile istidrac arasındaki fark hakkındadır. Bil ki bir şeyi arzu eden kimseye Allah dilediğini verse, bu ihsan ister âdete uygun olsun ister âdete uygun olmasın, o kulun Allah Teâlâ katında itibarlı olduğuna delalet etmez; bilakis bu bazen kula bir ikram olabileceği gibi bazen de onun için bir istidrac olabilir. Bu istidracın Kur'an'da pek çok ismi vardır: Birincisi: İstidractır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ} [A'râf: 182] “Onları bilmedikleri bir yönden derece derece helâke yaklaştıracağız (istidrac edeceğiz).” İstidracın anlamı: Azgınlığı, sapıklığı, cehaleti ve inadı artsın, böylece her gün Allah'tan daha da uzaklaşsın diye Allah'ın dünyada istediği her şeyi ona vermesidir. Bunun hakikati şudur: Aklî ilimlerde fiillerin tekrarlanmasının yerleşik bir meleke elde etmeye sebep olduğu sabit olmuştur. Kulun kalbi dünyaya meylettiğinde Allah da ona muradını verirse, işte o zaman talep eden kimse matlûbuna ulaşır; bu da lezzetin hâsıl olmasını gerektirir, lezzetin hâsıl olması meyli artırır, meylin hâsıl olması daha fazla çabalamayı gerektirir; ikisi de sürekli birbirine sevk eder ve bu iki durum derece derece kuvvetlenir. Bilinmektedir ki bu peşin lezzetlerle meşgul olmak, mükâşefe makamlarına ve marifet derecelerine engeldir. Dolayısıyla Allah'tan uzaklığı kemale erinceye kadar derece derece artar; işte istidrac budur. İkincisi: Mekrdir (tuzaktır). Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ} [A'râf: 99] “Allah'ın mekrinden (tuzak gibi gelen azabından) ancak hüsrana uğrayan topluluk güvende hisseder”; {وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ} [Âl-i İmrân: 54] “Onlar tuzak kurdular, Allah da tuzak kurdu. Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır” ve: {وَمَكَرُوا مَكْراً وَمَكَرْنا مَكْراً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ} [Neml: 50] “Onlar bir tuzak kurdular, biz de onlar farkında olmadan bir tuzak kurduk.” Üçüncüsü: Keyddir (düzen kurmaktır). Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يُخادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ}

[النِّسَاءِ: ١٤٢] وَقَالَ: يُخادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَما يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ [الْبَقَرَةِ: ٩] . وَرَابِعُهَا: الْإِمْلَاءُ قَالَ تَعَالَى: وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً [آلِ عِمْرَانَ: ١٧٨] . وَخَامِسُهَا: / الْإِهْلَاكُ قَالَ تَعَالَى: حَتَّى إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا أَخَذْناهُمْ [الْأَنْعَامِ: ٤٤] وَقَالَ فِي فِرْعَوْنَ: وَاسْتَكْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنا لَا يُرْجَعُونَ فَأَخَذْناهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْناهُمْ فِي الْيَمِّ [الْقَصَصِ: ٣٩، ٤٠] فَظَهَرَ بِهَذِهِ الْآيَاتِ أَنَّ الْإِيصَالَ إِلَى الْمُرَادَاتِ لَا يَدُلُّ عَلَى كَمَالِ الدَّرَجَاتِ وَالْفَوْزِ بِالْخَيْرَاتِ بَقِيَ عَلَيْنَا أَنْ نَذْكُرَ الْفَرْقَ بَيْنَ الْكَرَامَاتِ وَبَيْنَ الِاسْتِدْرَاجَاتِ. فَنَقُولُ: إِنَّ صَاحِبَ الْكَرَامَةِ لَا يَسْتَأْنِسُ بِتِلْكَ الْكَرَامَةِ بَلْ عِنْدَ ظُهُورِ الْكَرَامَةِ يَصِيرُ خَوْفُهُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَشَدَّ وَحَذَرُهُ مِنْ قَهْرِ اللَّهِ أَقْوَى فَإِنَّهُ يَخَافُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مِنْ بَابِ الِاسْتِدْرَاجِ، وَأَمَّا صَاحِبُ الِاسْتِدْرَاجِ فَإِنَّهُ يَسْتَأْنِسُ بِذَلِكَ الَّذِي يَظْهَرُ عَلَيْهِ وَيَظُنُّ أَنَّهُ إِنَّمَا وَجَدَ تِلْكَ الْكَرَامَةَ لِأَنَّهُ كَانَ مُسْتَحِقًّا لَهَا وَحِينَئِذٍ يَسْتَحْقِرُ غَيْرَهُ وَيَتَكَبَّرُ عَلَيْهِ وَيَحْصُلُ لَهُ أَمْنٌ مِنْ مَكْرِ اللَّهِ وَعِقَابِهِ وَلَا يَخَافُ سُوءَ الْعَاقِبَةِ فَإِذَا ظَهَرَ شَيْءٌ مِنْ هَذِهِ الْأَحْوَالِ عَلَى صَاحِبِ الْكَرَامَةِ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهَا كَانَتِ اسْتِدْرَاجًا لَا كَرَامَةً. فَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ الْمُحَقِّقُونَ: أَكْثَرُ مَا اتَّفَقَ مِنَ الِانْقِطَاعِ عَنْ حَضْرَةِ اللَّهِ إِنَّمَا وَقَعَ فِي مَقَامِ الْكَرَامَاتِ فَلَا جَرَمَ تَرَى الْمُحَقِّقِينَ يَخَافُونَ مِنَ الْكَرَامَاتِ كَمَا يَخَافُونَ مِنْ أَنْوَاعِ الْبَلَاءِ. وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الِاسْتِئْنَاسَ بِالْكَرَامَةِ قَاطِعٌ عَنِ الطَّرِيقِ وُجُوهٌ:

[Nisâ: 142] “Onlar Allah'ı aldatmaya çalışırlar, hâlbuki O onları aldatandır”; {يُخادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَما يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ} [Bakara: 9] “Allah'ı ve iman edenleri aldatmaya çalışırlar; hâlbuki sadece kendilerini aldatırlar.” Dördüncüsü: İmlâdır (mühlet vermektir). Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً} [Âl-i İmrân: 178] “İnkâr edenler, kendilerine mühlet vermemizi sakın kendileri için hayırlı sanmasınlar; biz onlara ancak günahları artsın diye mühlet veriyoruz.” Beşincisi: / İhlâktır (ansızın helâk etmektir). Teâlâ şöyle buyurmuştur: {حَتَّى إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا أَخَذْناهُمْ} [En'âm: 44] “Nihayet kendilerine verilenlerle şımardıkları zaman onları ansızın yakaladık”; Firavun hakkında da şöyle buyurmuştur: {وَاسْتَكْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنا لَا يُرْجَعُونَ فَأَخَذْناهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْناهُمْ فِي الْيَمِّ} [Kasas: 39-40] “O ve askerleri yeryüzünde haksız yere büyüklük tasladılar ve gerçekten bize döndürülmeyeceklerini sandılar. Biz de onu ve askerlerini yakalayıp denize atıverdik.” Bu ayetlerle açıkça ortaya çıkmıştır ki arzu edilen şeylere ulaştırılmak, derecelerin kemaline ve hayırlara kavuşulduğuna delalet etmez. Geriye kerametler ile istidraclar arasındaki farkı zikretmemiz kaldı. Deriz ki: Keramet sahibi kimse o kerametle ünsiyet kurup rehavete kapılmaz; bilakis kerametin zuhuru anında Allah Teâlâ'dan korkusu daha şiddetli, Allah'ın kahrından sakınması daha kuvvetli olur. Zira o, bunun istidrac kabilinden olmasından korkar. İstidrac sahibi ise kendisinde ortaya çıkan şeyle ünsiyet kurup sevinir ve o kerameti ancak kendisi ona müstahak olduğu için bulduğunu zanneder; işte o zaman başkasını hakir görür, ona karşı kibirlenir, onda Allah'ın mekrinden ve azabından yana bir güven hâsıl olur ve akıbetin kötülüğünden korkmaz. Keramet sahibinde bu hâllerden biri zuhur ederse bu, onun keramet değil istidrac olduğuna delalet eder. Bu mânadan ötürü muhakkikler şöyle demişlerdir: «Allah'ın huzurundan kesilip kopma vakalarının çoğu ancak kerametler makamında vuku bulmuştur.» Bundan dolayı muhakkiklerin, belâ çeşitlerinden korktukları gibi kerametlerden de korktuklarını görürsün. Kerametle ünsiyet kurup sevinmenin yoldan alıkoyucu olduğuna delalet eden hususlar birkaç yöndendir:

الْحُجَّةُ الْأُولَى: أَنَّ هَذَا الْغُرُورَ إِنَّمَا يَحْصُلُ إذا اعتقد الرجل أنه مستحق لهذا الْكَرَامَةِ لِأَنْ بِتَقْدِيرِ أَنْ لَا يَكُونَ مُسْتَحِقًّا لَهَا امْتَنَعَ حُصُولُ الْفَرَحِ بِهَا بَلْ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ فَرَحُهُ بِكَرَمِ الْمَوْلَى وَفَضْلِهِ أَكْبَرَ مِنْ فَرَحِهِ بِنَفْسِهِ فَثَبَتَ أَنَّ الْفَرَحَ بِالْكَرَامَةِ أَكْثَرُ مِنْ فَرَحِهِ بِنَفْسِهِ وَثَبَتَ أَنَّ الْفَرَحَ بِالْكَرَامَةِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا إِذَا اعْتَقَدَ أَنَّهُ أَهْلٌ وَمُسْتَحِقٌّ لَهَا وَهَذَا

Birinci Delil: Bu aldanış, ancak kişi kendisinin bu keramete müstahak olduğuna inandığı zaman meydana gelir. Çünkü ona müstahak olmadığı varsayıldığında onunla sevinç duyması imkânsız olur; bilakis Mevlâ'nın keremi ve lütfuyla sevinmesi kendi nefsiyle sevinmesinden daha büyük olmalıdır. Böylece kerametle sevinmenin kendi nefsiyle sevinmesinden daha fazla olduğu ve kerametle sevinmenin ancak kendisinin ona ehil ve müstahak olduğuna inandığı zaman gerçekleşeceği sabit olmuştur; bu ise

عُيْنُ الْجَهْلِ لِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ قَالُوا: لَا عِلْمَ لَنا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنا [الْبَقَرَةِ: ٣٢] وَقَالَ تَعَالَى: وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ [الْأَنْعَامِ: ٩١] وَأَيْضًا قَدْ ثَبَتَ بِالْبُرْهَانِ الْيَقِينِيِّ أَنَّهُ لَا حَقَّ لِأَحَدٍ مِنَ الْخَلْقِ عَلَى الْحَقِّ فَكَيْفَ يَحْصُلُ ظَنُّ الِاسْتِحْقَاقِ.

cehaletin ta kendisidir. Zira melekler: {لَا عِلْمَ لَنا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنا} [Bakara: 32] “Senin bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir ilmimiz yoktur” demişlerdir; Teâlâ da: {وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ} [En'âm: 91] “Onlar Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edemediler” buyurmuştur. Ayrıca yakînî bürhan ile sabit olmuştur ki yaratılmışlardan hiçbir kimsenin Hak üzerinde bir hakkı yoktur; o hâlde hak ediş (istihkak) zannı nasıl hâsıl olabilir?

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ الْكَرَامَاتِ أَشْيَاءُ مُغَايِرَةٌ لِلْحَقِّ سُبْحَانَهُ فَالْفَرَحُ بِالْكَرَامَةِ فَرَحٌ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَالْفَرَحُ بِغَيْرِ الْحَقِّ حِجَابٌ عَنِ الْحَقِّ وَالْمَحْجُوبُ عَنِ الْحَقِّ كَيْفَ يَلِيقُ بِهِ الْفَرَحُ وَالسُّرُورُ.

İkinci Delil: Kerametler Hak Sübhânehu'dan gayrı olan şeylerdir; dolayısıyla kerametle sevinmek Hak'tan başkasıyla sevinmektir. Hak'tan başkasıyla sevinmek ise Hak'tan [alıkoyan] bir perdedir. Hak'tan perdelenmiş olana ise ferah ve sürur duymak nasıl yakışır?

