اعْلَمْ أَنَّ التَّقْدِيرَ وَكَمَا زِدْنَاهُمْ هُدًى، وَرَبَطْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ، فَضَرَبْنَا عَلَى آذَانِهِمْ وَأَنَمْنَاهُمْ وَأَبْقَيْنَاهُمْ أَحْيَاءً لَا يَأْكُلُونَ وَلَا يَشْرَبُونَ وَنُقَلِّبُهُمْ فَكَذَلِكَ بَعَثْنَاهُمْ أَيْ أَحْيَيْنَاهُمْ مِنْ تِلْكَ النَّوْمَةِ الَّتِي تُشْبِهُ الموت ليتساءلوا بينهم تساءل تَنَازُعٍ وَاخْتِلَافٍ فِي مُدَّةِ لُبْثِهِمْ، فَإِنْ قِيلَ: هَلْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْغَرَضُ مِنْ بَعْثِهِمْ أَنْ يَتَسَاءَلُوا وَيَتَنَازَعُوا؟ قُلْنَا: لَا يَبْعُدُ ذَلِكَ لِأَنَّهُمْ إِذَا تَسَاءَلُوا انْكَشَفَ لَهُمْ مِنْ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى أُمُورٌ عَجِيبَةٌ وَأَحْوَالٌ غَرِيبَةٌ، وَذَلِكَ الِانْكِشَافُ أَمْرٌ مَطْلُوبٌ لِذَاتِهِ. ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: / قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ كَمْ لَبِثْتُمْ أَيْ كَمْ مِقْدَارُ لُبْثِنَا فِي هَذَا الْكَهْفِ: قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ إِنَّهُمْ دَخَلُوا الْكَهْفَ غُدْوَةً وَبَعَثَهُمُ اللَّهُ فِي آخِرِ النَّهَارِ، فَلِذَلِكَ قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا فَلَمَّا رَأَوُا الشَّمْسَ بَاقِيَةً قَالُوا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قالُوا رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما لَبِثْتُمْ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ هُوَ رَئِيسُهُمْ يَمْلِيخَا رَدَّ عِلْمَ ذَلِكَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهُ لَمَّا نَظَرَ إِلَى أَشْعَارِهِمْ وَأَظْفَارِهِمْ وَبَشَرَةِ وُجُوهِهِمْ رَأَى فِيهَا آثَارَ التَّغَيُّرِ الشَّدِيدِ فَعَلِمَ أَنَّ مِثْلَ ذَلِكَ التَّغَيُّرِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا فِي الْأَيَّامِ الطَّوِيلَةِ. ثُمَّ قَالَ: فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هذِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ بِوَرْقِكُمْ سَاكِنَةَ الرَّاءِ مَفْتُوحَةَ الواو ومنهم من قرأ [ها] مَكْسُورَةَ الْوَاوِ سَاكِنَةَ الرَّاءِ وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ بِوَرِقِكُمْ بِكَسْرِ الرَّاءِ وَإِدْغَامِ الْقَافِ فِي الْكَافِ وعن ابن
Bil ki [ayetin takdiri] şöyledir: Onların hidayetini nasıl artırdıysak, kalplerini pekiştirdiysek, kulaklarını [dış dünyaya] kapattıysak, onları uyutup bir şey yiyip içmeksizin canlı olarak bıraktıysak ve onları [sağa sola] çevirdiysek, aynı şekilde onları uyandırdık; yani kendi aralarında [mağarada] ne kadar kaldıkları hususunda çekişip ihtilaf ederek birbirlerine sormaları için, ölüme benzeyen o uykudan onları dirilttik. Şayet: “Onların uyandırılmasındaki maksadın birbirlerine sormaları ve çekişmeleri olması caiz midir?” denilirse; deriz ki: Bu uzak bir ihtimal değildir. Çünkü birbirlerine sorduklarında, Allah Teâlâ’nın kudretine dair şaşılacak durumlar ve hayret verici hususlar kendilerine aşikâr oldu; bu aşikâr oluş ise bizzat kendisi için arzu edilen bir şeydir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ كَمْ لَبِثْتُمْ} “İçlerinden biri: 'Ne kadar kaldınız?' dedi”; yani bu mağarada kalış süremiz ne kadardır? {قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ} “[Kimi de:] 'Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldık' dediler.” Müfessirler şöyle demişlerdir: Onlar mağaraya sabahleyin girmişlerdi, Allah da onları günün sonunda uyandırdı. Bundan dolayı “Bir gün kaldık” dediler; fakat güneşin henüz batmadığını görünce “Yahut günün bir kısmı kadar” dediler. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {قالُوا رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما لَبِثْتُمْ} “[Diğerleri:] 'Ne kadar kaldığınızı Rabbiniz daha iyi bilir' dediler.” İbn Abbâs [şöyle] demiştir: Bu kişi, onların reisi olan Yemlîhâ'dır. O, bu konudaki bilgiyi Allah Teâlâ'ya havale etti; çünkü saçlarına, tırnaklarına ve yüzlerinin tenine baktığında oralarda şiddetli bir değişimin izlerini gördü ve böylesi bir değişimin ancak uzun günler neticesinde meydana gelebileceğini anladı. Sonra [şöyle] dedi: {فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هذِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ} “Şimdi siz birinizi şu gümüş paranızla şehre gönderin...” Ebû Amr, Hamza ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir, râ harfini sakin ve vâv harfini fethalı olarak {بِوَرْقِكُمْ} şeklinde okumuşlardır. Onlardan vâv'ı kesreli ve râ'yı sakin olarak [okuyan da] vardır. İbn Kesîr ise râ'yı kesreli ve kāf harfini kâf harfine idgam ederek {بِوَرِقِّكُمْ} şeklinde okumuştur. İbn [Muhaysın'dan ise]...
مُحَيْصِنٍ أَنَّهُ كَسَرَ الْوَاوَ وَأَسْكَنَ الرَّاءَ وَأَدْغَمَ الْقَافَ فِي الْكَافِ، وَهَذَا غَيْرُ جَائِزٍ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ عَلَى هَذِهِ، وَالْوَرِقُ اسْمٌ لِلْفِضَّةِ سَوَاءٌ كَانَتْ مَضْرُوبَةً أَمْ لَا، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ مَا رُوِيَ أَنَّ عَرْفَجَةَ اتَّخَذَ أَنْفًا مِنْ وَرِقٍ، وَفِيهِ لُغَاتٌ وَرِقٌّ وَوَرْقٌ وَوِرْقٌ مِثْلَ كَبِدٍ وَكَبْدٍ وَكِبْدٍ، ذَكَرَهُ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ قَالَ الْفَرَّاءُ وَكَسْرُ الْوَاوِ أَرْدَؤُهَا. وَيُقَالُ أَيْضًا لِلْوَرِقِ الرِّقَّةُ، قَالَ الْأَزْهَرِيُّ أَصْلُهُ وَرِقٌ مِثْلَ صِلَةٍ وَعِدَةٍ، قَالَ الْمُفَسِّرُونَ كَانَتْ مَعَهُمْ دَرَاهِمُ عَلَيْهَا صُورَةُ الْمَلِكِ الَّذِي كَانَ فِي زَمَانِهِمْ يَعْنِي بِالْمَدِينَةِ الَّتِي يُقَالُ لَهَا الْيَوْمَ طَرَسُوسُ، وَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ السَّعْيَ فِي إِمْسَاكِ الزَّادِ أَمْرٌ مُهِمٌّ مَشْرُوعٌ وَأَنَّهُ لَا يُبْطِلُ التَّوَكُّلَ وَقَوْلُهُ: فَلْيَنْظُرْ أَيُّها أَزْكى طَعاماً. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ مَا حَلَّ مِنَ الذَّبَائِحِ لِأَنَّ عَامَّةَ أَهْلِ بَلَدِهِمْ كَانُوا مَجُوسًا وَفِيهِمْ قَوْمٌ يُخْفُونَ إِيمَانَهُمْ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: كَانَ مَلِكُهُمْ ظَالِمًا فَقَوْلُهُمْ: أَزْكى طَعاماً يُرِيدُونَ أَيُّهَا أَبْعَدُ عَنِ الغضب، وَقِيلَ أَيُّهَا أَطْيَبُ وَأَلَذُّ، وَقِيلَ أَيُّهَا أَرْخَصُ، قال الزجاج: قوله: أَيُّها رفع بالابتداء، وأَزْكى خبره وطَعاماً نُصِبَ عَلَى التَّمْيِيزِ، وَقَوْلُهُ: وَلْيَتَلَطَّفْ أَيْ يَكُونُ ذَلِكَ فِي سِرٍّ وَكِتْمَانٍ يَعْنِي دُخُولَ الْمَدِينَةِ وَشِرَاءَ الطَّعَامِ وَلا يُشْعِرَنَّ بِكُمْ أَحَداً أَيْ لَا يُخْبِرَنَّ بِمَكَانِكُمْ أَحَدًا مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ: إِنَّهُمْ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ أَيْ يَطَّلِعُوا وَيُشْرِفُوا عَلَى مَكَانِكُمْ أَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ مِنْ قَوْلِهِمْ: ظَهَرْتُ عَلَى فُلَانٍ إِذَا عَلَوْتُهُ وَظَهَرْتُ عَلَى السَّطْحِ إِذَا صِرْتَ فَوْقَهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَصْبَحُوا ظاهِرِينَ [الصَّفِّ: ١٤] أَيْ عَالِينَ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ [التَّوْبَةِ: ٣٣] أَيْ لِيُعْلِيَهُ وَقَوْلُهُ: يَرْجُمُوكُمْ يَقْتُلُوكُمْ، وَالرَّجْمُ بِمَعْنَى الْقَتْلِ كَثِيرٌ فِي التَّنْزِيلِ كَقَوْلِهِ: وَلَوْلا رَهْطُكَ لَرَجَمْناكَ [هُودٍ: ٩١] وَقَوْلِهِ: أَنْ تَرْجُمُونِ [الدُّخَانِ: ٢٠] وَأَصْلُهُ الرَّمْيُ، قَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ يَقْتُلُوكُمْ بِالرَّجْمِ، وَالرَّجْمُ أَخْبَثُ أَنْوَاعِ الْقَتْلِ: أَوْ يُعِيدُوكُمْ فِي مِلَّتِهِمْ أَيْ يَرُدُّوكُمْ إِلَى دِينِهِمْ وَلَنْ تُفْلِحُوا إِذاً أَبَداً أَيْ إِذَا رَجَعْتُمْ إِلَى دِينِهِمْ لَنْ تَسْعَدُوا فِي الدُّنْيَا وَلَا فِي الْآخِرَةِ قَالَ الزَّجَّاجُ قَوْلُهُ: إِذاً أَبَداً يَدُلُّ عَلَى الشَّرْطِ أَيْ وَلَنْ تُفْلِحُوا إِنْ رَجَعْتُمْ إِلَى مِلَّتِهِمْ أَبَدًا، قَالَ الْقَاضِي:
Muhaysın'dan ise vâv'ı kesreli, râ'yı sakin kıldığı ve kāf'ı kâf'a idgam ettiği rivayet edilmiştir; ancak bu, [bu kıraate göre] iki sakinin yan yana gelmesinden ötürü caiz değildir. el-Verik (الْوَرِق), ister basılmış (sikke) olsun ister olmasın, gümüşün adıdır. Arfece'nin gümüşten bir burun edindiğine dair rivayet edilen hadis de buna delalet eder. Bu kelimede, (كَبِد), (كَبْد) ve (كِبْد) kelimelerinde olduğu gibi (وَرِق), (وَرْق) ve (وِرْق) şeklinde lügatler mevcuttur; bunu Ferrâ ve Zeccâc zikretmiştir. Ferrâ, "Vâv'ın kesreli oluşu bunların en zayıfıdır" demiştir. el-Verik kelimesine er-Rikka (الرِّقَّة) da denir; el-Ezherî, bunun aslının (صِلَة) ve (عِدَة) gibi (وَرِق) olduğunu söylemiştir. Müfessirler şöyle demişlerdir: Yanlarında, kendi zamanlarındaki hükümdarın resmini taşıyan dirhemler vardı; şehir ile de bugün Tarsus denilen yeri kastediyorlardı. Bu ayet, azık temin etmeye çalışmanın önemli ve meşru bir iş olduğuna ve bunun tevekkülü bozmadığına delalet eder. Allah Teâlâ'nın: {فَلْيَنْظُرْ أَيُّها أَزْكى طَعاماً} "baksın, onun hangi yiyeceği daha temizse" sözüne gelince; İbn Abbâs: "Kesilmiş hayvanlardan helal olanını kastediyor; çünkü memleket halkının geneli Mecusi idi ve içlerinde imanlarını gizleyen bir topluluk vardı" demiştir. Mücâhid ise: "Onların kralları zalimdi; dolayısıyla {أَزْكى طَعاماً} 'hangi yiyeceği daha temizse' sözleriyle, hangisinin gasptan daha uzak olduğunu kastetmişlerdir" demiştir. Hangisinin daha hoş ve lezzetli olduğu, yahut hangisinin daha ucuz olduğu