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ مَنِ اعْتَقَدَ فِي نَفْسِهِ أَنَّهُ صَارَ مُسْتَحِقًّا لِلْكَرَامَةِ بِسَبَبِ عَمَلِهِ حَصَلَ لِعَمَلِهِ وَقْعٌ عَظِيمٌ فِي قَلْبِهِ وَمَنْ كَانَ لِعَمَلِهِ وَقْعٌ عِنْدَهُ كَانَ جَاهِلًا وَلَوْ عَرَفَ رَبَّهُ لَعَلِمَ أَنَّ كُلَّ طَاعَاتِ الْخَلْقِ فِي جَنْبِ جَلَالِ اللَّهِ تَقْصِيرٌ وَكُلَّ شُكْرِهِمْ فِي جَنْبِ آلَائِهِ وَنَعْمَائِهِ قُصُورٌ وَكُلَّ مَعَارِفِهِمْ وَعُلُومِهِمْ فَهِيَ فِي مُقَابَلَةِ عِزَّتِهِ حَيْرَةٌ وَجَهْلٌ. رَأَيْتُ فِي بَعْضِ الْكُتُبِ أَنَّهُ قَرَأَ الْمُقْرِئُ فِي مَجْلِسِ الْأُسْتَاذِ أَبِي عَلِيٍّ الدَّقَّاقِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ [فَاطِرٍ: ١٠] فَقَالَ عَلَامَةُ أَنَّ الْحَقَّ رَفَعَ عَمَلَكَ أَنْ لَا يُبْقِيَ [ذِكْرَهُ] عِنْدَكَ فَإِنْ بَقِيَ عَمَلُكَ فِي نَظَرِكَ فَهُوَ مَدْفُوعٌ وَإِنْ لَمْ يَبْقَ مَعَكَ فَهُوَ مَرْفُوعٌ مَقْبُولٌ.

Üçüncü Delil: Nefsinde ameli sebebiyle keramete müstahak olduğuna inanan kimsenin kalbinde amelinin büyük bir mevkii hâsıl olur. Amelinin kendi yanında büyük bir mevkii olan kimse ise cahildir; şayet Rabbini tanısaydı bilirdi ki yaratılmışların bütün itaatleri Allah'ın celâli yanında bir kusurdur, bütün şükürleri O'nun nimetleri yanında yetersizliktir, bütün marifet ve ilimleri ise O'nun izzeti karşısında hayret ve cehalettir. Bazı kitaplarda gördüm ki kurrâdan biri Üstat Ebû Ali ed-Dakkâk'ın meclisinde Allah Teâlâ'nın: {إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ} [Fâtır: 10] “Güzel sözler O'na yükselir; sâlih amel de onu yükseltir” kavlini okudu. Bunun üzerine o şöyle dedi: «Hakk'ın senin amelini yükselttiğinin alâmeti, onun [zikrini] senin yanında bırakmamasıdır. Eğer amelin senin nazarında kalırsa o reddedilmiştir; şayet seninle birlikte kalmazsa o yükseltilmiş ve kabul edilmiştir.»

الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّ صَاحِبَ الْكَرَامَةِ إِنَّمَا وَجَدَ الْكَرَامَةَ لِإِظْهَارِ الذُّلِّ وَالتَّوَاضُعِ فِي حَضْرَةِ اللَّهِ فَإِذَا ترفع وتجبر وتكبر بسبب تلك الكرامات فقد بطل ما به وصل إلى الْكَرَامَاتِ فَهَذَا طَرِيقُ ثُبُوتِهِ يُؤَدِّيهِ إِلَى عَدَمِهِ فَكَانَ مَرْدُودًا وَلِهَذَا الْمَعْنَى لَمَّا ذَكَرَ النَّبِيُّ ﷺ مَنَاقِبَ نَفْسِهِ/ وَفَضَائِلَهَا كَانَ يَقُولُ فِي آخِرِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا وَلَا فَخْرَ يَعْنِي لَا أَفْتَخِرُ بِهَذِهِ الْكَرَامَاتِ وَإِنَّمَا أَفْتَخِرُ بِالْمُكْرِمِ وَالْمُعْطِي.

Dördüncü Delil: Keramet sahibi keramete ancak Allah'ın huzurunda zillet ve tevazu göstermek suretiyle ulaşmıştır. Bu kerametler sebebiyle böbürlenip zorbalık ve kibir tasladığı zaman, kendisiyle kerametlere ulaştığı şey bâtıl olmuş olur. Bu, varlık yolu kendisini yokluğa götüren bir durumdur; dolayısıyla merduttur. Bu mânadan ötürü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendi menkıbelerini/ ve faziletlerini zikrettiğinde her birinin sonunda: «Övünmek yok» derdi; yani: «Ben bu kerametlerle övünmüyorum, ancak ikram eden ve veren ile övünüyorum» demek isterdi.

الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: أَنَّ ظَاهِرَ الْكَرَامَاتِ فِي حَقِّ إِبْلِيسَ وَفِي حَقِّ بَلْعَامَ كَانَ عَظِيمًا ثُمَّ قِيلَ لِإِبْلِيسَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ وَقِيلَ لِبَلْعَامَ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ وَقِيلَ لِعُلَمَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ: مَثَلُ الَّذِينَ حُمِّلُوا التَّوْراةَ ثُمَّ لَمْ يَحْمِلُوها كَمَثَلِ الْحِمارِ يَحْمِلُ أَسْفاراً [الْجُمُعَةِ: ٥] وَقِيلَ أَيْضًا فِي حَقِّهِمْ: وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ [آلِ عِمْرَانَ: ١٩] فَبَيَّنَ أَنَّ وُقُوعَهُمْ فِي الظُّلُمَاتِ وَالضَّلَالَاتِ كَانَ بِسَبَبِ فَرَحِهِمْ بِمَا أُوتُوا مِنَ الْعِلْمِ وَالزُّهْدِ.

Beşinci Delil: İblis ve Bel'am hakkında kerametlerin zahiri pek büyüktü; sonra İblis hakkında: «Ve o kâfirlerden oldu» denildi, Bel'am hakkında ise: «Onun misali köpeğin misali gibidir» denildi. İsrailoğulları âlimlerine de: {مَثَلُ الَّذِينَ حُمِّلُوا التَّوْراةَ ثُمَّ لَمْ يَحْمِلُوها كَمَثَلِ الْحِمارِ يَحْمِلُ أَسْفاراً} [Cuma: 5] “Tevrat'la yükümlü tutulup da sonra onun hakkını vermeyenlerin misali, ciltlerle kitap taşıyan eşeğin misali gibidir” denildi. Yine onlar hakkında: {وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ} [Âl-i İmrân: 19] “Kitap verilenler ancak kendilerine ilim geldikten sonra, aralarındaki ihtiras yüzünden ayrılığa düştüler” buyuruldu. Böylece onların karanlıklara ve sapıklıklara düşmelerinin, kendilerine verilen ilim ve zühd ile sevinip şımarmaları sebebiyle olduğu açıklandı.

الْحُجَّةُ السَّادِسَةُ: أَنَّ الْكَرَامَةَ غَيْرُ الْمُكَرَّمِ وَكُلُّ مَا هُوَ غَيْرُ الْمُكَرَّمِ فَهُوَ ذَلِيلٌ وَكُلُّ مَنْ تَعَزَّزَ بِالذَّلِيلِ فَهُوَ ذَلِيلٌ، وَلِهَذَا الْمَعْنَى

Altıncı Delil: Keramet, ikram edenin gayrıdır; ikram edenin gayrı olan her şey ise zevale mahkûmdur (zelildir). Zelil olanla izzet bulan herkes de zelildir. Bu mânadan ötürü,

قَالَ الْخَلِيلُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ: أَمَّا إِلَيْكَ فَلَا، فَالِاسْتِغْنَاءُ بِالْفَقِيرِ فَقْرٌ وَالتَّقَوِّي بِالْعَاجِزِ عَجْزٌ وَالِاسْتِكْمَالُ بِالنَّاقِصِ نُقْصَانٌ وَالْفَرَحُ بِالْمُحْدَثِ بَلَهٌ وَالْإِقْبَالُ بِالْكُلِّيَّةِ عَلَى الْحَقِّ خَلَاصٌ،

Halîl salavâtullâhi aleyh şöyle demiştir: «Sana gelince, hayır!» Fakir olana dayanarak zenginleşmek fakirliktir; âciz olana dayanarak güçlenmek âcizliktir; noksan olanla yetkinleşmek noksanlıktır; sonradan var olana (muhdese) sevinmek ahmaklıktır; tamamen Hakk'a yönelmek ise kurtuluştur.

فَثَبَتَ أَنَّ الْفَقِيرَ إِذَا ابْتَهَجَ بِالْكَرَامَةِ سَقَطَ عَنْ دَرَجَتِهِ. أَمَّا إِذَا كَانَ لَا يُشَاهِدُ فِي الْكَرَامَاتِ إِلَّا الْمُكْرِمَ وَلَا فِي الْإِعْزَازِ إِلَّا الْمُعِزَّ وَلَا فِي الْخَلْقِ إِلَّا الْخَالِقَ فَهُنَاكَ يَحِقُّ الْوُصُولُ.

Böylece sabit olmuştur ki derviş (fakir) kerametle sevinip böbürlendiğinde derecesinden düşer. Şayet kerametlerde ikram edenden, izzette aziz kılandan, mahlûkatta ise Yaratıcı'dan başkasını müşahede etmezse işte orada vuslat hak olur.

الْحُجَّةُ السَّابِعَةُ: أَنَّ الِافْتِخَارَ بِالنَّفْسِ وَبِصِفَاتِهَا مِنْ صِفَاتِ إِبْلِيسَ وَفِرْعَوْنَ، قَالَ إِبْلِيسُ: أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ [الْأَعْرَافِ: ١٢] وَقَالَ فِرْعَوْنُ: أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ [الزُّخْرُفِ: ٥١] وَكُلُّ مَنِ ادَّعَى الْإِلَهِيَّةَ أَوِ النُّبُوَّةَ بِالْكَذِبِ فَلَيْسَ لَهُ غَرَضٌ إِلَّا تَزْيِينَ النَّفْسِ وَتَقْوِيَةَ الْحِرْصِ وَالْعَجَبِ وَلِهَذَا

Yedinci Delil: Nefisle ve onun sıfatlarıyla övünmek İblis'in ve Firavun'un sıfatlarındandır. İblis: {أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ} [A'râf: 12] “Ben ondan daha hayırlıyım” demiş, Firavun da: {أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ} [Zuhruf: 51] “Mısır'ın mülkü bana ait değil mi?” demiştir. Yalan yere ilahlık yahut peygamberlik iddia eden herkesin nefsi süslemekten, hırsı ve ucbu (kendini beğenmeyi) kuvvetlendirmekten başka bir gayesi yoktur. Bundan dolayıdır ki,

قَالَ ﵇: «ثَلَاثٌ مُهْلِكَاتٌ، وَخَتَمَهَا بِقَوْلِهِ: وَإِعْجَابُ الْمَرْءِ بنفسه» .

[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «ثَلَاثٌ مُهْلِكَاتٌ» «Üç şey helak edicidir» ve [bu hadisi]: «وَإِعْجَابُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ» «...ve kişinin kendini beğenmesidir» sözüyle sonlandırmıştır.

الْحُجَّةُ الثَّامِنَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ [الْأَعْرَافِ: ١٤٤] وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ [الْحِجْرِ: ٩٩] فَلَمَّا أَعْطَاهُ اللَّهُ الْعَطِيَّةَ الْكُبْرَى أَمَرَهُ بِالِاشْتِغَالِ بِخِدْمَةِ الْمُعْطِي لَا بِالْفَرَحِ بِالْعَطِيَّةِ.

Sekizinci Delil: Teâlâ: {فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ} [A'râf: 144] “Sana verdiklerimi al ve şükredenlerden ol” ve: {وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ} [Hicr: 99] “Sana ölüm (kesin bilgi) gelinceye kadar Rabbine kulluk et” buyurmuştur. Allah ona en büyük bağışı verdiğinde, bağış ile sevinmekle değil, bağışı verenin hizmetiyle meşgul olmasını emretmiştir.

الْحُجَّةُ التَّاسِعَةُ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا خَيَّرَهُ اللَّهُ بَيْنَ أَنْ يَكُونَ مَلِكًا نَبِيًّا وَبَيْنَ أَنْ يَكُونَ عَبْدًا نَبِيًّا تَرَكَ الْمُلْكَ، وَلَا شَكَّ أَنَّ وِجْدَانَ الْمُلْكِ الَّذِي يَعُمُّ الْمَشْرِقَ وَالْمَغْرِبَ مِنَ الْكَرَامَاتِ بَلْ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ ثُمَّ إِنَّهُ ﷺ تَرَكَ ذَلِكَ الْمُلْكَ وَاخْتَارَ الْعُبُودِيَّةَ لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ عَبْدًا كَانَ افْتِخَارُهُ بِمَوْلَاهُ وَإِذَا كَانَ مَلَكًا كَانَ افْتِخَارُهُ بِعَبِيدِهِ، فَلَمَّا اخْتَارَ الْعُبُودِيَّةَ لَا جَرَمَ جَعَلَ السُّنَّةَ الَّتِي فِي التَّحِيَّاتِ الَّتِي رَوَاهَا ابْنُ مَسْعُودٍ «وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ» وَقِيلَ فِي الْمِعْرَاجِ:

Dokuzuncu Delil: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah kendisini hükümdar peygamber olmak ile kul peygamber olmak arasında muhayyer bıraktığında hükümdarlığı terk etmiştir. Hiç şüphe yoktur ki doğuyu ve batıyı kuşatan bir mülke sahip olmak kerametlerden, hatta mucizelerdendir. Sonra o sallallâhu aleyhi ve sellem bu mülkü terk edip kulluğu seçmiştir; çünkü kul olduğu zaman iftiharı Efendisi ile olur, hükümdar olduğu zaman ise iftiharı kulları (tebaası) ile olur. O, kulluğu seçince hiç şüphesiz İbn Mes'ûd'un rivayet ettiği Tehiyyât'taki sünneti «Ve Muhammed'in O'nun kulu ve elçisi olduğuna şehadet ederim» kılmıştır. Miraç hakkında da şöyle buyrulmuştur:

سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ [الْإِسْرَاءِ: ١] .

{سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ} [İsrâ: 1] “Kulunu gece yürüten (İsrâ yaptıran) [Allah] her türlü noksanlıktan münezzehtir.”

الْحُجَّةُ الْعَاشِرَةُ: أَنَّ مُحِبَّ الْمَوْلَى غَيْرٌ، وَمُحِبَّ مَا لِلْمَوْلَى غَيْرٌ، فَمِنْ أَحَبَّ الْمَوْلَى لَمْ يَفْرَحْ بِغَيْرِ الْمَوْلَى وَلَمْ يَسْتَأْنِسْ بِغَيْرِ الْمَوْلَى، فَالِاسْتِئْنَاسُ بِغَيْرِ الْمَوْلَى وَالْفَرَحُ بِغَيْرِهِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مَا كَانَ مُحِبًّا لِلْمَوْلَى بَلْ كَانَ مُحِبًّا لِنَصِيبِ نَفْسِهِ وَنَصِيبُ النَّفْسِ إِنَّمَا يُطْلَبُ لِلنَّفْسِ فَهَذَا الشَّخْصُ مَا أَحَبَّ إِلَّا نَفْسَهُ. وَمَا كَانَ الْمَوْلَى مَحْبُوبًا لَهُ بَلْ جَعَلَ الْمَوْلَى وَسِيلَةً إِلَى تَحْصِيلِ ذَلِكَ الْمَطْلُوبِ. وَالصَّنَمُ الْأَكْبَرُ هُوَ النَّفْسُ كَمَا قَالَ تَعَالَى: أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ [الْجَاثِيَةِ: ٢٣] فَهَذَا الْإِنْسَانُ عَابِدٌ لِلصَّنَمِ الْأَكْبَرِ/ حَتَّى أَنَّ الْمُحَقِّقِينَ قَالُوا لَا مَضَرَّةَ فِي عِبَادَةِ شَيْءٍ مِنَ الْأَصْنَامِ مِثْلُ الْمُضِرَّةِ الْحَاصِلَةِ فِي عِبَادَةِ النَّفْسِ وَلَا خَوْفَ مِنْ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ كَالْخَوْفِ مِنَ الْفَرَحِ بِالْكَرَامَاتِ.

Onuncu Delil: Mevlâ'yı seven başkadır, Mevlâ'ya ait şeyleri seven başkadır. Mevlâ'yı seven kimse Mevlâ'dan başkasıyla sevinmez ve Mevlâ'dan başkasıyla ünsiyet kurmaz. Mevlâ'dan başkasıyla ünsiyet kurmak ve O'nun gayrısıyla sevinmek, o kimsenin Mevlâ'yı seven biri olmadığını, bilakis kendi nefsinin hazzını seven biri olduğunu gösterir. Nefsin hazzı ise ancak nefis için istenir; dolayısıyla bu şahıs yalnızca nefsini sevmiştir. Mevlâ onun sevgilisi olmamış, bilakis o, Mevlâ'yı bu arzusunu elde etmek için bir vasıta kılmıştır. En büyük put ise nefistir; nitekim Teâlâ: {أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ} [Câsiye: 23] “Hevasını ilah edineni gördün mü?” buyurmuştur. İşte bu insan en büyük puta tapan bir kimsedir. / Hatta muhakkikler şöyle demişlerdir: Putlardan herhangi birine tapmakta, nefse tapmaktan hâsıl olan zarar gibi bir zarar yoktur; putlara tapmaktan duyulan korku da kerametlerle sevinip şımarmaktan duyulan korku gibi değildir.

الْحُجَّةُ الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ [الطَّلَاقِ: ٢، ٣] وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَنْ لَمْ يَتَّقِ اللَّهَ وَلَمْ يَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ لَمْ يَحْصُلْ لَهُ شَيْءٌ مِنْ هَذِهِ الْأَفْعَالِ وَالْأَحْوَالِ.

On Birinci Delil: Teâlâ'nın: {وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ} [Talâk: 2, 3] “Kim Allah'tan korkup sakınırsa, O ona bir çıkış yolu açar ve onu beklemediği yerden rızıklandırır. Kim Allah'a tevekkül ederse O, ona yeter” buyruğudur. Bu da Allah'tan korkup sakınmayan ve O'na tevekkül etmeyen kimse için bu fiil ve hâllerden hiçbirinin meydana gelmeyeceğini gösterir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: فِي أَنَّ الْوَلِيَّ هَلْ يَعْرِفُ كَوْنَهُ وَلِيًّا، قَالَ الْأُسْتَاذُ أَبُو بَكْرِ بْنُ فَوْرَكَ لَا يَجُوزُ وَقَالَ الْأُسْتَاذُ أَبُو عَلِيٍّ الدَّقَّاقُ وَتِلْمِيذُهُ أَبُو الْقَاسِمِ الْقُشَيْرِيُّ يَجُوزُ، وَحُجَّةُ الْمَانِعِينَ وَجُوهٌ:

Sekizinci Mesele: Velînin kendisinin velî olduğunu bilip bilemeyeceği hususundadır. Üstat Ebû Bekr b. Fûrek «[Bunu bilmesi] caiz değildir» demiş; Üstat Ebû Ali ed-Dekkâk ve öğrencisi Ebü'l-Kāsım el-Kuşeyrî ise «Caizdir» demişlerdir. Men edenlerin delili birkaç yöndendir:

الْحُجَّةُ الْأُولَى: لَوْ عَرَفَ الرَّجُلُ كَوْنَهُ وَلِيًّا لَحَصَلَ لَهُ الْأَمْنُ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ [يُونُسَ: ٦٢] لَكِنَّ حُصُولَ الْأَمْنِ غَيْرُ جائز ويدل عليه وجوه: أحدها: قوله مالي:

Birinci Delil: Şayet kişi velî olduğunu bilseydi, Teâlâ'nın: {أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ} [Yûnus: 62] “Bilesiniz ki, Allah'ın velî kullarına hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de” buyruğunun delaletiyle kendisinde [tam bir] emniyet hissi meydana gelirdi. Hâlbuki [dünyada iken azaptan] emin hissetmek caiz değildir. Buna birkaç vecih delalet eder: Birincisi: Teâlâ'nın şu buyruğudur:

فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ [الْأَعْرَافِ: ٩٩] وَالْيَأْسُ أَيْضًا غَيْرُ جَائِزٍ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّهُ لا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكافِرُونَ [يُوسُفَ: ٨٧] وَلِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ [الْحِجْرِ: ٥٦] وَالْمَعْنَى فِيهِ أَنَّ الْأَمْنَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا عِنْدَ اعْتِقَادِ الْعَجْزِ، وَالْيَأْسُ لَا يَحْصُلُ إِلَّا عِنْدَ اعْتِقَادِ الْبُخْلِ وَاعْتِقَادُ الْعَجْزِ وَالْبُخْلِ فِي حَقِّ اللَّهِ كُفْرٌ، فَلَا جَرَمَ كَانَ حُصُولُ الْأَمْنِ وَالْقُنُوطِ كُفْرًا. الثَّانِي: أَنَّ الطَّاعَاتِ وَإِنْ كَثُرَتْ إِلَّا أَنَّ قَهْرَ الْحَقِّ أَعْظَمُ وَمَعَ كَوْنِ الْقَهْرِ غَالِبًا لَا يَحْصُلُ الْأَمْنُ. الثَّالِثُ: أَنَّ الْأَمْنَ يَقْتَضِي زَوَالَ الْعُبُودِيَّةِ وَتَرْكُ الْخِدْمَةِ وَالْعُبُودِيَّةِ يُوجِبُ الْعَدَاوَةَ وَالْأَمْنَ يَقْتَضِي تَرْكَ الْخَوْفِ. الرَّابِعُ: أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ الْمُخْلِصِينَ بِقَوْلِهِ:

{فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ} [A'râf: 99] “Allah'ın mekrine (tuzak ve mühletine) karşı ancak hüsrana uğrayan topluluk güvende hisseder.” Yeis (ümitsizlik) de Teâlâ'nın: {إِنَّهُ لا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكافِرُونَ} [Yûsuf: 87] “Şüphesiz Allah'ın rahmetinden ancak inkârcı topluluk ümidini keser” ve: {وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ} [Hicr: 56] “Rabbinin rahmetinden sapkınlardan başka kim ümidini keser?” buyrukları gereğince caiz değildir. Bundaki mâna şudur: Güvende hissetmek ancak [Allah hakkında] acziyet zannedildiğinde meydana gelir; ümitsizlik ise ancak cimrilik zannedildiğinde hâsıl olur. Allah hakkında acziyet ve cimrilik düşüncesi ise küfürdür; bu sebeple [azaptan] emin hissetmek de ümitsizliğe düşmek de küfür olmuştur. İkincisi: İbadet ve itaatler her ne kadar çok olsa da Hakk'ın kahrı daha büyüktür ve kahrın galip olmasıyla birlikte emniyet hissi meydana gelmez. Üçüncüsü: Güvende hissetmek kulluğun ortadan kalkmasını gerektirir; kulluğu ve hizmeti terk etmek düşmanlığı gerektirir, güvende hissetmek ise korkuyu terk etmeyi gerektirir. Dördüncüsü: Teâlâ ihlaslı kullarını şu buyruğuyla nitelemiştir:

وَيَدْعُونَنا رَغَباً وَرَهَباً وَكانُوا لَنا خاشِعِينَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٩٠] قِيلَ رَغَبًا فِي ثَوَابِنَا، وَرَهَبًا مِنْ عِقَابِنَا. وَقِيلَ: رَغَبًا فِي فَضْلِنَا، وَرَهَبًا مِنْ عَدْلِنَا. وَقِيلَ رَغَبًا فِي وِصَالِنَا، وَرَهَبًا مِنْ فِرَاقِنَا. وَالْأَحْسَنُ أَنْ يُقَالَ رَغَبًا فِينَا، وَرَهَبًا مِنَّا.

{وَيَدْعُونَنا رَغَباً وَرَهَباً وَكانُوا لَنا خاشِعِينَ} [Enbiyâ: 90] “Bize umarak ve korkarak dua ederlerdi; onlar bize derin bir saygı içindeydiler.” [Buradaki «rağaben ve raheben» ifadesi için] «Sevap ve mükâfatımızı umarak, azabımızdan korkarak» denilmiştir. «Lütfumuzdan umarak, adaletimizden korkarak» da denilmiştir. «Bize vuslatı umarak, bizden ayrılmaktan korkarak» da denilmiştir. En güzeli ise: «Biz[i] umarak ve biz[den] korkarak» denilmesidir.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: عَلَى أَنَّ الْوَلِيَّ لَا يَعْرِفُ كَوْنَهُ وَلِيًّا، أَنَّ الْوَلِيَّ إِنَّمَا يَصِيرُ وَلِيًّا لِأَجْلِ أَنَّ الْحَقَّ يُحِبُّهُ لَا لِأَجْلِ أَنَّهُ يُحِبُّ الْحَقَّ، وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي الْعَدُوِّ، ثُمَّ إِنَّ مَحَبَّةَ الْحَقِّ وَعَدَاوَتَهُ سِرَّانِ لَا يَطَّلِعُ عَلَيْهِمَا أَحَدٌ فَطَاعَاتُ الْعِبَادِ وَمَعَاصِيهِمْ لَا تُؤَثِّرُ فِي مَحَبَّةِ الْحَقِّ وَعَدَاوَتِهِ لِأَنَّ الطَّاعَاتِ وَالْمَعَاصِيَ مُحْدَثَةٌ، وَصِفَاتُ الْحَقِّ قَدِيمَةٌ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ، وَالْمُحْدَثُ الْمُتَنَاهِي لَا يَصِيرُ غَالِبًا لِلْقَدِيمِ غَيْرِ الْمُتَنَاهِي. وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَرُبَّمَا كَانَ الْعَبْدُ فِي الْحَالِ فِي عَيْنِ الْمَعْصِيَةِ إِلَّا أَنَّ نَصِيبَهُ مِنَ الْأَزَلِ عَيْنُ الْمَحَبَّةِ. وَرُبَّمَا كَانَ الْعَبْدُ فِي الْحَالِ فِي عَيْنِ الطَّاعَةِ وَلَكِنَّ نَصِيبَهُ مِنَ الْأَزَلِ عَيْنُ الْعَدَاوَةِ وَتَمَامُ التَّحْقِيقِ أَنَّ مَحَبَّتَهُ وَعَدَاوَتَهُ صِفَةٌ، وَصِفَةُ الْحَقِّ غَيْرُ مُعَلَّلَةٍ، وَمَنْ كَانَتْ مَحَبَّتُهُ لَا لِعِلَّةٍ، فَإِنَّهُ يَمْتَنِعُ أَنْ يَصِيرَ عَدُوًّا بِعِلَّةِ الْمَعْصِيَةِ، وَمَنْ كَانَتْ عداوته لَا لِعِلَّةٍ يَمْتَنِعُ أَنْ يَصِيرَ مُحِبًّا لِعِلَّةِ الطَّاعَةِ، وَلَمَّا كَانَتْ مَحَبَّةُ الْحَقِّ وَعَدَاوَتُهُ سِرَّيْنِ لَا يُطَّلَعُ عَلَيْهِمَا لَا جَرَمَ قَالَ عِيسَى ﵇: تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ [الْمَائِدَةِ: ١١٦] .