da söylenmiştir. Zeccâc şöyle demiştir: {أَيُّها} sözü mübtedâ (özne) olarak merfû, {أَزْكى} onun haberi (yüklemi), {طَعاماً} ise temyiz olarak mansubdur. Ayetteki: {وَلْيَتَلَطَّفْ} "Gayet nazik davransın" ifadesi, yani şehre girişi ve yiyeceği satın alması gizlilik ve sır tutma içinde olsun demektir. {وَلا يُشْعِرَنَّ بِكُمْ أَحَداً} "ve sakın sizi hiç kimseye sezdirmesin" yani şehir halkından hiç kimseye yerinizi haber vermesin. {إِنَّهُمْ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ} "Çünkü onlar üzerinize baskın yapar [durumunuzu öğrenirler]se", yani yerinizi öğrenir veya şahsınıza muttali olurlarsa demektir. Bu, bir kimseye üstün geldiğinde söylenen (ظَهَرْتُ عَلَى فُلَانٍ) ve damın üzerine çıktığında söylenen (ظَهَرْتُ عَلَى السَّطْحِ) ifadelerinden gelir. Allah Teâlâ'nın: {فَأَصْبَحُوا ظاهِرِينَ} [Saf 14] yani "üstün geldiler" ayeti ile {لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ} [Tevbe 33] yani "onu bütün dinlere üstün kılmak için" ayeti de bu kabildendir. {يَرْجُمُوكُمْ} sözü, "sizi öldürürler" demektir. Recm kelimesinin öldürme manasında kullanılışı Kur'an'da çoktur; nitekim Allah Teâlâ'nın: {وَلَوْلا رَهْطُكَ لَرَجَمْناكَ} [Hûd 91] ve {أَنْ تَرْجُمُونِ} [Duhân 20] ayetleri böyledir. Kelimenin aslı ise [taş] atmaktır. Zeccâc: "Yani sizi taşlayarak öldürürler; taşlamak ise öldürme çeşitlerinin en kötüsüdür" demiştir. {أَوْ يُعِيدُوكُمْ فِي مِلَّتِهِمْ} "yahut da sizi kendi dinlerine döndürürler" yani sizi kendi dinlerine çevirirler. {وَلَنْ تُفْلِحُوا إِذاً أَبَداً} "o takdirde asla kurtuluşa eremezsiniz" yani şayet onların dinine dönerseniz ne dünyada ne de ahirette asla saadete eremezsiniz. Zeccâc: "Buradaki {إِذاً أَبَداً} 'o takdirde asla' ifadesi şarta delalet eder; yani 'şayet onların dinine dönerseniz asla kurtuluşa eremezsiniz' demektir" demiştir. Kādî şöyle demiştir:
مَا عَلَى الْمُؤْمِنِ الْفَارِّ بِدِينِهِ أَعْظَمُ مِنْ هَذَيْنِ فَأَحَدُهُمَا فِيهِ هَلَاكُ النَّفْسِ وَهُوَ الرَّجْمُ الَّذِي هُوَ أَخْبَثُ أَنْوَاعِ الْقَتْلِ، وَالْآخَرُ هَلَاكُ الدِّينِ بِأَنْ يُرَدُّوا إِلَى الْكُفْرِ، فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ أَنَّهُمْ لَوْ أُكْرِهُوا عَلَى الْكُفْرِ حَتَّى إِنَّهُمْ أَظْهَرُوا الْكُفْرَ لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِمْ مَضَرَّةٌ فَكَيْفَ قَالُوا: وَلَنْ تُفْلِحُوا إِذاً أَبَداً/ قُلْنَا يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ لَوْ رَدُّوا هَؤُلَاءِ الْمُسْلِمِينَ إِلَى الْكُفْرِ عَلَى سَبِيلِ الْإِكْرَاهِ بَقُوا مُظْهِرِينَ لِذَلِكَ الْكُفْرِ مُدَّةً فَإِنَّهُ يَمِيلُ قَلْبُهُمْ إِلَى ذَلِكَ الْكُفْرِ وَيَصِيرُونَ كَافِرِينَ فِي الْحَقِيقَةِ، فَهَذَا الِاحْتِمَالُ قَائِمٌ فَكَانَ خَوْفُهُمْ منه، والله أعلم.
Dini uğruna kaçan bir mümin için şu iki şeyden daha büyüğü yoktur: Bunlardan birinde canın helak olması vardır ki bu, öldürme türlerinin en kötüsü olan recmdir (taşlanarak öldürülmektir); diğerinde ise küfre döndürülmek suretiyle dinin helak olması vardır. Şayet: "Onlar küfre zorlansalar ve bu sebeple küfrü açığa vursalar bile kendilerine bir zarar gelmezdi; öyleyse nasıl {وَلَنْ تُفْلِحُوا إِذاً أَبَداً} / 'o takdirde asla kurtuluşa eremezsiniz' dediler?" denilirse, deriz ki: Maksadın şu olması muhtemeldir: Şayet bu Müslümanları baskı ve zorlama yoluyla küfre döndürseler ve onlar da bir süre o küfrü açığa vurmaya devam etseler, kalpleri o küfre meyleder ve hakikatte kâfir olurlar. Bu ihtimal mevcut olduğu için bundan korkmuşlardır. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٢١ الى ٢٢]
[Kehf Suresi (18): 21-22. Ayetler]
وَكَذلِكَ أَعْثَرْنا عَلَيْهِمْ لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَأَنَّ السَّاعَةَ لَا رَيْبَ فِيها إِذْ يَتَنازَعُونَ بَيْنَهُمْ أَمْرَهُمْ فَقالُوا ابْنُوا عَلَيْهِمْ بُنْياناً رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ قالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِداً (٢١) سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ رابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ وَيَقُولُونَ خَمْسَةٌ سادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ رَجْماً بِالْغَيْبِ وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ مَا يَعْلَمُهُمْ إِلاَّ قَلِيلٌ فَلا تُمارِ فِيهِمْ إِلاَّ مِراءً ظاهِراً وَلا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ أَحَداً (٢٢)
{وَكَذلِكَ أَعْثَرْنا عَلَيْهِمْ لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَأَنَّ السَّاعَةَ لَا رَيْبَ فِيها إِذْ يَتَنازَعُونَ بَيْنَهُمْ أَمْرَهُمْ فَقالُوا ابْنُوا عَلَيْهِمْ بُنْياناً رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ قالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِداً (٢١) سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ رابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ وَيَقُولُونَ خَمْسَةٌ سادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ رَجْماً بِالْغَيْبِ وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ مَا يَعْلَمُهُمْ إِلاَّ قَلِيلٌ فَلا تُمارِ فِيهِمْ إِلاَّ مِراءً ظاهِراً وَلا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ أَحَداً (٢٢)} “Böylece, Allah'ın vaadinin hak olduğunu ve kıyametin kopacağından hiçbir şüphe bulunmadığını bilsinler diye [insanları] onlardan haberdar ettik. O sırada onlar, kendi aralarında onların durumunu tartışıyorlardı. [Bazıları]: «Onların üzerine bir bina yapın; Rableri onları daha iyi bilir» dediler. Durumlarına galip gelenler (söz sahibi olanlar) ise: «Mutlaka onların üzerine bir mescid yapacağız» dediler. (21) [Kimi]: «Onlar üç kişidir, dördüncüleri köpekleridir» diyecek; [kimi de] gaybı taşlayarak (karanlığa taş atar gibi tahminle): «Onlar beş kişidir, altıncıları köpekleridir» diyecekler. [Kimileri de]: «Onlar yedi kişidir, sekizincileri köpekleridir» diyecekler. De ki: «Onların sayısını Rabbim daha iyi bilir; onları pek az kimseden başkası bilmez.» Artık onlar hakkında yüzeysel bir tartışma dışında münakaşaya girme ve onlar hakkında bunlardan hiç kimseye bir şey danışma. (22)”
اعْلَمْ أَنَّ الْمَعْنَى كَمَا زِدْنَاهُمْ هُدًى وَرَبَطْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ وَأَنَمْنَاهُمْ وَقَلَّبْنَاهُمْ وَبَعَثْنَاهُمْ لِمَا فِيهَا مِنَ الْحِكَمِ
Bil ki ayetin anlamı şudur: Açık hikmetlerinden ötürü onların hidayetlerini artırdığımız, kalplerini pekiştirdiğimiz, onları uyuttuğumuz, [sağa sola] çevirdiğimiz ve uyandırdığımız gibi;
الظَّاهِرَةِ، فَكَذَلِكَ أَعْثَرْنَا عَلَيْهِمْ أَيْ أَطْلَعْنَا غَيْرَهُمْ عَلَى أَحْوَالِهِمْ يُقَالُ عَثَرْتُ عَلَى كَذَا أَيْ عَلِمْتُهُ وَقَالُوا: إِنَّ أَصْلَ هَذَا أَنَّ مَنْ كَانَ غَافِلًا عَنْ شَيْءٍ فَعَثَرَ بِهِ نَظَرَ إِلَيْهِ فَعَرَفَهُ، فَكَانَ الْعِثَارُ سَبَبًا لِحُصُولِ الْعِلْمِ وَالتَّبَيُّنِ فَأُطْلِقَ اسْمُ السَّبَبِ عَلَى الْمُسَبِّبِ وَاخْتَلَفُوا فِي السَّبَبِ الَّذِي لِأَجْلِهِ عَرَفَ النَّاسُ وَاقِعَةَ أَصْحَابِ الْكَهْفِ عَلَى وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ:
aynı şekilde onları haberdar da ettik; yani başkalarını onların hallerine muttali kıldık. Bir şeyi bildiğinde (عَثَرْتُ عَلَى كَذَا) denilir. Dediler ki: Bunun aslı şudur; bir şeyden habersiz olan kimse ona takılıp tökezlediğinde (عَثَرَ بِهِ) ona bakar ve onu tanır; böylece tökezleme (el-'isâr), bilginin ve açıklığın hasıl olmasına sebep olmuştur, bu yüzden sebebin ismi müsebbebe (sonuca) verilmiştir. İnsanların Ashâb-ı Kehf'in durumunu öğrenmelerine sebep olan hususta iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi:
أَنَّهُ طَالَتْ شُعُورُهُمْ وَأَظْفَارُهُمْ طُولًا مُخَالِفًا لِلْعَادَةِ وَظَهَرَتْ فِي بَشَرَةِ وُجُوهِهِمْ آثَارٌ عَجِيبَةٌ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ مُدَّتَهُمْ قَدْ طَالَتْ طُولًا خَارِجًا عَنِ الْعَادَةِ. وَالثَّانِي: أَنَّ ذَلِكَ الرَّجُلَ لَمَّا دَخَلَ إِلَى السُّوقِ لِيَشْتَرِيَ الطَّعَامَ وَأَخْرَجَ الدَّرَاهِمَ لِثَمَنِ الطَّعَامِ قَالَ صَاحِبُ الطَّعَامِ: هَذِهِ النُّقُودُ غَيْرُ مَوْجُودَةٍ فِي هَذَا الْيَوْمِ. وَإِنَّهَا كَانَتْ مَوْجُودَةً قَبْلَ هَذَا الْوَقْتِ بِمُدَّةٍ طَوِيلَةٍ وَدَهْرٍ دَاهِرٍ فَلَعَلَّكَ وَجَدْتَ كَنْزًا، وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِيهِ وَحَمَلُوا ذَلِكَ الرَّجُلَ إِلَى مَلِكِ الْبَلَدِ فَقَالَ الْمَلِكُ مِنْ أَيْنَ وَجَدْتَ هَذِهِ الدَّرَاهِمَ؟ فَقَالَ: بِعْتُ بِهَا أَمْسِ شَيْئًا مِنَ التَّمْرِ، وَخَرَجْنَا فِرَارًا مِنَ/ الْمَلِكِ دِقْيَانُوسَ فَعَرَفَ ذَلِكَ الْمَلِكُ أَنَّهُ مَا وَجَدَ كَنْزًا وَأَنَّ اللَّهَ بَعَثَهُ بَعْدَ مَوْتِهِ ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ يَعْنِي أَنَّا إِنَّمَا أَطْلَعْنَا الْقَوْمَ عَلَى أَحْوَالِهِمْ لِيَعْلَمَ الْقَوْمُ أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ بِالْبَعْثِ وَالْحَشْرِ وَالنَّشْرِ رُوِيَ أَنَّ مَلِكَ ذَلِكَ الْوَقْتِ كَانَ مِمَّنْ يُنْكِرُ الْبَعْثَ إِلَّا أَنَّهُ كَانَ مَعَ كُفْرِهِ مُنْصِفًا فَجَعَلَ اللَّهُ أَمْرَ الْفِتْيَةِ دَلِيلًا لِلْمَلِكِ، وَقِيلَ بَلِ اخْتَلَفَتِ الْأُمَّةُ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْجَسَدُ وَالرُّوحُ يُبْعَثَانِ جَمِيعًا، وَقَالَ آخَرُونَ: الرُّوحُ تُبْعَثُ، وَأَمَّا الْجَسَدُ فَتَأْكُلُهُ الْأَرْضُ.