Velînin velî olduğunu bilmeyeceğine dair İkinci Delil: Velî, Hakk'ı sevdiği için değil ancak Hakk onu sevdiği için velî olur. Düşman hakkındaki söz de böyledir. Kaldı ki Hakk'ın sevgisi de düşmanlığı da kimsenin muttali olamayacağı iki sırdır. Kulların itaatleri ve günahları Hakk'ın sevgisine ve düşmanlığına tesir etmez; çünkü itaatler ve günahlar muhdestir (sonradan var olmadır), Hakk'ın sıfatları ise kadîm ve sonsuzdur; muhdes ve sonlu olan bir şey, kadîm ve sonsuz olana galip gelemez. Bu takdire göre, kul hâlihazırda bizzat günahın içinde olabilir fakat ezeldeki nasibi bizzat sevgidir. Yine kul hâlihazırda bizzat itaatin içinde olabilir fakat ezeldeki nasibi bizzat düşmanlıktır. Tam bir tahkik şudur ki: O'nun sevgisi ve düşmanlığı birer sıfattır ve Hakk'ın sıfatı bir illete bağlı değildir. Sevgisi bir illete dayanmayan zâtın, günah illetiyle düşman olması imkânsızdır; düşmanlığı bir illete dayanmayan zâtın da itaat illetiyle seven olması imkânsızdır. Hakk'ın sevgisi ve düşmanlığı muttali olunamayan iki sır olunca, bu sebeple İsa aleyhisselâm şöyle demiştir: {تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ} [Mâide: 116] “Sen benim nefsimde olanı bilirsin, ben ise Senin zâtında olanı bilmem. Şüphesiz gaybları hakkıyla bilen ancak Sensin.”

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: عَلَى أَنَّ الْوَلِيَّ لَا يَعْرِفُ كَوْنَهُ وَلِيًّا، أَنَّ الْحُكْمَ بِكَوْنِهِ وَلِيًّا وَبِكَوْنِهِ مِنْ أَهْلِ/ الثَّوَابِ وَالْجَنَّةِ يَتَوَقَّفُ عَلَى الْخَاتِمَةِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها [الْأَنْعَامِ: ١٦٠] وَلَمْ يَقُلْ مَنْ عَمِلَ حَسَنَةً فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اسْتِحْقَاقَ الثَّوَابِ مُسْتَفَادٌ مِنَ الْخَاتِمَةِ لَا مِنْ أَوَّلِ الْعَمَلِ، وَالَّذِي يُؤَكِّدُ ذَلِكَ أَنَّهُ لَوْ مَضَى عُمْرَهُ فِي الْكُفْرِ ثُمَّ أَسْلَمَ فِي آخِرِ الْأَمْرِ كَانَ مِنْ أَهْلِ الثَّوَابِ وَبِالضِّدِّ، وَهَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْعِبْرَةَ بِالْخَاتِمَةِ لَا بِأَوَّلِ الْعَمَلِ، وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ [الْأَنْفَالِ: ٣٨] فَثَبَتَ أَنَّ الْعِبْرَةَ فِي الْوِلَايَةِ وَالْعَدَاوَةِ وَكَوْنُهُ مِنْ أَهْلِ الثَّوَابِ أَوْ مِنْ أَهْلِ الْعِقَابِ بِالْخَاتِمَةِ، فَظَهَرَ أَنَّ الْخَاتِمَةَ غَيْرُ مَعْلُومَةٍ لِأَحَدٍ، فَوَجَبَ الْقَطْعُ بِأَنَّ الْوَلِيَّ لَا يَعْلَمُ كَوْنَهُ وَلِيًّا، أَمَّا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ الْوَلِيَّ قَدْ يَعْرِفُ كَوْنَهُ وَلِيًّا فَقَدِ احْتَجُّوا عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِمْ بِأَنَّ الْوِلَايَةَ لَهَا رُكْنَانِ. أَحَدُهُمَا: كَوْنُهُ فِي الظَّاهِرِ مُنْقَادًا لِلشَّرِيعَةِ. الثَّانِي:

Velînin velî olduğunu bilmeyeceğine dair Üçüncü Delil: Kişinin velî olduğuna, sevap ve cennet ehlinden olduğuna hükmetmek son nefese (hâtimeye) bağlıdır. Bunun delili Teâlâ'nın: {مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها} [En'âm: 160] “Kim bir iyilikle gelirse ona bunun on katı vardır” buyruğudur. «Kim bir iyilik işlerse» dememiştir. Bu da sevabı hak etmenin amelin başından değil, son nefesten elde edildiğini gösterir. Bunu pekiştiren husus şudur: Bir kimse ömrünü küfür içinde geçirse sonra işin sonunda Müslüman olsa sevap ehlinden olur; aksi de böyledir. Bu da itibarın amelin başına değil, son nefese olduğuna delildir. Bundan dolayı Teâlâ: {قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ} [Enfâl: 38] “İnkâr edenlere de ki: Eğer vazgeçerlerse geçmişteki günahları bağışlanır” buyurmuştur. Böylece velâyette, düşmanlıkta ve kişinin sevap ehlinden mi yoksa azap ehlinden mi olacağı hususunda itibarın son nefese olduğu sabit olmuştur. Son nefesin de hiç kimse tarafından bilinmediği ortaya çıkınca, velînin kendisinin velî olduğunu bilmediğine kesin olarak hükmetmek vacip olmuştur. Velînin bazen velî olduğunu bilebileceğini söyleyenlere gelince, onlar görüşlerinin doğruluğuna dair velâyetin iki rüknü olduğunu delil getirmişlerdir: Birincisi: Zahirde şeriata boyun eğmiş olmasıdır. İkincisi:

كَوْنُهُ فِي الْبَاطِنِ مُسْتَغْرِقًا فِي نُورِ الْحَقِيقَةِ، فَإِذَا حَصَلَ الْأَمْرَانِ وَعَرَفَ الْإِنْسَانُ حُصُولَهُمَا عَرَفَ لَا مَحَالَةَ كَوْنَهُ وَلِيًّا، أَمَّا الِانْقِيَادُ فِي الظَّاهِرِ لِلشَّرِيعَةِ فَظَاهِرٌ، وَأَمَّا اسْتِغْرَاقُ الْبَاطِنِ فِي نُورِ الْحَقِيقَةِ فَهُوَ أَنْ يَكُونَ فَرَحُهُ بِطَاعَةِ اللَّهِ وَاسْتِئْنَاسُهُ بِذِكْرِ اللَّهِ، وَأَنْ لَا يَكُونَ لَهُ اسْتِقْرَارٌ مَعَ شَيْءٍ سِوَى اللَّهِ. وَالْجَوَابُ: أَنَّ تَدَاخُلَ الْأَغْلَاطِ فِي هَذَا الْبَابِ كَثِيرَةٌ غَامِضَةُ وَالْقَضَاءُ عَسِرٌ، وَالتَّجْرِبَةُ خَطَرٌ، وَالْجَزْمُ غُرُورٌ. وَدُونَ الْوُصُولِ إِلَى عَالَمِ الرُّبُوبِيَّةِ أَسْتَارٌ، تَارَةً مِنَ النِّيرَانِ، وَأُخْرَى مِنَ الْأَنْوَارِ، وَاللَّهُ الْعَالِمُ بِحَقَائِقِ الْأَسْرَارِ، وَلْنَرْجِعْ إلى التفسير.

Bâtında hakikat nuruna gark olmuş olmasıdır. Bu iki durum gerçekleşip insan da bunların gerçekleştiğini bildiğinde, şüphesiz velî olduğunu bilir. Zahirde şeriata boyun eğmek zaten açıktır. Bâtının hakikat nuruna gark olmasına gelince; bu da onun sevincinin Allah'a itaatle, ünsiyetinin Allah'ın zikriyle olması ve Allah'tan başka hiçbir şeyle karar kılmamasıdır. Cevap şudur: Bu konuda yanılgıların birbirine karışması çok ve kapalıdır, hüküm vermek çetindir, tecrübe tehlikelidir ve kesin konuşmak bir aldanıştır. Rubûbiyyet âlemine ulaşmanın önünde bazen ateşten, bazen nurlardan perdeler vardır. Sırların hakikatlerini en iyi bilen Allah'tır. Şimdi tefsire dönelim.

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ١٣ الى ١٥]

[Kehf Suresi (18): 13-15. Ayetler]

نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْيَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَزِدْناهُمْ هُدىً (١٣) وَرَبَطْنا عَلى قُلُوبِهِمْ إِذْ قامُوا فَقالُوا رَبُّنا رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لَنْ نَدْعُوَا مِنْ دُونِهِ إِلهاً لَقَدْ قُلْنا إِذاً شَطَطاً (١٤) هؤُلاءِ قَوْمُنَا اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً لَوْلا يَأْتُونَ عَلَيْهِمْ بِسُلْطانٍ بَيِّنٍ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً (١٥)

{نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْيَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَزِدْناهُمْ هُدىً (١٣) وَرَبَطْنا عَلى قُلُوبِهِمْ إِذْ قامُوا فَقالُوا رَبُّنا رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لَنْ نَدْعُوَا مِنْ دُونِهِ إِلهاً لَقَدْ قُلْنا إِذاً شَطَطاً (١٤) هؤُلاءِ قَوْمُنَا اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً لَوْلا يَأْتُونَ عَلَيْهِمْ بِسُلْطانٍ بَيِّنٍ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً (١٥)} “Biz sana onların haberlerini hak olarak anlatıyoruz. Şüphesiz onlar Rablerine inanmış gençlerdi; biz de onların hidayetini artırdık. (13) Onlar ayağa kalkıp: «Rabbimiz, göklerin ve yerin Rabbidir; O'ndan başkasına asla ilah diye yalvarmayız, andolsun o takdirde pek saçma (haktan uzak) bir söz söylemiş oluruz» dediklerinde kalplerini [sabır ve sebatla] pekiştirmiştik. (14) «Şu bizim kavmimiz O'ndan başka ilahlar edindiler. Bari onlar hakkında açık bir delil getirselerdi ya! Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?» (15)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ مِنْ قَبْلُ جُمْلَةً مَنْ وَاقِعَتِهِمْ ثُمَّ قَالَ: نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ أَيْ عَلَى وَجْهِ الصِّدْقِ: إِنَّهُمْ فِتْيَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ كَانُوا جَمَاعَةً مِنَ الشُّبَّانِ آمَنُوا بِاللَّهِ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى فِي صِفَاتِهِمْ: وَرَبَطْنا عَلى قُلُوبِهِمْ

Bil ki Yüce Allah, daha önce onların hadisesini özet olarak zikretti; sonra şöyle buyurdu: {نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ} “Biz sana onların haberlerini hak ve gerçek olarak anlatıyoruz”, yani doğruluk üzere [anlatıyoruz]. {إِنَّهُمْ فِتْيَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ} “Şüphesiz onlar, Rablerine inanmış birkaç genç yiğitti”; [yani] onlar Allah’a iman etmiş bir grup genç idiler. Sonra Yüce Allah onların vasıfları hakkında şöyle buyurdu: {وَرَبَطْنا عَلى قُلُوبِهِمْ} “Ve onların kalplerini pekiştirdik”.