Saçlarının ve tırnaklarının alışılmışın dışında uzamış olması ve yüzlerinin derisinde, [mağarada] kalış sürelerinin alışılmışın fevkinde uzadığına delalet eden acayip izlerin belirmesidir. İkincisi: O adam yiyecek satın almak için çarşıya girip yiyeceğin bedeli olarak dirhemleri çıkarınca, yiyecek sahibi: "Bu paralar bu devirde mevcut değildir; bunlar bundan çok uzun zaman, asırlar öncesinde mevcuttu. Herhalde sen bir define buldun!" dedi. İnsanlar onun hakkında ihtilafa düştüler ve o adamı şehrin kralına götürdüler. Kral: "Bu dirhemleri nereden buldun?" diye sordu. O da: "Dün bunlarla biraz hurma satmıştım; biz Kral / Dakyanus'tan kaçarak çıkmıştık" dedi. Bunun üzerine o kral, adamın bir define bulmadığını, bilakis Allah'ın onu ölümünden sonra dirilttiğini anladı. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ} "Allah'ın vaadinin hak olduğunu ... bilsinler diye"; yani o topluluğu onların hallerinden haberdar ettik ki o kavim Allah'ın diriltme, haşir ve neşir konusundaki vaadinin hak olduğunu bilsin. Rivayet edildiğine göre o vaktin kralı dirilmeyi inkâr edenlerdendi; ancak kâfir olmasına rağmen insaflıydı; Allah da o gençlerin durumunu kral için bir delil kıldı. Şöyle de denilmiştir: Bilakis o zamandaki ümmet ihtilafa düşmüştü; bazısı "Beden ve ruh birlikte diriltilir" derken, diğerleri "Ruh diriltilir; bedeni ise toprak yer" diyordu.
ثُمَّ إِنَّ ذَلِكَ الْمَلِكَ كَانَ يَتَضَرَّعُ إِلَى اللَّهِ أَنْ يُظْهِرَ لَهُ آيَةً يَسْتَدِلُّ بِهَا عَلَى مَا هُوَ الْحَقُّ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فَأَطْلَعَهُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى أَمْرِ أَصْحَابِ أَهْلِ الْكَهْفِ. فَاسْتَدَلَّ ذَلِكَ الْمَلِكُ بِوَاقِعَتِهِمْ عَلَى صِحَّةِ الْبَعْثِ لِلْأَجْسَادِ، لِأَنَّ انْتِبَاهَهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ النَّوْمِ الطَّوِيلِ يُشْبِهُ مَنْ يَمُوتُ ثُمَّ يُبْعَثُ فَقَوْلُهُ: إِذْ يَتَنازَعُونَ بَيْنَهُمْ مُتَعَلِّقٌ بِأَعْثَرْنَا أَيْ أَعْثَرْنَاهُمْ عَلَيْهِمْ حِينَ يَتَنَازَعُونَ بَيْنَهُمْ. وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِهَذَا التَّنَازُعِ فَقِيلَ كَانُوا يَتَنَازَعُونَ فِي صِحَّةِ الْبَعْثِ، فَالْقَائِلُونَ بِهِ اسْتَدَلُّوا بِهَذِهِ الْوَاقِعَةِ عَلَى صِحَّتِهِ، وَقَالُوا كَمَا قَدِرَ اللَّهُ عَلَى حِفْظِ أَجْسَادِهِمْ مُدَّةَ ثَلَاثِمِائَةِ سَنَةٍ وَتِسْعِ سِنِينَ فَكَذَلِكَ يَقْدِرُ عَلَى حَشْرِ الْأَجْسَادِ بَعْدَ مَوْتِهَا، وَقِيلَ: إِنَّ الْمَلِكَ وَقَوْمَهُ لَمَّا رَأَوْا أَصْحَابَ الْكَهْفِ وَوَقَفُوا عَلَى أَحْوَالِهِمْ عَادَ الْقَوْمُ إِلَى كَهْفِهِمْ فَأَمَاتَهُمُ اللَّهُ فَعِنْدَ هَذَا اخْتَلَفَ النَّاسُ، فَقَالَ قَوْمٌ إِنَّهُمْ نِيَامٌ كَالْكَرَّةِ الْأُولَى وَقَالَ آخَرُونَ بَلِ الْآنَ مَاتُوا. وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ بَعْضَهُمْ قَالَ: الْأَوْلَى أَنْ يُسَدَّ بَابُ الْكَهْفِ لِئَلَّا يَدْخُلَ عَلَيْهِمْ أَحَدٌ وَلَا يَقِفَ عَلَى أَحْوَالِهِمْ إِنْسَانٌ. وَقَالَ آخَرُونَ: بَلِ الْأَوْلَى أَنْ يُبْنَى عَلَى بَابِ الْكَهْفِ مَسْجِدٌ وَهَذَا الْقَوْلُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أُولَئِكَ الْأَقْوَامَ كَانُوا عَارِفِينَ بِاللَّهِ مُعْتَرِفِينَ بِالْعِبَادَةِ وَالصَّلَاةِ. وَالْقَوْلُ الرَّابِعُ: أَنَّ الْكُفَّارَ قَالُوا: إِنَّهُمْ كَانُوا عَلَى دِينِنَا فَنَتَّخِذُ عَلَيْهِمْ بُنْيَانًا، وَالْمُسْلِمُونَ قَالُوا كَانُوا عَلَى دِينِنَا فَنَتَّخِذُ عَلَيْهِمْ مَسْجِدًا. وَالْقَوْلُ الْخَامِسُ: أَنَّهُمْ تَنَازَعُوا فِي قَدْرِ مُكْثِهِمْ. وَالسَّادِسُ: أَنَّهُمْ تَنَازَعُوا فِي عَدَدِهِمْ وَأَسْمَائِهِمْ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ وَهَذَا فِيهِ وَجْهَانِ:
Sonra o kral, bu meselede hakkın ne olduğuna dair kendisine istidlal edeceği bir delil göstermesi için Allah'a yalvarıp yakarıyordu; Allah Teâlâ da onu Ashâb-ı Kehf'in durumuna muttali kıldı. Bunun üzerine o kral, onların bu hadisesinden bedenlerin diriltilmesinin doğruluğuna delil getirdi; çünkü o uzun uykudan sonra uyanmaları, ölüp de sonra diriltilen kimseye benzemektedir. Ayetteki: {إِذْ يَتَنازَعُونَ بَيْنَهُمْ} "O sırada onlar, kendi aralarında ... tartışıyorlardı" ifadesi {أَعْثَرْنا} "haberdar ettik" fiiline taalluk etmektedir; yani onlar kendi aralarında çekişip dururlarken Biz insanları onlardan haberdar ettik, demektir. Bu çekişmeden maksadın ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir görüşe göre, onlar dirilmenin sıhhati konusunda çekişiyorlardı; dirilmeyi kabul edenler bu hadiseyi onun doğruluğuna delil getirip dediler ki: Allah onların bedenlerini üç yüz dokuz sene korumaya nasıl kādir olduysa, ölümlerinden sonra bedenleri haşretmeye de öyle kādirdir. Bir diğer görüşe göre: Kral ve kavmi Ashâb-ı Kehf'i görüp durumlarını öğrenince, gençler tekrar mağaralarına döndüler ve Allah onların canını aldı; işte bunun üzerine insanlar ihtilafa düştü. Bir topluluk: "Onlar ilk seferki gibi uyumaktadırlar" dedi; diğerleri ise: "Bilakis şimdi vefat ettiler" dedi. Üçüncü görüş: Onlardan bazısı: "Hiç kimse yanlarına girmesin ve hiçbir insan onların durumunu öğrenmesin diye mağaranın kapısının kapatılması daha uygundur" dedi. Diğerleri ise: "Bilakis mağaranın kapısına bir mescid yapılması daha uygundur" dediler. Bu görüş, o toplulukların Allah'ı bilen, ibadeti ve namazı ikrar eden kimseler olduğuna delalet eder. Dördüncü görüş: Kâfirler: "Onlar bizim dinimiz üzereydiler, bu yüzden üzerlerine bir bina yapalım" dediler; Müslümanlar ise: "Bizim dinimiz üzereydiler, bu yüzden üzerlerine bir mescid yapalım" dediler. Beşinci görüş: Mağarada kalış sürelerinin miktarı hakkında çekişmişlerdir. Altıncı görüş: Sayıları ve isimleri hakkında çekişmişlerdir. Sonra Allah Teâlâ: {رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ} "Rableri onları daha iyi bilir" buyurmuştur. Bunda iki vecih vardır:
أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ مِنْ كَلَامِ الْمُتَنَازِعِينَ كَأَنَّهُمْ لَمَّا تَذَاكَرُوا أَمْرَهُمْ وَتَنَاقَلُوا الْكَلَامَ فِي أَسْمَائِهِمْ وَأَحْوَالِهِمْ وَمُدَّةِ لُبْثِهِمْ، فَلَمَّا لَمْ يَهْتَدُوا إِلَى حَقِيقَةِ ذَلِكَ قَالُوا رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ. الثَّانِي: أَنَّ هَذَا مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى ذِكْرُهُ رَدًّا لِلْخَائِضِينَ فِي حَدِيثِهِمْ مِنْ أُولَئِكَ الْمُتَنَازِعِينَ ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلى أَمْرِهِمْ قِيلَ الْمُرَادُ بِهِ الْمَلِكُ الْمُسْلِمُ، وَقِيلَ: أَوْلِيَاءُ أَصْحَابِ الْكَهْفِ، وَقِيلَ: رُؤَسَاءُ الْبَلَدِ: لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِداً نَعْبُدُ اللَّهَ فِيهِ وَنَسْتَبْقِي آثَارَ أَصْحَابِ الْكَهْفِ بِسَبَبِ ذَلِكَ الْمَسْجِدِ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ رابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ:
Birincisi: Bu, aralarında çekişenlerin sözüdür; sanki onlar onların durumunu müzakere edip isimleri, halleri ve kalış süreleri hakkında sözü birbirlerine aktarınca, bunun hakikatine ulaşamadıklarından dolayı: "Rableri onları daha iyi bilir" demişlerdir. İkincisi: Bu, aralarında çekişenlerden olup da onların meselesine dalanlara bir reddiye olarak Allah Teâlâ'nın kelamıdır. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {قالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلى أَمْرِهِمْ} "Durumlarına galip gelenler (söz sahibi olanlar) ise ... dediler." Bununla Müslüman kralın kastedildiği söylenmiştir; Ashâb-ı Kehf'in velileri olduğu veya şehrin ileri gelenleri olduğu da söylenmiştir: {لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِداً} "«Mutlaka onların üzerine bir mescid yapacağız»" [yani] içinde Allah'a ibadet edeceğimiz ve o mescid vesilesiyle Ashâb-ı Kehf'in hatıralarını yaşatacağımız bir mescid... Sonra Allah Teâlâ: {سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ رابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ} "[Kimi]: «Onlar üç kişidir, dördüncüleri köpekleridir» diyecek" buyurmuştur. Ayetteki:
سَيَقُولُونَ عَائِدٌ إِلَى الْمُتَنَازِعِينَ. رُوِيَ أَنَّ السَّيِّدَ وَالْعَاقِبَ وَأَصْحَابَهُمَا مِنْ أَهْلِ نَجْرَانَ كَانُوا عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ فَجَرَى ذِكْرُ أَصْحَابِ الْكَهْفِ فَقَالَ السَّيِّدُ وَكَانَ يَعْقُوبِيًّا كَانُوا ثَلَاثَةً رَابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ، وَقَالَ الْعَاقِبُ وَكَانَ نُسْطُورِيًّا كَانُوا خَمْسَةً سَادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ، وَقَالَ الْمُسْلِمُونَ كَانُوا سَبْعَةً وَثَامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ، قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ هَذَا الْأَخِيرُ هو
{سَيَقُولُونَ} "diyecekler" sözündeki zamir, çekişenlere aittir. Rivayet edildiğine göre Necran ehlinden Seyyid ve Âkıb ile arkadaşları Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydılar; söz Ashâb-ı Kehf'ten açıldı. Yâkûbî olan Seyyid: "Onlar üç kişiydi, dördüncüleri köpekleriydi" dedi. Nestûrî olan Âkıb ise: "Onlar beş kişiydi, altıncıları köpekleriydi" dedi. Müslümanlar ise: "Onlar yedi kişiydi, sekizincileri köpekleriydi" dediler. Müfessirlerin çoğu, bu sonuncusunun
الْحَقُّ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ. الْأَوَّلُ: أَنَّ الْوَاوَ فِي قَوْلِهِ: وَثامِنُهُمْ هِيَ الْوَاوُ الَّتِي تَدْخُلُ عَلَى الْجُمْلَةِ الْوَاقِعَةِ صِفَةً لِلنَّكِرَةِ كَمَا تَدْخُلُ عَلَى الْوَاقِعَةِ حَالًا عَنِ الْمَعْرِفَةِ فِي نَحْوِ قَوْلِكَ/ جَاءَنِي رَجُلٌ وَمَعَهُ آخَرُ، وَمَرَرْتُ بِزَيْدٍ وَفِي يَدِهِ سَيْفٌ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا وَلَها كِتابٌ مَعْلُومٌ [الْحِجْرِ: ٤] وَفَائِدَتُهَا تَوْكِيدُ ثُبُوتِ الصِّفَةِ لِلْمَوْصُوفِ وَالدَّلَالَةُ عَلَى أَنَّ اتِّصَافَهُ بِهَا أَمْرٌ ثَابِتٌ مُسْتَقِرٌّ، فَكَانَتْ هَذِهِ الْوَاوُ دَالَّةً عَلَى صِدْقِ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّهُمْ كَانُوا سَبْعَةً وَثَامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ، وَأَنَّهُمْ قَالُوا قَوْلًا مُتَقَرِّرًا مُتَحَقِّقًا عَنْ ثَبَاتٍ وَعِلْمٍ وَطُمَأْنِينَةِ نَفْسٍ. الْوَجْهُ الثَّانِي: قَالُوا:
hak olduğunu söylemişlerdir ve buna şu vecihler delalet eder: Birincisi: Ayetteki {وَثامِنُهُمْ} "ve sekizincileri" ifadesindeki vâv, tıpkı senin / "Bana bir adam geldi, yanında da bir başkası vardı" ve "Zeyd'e uğradım, elinde bir kılıç vardı" sözlerindeki marifeden sonra hâl olarak gelen cümleye dahil olduğu gibi, nekireye sıfat olarak gelen cümlenin başına dahil olan vâv'dır. Allah Teâlâ'nın: {وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا وَلَها كِتابٌ مَعْلُومٌ} [Hicr 4] "Helâk ettiğimiz hiçbir şehir yoktur ki onun belirli bir yazgısı bulunmasın" ayeti de bu kabildendir. Bu vâv'ın faydası, sıfatın mevsûfa sübûtunu tekit etmek ve mevsûfun bu özellikle nitelenmesinin sabit ve yerleşik bir durum olduğuna delalet etmektir. Dolayısıyla bu vâv, onların yedi kişi olup sekizincilerinin köpekleri olduğunu söyleyenlerin doğruluğuna ve onların sebat, ilim ve gönül huzuruna dayalı kesin ve muhakkak bir söz söylediklerine delalet etmiştir. İkinci vecih: Dediler ki:
إِنَّهُ تَعَالَى خَصَّ هَذَا الْمَوْضِعَ بِهَذَا الْحَرْفِ الزَّائِدِ وَهُوَ الْوَاوُ فَوَجَبَ أَنْ تَحْصُلَ بِهِ فَائِدَةٌ زَائِدَةٌ صَوْنًا لِلَّفْظِ عَنِ التَّعْطِيلِ، وَكُلُّ مَنْ أَثْبَتَ هَذِهِ الْفَائِدَةَ الزَّائِدَةَ قَالَ الْمُرَادُ مِنْهَا تَخْصِيصُ هَذَا الْقَوْلِ بِالْإِثْبَاتِ وَالتَّصْحِيحِ. الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَتْبَعَ الْقَوْلَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ بِقَوْلِهِ: رَجْماً بِالْغَيْبِ وَتَخْصِيصُ الشَّيْءِ بِالْوَصْفِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْحَالَ فِي الْبَاقِي بِخِلَافِهِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمَخْصُوصُ بِالظَّنِّ الْبَاطِلِ هُوَ الْقَوْلَانِ الْأَوَّلَانِ، وَأَنْ يَكُونَ الْقَوْلُ الثَّالِثُ مُخَالِفًا لَهُمَا فِي كَوْنِهِمَا رَجْمًا بِالظَّنِّ. وَالْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى قَوْلَهُمْ: وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ قَالَ بَعْدَهُ: قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ فَإِتْبَاعُ الْقَوْلَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ بِكَوْنِهِمَا رَجْمًا بِالْغَيْبِ وَإِتْبَاعُ هَذَا الْقَوْلِ الثَّالِثِ بِقَوْلِهِ: قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ
Allah Teâlâ bu makamı, zâid bir harf olan bu vâv ile tahsis etmiştir; lafzı ataletten (boş kalmaktan) korumak için bununla ilave bir faydanın hasıl olması vaciptir. Bu ilave faydayı kabul eden herkes, bundan maksadın bu görüşü ispat ve tashih ile tahsis etmek olduğunu söylemiştir. Üçüncü vecih: Allah Teâlâ ilk iki görüşün ardından {رَجْماً بِالْغَيْبِ} "gaybı taşlayarak (karanlığa taş atar gibi tahminle)" buyurmuştur; bir şeyin belirli bir vasıfla tahsis edilmesi, geriye kalanın durumunun bunun aksine olduğuna delalet eder. Dolayısıyla bâtıl zanna tahsis edilenin ilk iki görüş olması ve üçüncü görüşün zanla taşlama olma konusunda onlardan farklı olması vacip olmuştur. Dördüncü vecih: Allah Teâlâ onların: {وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ} "[Kimileri de]: «Onlar yedi kişidir, sekizincileri köpekleridir» diyecekler" sözünü naklettikten sonra ardından: {قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ} "De ki: «Onların sayısını Rabbim daha iyi bilir; onları pek az kimseden başkası bilmez.»" buyurmuştur. İlk iki görüşün gaybı taşlama ifadesiyle takibi ve bu üçüncü görüşün ise: {قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ} sözüyle takibi,
يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ مُمْتَازٌ عَنِ الْقَوْلَيْنِ الْأَوَّلِينَ بِمَزِيدِ الْقُوَّةِ وَالصِّحَّةِ. وَالْوَجْهُ الْخَامِسُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّهُ حَصَلَ الْعِلْمُ بِعِدَّتِهِمْ لِذَلِكَ الْقَلِيلِ وَكُلُّ مَنْ قَالَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ قَوْلًا فِي هَذَا الْبَابِ قَالُوا إِنَّهُمْ كَانُوا سَبْعَةً وَثَامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ ذَلِكَ الْقَلِيلِ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ قَالُوا هَذَا الْقَوْلَ.
bu görüşün, fazladan kuvvet ve sıhhat ile ilk iki görüşten ayrıldığına delalet eder. Beşinci vecih: Allah Teâlâ: {مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ} "onları pek az kimseden başkası bilmez" buyurmuştur; bu da onların sayısına dair bilginin o az topluluk için hasıl olduğunu iktiza eder. Müslümanlardan bu konuda görüş beyan eden herkes, onların yedi kişi olup sekizincilerinin köpekleri olduğunu söylemiştir; öyleyse o az topluluktan maksadın bu sözü söyleyen kimseler olması vaciptir.
كَانَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ ﵁ يَقُولُ: كَانُوا سَبْعَةً وَأَسْمَاؤُهُمْ هَذَا: يَمْلِيخَا، مَكْسَلْمِينَا، مسلثينا وَهَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةُ كَانُوا أَصْحَابَ يَمِينِ الْمَلِكِ، وكان عن يساره: مرنوس، ودبرنوس، وَسادنوسُ، وَكَانَ الْمَلِكُ يَسْتَشِيرُ هَؤُلَاءِ السِّتَّةَ فِي مُهِمَّاتِهِ، وَالسَّابِعُ هُوَ الرَّاعِي الَّذِي وَافَقَهُمْ لَمَّا هَرَبُوا مِنْ مَلِكِهِمْ وَاسْمُ كَلْبِهِمْ قِطْمِيرٌ،
Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh şöyle derdi: Onlar yedi kişiydi ve isimleri şunlardır: Yemlîhâ, Mekselmînâ, Meselsînâ. Bu üçü kralın sağ yanındakilerdi; sol yanında ise Mernûş, Debernûş ve Sâdenûş bulunurdu. Kral önemli işlerinde bu altı kişiye danışırdı. Yedincisi ise krallarından kaçtıklarında onlara katılan çobandı; köpeklerinin adı da Kıtmir idi.
وَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ يَقُولُ: أَنَا مِنْ ذَلِكَ الْعَدَدِ الْقَلِيلِ، وَكَانَ يَقُولُ: إِنَّهُمْ سَبْعَةٌ وَثَامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ.
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ise: "Ben o az sayıdaki kimselerdenim" der ve onların yedi kişi olup sekizincilerinin köpekleri olduğunu söylerdi.
الْوَجْهُ السَّادِسُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى الْأَقْوَالَ فَقَدْ حَكَى كُلَّ مَا قِيلَ مِنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ لِأَنَّهُ يَبْعُدُ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ الْأَقْوَالَ الْبَاطِلَةَ وَلَمْ يَذْكُرْ مَا هُوَ الْحَقُّ. فَثَبَتَ أَنَّ جُمْلَةَ الْأَقْوَالِ الْحَقَّةِ وَالْبَاطِلَةِ لَيْسَتْ إِلَّا هَذِهِ الثَّلَاثَةَ، ثُمَّ خَصَّ الْأَوَّلِينَ بِأَنَّهُمَا رَجْمٌ بِالْغَيْبِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْحَقُّ هُوَ هَذَا الثَّالِثَ. الْوَجْهُ السَّابِعُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ لِرَسُولِهِ، فَلا تُمارِ فِيهِمْ إِلَّا مِراءً ظاهِراً وَلا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ أَحَداً فَمَنَعَهُ اللَّهُ تَعَالَى عَنِ الْمُنَاظَرَةِ مَعَهُمْ وَعَنِ اسْتِفْتَائِهِمْ فِي هَذَا الْبَابِ، وَهَذَا إِنَّمَا يَكُونُ لَوْ عَلَّمَهُ حُكْمَ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ، وَأَيْضًا أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ وَيَبْعُدُ أَنْ يَحْصُلَ الْعِلْمُ بِذَلِكَ لِغَيْرِ النَّبِيِّ وَلَا يَحْصُلَ لِلنَّبِيِّ، فَعَلِمْنَا أَنَّ الْعِلْمَ بِهَذِهِ الْوَاقِعَةِ حَصَلَ لِلنَّبِيِّ ﵇، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ لَمْ يَحْصُلْ ذَلِكَ الْعِلْمُ إِلَّا بِهَذَا الْوَحْيِ، لِأَنَّ الْأَصْلَ فِيمَا سِوَاهُ الْعَدَمُ، وَأَنْ يَكُونَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَكَانَ الْحَقُّ هُوَ قَوْلَهُ: وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْوُجُوهَ وَإِنْ كَانَ بَعْضُهَا أَضْعَفَ/ مِنْ بَعْضٍ إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا تَقَوَّى بَعْضُهَا بِبَعْضٍ حَصَلَ فِيهِ كَمَالٌ وَتَمَامٌ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. بَقِيَ فِي الْآيَةِ مَبَاحِثُ.