أَيْ أَلْهَمْنَاهَا الصَّبْرَ وَثَبَّتْنَاهَا: إِذْ قامُوا وَفِي هَذَا الْقِيَامِ أَقْوَالٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ مُجَاهِدٌ كَانُوا عُظَمَاءَ مَدِينَتِهِمْ فَخَرَجُوا فَاجْتَمَعُوا وَرَاءَ الْمَدِينَةِ مِنْ غَيْرِ مِيعَادٍ، فَقَالَ رَجُلٌ مِنْهُمْ أَكْبَرُ الْقَوْمِ إِنِّي لَأَجِدُ/ فِي نَفْسِي شَيْئًا مَا أَظُنُّ أَنَّ أَحَدًا يَجِدُهُ، قَالُوا مَا تَجِدُ؟ قَالَ أجد في نفسي أن ربي رب السموات وَالْأَرْضِ. الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُمْ قَامُوا بَيْنَ يَدَيْ ملكهم دقيانوس الجبار، وقالوا: ربنا رب السموات وَالْأَرْضِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ كَانَ يَدْعُو النَّاسَ إِلَى عِبَادَةِ الطَّوَاغِيتِ، فَثَبَّتَ اللَّهُ هَؤُلَاءِ الْفِتْيَةَ، وَعَصَمَهُمْ حَتَّى عَصَوْا ذَلِكَ الْجَبَّارَ، وَأَقَرُّوا بِرُبُوبِيَّةِ اللَّهِ، وَصَرَّحُوا بِالْبَرَاءَةِ عَنِ الشُّرَكَاءِ وَالْأَنْدَادِ. وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: وَهُوَ قَوْلُ عَطَاءٍ وَمُقَاتِلٍ أَنَّهُمْ قَالُوا ذَلِكَ عِنْدَ قِيَامِهِمْ مِنَ النَّوْمِ وَهَذَا بِعِيدٌ لِأَنَّ اللَّهَ اسْتَأْنَفَ قِصَّتَهُمْ بِقَوْلِهِ: نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ وَقَوْلِهِ: لَقَدْ قُلْنا إِذاً شَطَطاً مَعْنَى الشَّطَطِ فِي اللُّغَةِ مُجَاوَزَةُ الْحَدِّ، قَالَ الْفَرَّاءُ يُقَالُ قَدْ أَشَطَّ فِي السَّوْمِ إِذْ جَاوَزَ الْحَدَّ وَلَمْ يُسْمَعْ إِلَّا أَشَطَّ يُشِطُّ إِشْطَاطًا وَشَطَطًا، وَحَكَى الزَّجَّاجُ وَغَيْرُهُ شَطَّ الرَّجُلُ وَأَشَطَّ إِذَا جَاوَزَ الْحَدَّ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: وَلا تُشْطِطْ [ص: ٢٢] وَأَصْلُ هَذَا مِنْ قَوْلِهِمْ شَطَّتِ الدَّارُ إِذَا بعدت، فالشطط البعد عن الحق، وهو هاهنا مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَصْدَرِ، وَالْمَعْنَى لَقَدْ قُلْنَا إِذًا قَوْلًا شَطَطًا، أَمَّا قَوْلُهُ: هؤُلاءِ قَوْمُنَا اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً هَذَا مِنْ قَوْلِ أَصْحَابِ الْكَهْفِ وَيَعْنُونَ الَّذِينَ كَانُوا فِي زَمَانِ دِقْيَانُوسَ عَبَدُوا الْأَصْنَامَ لَوْلا يَأْتُونَ- هَلَّا يَأْتُونَ- عَلَيْهِمْ بِسُلْطانٍ بَيِّنٍ بِحُجَّةٍ بَيِّنَةٍ، وَمَعْنَى عَلَيْهِمْ أَيْ عَلَى عِبَادَةِ الْآلِهَةِ، وَمَعْنَى الْكَلَامِ أَنَّ عَدَمَ الْبَيِّنَةِ بِعَدَمِ الدَّلَائِلِ عَلَى ذَلِكَ لَا يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ الْمَدْلُولِ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَحْتَجُّ بِعَدَمِ الدَّلِيلِ عَلَى عَدَمِ الْمَدْلُولِ وَيَسْتَدِلُّ عَلَى صحة هذ الطَّرِيقَةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ. فَقَالَ إِنَّهُ تَعَالَى اسْتَدَلَّ عَلَى عَدَمِ الشُّرَكَاءِ وَالْأَضْدَادِ بِعَدَمِ الدَّلِيلِ عَلَيْهَا فَثَبَتَ أَنَّ الِاسْتِدْلَالَ بِعَدَمِ الدَّلِيلِ عَلَى عَدَمِ الْمَدْلُولِ طَرِيقَةٌ قَوِيَّةٌ، ثُمَّ قَالَ: فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً يَعْنِي أَنَّ الْحُكْمَ بِثُبُوتِ الشَّيْءِ مَعَ عَدَمِ الدَّلِيلِ عَلَيْهِ ظُلْمٌ وَافْتِرَاءٌ عَلَى اللَّهِ وَكَذِبٌ عَلَيْهِ، وَهَذَا مِنْ أَعْظَمِ الدَّلَائِلِ عَلَى فَسَادِ الْقَوْلِ بِالتَّقْلِيدِ.

Yani onlara sabır ilham ettik ve onları sebatkâr kıldık. {إِذْ قامُوا} “Onlar ayağa kalktıklarında”; bu kıyam (ayağa kalkma) hakkında görüşler vardır: Birincisi: Mücâhid şöyle demiştir: Onlar şehirlerinin ileri gelenleriydiler, dışarı çıktılar ve sözleşmeksizin şehrin arkasında toplandılar. İçlerinden topluluğun en büyüğü olan bir adam: «Doğrusu ben / içimde hiç kimsenin hissetmediğini sandığım bir şey hissediyorum» dedi. «Ne hissediyorsun?» dediler. O da: «İçimde Rabbimin göklerin ve yerin Rabbi olduğunu hissediyorum» dedi. İkinci Görüş: Onlar zorba kralları Decianus'un (Dikyânûs) huzurunda ayağa kalkıp: «Rabbimiz göklerin ve yerin Rabbidir» dediler. Bu da onun insanları putlara tapmaya çağırmasından ötürüydü. Allah bu gençleri sebatkâr kıldı ve o zorbaya isyan edinceye, Allah'ın rubûbiyyetini ikrar edip ortak ve benzerlerden berî olduklarını açıkça ilan edinceye kadar onları korudu. Üçüncü Görüş: Bu da Atâ ve Mukātil'in görüşüdür; onlar bunu uykudan kalktıklarında söylediler. Bu uzak bir ihtimaldir; zira Allah onların kıssasına: {نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ} “Sana anlatıyoruz” sözüyle yeniden başlamıştır. Teâlâ'nın: {لَقَدْ قُلْنا إِذاً شَطَطاً} “Andolsun o takdirde pek saçma (haktan uzak) bir söz söylemiş oluruz” buyruğuna gelince; Şatat (شَطَط) kelimesinin lügatteki anlamı haddi aşmaktır. Ferrâ şöyle demiştir: Pazarlıkta haddi aştığı zaman (أَشَطَّ فِي السَّوْمِ) denir ve bundan sadece (أَشَطَّ يُشِطُّ إِشْطَاطًا وَشَطَطًا) kalıbı işitilmiştir. Zeccâc ve diğerleri ise kişinin haddi aşması durumunda (شَطَّ الرَّجُلُ وَأَشَطَّ) dendiğini nakletmişlerdir. Teâlâ'nın: {وَلا تُشْطِطْ} [Sâd: 22] “Haddi aşma” buyruğu da bundandır. Bunun aslı, ev uzaklaştığında söyledikleri (شَطَّتِ الدَّارُ) sözündendir; dolayısıyla şatat, haktan uzaklaşmaktır. Bu kelime burada meful-i mutlak (mastar) olarak mansubdur; anlamı da «Andolsun, o takdirde haktan uzak bir söz söylemiş oluruz» demektir. Teâlâ'nın: {هؤُلاءِ قَوْمُنَا اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً} “Şu bizim kavmimiz O'ndan başka ilahlar edindiler” buyruğu ise Ashâb-ı Kehf'in sözündendir; bununla Decianus zamanında putlara tapanları kastetmektedirler. {لَوْلا يَأْتُونَ} “Bari getirselerdi ya” yani neden getirmiyorlar; {عَلَيْهِمْ بِسُلْطانٍ بَيِّنٍ} “onlar hakkında açık bir delil” yani apaçık bir hüccet. {عَلَيْهِمْ} ifadesinin anlamı yani ilahlara tapınmaları hakkındadır. Sözün anlamı şudur: Bir şeye delalet eden delillerin bulunmaması (adem-i beyyine), o medlûlün (delalet edilen şeyin) yokluğuna delalet etmez. İnsanlardan bazıları medlûlün yokluğuna delilin yokluğuyla delil getirir ve bu yöntemin doğruluğuna bu ayeti delil kılarlar. Nitekim o kimse şöyle demiştir: Teâlâ ortakların ve zıtların yokluğuna, onlar hakkında delil bulunmayışıyla delil getirmiştir; böylece delilin bulunmayışıyla medlûlün bulunmayışına istidlalde bulunmanın güçlü bir yöntem olduğu sabit olmuştur. Sonra Teâlâ: {فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً} “Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?” buyurmuştur. Yani bir şeyin hakkında delil bulunmadığı hâlde sabit olduğuna hükmetmek zulümdür, Allah'a iftiradır ve O'na karşı yalandır. Bu da taklidin bâtıl olduğuna dair en büyük delillerdendir.

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ١٦ الى ١٧]

[Kehf Suresi (18): 16-17. Ayetler]

وَإِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَما يَعْبُدُونَ إِلاَّ اللَّهَ فَأْوُوا إِلَى الْكَهْفِ يَنْشُرْ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَيُهَيِّئْ لَكُمْ مِنْ أَمْرِكُمْ مِرفَقاً (١٦) وَتَرَى الشَّمْسَ إِذا طَلَعَتْ تَتَزاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذاتَ الْيَمِينِ وَإِذا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذاتَ الشِّمالِ وَهُمْ فِي فَجْوَةٍ مِنْهُ ذلِكَ مِنْ آياتِ اللَّهِ مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِداً (١٧)

{وَإِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَما يَعْبُدُونَ إِلاَّ اللَّهَ فَأْوُوا إِلَى الْكَهْفِ يَنْشُرْ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَيُهَيِّئْ لَكُمْ مِنْ أَمْرِكُمْ مِرفَقاً (١٦) وَتَرَى الشَّمْسَ إِذا طَلَعَتْ تَتَزاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذاتَ الْيَمِينِ وَإِذا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذاتَ الشِّمالِ وَهُمْ فِي فَجْوَةٍ مِنْهُ ذلِكَ مِنْ آياتِ اللَّهِ مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِداً (١٧)} “[İçlerinden biri şöyle dedi:] «Mademki onlardan ve Allah'tan başka taptıklarından ayrıldınız, o hâlde mağaraya sığının ki Rabbiniz size rahmetinden genişlik versin ve işinizde size bir kolaylık hazırlasın.» (16) Güneşi görürsün ki, doğduğu zaman mağaralarından sağ tarafa meyleder, battığı zaman da onları sol taraftan makaslayıp geçer (onları terk eder); onlar ise mağaranın geniş bir yerindedirler. Bu, Allah'ın ayetlerindendir. Allah kime hidayet ederse doğru yolu bulan odur; kimi de saptırırsa artık onun için asla doğru yolu gösteren bir dost bulamazsın. (17)”

اعْلَمْ أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُ قَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: وَإِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَاعْتَزَلْتُمُ الشَّيْءَ الَّذِي يَعْبُدُونَهُ إِلَّا اللَّهَ فَإِنَّكُمْ لَمْ تَعْتَزِلُوا عِبَادَةَ اللَّهِ. فَأْوُوا إِلَى الْكَهْفِ قَالَ الْفَرَّاءُ هُوَ جَوَابُ إِذْ كَمَا تَقُولُ إِذْ فَعَلْتَ كَذَا فَافْعَلْ كَذَا، وَمَعْنَاهُ:

Bil ki buradaki murad, onların birbirlerine şöyle demeleridir: {وَإِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ} “Mademki onlardan ayrıldınız” ve onların taptığı şeyden de ayrıldınız; {إِلاَّ اللَّهَ} “Allah müstesna”, çünkü siz Allah'a kulluktan ayrılmadınız. {فَأْوُوا إِلَى الْكَهْفِ} “O hâlde mağaraya sığının”; Ferrâ, bunun tıpkı «Şöyle yaptığın vakit şöyle yap» demen gibi (إِذْ) edatının cevabı olduğunu söylemiştir. Bunun anlamı şudur:

اذْهَبُوا إِلَيْهِ وَاجْعَلُوهُ مَأْوَاكُمْ. يَنْشُرْ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ أَيْ يَبْسُطُهَا عَلَيْكُمْ: وَيُهَيِّئْ لَكُمْ مِنْ أَمْرِكُمْ مِرفَقاً قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةٍ مَرْفِقًا بِفَتْحِ الْمِيمِ وَكَسْرِ الْفَاءِ وَالْبَاقُونَ مِرْفَقًا بِكَسْرِ الْمِيمِ وَفَتْحِ الْفَاءِ، قَالَ الْفَرَّاءُ: وَهُمَا لُغَتَانِ وَاشْتِقَاقُهُمَا مِنَ الِارْتِفَاقِ، وَكَانَ الْكِسَائِيُّ يُنْكِرُ فِي مِرْفَقِ الْإِنْسَانِ الَّذِي فِي الْيَدِ إِلَّا كَسْرَ الْمِيمِ وَفَتْحَ الْفَاءِ، وَالْفَرَّاءُ يُجِيزُهُ فِي الْأَمْرِ وَفِي الْيَدِ وَقِيلَ هُمَا لُغَتَانِ إِلَّا أَنَّ الْفَتْحَ أَقْيَسُ وَالْكَسْرَ أَكْثَرُ وَقِيلَ الْمِرْفَقُ مَا ارْتَفَقْتَ بِهِ، وَالْمَرْفِقُ بِالْفَتْحِ الْمُرَافِقُ ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَتَرَى الشَّمْسَ إِذا طَلَعَتْ تَتَزاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذاتَ الْيَمِينِ وَإِذا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذاتَ الشِّمالِ وَفِيهِ مَبَاحِثُ:

Oraya gidin ve orayı kendinize sığınak yapın. {يَنْشُرْ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ} “Rabbiniz size rahmetinden genişlik versin” yani rahmetini üzerinize yaysın. {وَيُهَيِّئْ لَكُمْ مِنْ أَمْرِكُمْ مِرفَقاً} “ve işinizde size bir kolaylık hazırlasın.” Nâfi', İbn Âmir ve bir rivayette Âsım, mîm'in fethası ve fâ'nın kesresiyle (مَرْفِقًا) okumuşlar; diğerleri ise mîm'in kesresi ve fâ'nın fethasıyla (مِرْفَقًا) okumuşlardır. Ferrâ şöyle demiştir: Bunlar iki ayrı lehçedir ve türeyişleri irtifâktan (faydalanmaktan) gelir. Kisâî, insanın kolundaki dirsek (مِرْفَق) için ancak mîm'in kesresi ve fâ'nın fethasını kabul ederdi; Ferrâ ise hem iş/durum hem de kol için her iki okuyuşu da caiz görürdü. Yine denilmiştir ki: Bunlar iki lehçedir, ancak fetha kıyasa daha uygundur, kesre ise daha yaygındır. Ayrıca kendisinden faydalanılan şeye (مِرْفَق), fetha ile (مَرْفِق) ise faydalanılacak şeylere (kolaylıklara) denildiği de söylenmiştir. Sonra Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَتَرَى الشَّمْسَ إِذا طَلَعَتْ تَتَزاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذاتَ الْيَمِينِ وَإِذا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذاتَ الشِّمالِ} “Güneşi görürsün ki, doğduğu zaman mağaralarından sağ tarafa meyleder, battığı zaman da onları sol taraftan makaslayıp geçer”. Bunda birkaç inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ تَزْوَرُّ سَاكِنَةَ الزَّايِ الْمُعْجَمَةِ مُشَدَّدَةَ الرَّاءِ مِثْلَ تَحْمَرُّ، وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ تَزَاوَرُ بِالْأَلِفِ وَالتَّخْفِيفِ وَالْبَاقُونَ تَزَّاوَرُ بِالتَّشْدِيدِ وَالْأَلِفِ وَالْكُلُّ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، وَالتَّزَاوُرُ هُوَ الْمَيْلُ وَالِانْحِرَافُ، وَمِنْهُ زَارَهُ إِذَا مَالَ إِلَيْهِ وَالزُّورُ الْمَيْلُ عَنِ الصِّدْقِ، وَأَمَّا التَّشْدِيدُ فَأَصْلُهُ تَتَزَاوَرُ سَكَنَتِ التَّاءُ الثَّانِيَةُ وَأُدْغِمَتْ فِي الزَّايِ، وَأَمَّا التَّخْفِيفُ فَهُوَ تَفَاعَلَ مِنَ الزَّوْرِ وَأَمَّا تَزْوَرُّ فَهُوَ مِنَ الِازْوِرَارِ.

Birinci İnceleme: İbn Âmir, noktalı zâ harfinin sükûnu ve râ harfinin şeddesiyle (تَحْمَرُّ) vezninde (تَزْوَرُّ) şeklinde okumuştur. Âsım, Hamza ve Kisâî, elif ile ve şeddesiz olarak (تَزَاوَرُ) okumuşlardır. Geri kalanlar ise şeddeli ve elif ile (تَزَّاوَرُ) okumuşlardır; hepsi aynı anlamdadır. Tezâvür (التَّزَاوُرُ); meyletmek ve sapmaktır. Kişinin birine yönelip meyletmesi durumunda söylenen (زَارَهُ) kelimesi ve doğruluktan sapma anlamındaki (الزُّورُ) kelimesi de bundandır. Şeddeli okuyuşun aslına gelince, bu (تَتَزَاوَرُ) olup ikinci tâ sâkin kılınmış ve zâ harfine idğam edilmiştir. Şeddesiz okuyuş ise (الزَّوْرُ) kökünden tefâul bâbıdır. (تَزْوَرُّ) okuyuşu ise izvirâr (meletme) kökündendir.

الْبَحْثُ الثَّانِي: قَوْلُهُ: وَتَرَى الشَّمْسَ أَيْ أَنْتَ أَيُّهَا الْمُخَاطَبُ تَرَى الشَّمْسَ عِنْدَ طُلُوعِهَا تَمِيلُ عَنْ كَهْفِهِمْ وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّ مَنْ خُوطِبَ بِهَذَا يَرَى هَذَا الْمَعْنَى وَلَكِنَّ الْعَادَةَ فِي الْمُخَاطَبَةِ تَكُونُ عَلَى هَذَا النَّحْوِ، وَمَعْنَاهُ أَنَّكَ لَوْ رَأَيْتَهُ عَلَى هَذِهِ الصُّورَةِ.

İkinci İnceleme: Teâlâ'nın: {وَتَرَى الشَّمْسَ} “Güneşi görürsün” buyruğu; yani ey muhatap, sen güneşin doğarken onların mağarasından meylettiğini görürsün, demektir. Murad kendisine hitap edilen kimsenin bizzat bu durumu görmesi değildir; ancak hitaptaki adet bu minval üzeredir. Anlamı: «Şayet sen onu görseydin bu sûret üzere görürdün» demektir.

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: ذاتَ الْيَمِينِ أَيْ جِهَةَ الْيَمِينِ وَأَصْلُهُ أَنَّ ذَاتَ صِفَةٌ أُقِيمَتْ مُقَامَ الْمَوْصُوفِ لِأَنَّهَا تَأْنِيثُ ذُو فِي قَوْلِهِمْ رَجُلُ ذُو مَالٍ، وَامْرَأَةٌ ذَاتُ مَالٍ، وَالتَّقْدِيرُ كَأَنَّهُ قِيلَ تَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ جِهَةَ ذَاتَ الْيَمِينِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَإِذا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذاتَ الشِّمالِ فَفِيهِ بَحْثَانِ:

Üçüncü İnceleme: Teâlâ'nın: {ذاتَ الْيَمِينِ} “sağ tarafa” buyruğu; yani sağ cihetine demektir. Aslı şudur: Zât (ذَاتَ) kelimesi mevsûfun yerine konulmuş bir sıfattır; çünkü o, insanların «mal sahibi adam» (رَجُلُ ذُو مَالٍ) ve «mal sahibi kadın» (امْرَأَةٌ ذَاتُ مَالٍ) sözlerindeki (ذُو) kelimesinin müennesidir. Takdiri sanki «onların mağarasından sağ cihete yönelerek meyleder» denilmiş gibidir. Teâlâ'nın: {وَإِذا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذاتَ الشِّمالِ} “battığı zaman da onları sol taraftan makaslayıp geçer” buyruğuna gelince; bunda iki inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَالَ الْكِسَائِيُّ قَرَضْتُ الْمَكَانَ أَيْ عَدَلْتُ عَنْهُ وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ الْقَرْضُ فِي أَشْيَاءَ فَمِنْهَا الْقَطْعُ، وَكَذَلِكَ السَّيْرُ فِي الْبِلَادِ أَيْ إِذَا قَطَعَهَا. تَقُولُ لِصَاحِبِكَ هَلْ وَرَدْتَ مَكَانَ كَذَا فَيَقُولُ الْمُجِيبُ إِنَّمَا قَرَضْتُهُ فَقَوْلُهُ:

Birinci İnceleme: Kisâî: «Mekânı geçip oradan saptım» anlamında (قَرَضْتُ الْمَكَانَ) denir, demiştir. Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: Karz (الْقَرْضُ) birkaç şeyde kullanılır; bunlardan biri kesmektir. Memleketlerde yol almak da böyledir; yani oraları aşıp geçtiğinde kullanılır. Arkadaşına «Filan yere uğradın mı?» dersin, cevap veren de «Ben orayı teğet geçip bıraktım» der. Dolayısıyla O'nun şu buyruğu:

تَقْرِضُهُمْ ذاتَ الشِّمالِ أي تعدل عن سمت رؤوسهم إلى جهة الشمال.

{تَقْرِضُهُمْ ذاتَ الشِّمالِ} “onları sol taraftan makaslayıp geçer”; yani başlarının hizasından sol tarafa doğru sapar demektir.

البحث الثاني: للمفسرين هاهنا قَوْلَانِ: الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ بَابَ ذَلِكَ الْكَهْفِ كَانَ مَفْتُوحًا إِلَى جَانِبِ الشِّمَالِ فَإِذَا طَلَعَتِ الشَّمْسُ كَانَتْ عَلَى يَمِينِ الْكَهْفِ وَإِذَا غَرَبَتْ كَانَتْ عَلَى شِمَالِهِ فَضَوْءُ/ الشَّمْسِ مَا كَانَ يَصِلُ إِلَى دَاخِلِ الْكَهْفِ، وَكَانَ الْهَوَاءُ الطَّيِّبُ وَالنَّسِيمُ الْمُوَافِقُ يَصِلُ، وَالْمَقْصُودُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى صَانَ أَصْحَابَ الْكَهْفِ مِنْ أَنْ يَقَعَ عَلَيْهِمْ ضَوْءُ الشَّمْسِ وَإِلَّا لَفَسَدَتْ أَجْسَامُهُمْ فَهِيَ مَصُونَةٌ عَنِ الْعُفُونَةِ وَالْفَسَادِ. وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ ذَلِكَ، وَإِنَّمَا الْمُرَادُ أَنَّ الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ مَنَعَ اللَّهُ ضَوْءَ الشَّمْسِ مِنَ الْوُقُوعِ. وَكَذَا الْقَوْلُ حَالَ غُرُوبِهَا، وَكَانَ ذَلِكَ فِعْلًا خَارِقًا لِلْعَادَةِ وَكَرَامَةً عَظِيمَةً خَصَّ اللَّهُ بِهَا أَصْحَابَ الْكَهْفِ، وَهَذَا قَوْلُ الزَّجَّاجِ وَاحْتَجَّ عَلَى صِحَّتِهِ بِقَوْلِهِ:

İkinci İnceleme: Müfessirlerin burada iki görüşü vardır: Birinci Görüş: O mağaranın kapısı kuzey tarafına açılmaktaydı. Dolayısıyla güneş doğduğunda mağaranın sağında kalır, battığında ise solunda kalırdı; böylece güneş / ışığı mağaranın içine ulaşmaz, ancak hoş hava ve latif rüzgâr ulaşırdı. Maksat, Allah Teâlâ'nın Ashâb-ı Kehf'i üzerlerine güneş ışığının vurmasından korumuş olmasıdır; aksi takdirde bedenleri bozulurdu, böylece bedenleri kokuşmaktan ve çürümekten korunmuştur. İkinci Görüş: Murad bu değildir; asıl murad, güneş doğduğunda Allah'ın güneş ışığının onların üzerine düşmesini engellemesidir. Batışı esnasındaki durum da böyledir. Bu durum harikulade bir fiil ve Allah'ın Ashâb-ı Kehf'e tahsis ettiği büyük bir keramet idi. Bu, Zeccâc'ın görüşüdür ve o bu görüşün doğruluğuna Teâlâ'nın şu buyruğuyla delil getirmiştir:

ذلِكَ مِنْ آياتِ اللَّهِ قَالَ وَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَمَا ذَكَرَهُ أَصْحَابُ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ لَكَانَ ذَلِكَ أَمْرًا مُعْتَادًا مَأْلُوفًا فَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ، وَأَمَّا إِذَا حَمَلْنَا الْآيَةَ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ الثَّانِي كَانَ ذَلِكَ كَرَامَةً عَجِيبَةً فَكَانَتْ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ بَعْدَ ذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا فِي مُتَّسَعٍ مِنَ الْكَهْفِ يَنَالُهُمْ فِيهِ بَرْدُ الرِّيحِ وَنَسِيمُ الْهَوَاءِ، قَالَ: وَهُمْ فِي فَجْوَةٍ مِنْهُ أَيْ مِنَ الْكَهْفِ، وَالْفَجْوَةُ مُتَّسَعٌ فِي مَكَانٍ، قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَجَمْعُهَا فَجَوَاتٌ، وَمِنْهُ

{ذلِكَ مِنْ آياتِ اللَّهِ} “Bu, Allah'ın ayetlerindendir” [ayetidir]. [Zeccâc] şöyle demiştir: Eğer durum birinci görüş sahiplerinin zikrettiği gibi olsaydı, bu alışılagelmiş, tabii bir durum olurdu ve Allah'ın ayetlerinden sayılmazdı. Fakat ayeti bu ikinci veche hamlettiğimizde ise bu, şaşırtıcı bir keramet ve Allah'ın ayetlerinden [biri] olur. Bil ki Allah Teâlâ bundan sonra onların mağaranın geniş bir yerinde bulunduklarını, orada kendilerine rüzgârın serinliğinin ve tatlı esintinin ulaştığını haber vererek: {وَهُمْ فِي فَجْوَةٍ مِنْهُ} “Onlar da onun geniş bir yerindeydiler” buyurmuştur. Yani mağaranın [geniş bir yerinde idiler]. Fecve (فَجْوَة), bir mekândaki geniş açıklık demektir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Çoğulu fecevâttır (فَجَوَات). Nitekim şu [ifade] de bundandır:

الْحَدِيثُ: «فَإِذَا وَجَدَ فَجْوَةً نَصَّ»

hadiste: «Geniş bir açıklık bulduğunda devesini hızlandırırdı» [buyrulmuştur].