Altıncı vecih: Allah Teâlâ: {وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ} "[Kimileri de]: «Onlar yedi kişidir, sekizincileri köpekleridir» diyecekler. De ki: «Onların sayısını Rabbim daha iyi bilir; onları pek az kimseden başkası bilmez.»" buyurmuştur. Zahir olan şudur ki, Allah Teâlâ görüşleri aktarırken hak ve bâtıldan söylenmiş olan her şeyi aktarmıştır; zira Allah Teâlâ'nın bâtıl görüşleri zikredip de hak olanı zikretmemesi uzak bir ihtimaldir. Böylece hak ve bâtıl görüşlerin toplamının sadece bu üçünden ibaret olduğu sabit olmuştur; sonra ilk ikisini gaybı taşlama vasfıyla nitelemiştir, öyleyse hakkın bu üçüncü görüş olması vacip olmuştur. Yedinci vecih: Allah Teâlâ Resulü'ne: {فَلا تُمارِ فِيهِمْ إِلَّا مِراءً ظاهِراً وَلا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ أَحَداً} "Artık onlar hakkında yüzeysel bir tartışma dışında münakaşaya girme ve onlar hakkında bunlardan hiç kimseye bir şey danışma" buyurmuştur. Allah Teâlâ onu onlarla münazara etmekten ve bu konuda onlara danışmaktan nehyetmiştir; bu ise ancak bu hadisenin hükmünü ona öğretmiş olması durumunda geçerlidir. Ayrıca Allah Teâlâ: {مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ} "onları pek az kimseden başkası bilmez" buyurmuştur; bunun bilgisinin Peygamber'den başkasına hasıl olup da Peygamber'e hasıl olmaması uzak bir ihtimaldir. Böylece bu hadisenin bilgisinin Peygamber aleyhisselâm'a hasıl olduğunu anladık. Zahir olan da bu bilginin ancak bu vahiy ile hasıl olduğudur; çünkü bunun dışındaki yollarda asıl olan yokluktur. Durum böyle olunca, hak olan görüş: {وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ} "[Kimileri de]: «Onlar yedi kişidir, sekizincileri köpekleridir» diyecekler" sözüdür. Bil ki bu vecihlerin / bazısı bazısından daha zayıf olsa bile, birbirleriyle kuvvet bulduklarında bunlarda tam bir kemâl hasıl olmuştur. En doğrusunu Allah bilir. Ayette geriye bazı bahisler kalmıştır.
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: فِي الْآيَةِ حَذْفٌ وَالتَّقْدِيرُ سَيَقُولُونَ هُمْ ثَلَاثَةٌ فَحُذِفَ الْمُبْتَدَأُ لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ.
Birinci Bahis: Ayette bir hazif (düşürme) vardır; takdiri (سَيَقُولُونَ هُمْ ثَلَاثَةٌ) "Onlar üç kişidir diyecekler" şeklindedir. Kelamın delaleti sebebiyle mübtedâ hazfedilmiştir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: خُصَّ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ بِسِينِ الِاسْتِقْبَالِ، وَهُوَ قَوْلُهُ سَيَقُولُونَ، وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّ حَرْفَ الْعَطْفِ يُوجِبُ دُخُولَ الْقَوْلَيْنِ الْآخَرَيْنِ فِيهِ.
İkinci Bahis: Birinci söz, {سَيَقُولُونَ} "diyecekler" ifadesindeki gelecek zaman bildiren sîn harfiyle tahsis edilmiştir; bunun sebebi atıf harfinin diğer iki sözün de bu hükme girmesini gerektirmesidir.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: الرَّجْمُ هُوَ الرَّمْيُ، وَالْغَيْبُ مَا غَابَ عَنِ الْإِنْسَانِ فَقَوْلُهُ: رَجْماً بِالْغَيْبِ مَعْنَاهُ أَنْ يَرَى مَا غَابَ عَنْهُ وَلَا يَعْرِفُهُ بِالْحَقِيقَةِ، يُقَالُ فُلَانٌ يَرْمِي بِالْكَلَامِ رَمْيًا، أَيْ يَتَكَلَّمُ مِنْ غَيْرِ تَدَبُّرٍ.
Üçüncü Bahis: er-Recm (الرَّجْم) taş atmaktır; el-gayb (الْغَيْب) ise insandan gizli kalan şeydir. Dolayısıyla {رَجْماً بِالْغَيْبِ} ifadesinin anlamı, kendisinden gizli olan ve hakikatini bilmediği bir şeyi zannetmesidir. Bir kimse düşünmeksizin konuştuğunda (فُلَانٌ يَرْمِي بِالْكَلَامِ رَمْيًا) "falan sözü fırlatıp atıyor" denilir.
الْبَحْثُ الرَّابِعُ: ذَكَرُوا فِي فَائِدَةِ الْوَاوِ فِي قَوْلِهِ: وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ وُجُوهًا الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: مَا ذَكَرْنَا أَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ أَوْلَى مِنْ سَائِرِ الْأَقْوَالِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ السَّبْعَةَ عِنْدَ الْعَرَبِ أَصْلٌ فِي الْمُبَالَغَةِ فِي الْعَدَدِ قَالَ تَعَالَى:
Dördüncü Bahis: {وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ} "ve sekizincileri köpekleridir" sözündeki vâv harfinin faydası hakkında birtakım vecihler zikretmişlerdir. Birinci vecih: Zikrettiğimiz üzere bu sözün diğer sözlerden daha evla olduğuna delalet etmesidir. İkincisi: Yedi sayısı Araplarda sayıda mübalağa için asıldır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً [التَّوْبَةِ: ٨٠] وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَإِذَا وَصَلُوا إِلَى الثَّمَانِيَةِ ذَكَرُوا لَفْظًا يَدُلُّ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، فَقَالُوا وَثَمَانِيَةٌ، فَجَاءَ هَذَا الْكَلَامُ عَلَى هَذَا الْقَانُونِ، قَالُوا: وَيَدُلُّ عَلَيْهِ نَظِيرُهُ فِي ثَلَاثِ آيَاتٍ، وَهِيَ قَوْلُهُ: وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ [التَّوْبَةِ: ١١٢] لِأَنَّ هَذَا هُوَ الْعَدَدُ الثَّامِنُ من الأعداد المتقدمة وقوله: حَتَّى إِذا جاؤُها وَفُتِحَتْ أَبْوابُها [الزُّمَرِ: ٧٣] لِأَنَّ أَبْوَابَ الْجَنَّةِ ثَمَانِيَةٌ، وَأَبْوَابُ النَّارِ سَبْعَةٌ، وَقَوْلُهُ: ثَيِّباتٍ وَأَبْكاراً [التَّحْرِيمِ: ٥] هُوَ الْعَدَدُ الثَّامِنُ مِمَّا تَقَدَّمَ، وَالنَّاسُ يُسَمُّونَ هَذِهِ الْوَاوَ وَاوَ الثَّمَانِيَةِ، وَمَعْنَاهُ مَا ذَكَرْنَاهُ، قَالَ الْقَفَّالُ:
{إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً} [Tevbe 80] “Onlar için yetmiş defa af dilesen de...”. Durum böyle olunca, sekize ulaştıklarında yeni bir başlangıca (isti'nâfa) delalet eden bir lafız zikreder ve "ve sekiz" (وَثَمَانِيَةٌ) derlerdi. Dolayısıyla bu kelam bu kural üzere gelmiştir. Dediler ki: Üç ayetteki benzerleri de buna delalet eder. Bunlar Allah Teâlâ'nın: {وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ} [Tevbe 112] "...ve kötülükten menedenler" ayetidir; çünkü bu, daha önce geçen vasıfların sekizincisidir. Yine: {حَتَّى إِذا جاؤُها وَفُتِحَتْ أَبْوابُها} [Zümer 73] “Nihayet oraya geldiklerinde ve kapıları açıldığında...” ayetidir; çünkü cennetin kapıları sekiz, cehennemin kapıları ise yedidir. Yine: {ثَيِّباتٍ وَأَبْكاراً} [Tahrîm 5] "...dullarla ve bâkirelerle" ayetidir ki bu da daha önce geçenlerin sekizincisidir. İnsanlar bu vâv harfini "sekiz vâv'ı" (vâv-ı semâniye) olarak isimlendirirler; anlamı da zikrettiğimiz gibidir. Kaffâl şöyle demiştir:
وَهَذَا لَيْسَ بِشَيْءٍ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ [الْحَشْرِ: ٢٣] وَلَمْ يَذْكُرِ الْوَاوَ فِي النَّعْتِ الثَّامِنِ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ وَهَذَا هُوَ الْحَقُّ، لِأَنَّ الْعِلْمَ بِتَفَاصِيلِ كَائِنَاتِ الْعَالَمِ وَالْحَوَادِثِ الَّتِي حَدَثَتْ فِي الْمَاضِي وَالْمُسْتَقْبَلِ لَا تَحْصُلُ إِلَّا عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، وَإِلَّا عِنْدَ مَنْ أَخْبَرَهُ اللَّهُ عَنْهَا، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَنَا مِنْ أُولَئِكَ الْقَلِيلِ، قَالَ الْقَاضِي: إن كان قد عرفه بيان الرَّسُولِ صَحَّ، وَإِنْ كَانَ قَدْ تَعَلَّقَ فِيهِ بِحَرْفِ الْوَاوِ فَضَعِيفٌ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ:
Bu bir şey değildir; bunun delili Allah Teâlâ'nın: {هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ} [Haşr 23] “O, kendisinden başka hiçbir ilâh olmayan Allah'tır; Melik'tir, Kuddûs'tür, Selâm'dır, Mü'min'dir, Müheymin'dir, Azîz'dir, Cebbâr'dır, Mütekebbir'dir...” ayetidir; burada sekizinci sıfatta vâv zikretmemiştir. Sonra Allah Teâlâ: {قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ} "De ki: «Onların sayısını Rabbim daha iyi bilir; onları pek az kimseden başkası bilmez.»" buyurmuştur. Hak olan da budur; zira âlemdeki varlıkların ve geçmiş ile gelecekte meydana gelmiş hadiselerin ayrıntılarına dair bilgi sadece Allah Teâlâ katında ve Allah'ın kendisini haberdar ettiği kimseler katında bulunur. İbn Abbâs: "Ben o az kişidenim" demiştir. Kādî şöyle demiştir: "Şayet bunu Resulullah'ın açıklamasıyla bilmişse bu doğrudur; şayet bu hususta vâv harfine tutunmuşsa bu zayıftır." Şöyle denilmesi de mümkündür:
الْوُجُوهُ السَّبْعَةُ الْمَذْكُورَةُ وَإِنْ كَانَتْ لَا تُفِيدُ الْجَزْمَ إِلَّا أَنَّهَا تُفِيدُ الظَّنَّ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ هَذِهِ الْقِصَّةَ أَتْبَعَهُ بِأَنْ نَهَى رَسُولَهُ عَنْ شَيْئَيْنِ، عَنِ الْمِرَاءِ وَالِاسْتِفْتَاءِ، أَمَّا النَّهْيُ عَنِ الْمِرَاءِ، فَقَوْلُهُ: فَلا تُمارِ فِيهِمْ إِلَّا مِراءً ظاهِراً وَالْمُرَادُ مِنَ الْمِرَاءِ الظَّاهِرِ أَنْ لَا يُكَذِّبَهُمْ فِي تَعْيِينِ ذَلِكَ الْعَدَدِ، بَلْ يَقُولُ: هَذَا التَّعْيِينُ لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ، فَوَجَبَ التَّوَقُّفُ وَتَرْكُ الْقَطْعِ. وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ [الْعَنْكَبُوتِ: ٤٦] وَأَمَّا النَّهْيُ عَنِ الِاسْتِفْتَاءِ فَقَوْلُهُ: وَلا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ أَحَداً، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمَّا ثَبَتَ أَنَّهُ لَيْسَ عِنْدَهُمْ عِلْمٌ فِي هَذَا الْبَابِ وَجَبَ الْمَنْعُ مِنَ اسْتِفْتَائِهِمْ، وَاعْلَمْ أَنَّ نُفَاةَ الْقِيَاسِ تَمَسَّكُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ قَالُوا لِأَنَّ قَوْلَهُ:
Zikredilen bu yedi vecih kesinlik (cezm) ifade etmese bile zan ifade eder. Bil ki Allah Teâlâ bu kıssayı zikredince, hemen ardından Resulü'nü iki şeyden; tartışmaktan ve fetva istemekten (danışmaktan) nehyetmiştir. Tartışma yasağına gelince, Allah Teâlâ'nın: {فَلا تُمارِ فِيهِمْ إِلَّا مِراءً ظاهِراً} "Artık onlar hakkında yüzeysel bir tartışma dışında münakaşaya girme" sözüdür. Zahir (yüzeysel) tartışmadan maksat; o sayının tayini konusunda onları yalanlamayıp, bilakis "Bu tayinin hiçbir delili yoktur, dolayısıyla durmak ve kesin hüküm vermekten kaçınmak gerekir" demesidir. Bunun bir benzeri Allah Teâlâ'nın: {وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} [Ankebût 46] “Kitap ehliyle ancak en güzel yolla mücadele edin” ayetidir. Fetva sorma yasağına gelince, Allah Teâlâ'nın: {وَلا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ أَحَداً} "ve onlar hakkında bunlardan hiç kimseye bir şey danışma" sözüdür; bu da onların bu konuda bir ilmi bulunmadığı sabit olunca onlara danışmanın yasaklanması gerektiği içindir. Bil ki kıyası reddedenler bu ayete tutunmuşlar ve şöyle demişlerdir: Çünkü ayette geçen
رَجْماً بِالْغَيْبِ وُضِعَ الرَّجْمُ فِيهِ مَوْضِعَ الظَّنِّ فَكَأَنَّهُ قِيلَ: ظَنًّا بِالْغَيْبِ لِأَنَّهُمْ أَكْثَرُوا أَنْ يَقُولُوا: رَجْمٌ بِالظَّنِّ مَكَانَ قَوْلِهِمْ ظَنٌّ، حَتَّى لَمْ يَبْقَ عِنْدَهُمْ فَرْقٌ بَيْنَ الْعِبَارَتَيْنِ، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ:
{رَجْماً بِالْغَيْبِ} ifadesinde recm (taşlama), zannın yerine konulmuştur; sanki "gaybı zannederek" denilmiştir. Zira onlar "zan" sözü yerine çokça "zanla taşlama" (رَجْمٌ بِالظَّنِّ) tabirini kullanmışlar, öyle ki aralarında bu iki ifade arasında bir fark kalmamıştır. Şairin şu sözünü görmez misin:
وَمَا هُوَ عَنْهَا بِالْحَدِيثِ الْمُرَجَّمِ
«Ve o, onun hakkında zanla söylenmiş bir söz değildir.»