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ذلِكَ مِنْ آياتِ اللَّهِ وَفِيهِ قَوْلَانِ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّهُ يَمْنَعُ وُصُولَ ضَوْءِ الشَّمْسِ بِقُدْرَتِهِ قَالُوا الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ ذَلِكَ أَيْ ذَلِكَ التَّزَاوُرُ وَالْمَيْلُ، وَالَّذِينَ لَمْ يَقُولُوا بِهِ قَالُوا الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ ذَلِكَ أَيْ ذَلِكَ الحفظ الذي حفظهم الله في الغار تلك المدة الطويلة، من آيات الدَّالَّةِ عَلَى عَجَائِبِ قُدْرَتِهِ وَبَدَائِعِ حِكْمَتِهِ، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ كَمَا أَنَّ بَقَاءَهُمْ هَذِهِ الْمُدَّةَ الطَّوِيلَةَ مَصُونًا عَنِ الْمَوْتِ وَالْهَلَاكِ مِنْ تَدْبِيرَاتِهِ وَلُطْفِهِ وَكَرَمِهِ، فَكَذَلِكَ رُجُوعُهُمْ أَوَّلًا عَنِ الْكُفْرِ وَرَغْبَتُهُمْ فِي الْإِيمَانِ كَانَ بِإِعَانَةِ اللَّهِ ولطفه فقال: مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ مِثْلُ أَصْحَابِ الْكَهْفِ: وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِداً كَدِقْيَانُوسَ الْكَافِرِ وَأَصْحَابِهِ، وَمُنَاظَرَاتُ أَهْلِ الْجَبْرِ وَالْقَدَرِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَعْلُومَةٌ.

Sonra Teâlâ: {ذلِكَ مِنْ آياتِ اللَّهِ} “Bu, Allah'ın ayetlerindendir” buyurmuştur. Bunda iki görüş vardır: Güneş ışığının ulaşmasını kudretiyle engellediğini söyleyenler, Teâlâ'nın {ذلِكَ} “Bu” buyruğundan muradın bu meyletme ve sapma olduğunu söylemişlerdir. Bunu söylemeyenler ise {ذلِكَ} “Bu” buyruğundan muradın, Allah'ın onları o uzun süre boyunca mağarada koruması olduğunu ve bunun O'nun kudretinin şaşılacak yönlerine ve hikmetinin eşsizliklerine delalet eden ayetlerden olduğunu söylemişlerdir. Sonra Teâlâ, onların bu uzun süre boyunca ölümden ve helâkten korunarak kalmalarının O'nun tedbirlerinden, lütfundan ve kereminden olduğu gibi; başlangıçta küfürden dönmelerinin ve imana yönelmelerinin de Allah'ın yardımı ve lütfuyla olduğunu beyan ederek şöyle buyurmuştur: {مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ} “Allah kime hidayet ederse doğru yolu bulan odur” Ashâb-ı Kehf gibi; {وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِداً} “kimi de saptırırsa artık onun için asla doğru yolu gösteren bir dost bulamazsın” kâfir Decianus ve arkadaşları gibi. Cebriyye ile Kaderiyye ehlinin bu ayet hakkındaki münazaraları malumdur.

[سورة الكهف (١٨) : آية ١٨]

[Kehf Suresi (18): 18. Ayet]

وَتَحْسَبُهُمْ أَيْقاظاً وَهُمْ رُقُودٌ وَنُقَلِّبُهُمْ ذاتَ الْيَمِينِ وَذاتَ الشِّمالِ وَكَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَيْهِ بِالْوَصِيدِ لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِراراً وَلَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْباً (١٨)

{وَتَحْسَبُهُمْ أَيْقاظاً وَهُمْ رُقُودٌ وَنُقَلِّبُهُمْ ذاتَ الْيَمِينِ وَذاتَ الشِّمالِ وَكَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَيْهِ بِالْوَصِيدِ لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِراراً وَلَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْباً (١٨)} “Kendileri uykuda oldukları hâlde sen onları uyanık sanırdın. Biz onları sağa ve sola çeviriyorduk. Köpekleri de mağaranın girişinde iki kolunu uzatmış vaziyetteydi. Onları görseydin mutlaka onlardan dönüp kaçardın ve için korkuyla dolardı. (18)”

اعْلَمْ أَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ: وَتَحْسَبُهُمْ عَلَى ما ذكرناه في قوله: وَتَرَى الشَّمْسَ [الكهف: ١٧] أَيْ لَوْ رَأَيْتَهُمْ لِحَسِبْتَهُمْ أَيْقاظاً وَهُوَ جَمْعُ يَقِظٍ وَيَقْظَانَ قَالَهُ الْأَخْفَشُ وَأَبُو عُبَيْدَةَ وَالزَّجَّاجُ وَأَنْشَدُوا لِرُؤْبَةَ:

Bil ki Teâlâ'nın: {وَتَحْسَبُهُمْ} “sen onları sanırdın” buyruğunun anlamı, O'nun: {وَتَرَى الشَّمْسَ} [Kehf: 17] buyruğunda zikrettiğimiz minval üzeredir; yani «şayet onları görseydin uyanık sanırdın». {أَيْقاظاً} kelimesi; yakız (يَقِظ) ve yakzân (يَقْظَان) kelimelerinin çoğuludur; bunu Ahfeş, Ebû Ubeyde ve Zeccâc söylemiş ve Ru'be'nin şu beytini inşad etmişlerdir:

وَوَجَدُوا إِخْوَانَهُمْ أَيْقَاظًا

«Kardeşlerini uyanık buldular.»

وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ نَجْدٌ وَنُجْدَانٌ وَأَنْجَادٌ، وَهُمْ رُقُودٌ أَيْ نَائِمُونَ وَهُوَ مَصْدَرٌ سُمِّيَ الْمَفْعُولُ بِهِ كَمَا يُقَالُ قَوْمٌ رُكُوعٌ وَقُعُودٌ وَسُجُودٌ يُوصَفُ الْجَمْعُ بِالْمَصْدَرِ، وَمَنْ قَالَ إِنَّهُ جَمْعُ رَاقِدٍ فَقَدْ أَبْعَدَ لِأَنَّهُ لَمْ يُجْمَعْ فَاعِلٌ عَلَى فُعُولٍ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَإِنَّمَا يُحْسَبُونَ أَيْقاظاً لِأَنَّ أَعْيُنَهُمْ مُفَتَّحَةٌ وَهُمْ نِيَامٌ وَقَالَ الزَّجَّاجُ لِكَثْرَةِ تَقَلُّبِهِمْ يُظَنُّ أَنَّهُمْ أَيْقَاظٌ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنُقَلِّبُهُمْ ذاتَ الْيَمِينِ وَذاتَ الشِّمالِ وَاخْتَلَفُوا فِي مِقْدَارِ مُدَّةِ التَّقْلِيبِ فَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّ لَهُمْ فِي كُلِّ عَامٍ تَقْلِيبَتَيْنِ وَعَنْ مُجَاهِدٍ يَمْكُثُونَ عَلَى أَيْمَانِهِمْ تِسْعَ سِنِينَ ثُمَّ يُقْلَبُونَ عَلَى شَمَائِلِهِمْ فَيَمْكُثُونَ رُقُودًا تِسْعَ سِنِينَ وَقِيلَ لَهُمْ تَقْلِيبَةٌ وَاحِدَةٌ فِي يَوْمِ عَاشُورَاءَ. وَأَقُولُ هَذِهِ التَّقْدِيرَاتُ لَا سَبِيلَ لِلْعَقْلِ إِلَيْهَا، وَلَفْظُ الْقُرْآنِ لَا يَدُلُّ عَلَيْهِ، وَمَا جَاءَ فِيهِ خَبَرٌ صَحِيحٌ فَكَيْفَ يُعْرَفُ؟ وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ فَائِدَةُ تَقْلِيبِهِمْ لِئَلَّا تَأْكُلَ الْأَرْضُ لُحُومَهُمْ وَلَا تُبْلِيَهُمْ. وَأَقُولُ هَذَا عَجِيبٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَدَرَ عَلَى أَنْ يُمْسِكَ حَيَاتَهُمْ مُدَّةَ ثَلَاثِمِائَةِ سَنَةٍ وَأَكْثَرَ فَلِمَ لَا يَقْدِرُ عَلَى حِفْظِ أَجْسَادِهِمْ أَيْضًا مِنْ غَيْرِ تَقْلِيبٍ؟ وَقَوْلُهُ: ذاتَ مَنْصُوبَةٌ عَلَى الظرف لأن المعنى نقلبهم فِي نَاحِيَةِ الْيَمِينِ أَوْ عَلَى نَاحِيَةِ الْيَمِينِ كما قلنا في قوله: تَتَزاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذاتَ الْيَمِينِ وَقَوْلُهُ: وَكَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَيْهِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ قَالُوا إِنَّهُمْ هَرَبُوا لَيْلًا مِنْ مَلِكِهِمْ، فَمَرُّوا بِرَاعٍ مَعَهُ كَلْبٌ فَتَبِعَهُمْ عَلَى دِينِهِمْ وَمَعَهُ كَلْبُهُ، وَقَالَ كَعْبٌ مَرُّوا بِكَلْبٍ فَنَبَحَ عَلَيْهِمْ فَطَرَدُوهُ فَعَادَ فَفَعَلُوا مِرَارًا، فَقَالَ لَهُمُ الْكَلْبُ مَا تُرِيدُونَ مِنِّي لَا تَخْشَوْا جَانِبِي أَنَا أُحِبُّ أَحِبَّاءَ اللَّهِ فَنَامُوا حَتَّى أَحْرُسَكُمْ، وَقَالَ عُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ كَانَ ذَلِكَ كَلْبَ صَيْدِهِمْ وَمَعْنَى: باسِطٌ ذِراعَيْهِ أَيْ يُلْقِيهِمَا عَلَى الْأَرْضِ مَبْسُوطَتَيْنِ غَيْرَ مَقْبُوضَتَيْنِ، وَمِنْهُ

Bunun benzeri (نَجْدٌ), (نُجْدَانٌ) ve (أَنْجَادٌ) kelimeleridir. {وَهُمْ رُقُودٌ} “onlar uykuda idiler” yani uyuyan kimselerdi; bu bir mastardır ve meful (ism-i fail) anlamında kullanılmıştır; nitekim çoğul mastarla nitelenerek (قَوْمٌ رُكُوعٌ وَقُعُودٌ وَسُجُودٌ) denilir. Bunun râkid (رَاقِد) kelimesinin çoğulu olduğunu söyleyen kimse uzak bir ihtimali savunmuştur; çünkü fâil vezni fuûl vezninde çoğul yapılmaz. Vâhidî şöyle demiştir: Onların uyanık sanılmaları, gözlerinin açık olup kendilerinin uyur vaziyette olmalarındandır. Zeccâc ise çokça dönüp durmalarından ötürü uyanık sanıldıklarını söylemiştir. Bunun delili Teâlâ'nın: {وَنُقَلِّبُهُمْ ذاتَ الْيَمِينِ وَذاتَ الشِّمالِ} “Biz onları sağa ve sola çeviriyorduk” buyruğudur. Çevrilme süresinin miktarı hakkında ihtilaf etmişlerdir: Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan her yıl iki defa çevrildikleri rivayet edilmiştir. Mücâhid'den ise sağ yanları üzerinde dokuz yıl kaldıkları, sonra sol yanlarına çevrilip dokuz yıl uykuda kaldıkları rivayet edilmiştir. Aşure gününde bir defa çevrildikleri de söylenmiştir. Ben derim ki: Akılla bu takdirlere ulaşmaya imkân yoktur; Kur'an'ın lafzı da buna delalet etmez; bu konuda sahih bir haber de gelmemiştir, öyleyse bu nasıl bilinebilir? İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ onları çevirmenin hikmetinin, yerin onların etlerini yememesi ve bedenlerini çürütmemesi için olduğunu söylemiştir. Ben derim ki: Bu şaşılacak bir sözdür; zira Teâlâ onların hayatını üç yüz yıldan fazla bir süre tutmaya kādir olduğuna göre, bedenlerini çevirmeksizin de korumaya niçin kādir olmasın? Teâlâ'nın: {ذاتَ} kelimesi zarf olarak mansubdur; çünkü anlam: «Onları sağ tarafa veya sağ taraf üzerine çeviririz» demektir; nitekim Teâlâ'nın: {تَتَزاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذاتَ الْيَمِينِ} buyruğunda söylediğimiz gibidir. Teâlâ'nın: {وَكَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَيْهِ} “Köpekleri de iki kolunu uzatmış vaziyetteydi” buyruğu hakkında İbn Abbâs ve müfessirlerin çoğu şöyle demişlerdir: Onlar krallarından geceleyin kaçtılar; beraberinde bir köpek bulunan bir çobana rastladılar, çoban köpeğiyle birlikte onların dinine uyup peşlerine takıldı. Kâ'b ise şöyle demiştir: Bir köpeğe rastladılar, köpek onlara havladı; onlar köpeği kovdular, köpek geri geldi ve bunu birkaç kez yaptılar. Bunun üzerine köpek onlara: «Benden ne istiyorsunuz? Benim tarafımdan korkmayın, ben Allah'ın sevdiklerini severim; siz uyuyun, ben sizi beklerim» dedi. Ubeyd b. Umeyr de onun kendilerinin av köpeği olduğunu söylemiştir. {باسِطٌ ذِراعَيْهِ} “iki kolunu uzatmış” ifadesinin anlamı; iki kolunu toplamaksızın yere uzatmış vaziyette bırakması demektir. Nitekim şu

الْحَدِيثُ فِي الصَّلَاةِ: «أَنَّهُ نَهَى عَنِ افْتِرَاشِ السَّبُعِ» وَقَالَ: «لَا تَفْتَرِشْ ذِرَاعَيْكَ افْتِرَاشَ السَّبُعِ»

namaz hakkındaki hadiste: «Yırtıcı hayvanın kollarını yayması gibi yaymayı yasaklamıştır» ve «Kollarını yırtıcı hayvanın yayışı gibi yayma» buyurmuştur.

قَوْلُهُ: بِالْوَصِيدِ يَعْنِي فِنَاءَ الْكَهْفِ قَالَ الزَّجَّاجُ الْوَصِيدُ فِنَاءُ الْبَيْتِ وَفِنَاءُ الدَّارِ وَجَمْعُهُ وَصَائِدُ وَوُصُدٌ، وَقَالَ يُونُسُ وَالْأَخْفَشُ وَالْفَرَّاءُ الْوَصِيدُ وَالْأَصِيدُ لُغَتَانِ مِثْلَ الْوِكَافِ وَالْإِكَافِ، وَقَالَ السُّدِّيُّ: بِالْوَصِيدِ الْبَابُ وَالْكَهْفُ لَا يَكُونُ لَهُ بَابٌ وَلَا عَتَبَةٌ وَإِنَّمَا أَرَادَ أَنَّ الْكَلْبَ مِنْهُ بِمَوْضِعِ الْعَتَبَةِ مِنَ الْبَيْتِ، ثُمَّ قَالَ: لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ أَيْ أَشْرَفْتَ عَلَيْهِمْ يُقَالُ اطَّلَعْتُ عَلَيْهِمْ أَيْ أَشْرَفْتُ عَلَيْهِمْ، وَيُقَالُ أَطْلَعْتُ فُلَانًا عَلَى الشَّيْءِ فَاطَّلَعَ وَقَوْلُهُ:

Teâlâ'nın: {بِالْوَصِيدِ} buyruğu mağaranın avlusu demektir. Zeccâc: Vasîd (الْوَصِيدُ), evin avlusu ve hanenin avlusudur; çoğulu vasâid (وَصَائِدُ) ve vusud (وُصُدٌ) gelir demiştir. Yûnus, Ahfeş ve Ferrâ ise el-vasîd (الْوَصِيدُ) ve el-asîd (الْأَصِيدُ) kelimelerinin tıpkı el-vikâf (الْوِكَافِ) ile el-ikâf (الْإِكَافِ) gibi iki ayrı lehçe olduğunu söylemişlerdir. Süddî: {بِالْوَصِيدِ} kelimesi kapıdır demiştir; hâlbuki mağaranın kapısı ve eşiği olmaz; o ancak köpeğin mağaraya nispetle durumunun, evin eşiğindeki durum gibi olduğunu kastetmiştir. Sonra Teâlâ: {لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ} “Onları görseydin” yani üzerlerine baksaydın buyurmuştur. Kişi onları görüp yukardan baktığında (اطَّلَعْتُ عَلَيْهِمْ) denir; birini bir şeye muttali kılıp o da gördüğünde (أَطْلَعْتُ فُلَانًا عَلَى الشَّيْءِ فَاطَّلَعَ) denir. Teâlâ'nın şu buyruğu:

لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِراراً قَالَ الزَّجَّاجُ قَوْلُهُ: فِراراً مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَصْدَرِ لِأَنَّ مَعْنَى وَلَّيْتَ مِنْهُمْ فَرَرْتَ:

{لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِراراً} “mutlaka onlardan dönüp kaçardın”; Zeccâc: {فِراراً} kelimesi mastar olarak mansubdur; çünkü {وَلَّيْتَ مِنْهُمْ} ifadesinin anlamı «onlardan kaçtın» demektir, demiştir.

وَلَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْباً أَيْ فَزَعًا وَخَوْفًا قِيلَ فِي التَّفْسِيرِ طَالَتْ شُعُورُهُمْ وَأَظْفَارُهُمْ وَبَقِيَتْ أَعْيُنُهُمْ مَفْتُوحَةً وَهُمْ نِيَامٌ، فَلِهَذَا السَّبَبِ لَوْ رَآهُمُ الرَّائِي لَهَرَبَ مِنْهُمْ مَرْعُوبًا، وَقِيلَ: إِنَّهُ تَعَالَى جَعَلَهُمْ بِحَيْثُ كُلُّ مَنْ رَآهُمْ فَزِعَ فَزَعًا شَدِيدًا، فَأَمَّا تَفْصِيلُ سَبَبِ الرُّعْبِ فَاللَّهُ أَعْلَمُ بِهِ. وَهَذَا هُوَ الْأَصَحُّ وَقَوْلُهُ: وَلَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْباً قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ لَمُلِّئْتَ بِتَشْدِيدِ اللَّامِ وَالْهَمْزَةِ وَالْبَاقُونَ بِتَخْفِيفِ اللَّامِ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ بِالتَّخْفِيفِ وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ إِلَّا أَنَّ فِي التَّشْدِيدِ مُبَالَغَةً، قَالَ الْأَخْفَشُ الْخَفِيفَةُ أَجْوَدُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، يُقَالُ: مَلَأْتَنِي رُعْبًا، وَلَا يكادون يعرفون

{وَلَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْباً} “ve için korkuyla dolardı” yani dehşet ve korku ile dolardı. Tefsirde: Saçları ve tırnakları uzamıştı, uyudukları hâlde gözleri açık kalmıştı; bu sebeple onları gören bir kimse dehşete kapılarak onlardan kaçardı, denilmiştir. Yine denilmiştir ki: Teâlâ onları öyle bir hâle getirmiştir ki, onları gören herkes şiddetli bir dehşete kapılırdı. Korkunun sebebinin detayına gelince, onu en iyi Allah bilir; en sahih olan da budur. Teâlâ'nın: {وَلَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْباً} buyruğunu Nâfi' ve İbn Kesîr, lâm'ın ve hemzenin şeddesiyle (لَمُلِّئْتَ) şeklinde; diğerleri ise lâm'ın tahfifiyle (şeddesiz) okumuşlardır. İbn Kesîr'den tahfif ile de rivayet edilmiştir; anlam birdir, ancak şeddeli okuyuşta mübalağa vardır. Ahfeş: Şeddesiz olanı Arap kelamında daha fasîhtir; «Beni korkuyla doldurdun» anlamında (مَلَأْتَنِي رُعْبًا) denir; ve pek

مَلَّأْتَنِي، وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا أَكْثَرُ اسْتِعْمَالِهِمْ كَقَوْلِهِ:

(مَلَّأْتَنِي) şeklinde bilmezler, demiştir. Şairin şu sözünde olduğu gibi onların çoğu kullanımı da buna delalet eder:

فَيَمْلَأُ بَيْتَنَا أقِطًا وَسَمْنًا

«Evimizi çökelek ve sadeyağ ile doldurur.»

وَقَوْلِ الْآخَرِ:

Diğer bir şairin şu sözü de böyledir:

وَمِنْ مالأ عَيْنَيْهِ مِنْ شَيْءِ غَيْرِهِ ... إِذَا رَاحَ نَحْوَ الْجَمْرَةِ الْبِيضِ كَالدُّمَى

«Heykel gibi bembeyaz [kadınlar] Cemre'ye doğru gittiğinde, gözlerini onlardan başkasıyla doldurmayan kimse...»

وَقَالَ الْآخَرُ:

Bir diğeri de şöyle demiştir:

لَا تَمْلَأِ الدَّلْوَ وَعَرْقٌ فِيهَا

«Kovayı içinde ip parçası varken doldurma.»

وَقَالَ الْآخَرُ:

Bir diğeri de şöyle demiştir:

امْتَلَأَ الْحَوْضُ وَقَالَ قَطْنِي

«Havuz doldu ve 'artık bana yeter' dedi.»

وَقَدْ جَاءَ التَّثْقِيلُ أَيْضًا، وَأَنْشَدُوا لِلْمُخَبَّلِ السَّعْدِيِّ:

Şeddeli okuyuş da vârit olmuştur; el-Muhabbel es-Sa'dî'nin şu beytini inşad etmişlerdir:

وَإِذَا قَتَلَ النُّعْمَانُ بِالنَّاسِ مُحْرِمًا ... فَمُلِّأَ مِنْ عَوْفِ بْنِ كَعْبٍ سَلَاسِلُهُ

«Nu'mân ihramlı iken insanları öldürdüğünde, zincirleri Avf b. Kâ'b [oğulları] ile dolduruldu.»

وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَالْكِسَائِيُّ رُعْبًا بِضَمِّ الْعَيْنِ فِي جميع القرآن والباقون بالإسكان.

İbn Âmir ve Kisâî, Kur'an'ın tamamında (رُعْبًا) kelimesini ayn harfinin zammesiyle [ru'uben]; diğerleri ise sükûn ile [ru'ben] okumuşlardır.

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ١٩ الى ٢٠]

[Kehf Suresi (18): 19-20. Ayetler]

وَكَذلِكَ بَعَثْناهُمْ لِيَتَسائَلُوا بَيْنَهُمْ قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ كَمْ لَبِثْتُمْ قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قالُوا رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما لَبِثْتُمْ فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هذِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ فَلْيَنْظُرْ أَيُّها أَزْكى طَعاماً فَلْيَأْتِكُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ وَلْيَتَلَطَّفْ وَلا يُشْعِرَنَّ بِكُمْ أَحَداً (١٩) إِنَّهُمْ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ يَرْجُمُوكُمْ أَوْ يُعِيدُوكُمْ فِي مِلَّتِهِمْ وَلَنْ تُفْلِحُوا إِذاً أَبَداً (٢٠)

{وَكَذلِكَ بَعَثْناهُمْ لِيَتَسائَلُوا بَيْنَهُمْ قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ كَمْ لَبِثْتُمْ قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قالُوا رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما لَبِثْتُمْ فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هذِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ فَلْيَنْظُرْ أَيُّها أَزْكى طَعاماً فَلْيَأْتِكُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ وَلْيَتَلَطَّفْ وَلا يُشْعِرَنَّ بِكُمْ أَحَداً (١٩) إِنَّهُمْ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ يَرْجُمُوكُمْ أَوْ يُعِيدُوكُمْ فِي مِلَّتِهِمْ وَلَنْ تُفْلِحُوا إِذاً أَبَداً (٢٠)} “Böylece, kendi aralarında birbirlerine sorsunlar diye onları uyandırdık. İçlerinden biri: «Ne kadar kaldınız?» dedi. «Bir gün veya günün bir kısmı kadar kaldık» dediler. [Sonunda] şöyle dediler: «Ne kadar kaldığınızı Rabbiniz daha iyi bilir. Şimdi siz birinizi şu gümüş paranızla şehre gönderin de baksın, onun hangi yiyeceği daha temizse size ondan bir rızık getirsin. Gayet nazik davransın ve sakın sizi hiç kimseye sezdirmesin. (19) Çünkü onlar üzerinize baskın yapar [durumunuzu öğrenirler]se, ya sizi taşlayarak öldürürler yahut da sizi kendi dinlerine döndürürler; o takdirde asla kurtuluşa eremezsiniz.» (20)”