أَيِ الْمَظْنُونِ هَكَذَا قَالَهُ صَاحِبُ الْكَشَّافِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقَوْلَ بِالظَّنِّ مَذْمُومٌ عِنْدَ اللَّهِ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَمَّ هَذِهِ الطَّرِيقَةَ رَتَّبَ عَلَيْهِ مِنَ اسْتِفْتَاءِ هَؤُلَاءِ الظَّانِّينَ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْفَتْوَى بِالْمَظْنُونِ غَيْرُ جَائِزٍ عِنْدَ اللَّهِ، وَجَوَابُ مثبتي القياس عنه قد ذكرناه مرارا.
Yani zannedilen [demektir]. Keşşâf sahibi [Zemahşerî] böyle demiştir. Bu da zan ile söz söylemenin Allah katında yerilmiş olduğuna delalet eder. Sonra Allah Teâlâ bu yöntemi yerince, bu zanla konuşan kimselerden bilgi/fetva istemeyi de [yasaklayarak] buna bağlamıştır. Bu durum, zanna dayalı fetva vermenin Allah katında caiz olmadığına delalet etmiştir. Kıyası kabul edenlerin buna verdiği cevabı ise daha önce defalarca zikretmiştik.
[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٢٣ الى ٢٦]
[Kehf Suresi (18): 23-26. Ayetler]
وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً (٢٣) إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ وَقُلْ عَسى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَداً (٢٤) وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعاً (٢٥) قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا لَهُ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ مَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَداً (٢٦)
{وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً (٢٣) إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ وَقُلْ عَسى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَداً (٢٤) وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعاً (٢٥) قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا لَهُ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ مَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَداً (٢٦)} “Hiçbir şey hakkında: «Bunu yarın mutlaka yapacağım» deme! (23) Ancak: «Allah dilerse [yapacağım]» [de]. Unuttuğun zaman Rabbini an ve şöyle de: «Umarım ki Rabbim beni, bundan daha doğru bir bilgiye ulaştırır.» (24) Onlar mağaralarında üç yüz yıl kaldılar ve dokuz [yıl] da artırdılar. (25) De ki: «Onların ne kadar kaldıklarını Allah daha iyi bilir. Göklerin ve yerin gaybı O'na aittir. O, ne güzel görür, ne güzel işitir! Onların O'ndan başka hiçbir dostu yoktur; O, hükmüne hiç kimseyi ortak etmez.» (26)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً إلى قوله هذا رَشَداً] اعْلَمْ أَنَّ فِي الْآيَةِ مَسَائِلَ:
[Allah Teâlâ'nın {وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً} ayetinden {هَذَا رَشَداً} ayetine kadar olan buyruğu hakkında] Bil ki ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى:
Birinci Mesele:
قَالَ الْمُفَسِّرُونَ إِنَّ الْقَوْمَ لَمَّا سَأَلُوا النَّبِيَّ ﷺ عَنِ الْمَسَائِلِ الثَّلَاثَةِ، قَالَ ﵇ أُجِيبُكُمْ عَنْهَا غَدًا وَلَمْ يَقُلْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، فَاحْتَبَسَ الْوَحْيُ خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا وَفِي رِوَايَةٍ أُخْرَى أَرْبَعِينَ يَوْمًا، ثُمَّ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ،
Müfessirler dediler ki: O topluluk Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e üç meseleyi sorduklarında, o aleyhisselâm: "Bunlara yarın cevap veririm" dedi ve "inşallah" demedi. Bunun üzerine vahiy on beş gün -başka bir rivayette kırk gün- kesildi; sonra bu ayet indi.
اعْتَرَضَ الْقَاضِي عَلَى هَذَا الْكَلَامِ مِنْ وَجْهَيْنِ. الْأَوَّلُ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ عَالِمًا بِأَنَّهُ إِذَا أَخْبَرَ عَنْ أَنَّهُ سَيَفْعَلُ الْفِعْلَ الْفُلَانِيَّ غَدًا فَرُبَّمَا جَاءَتْهُ الْوَفَاةُ قَبْلَ الْغَدِ، وَرُبَّمَا عَاقَهُ عَائِقٌ آخَرُ عَنِ الْإِقْدَامِ عَلَى ذَلِكَ الْفِعْلِ غَدًا، وَإِذَا كَانَ كُلُّ هَذِهِ الْأُمُورِ مُحْتَمَلًا، فَلَوْ لَمْ يَقِلْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ رُبَّمَا خَرَجَ الْكَلَامُ مُخَالِفًا لِمَا عَلَيْهِ الْوُجُودُ وَذَلِكَ يُوجِبُ التَّنْفِيرَ عَنْهُ، وَعَنْ كَلَامِهِ ﵇، أَمَّا إِذَا قَالَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ كَانَ مُحْتَرِزًا عَنْ هَذَا الْمَحْذُورِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ مِنَ الْبَعِيدِ أَنْ يَعِدَ بِشَيْءٍ وَلَمْ يَقُلْ فِيهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ. الثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى فَوَائِدَ كَثِيرَةٍ وَأَحْكَامٍ جَمَّةٍ فَيَبْعُدُ قَصْرُهَا عَلَى هَذَا السَّبَبِ وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّهُ لَا نِزَاعَ أَنَّ الْأَوْلَى أَنْ يَقُولَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ إِلَّا أَنَّهُ رُبَّمَا اتَّفَقَ لَهُ أَنَّهُ نَسِيَ هَذَا الْكَلَامَ لِسَبَبٍ مِنَ الْأَسْبَابِ فَكَانَ ذَلِكَ مِنْ بَابِ تَرْكِ الْأَوْلَى وَالْأَفْضَلِ، وَأَنْ يُجَابَ عَنِ الثَّانِي أَنَّ اشْتِمَالَهُ عَلَى الْفَوَائِدِ الْكَثِيرَةِ لَا يَمْنَعُ مِنْ أَنْ يَكُونَ سَبَبُ نُزُولِهِ وَاحِدًا مِنْهَا.
Kādî bu söze iki vecihten itiraz etmiştir: Birincisi: Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem, falan işi yarın yapacağını haber verdiğinde yarından önce ölümün gelebileceğini ve yarın o işe girişmesine başka bir engelin engel olabileceğini biliyordu. Bütün bu durumlar muhtemel olduğuna göre, şayet "inşallah" dememiş olsaydı, sözün var olan gerçekliğe aykırı düşmesi muhtemel olurdu; bu da kendisinden ve onun sözünden nefret edilmesini gerektirirdi. "İnşallah" dediği takdirde ise bu sakıncadan korunmuş olurdu. Durum böyle olunca, onun bir şey vaat edip de onda "inşallah" dememesi uzak bir ihtimaldir. İkincisi: Bu ayet pek çok faydayı ve sayısız hükmü içermektedir; bu sebeple onu sadece bu sebebe hasretmek uzak bir ihtimaldir. Birinci itiraza şöyle cevap verilebilir: Evla olanın "inşallah" demek olduğunda çekişme yoktur; fakat sebeplerden bir sebeple bu sözü unutmuş olması vaki olmuştur ki bu da evla ve efdal olanı terk kabilindendir. İkinci itiraza ise şöyle cevap verilebilir: Ayetin pek çok faydayı içermesi, nüzul sebebinin bunlardan biri olmasına engel teşkil etmez.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلَهُ: إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ لَيْسَ فِيهِ بَيَانٌ أَنَّهُ شَاءَ اللَّهُ مَاذَا، وَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: التَّقْدِيرُ:
İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: {إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ} "Ancak Allah dilerse" sözünde Allah'ın neyi dilediğine dair bir açıklama yoktur; bunda iki görüş vardır: Birincisi: Takdiri şöyledir:
وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ أَنْ يَأْذَنَ لَكَ فِي ذَلِكَ الْقَوْلِ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَيْسَ لَكَ أَنْ تُخْبِرَ عَنْ نَفْسِكَ أَنَّكَ تَفْعَلُ الْفِعْلَ الْفُلَانِيَّ إِلَّا إِذَا أَذِنَ اللَّهُ لَكَ فِي ذَلِكَ الْإِخْبَارِ. الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ:
{وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً} "Hiçbir şey hakkında: «Bunu yarın mutlaka yapacağım» deme!", meğerki Allah o sözü söylemene izin vermeyi dilemiş olsun. Anlamı şudur: Allah sana o haberi vermen için izin vermedikçe, falan işi yapacağını kendiliğinden haber vermen senin için caiz değildir. İkinci görüş: Takdirinin şöyle olmasıdır:
وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً إِلَّا أَنْ تَقُولَ: إِنْ شَاءَ اللَّهُ وَالسَّبَبُ فِي أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ ذِكْرِ هَذَا الْقَوْلِ هُوَ أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا قَالَ سَأَفْعَلُ الْفِعْلَ الْفُلَانِيَّ غَدًا لَمْ يَبْعُدْ أَنْ يَمُوتَ قَبْلَ مَجِيءِ الْغَدِ، وَلَمْ يَبْعُدْ أَيْضًا لَوْ بَقِيَ حَيًّا أَنْ يَعُوقَهُ عَنْ ذَلِكَ الْفِعْلِ شَيْءٌ مِنَ الْعَوَائِقِ، فَإِذَا كَانَ لَمْ يَقُلْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَارَ كَاذِبًا فِي ذلك الوعد، والكذب منفر وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِالْأَنْبِيَاءِ ﵈، فَلِهَذَا السَّبَبِ أَوْجَبَ عَلَيْهِ أَنْ يَقُولَ: إِنْ شَاءَ اللَّهُ حَتَّى أَنَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ يَتَعَذَّرَ عَلَيْهِ الْوَفَاءُ بِذَلِكَ الْمَوْعُودِ لَمْ يَصِرْ كَاذِبًا فَلَمْ يَحْصُلِ التَّنْفِيرُ.
{وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً} "Hiçbir şey hakkında: «Bunu yarın mutlaka yapacağım» deme!", meğerki "inşallah" (Allah dilerse) diyesin. Bu sözü söylemenin zorunlu olmasının sebebi şudur: İnsan "Falan işi yarın yapacağım" dediğinde, yarın gelmeden önce ölmesi uzak bir ihtimal değildir; hayatta kalsa bile engellerden bir engelin onu o işten alıkoyması da uzak bir ihtimal değildir. Dolayısıyla şayet "inşallah" demezse, o vaadinde yalancı durumuna düşer; yalan ise nefret ettiricidir ve bu peygamberlere aleyhimüsselâm yakışmaz. İşte bu sebeple ona "inşallah" demesini vacip kılmıştır; ta ki o vaat edilen şeyi yerine getirmesi imkânsız hale geldiğinde yalancı durumuna düşmesin ve nefret hasıl olmasın.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّ مَذْهَبَ الْمُعْتَزِلَةِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُرِيدُ الْإِيمَانَ وَالطَّاعَةَ مِنَ الْعَبْدِ وَالْعَبْدُ يُرِيدُ الْكُفْرَ وَالْمَعْصِيَةَ لِنَفْسِهِ فَيَقَعُ مُرَادُ الْعَبْدِ وَلَا يَقَعُ مُرَادُ اللَّهِ فَتَكُونُ إِرَادَةُ الْعَبْدِ غَالِبَةً وَإِرَادَةُ اللَّهِ تَعَالَى مَغْلُوبَةً، وَأَمَّا عِنْدَنَا فَكُلُّ مَا أَرَادَ اللَّهُ تَعَالَى فَهُوَ وَاقِعٌ فَهُوَ تَعَالَى يُرِيدُ الْكُفْرَ مِنَ الْكَافِرِ وَيُرِيدُ الْإِيمَانَ مِنَ الْمُؤْمِنِ وَعَلَى هَذَا التَّقْرِيرِ فَإِرَادَةُ اللَّهِ تَعَالَى غَالِبَةٌ وَإِرَادَةُ الْعَبْدِ مَغْلُوبَةٌ إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ إِذَا قَالَ الْعَبْدُ لَأَفْعَلَنَّ كَذَا غَدًا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ وَاللَّهُ إِنَّمَا يَدْفَعُ عَنْهُ الْكَذِبَ إِذَا كَانَتْ إِرَادَةُ اللَّهِ غَالِبَةً عَلَى إِرَادَةِ الْعَبْدِ فَإِنَّ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ يَكُونُ التَّقْدِيرُ أَنَّ الْعَبْدَ قَالَ أَنَا
Üçüncü Mesele: Bil ki Mutezile'nin mezhebine göre Allah Teâlâ kuldan iman ve itaati diler, kul ise kendisi için küfür ve isyanı diler; neticede kulun muradı meydana gelir de Allah'ın muradı meydana gelmez; böylece kulun iradesi galip, Allah Teâlâ'nın iradesi ise mağlup olur. Bize göre ise Allah Teâlâ'nın dilediği her şey vaki olur; O Teâlâ kâfirden küfrü diler, müminden de imanı diler. Bu tespite göre Allah Teâlâ'nın iradesi galip, kulun iradesi ise mağluptur. Bunu anladığında deriz ki: Kul "Allah dilemedikçe yarın mutlaka şöyle yapacağım" dediğinde, yalanı ancak Allah'ın iradesi kulun iradesine galip olduğu takdirde ondan bertaraf eder. Zira bu söze göre takdir şöyledir: Kul demiştir ki: "Ben
أَفْعَلُ الْفِعْلَ الْفُلَانِيَّ إِلَّا إِذَا كَانَتْ إِرَادَةُ اللَّهِ بِخِلَافِهِ فَأَنَا عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَا أَفْعَلُ لِأَنَّ إِرَادَةَ اللَّهِ غَالِبَةٌ عَلَى إِرَادَتِي فَعِنْدَ قِيَامِ الْمَانِعِ الْغَالِبِ لَا أَقْوَى عَلَى الْفِعْلِ، أَمَّا بِتَقْدِيرِ أَنْ تَكُونَ إِرَادَةُ اللَّهِ تَعَالَى مَغْلُوبَةً فَإِنَّهَا لَا تُصْلَحُ عُذْرًا فِي هَذَا الْبَابِ، لِأَنَّ الْمَغْلُوبَ لَا يَمْنَعُ الْغَالِبَ. إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: أَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّهُ إِذَا قَالَ وَاللَّهِ لَأَفْعَلَنَّ كَذَا ثُمَّ قَالَ: إِنْ شَاءَ اللَّهُ دَافِعًا لِلْحِنْثِ فَلَا يَكُونُ دَافِعًا لِلْحِنْثِ إِلَّا إِذَا كَانَتْ إِرَادَةُ اللَّهِ غَالِبَةً، فَلَمَّا حَصَلَ دَفْعُ الْحِنْثِ بِالْإِجْمَاعِ وَجَبَ الْقَطْعُ بِكَوْنِ إِرَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى غَالِبَةً وَأَنَّهُ لَا يَحْصُلُ فِي الْوُجُودِ إِلَّا مَا أَرَادَهُ اللَّهُ وَأَصْحَابُنَا أَكَّدُوا هَذَا الْكَلَامَ فِي صُورَةٍ مُعَيَّنَةٍ وَهُوَ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا كَانَ لَهُ عَلَى إِنْسَانٍ دَيْنٌ وَكَانَ ذَلِكَ الْمَدْيُونُ قَادِرًا عَلَى أَدَاءِ الدَّيْنِ فَقَالَ وَاللَّهِ لَأَقْضِيَنَّ هَذَا الدَّيْنَ غَدًا، ثُمَّ قَالَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَإِذَا جَاءَ الْغَدُ وَلَمْ يَقْضِ هَذَا الدَّيْنَ لَمْ يَحْنَثْ وَعَلَى قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ أَنَّهُ تَعَالَى يُرِيدُ مِنْهُ قَضَاءَ الدَّيْنِ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَقَوْلُهُ: إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعْلِيقٌ لِذَلِكَ الْحُكْمِ عَلَى شَرْطٍ وَاقِعٍ فَوَجَبَ أَنْ يَحْنَثَ، وَلَمَّا أَجْمَعُوا عَلَى أَنْ لَا يَحْنَثَ عَلِمْنَا أَنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا كَانَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَا شَاءَ ذَلِكَ الْفِعْلَ مَعَ أَنَّ ذَلِكَ الْفِعْلَ قَدْ أَمَرَ اللَّهُ بِهِ وَرَغَّبَ فِيهِ وَزَجَرَ عَنِ الْإِخْلَالِ بِهِ وَثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى قَدْ يَنْهَى عَنِ الشَّيْءِ وَيُرِيدُهُ وَقَدْ يَأْمُرُ بِالشَّيْءِ وَلَا يُرِيدُهُ وَهُوَ الْمَطْلُوبُ، فَإِنْ قِيلَ هَبْ أَنَّ الْأَمْرَ كَمَا ذَكَرْتُمْ إِلَّا أَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْفُقَهَاءِ قَالُوا: إِذَا قَالَ الرَّجُلُ لِامْرَأَتِهِ أَنْتِ طَالِقٌ إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَمْ يَقَعِ الطَّلَاقُ فَمَا السَّبَبُ فِيهِ؟ قُلْنَا السَّبَبُ هُوَ أَنَّهُ لَمَّا عَلَّقَ وُقُوعَ الطَّلَاقِ عَلَى مَشِيئَةِ اللَّهِ لَمْ يَقَعْ إِلَّا إِذَا عَرَفْنَا وُقُوعَ/ الطَّلَاقِ وَلَا نَعْرِفُ وُقُوعَ الطَّلَاقِ إِلَّا إِذَا عَرَفْنَا أَوَّلًا حُصُولَ هَذِهِ الْمَشِيئَةِ لَكِنَّ مَشِيئَةَ اللَّهِ تَعَالَى غَيْبٌ فَلَا سَبِيلَ إِلَى الْعِلْمِ بِحُصُولِهَا إِلَّا إِذَا عَلِمْنَا أَنَّ مُتَعَلَّقَ الْمَشِيئَةِ قَدْ وَقَعَ وَحَصَلَ وَهُوَ الطَّلَاقُ فَعَلَى هَذَا الطَّرِيقِ لَا نَعْرِفُ حُصُولَ الْمَشِيئَةِ إِلَّا إِذَا عَرَفْنَا وُقُوعَ الطَّلَاقِ وَلَا نَعْرِفُ وُقُوعَ الطَّلَاقِ إِلَّا إِذَا عَرَفْنَا وُقُوعَ الْمَشِيئَةِ فَيَتَوَقَّفُ العلم بكل واحد منها على العلم بالآخر، وَهُوَ دَوْرٌ وَالدَّوْرُ بَاطِلٌ فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالُوا الطَّلَاقُ غَيْرُ وَاقِعٍ.
falan işi yapacağım, meğerki Allah'ın iradesi bunun hilafına olsun; bu takdirde ben o işi yapmam, zira Allah'ın iradesi benim irademe galiptir ve galip gelen engelleyici mevcut olduğunda o fiile güç yetiremem." Ancak Allah Teâlâ'nın iradesinin mağlup olduğu takdirde, bu hususta mazeret olmaya elverişli olmaz; zira mağlup olan, galip gelene engel olamaz. Bu sabit olduğunda deriz ki: Ümmet icma etmiştir ki; bir kimse "Vallahi mutlaka şöyle yapacağım" deyip sonra yemini bozmaktan kurtulmak (hinsi defetmek) maksadıyla "inşallah" derse, bu ancak Allah'ın iradesi galip olduğu takdirde hinsi defedici olur. Hinsi defetmesi icma ile sabit olduğuna göre, Allah Teâlâ'nın iradesinin galip olduğunu ve varlıkta ancak Allah'ın dilediği şeyin meydana geleceğini kesin olarak kabul etmek vacip olmuştur. Bizim ashabımız bu sözü muayyen bir surette tekit etmişlerdir: Şöyle ki, bir adamın bir kimsede alacağı bulunsa ve o borçlu da borcunu ödemeye kādir olsa, sonra "Vallahi yarın bu borcu mutlaka ödeyeceğim" deyip ardından "inşallah" dese; yarın geldiğinde bu borcu ödemese yeminini bozmuş (hânis) olmaz. Mutezile'nin sözüne göre ise O Teâlâ ondan borcu ödemesini murad etmektedir; bu takdire göre onun "inşallah" sözü o hükmü vaki olan bir şarta bağlamaktır, bu yüzden yeminini bozmuş olması gerekirdi. Yeminini bozmayacağına icma ettiklerine göre anladık ki bu, o fiili Allah Teâlâ emretmiş, teşvik etmiş ve onu terk etmekten sakındırmış olmasına rağmen Allah'ın o fiili dilememesinden ötürüdür. Böylece sabit oldu ki O Teâlâ bir şeyi nehyedip onu irade edebilir ve bir şeyi emredip onu irade etmeyebilir; matlup olan da budur. Şayet: "Farzedelim ki durum zikrettiğiniz gibidir; ancak fakihlerin çoğu bir kimse karısına 'İnşallah sen boşsun' derse talak vaki olmaz demişlerdir, bunun sebebi nedir?" denilirse, deriz ki: Sebep şudur: Talakın vukuunu Allah'ın meşietine (dilemesine) bağladığında, ancak talakın vuku bulduğunu bildiğimizde talak vaki olur; talakın vuku bulduğunu ise ancak öncelikle bu meşietin hasıl olduğunu bildiğimiz takdirde bilebiliriz. Fakat Allah Teâlâ'nın meşieti gaybdır; onun hasıl olduğunu bilmenin ise meşietin taalluk ettiği şeyin -ki o da talaktır- vuku bulup hasıl olduğunu bilmekten başka yolu yoktur. Bu yola göre, meşietin sübûtunu ancak talakın vukuunu bilirsek bilebiliriz; talakın vukuunu da ancak meşietin sübûtunu bilirsek bilebiliriz. Dolayısıyla bu ikisinden her birinin bilinmesi diğerinin bilinmesine dayanır; bu ise devirdir (kısır döngüdür) ve devir bâtıldır. İşte bu sebeple talakın vaki olmadığını söylemişlerdir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: احْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِأَنَّ الْمَعْدُومَ شَيْءٌ بِقَوْلِهِ: وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ قَالُوا: الشَّيْءُ الَّذِي سَيَفْعَلُهُ الْفَاعِلُ غَدًا سَمَّاهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي الْحَالِ بِأَنَّهُ شَيْءٌ لِقَوْلِهِ: وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ وَمَعْلُومٌ أَنَّ الشَّيْءَ الَّذِي سَيَفْعَلُهُ الْفَاعِلُ غَدًا فَهُوَ مَعْدُومٌ فِي الْحَالِ، فَوَجَبَ تَسْمِيَةُ الْمَعْدُومِ بِأَنَّهُ شَيْءٌ. وَالْجَوَابُ أَنَّ هَذَا الِاسْتِدْلَالَ لَا يُفِيدُ إِلَّا أَنَّ الْمَعْدُومَ مُسَمًّى بِكَوْنِهِ شَيْئًا وَعِنْدَنَا أَنَّ السَّبَبَ فِيهِ أَنَّ الَّذِي سَيَصِيرُ شَيْئًا يَجُوزُ تَسْمِيَتُهُ بِكَوْنِهِ شَيْئًا فِي الْحَالِ كَمَا أَنَّهُ قَالَ: أَتى أَمْرُ اللَّهِ [النَّحْلِ: ١] وَالْمُرَادُ سَيَأْتِي أَمْرُ اللَّهِ، أَمَّا قَوْلُهُ:
Dördüncü Mesele: Ma'dumun (yok olanın) bir "şey" olduğunu savunanlar Allah Teâlâ'nın: {وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ} “Hiçbir şey hakkında: «Bunu yarın mutlaka yapacağım» deme! Ancak Allah dilerse [de]” ayetini delil getirmişlerdir. Dediler ki: Failin yarın yapacağı şeye Allah Teâlâ {وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ} "Hiçbir şey hakkında ... deme" buyurarak şu anda "şey" adını vermiştir; malumdur ki failin yarın yapacağı o şey halihazırda ma'dumdur (yoktur). Dolayısıyla ma'duma "şey" adının verilmesi vacip olmuştur. Cevap şudur: Bu istidlal, ancak ma'dumun "şey" olarak isimlendirildiğini gösterir; bize göre ise bunun sebebi, ileride bir şey olacak olanın halihazırda "şey" olarak isimlendirilmesinin caiz oluşudur. Nitekim Allah Teâlâ: {أَتى أَمْرُ اللَّهِ} [Nahl 1] “Allah'ın emri geldi” buyurmuştur ki maksat "Allah'ın emri gelecektir" demektir. Allah Teâlâ'nın:
وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ فَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ كَلَامٌ مُتَعَلِّقٌ بِمَا قَبْلَهُ وَالتَّقْدِيرُ أَنَّهُ إِذَا نَسِيَ أَنْ يَقُولَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَلْيَذْكُرْهُ إِذَا تَذَكَّرَهُ وَعِنْدَ هَذَا اخْتَلَفُوا فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ لَوْ لَمْ يَحْصُلِ التَّذَكُّرُ إِلَّا بَعْدَ مُدَّةٍ طَوِيلَةٍ ثُمَّ ذَكَرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ كَفَى فِي دَفْعِ الْحِنْثِ وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ بَعْدَ سَنَةٍ أَوْ شَهْرٍ أَوْ أُسْبُوعٍ أَوْ يَوْمٍ، وَعَنْ طَاوُسٍ أَنَّهُ يَقْدِرُ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ فِي مَجْلِسِهِ، وَعَنْ عَطَاءٍ يَسْتَثْنِي عَلَى مِقْدَارِ حَلْبِ النَّاقَةِ الْغَزِيرَةِ، وَعِنْدَ عَامَّةِ الْفُقَهَاءِ أَنَّهُ لَا أَثَرَ لَهُ فِي الْأَحْكَامِ مَا لَمْ يَكُنْ مَوْصُولًا، وَاحْتَجَّ ابْنُ عَبَّاسٍ بِقَوْلِهِ: وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ لِأَنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ:
{وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ} “Unuttuğun zaman Rabbini an” buyruğuna gelince; bunda iki vecih vardır: Birincisi: Kendisinden öncesine bağlı bir söz olmasıdır; takdiri şöyledir: "İnşallah" demeyi unuttuğu zaman, hatırladığı vakit bunu söylesin. İşte bu noktada ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: "Hatırlama ancak uzun bir süre sonra meydana gelse bile, ardından 'inşallah' derse yemini bozmaktan kurtulmak (hinsi defetmek) için yeterli olur" demiştir. Saîd b. Cübeyr'den "Bir sene, bir ay, bir hafta veya bir gün sonra olsa da"; Tâvûs'tan "Meclisinde bulunduğu sürece istisnayı yapmaya muktedirdir"; Atâ'dan ise "Sütü bol bir devenin sağılma süresi kadar bir vakitte istisna yapar" rivayeti gelmiştir. Fakihlerin cumhuruna göre ise [yemin lafzına] bitişik (muttasıl) olmadıkça bunun hükümlerde hiçbir tesiri yoktur. İbn Abbâs Allah Teâlâ'nın: {وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ} ayetiyle istidlal etmiştir; zira zahir olan,
وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ هُوَ الَّذِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ وَقَوْلُهُ: وَاذْكُرْ رَبَّكَ غَيْرُ مُخْتَصٍّ بِوَقْتٍ مُعَيَّنٍ بَلْ هُوَ يَتَنَاوَلُ كُلَّ الْأَوْقَاتِ فَوَجَبَ أَنْ يَجِبَ عَلَيْهِ هَذَا الذِّكْرُ فِي أَيِّ وَقْتٍ حَصَلَ هَذَا التَّذَكُّرُ وَكُلُّ مَنْ قَالَ وَجَبَ هَذَا الذِّكْرُ قَالَ: إِنَّهُ إِنَّمَا وَجَبَ لِدَفْعِ الْحِنْثِ وَذَلِكَ يُفِيدُ الْمَطْلُوبَ، وَاعْلَمْ أَنَّ اسْتِدْلَالَ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ ظَاهِرٌ فِي أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ لَا يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُتَّصِلًا، أَمَّا الْفُقَهَاءُ فَقَالُوا إِنَّا لَوْ جَوَّزْنَا ذَلِكَ لَزِمَ أَنْ لَا
{وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ} "Unuttuğun zaman Rabbini an" sözünden muradın, {إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ} "Ancak Allah dilerse" sözünde daha önce geçen husus olmasıdır. {وَاذْكُرْ رَبَّكَ} "Rabbini an" emri ise belirli bir vakte has olmayıp bilakis bütün vakitleri kapsamaktadır. Dolayısıyla bu hatırlama hangi vakitte hasıl olursa olsun bu zikrin ona vacip olması gerekmiştir. Bu zikrin vacip olduğunu söyleyen herkes de bunun ancak yemini bozmayı defetmek için vacip olduğunu söylemiştir; bu da matlubu ifade eder. Bil ki İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın istidlali, istisnanın muttasıl (bitişik) olmasının şart olmadığı hususunda açıktır. Fakihlere gelince, onlar şöyle demişlerdir: Biz buna cevaz verecek olursak hiçbir
يَسْتَقِرَّ شَيْءٌ مِنَ الْعُقُودِ، وَالْأَيْمَانِ، يُحْكَى أَنَّهُ بَلَغَ الْمَنْصُورَ أَنَّ أَبَا حَنِيفَةَ ﵀ خَالَفَ ابْنَ عَبَّاسٍ فِي الِاسْتِثْنَاءِ الْمُنْفَصِلِ فَاسْتَحْضَرَهُ لِيُنْكِرَ عَلَيْهِ فَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀: هَذَا يَرْجِعُ عَلَيْكَ، فَإِنَّكَ تَأْخُذُ الْبَيْعَةَ بِالْأَيْمَانِ أَتَفْرِضُ أَنْ يَخْرُجُوا مِنْ عِنْدِكَ فَيَسْتَثْنُوا فَيَخْرُجُوا عَلَيْكَ؟ فَاسْتَحْسَنَ الْمَنْصُورُ كَلَامَهُ وَرَضِيَ بِهِ. وَاعْلَمْ أَنَّ حَاصِلَ هَذَا الْكَلَامِ يَرْجِعُ إِلَى تَخْصِيصِ النَّصِّ بِالْقِيَاسِ وَفِيهِ مَا فِيهِ. وَأَيْضًا فَلَوْ قَالَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ عَلَى سَبِيلِ الْخُفْيَةِ بِلِسَانِهِ بِحَيْثُ لَا يَسْمَعُهُ أَحَدٌ فَهُوَ مُعْتَبَرٌ وَدَافِعٌ لِلْحِنْثِ بِالْإِجْمَاعِ مَعَ أَنَّ الْمَحْذُورَ الَّذِي ذَكَرْتُمْ حَاصِلٌ فِيهِ. فَثَبَتَ أَنَّ الَّذِي عَوَّلُوا عَلَيْهِ لَيْسَ بِقَوِيٍّ، وَالْأَوْلَى أَنْ يَحْتَجُّوا فِي وُجُوبِ كَوْنِ الِاسْتِثْنَاءِ مُتَّصِلًا بِأَنَّ الْآيَاتِ الْكَثِيرَةَ دَلَّتْ عَلَى وُجُوبِ الْوَفَاءِ بِالْعَقْدِ وَالْعَهْدِ. قَالَ تَعَالَى: أَوْفُوا بِالْعُقُودِ [الْمَائِدَةِ: ١] وَقَالَ: وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ [الْإِسْرَاءِ: ٣٤] فَالْآتِي بِالْعَهْدِ يَجِبُ عَلَيْهِ الْوَفَاءُ بِمُقْتَضَاهُ لِأَجْلِ هَذِهِ الْآيَاتِ/ خَالَفْنَا هَذَا الدَّلِيلَ فِيمَا إِذَا كَانَ مُتَّصِلًا لِأَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ مَعَ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ كَالْكَلَامِ الْوَاحِدِ بِدَلِيلِ أَنَّ لَفْظَ الِاسْتِثْنَاءِ وَحْدَهُ لَا يُفِيدُ شَيْئًا، فَهُوَ جَارٍ مَجْرَى نصف اللفظ الْوَاحِدَةِ، فَجُمْلَةُ الْكَلَامِ كَالْكَلِمَةِ الْوَاحِدَةِ الْمُفِيدَةِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَعِنْدَ ذِكْرِ الِاسْتِثْنَاءِ عَرَفْنَا أَنَّهُ لَمْ يَلْزَمْ شَيْءٌ بِخِلَافِ مَا إِذَا كَانَ الِاسْتِثْنَاءُ مُتَّصِلًا فَإِنَّهُ حَصَلَ الِالْتِزَامُ التَّامُّ بِالْكَلَامِ فَوَجَبَ عَلَيْهِ الْوَفَاءُ بِذَلِكَ الْمُلْتَزَمِ وَالْقَوْلُ الثَّانِي أَنَّ قَوْلَهُ: وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ لَا تَعَلُّقَ لَهُ بِمَا قَبْلَهُ بَلْ هُوَ كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَفِيهِ وُجُوهٌ.
akdin ve yeminin istikrarı kalmaz. Rivayet edilir ki Ebû Hanîfe rahimehullâh'ın munfasıl (ayrık) istisna konusunda İbn Abbâs'a muhalefet ettiği Mansûr'a ulaşınca, onu kınamak için huzuruna çağırdı. Bunun üzerine Ebû Hanîfe rahimehullâh: "Bu senin aleyhine döner; zira sen [halktan] yeminlerle biat alıyorsun. Onların senin yanından çıkıp istisna yaptıklarını, sonra da sana isyan ettiklerini mi farz ediyorsun?" dedi. Mansûr onun sözünü beğendi ve bundan hoşnut oldu. Bil ki bu sözün neticesi, nassın kıyas ile tahsis edilmesine dayanır ve bu usulde tartışmalıdır. Ayrıca şayet bir kimse kimsenin işitmeyeceği şekilde diliyle gizlice "inşallah" dese, icma ile bu muteberdir ve yemini bozmayı defedicidir; oysa zikrettiğiniz sakınca bunda da mevcuttur. Böylece onların dayandıkları delilin kuvvetli olmadığı sabit olmuştur. İstisnanın muttasıl olmasının gerekliliği hususunda en evla delil, akitlere ve ahitlere vefa göstermenin vacip olduğuna delalet eden pek çok ayeti delil getirmeleridir. Allah Teâlâ: {أَوْفُوا بِالْعُقُودِ} [Mâide 1] “Akitleri yerine getirin” ve {وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ} [İsrâ 34] “Ahde vefa gösterin” buyurmuştur. Dolayısıyla ahit yapan kimseye, bu ayetler sebebiyle ahdinin gereğini yerine getirmek vaciptir. / İstisnanın muttasıl olduğu durumu bu delilden hariç tuttuk; çünkü müstesnâ minh (kendisinden istisna yapılan ifade) ile istisna tek bir söz gibidir; nitekim istisna lafzı tek başına hiçbir anlam ifade etmez. Dolayısıyla tek bir lafzın yarısı mesabesindedir; sözün tamamı ise anlamlı tek bir kelime gibidir. Bu takdire göre istisna zikredildiğinde hiçbir şeyin lüzum ifade etmediğini anlarız; istisnanın munfasıl (ayrık) olduğu durum ise böyle değildir, zira orada söz ile tam bir bağlanma hasıl olmuş ve üstlenilen o şeye vefa göstermek ona vacip olmuştur. İkinci görüş: {وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ} “Unuttuğun zaman Rabbini an” sözünün öncesiyle bir irtibatı bulunmayıp bilakis müstakil (yeni) bir kelam olmasıdır. Bu görüşe göre ayette birtakım vecihler vardır:
أَحَدُهَا: وَاذْكُرْ رَبَّكَ بِالتَّسْبِيحِ وَالِاسْتِغْفَارِ إِذَا نَسِيتَ كَلِمَةَ الِاسْتِثْنَاءِ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ التَّرْغِيبُ فِي الِاهْتِمَامِ بِذِكْرِ هَذِهِ الْكَلِمَةِ. وَثَانِيهَا: وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا اعْتَرَاكَ النِّسْيَانُ لِيُذَكِّرَكَ الْمَنْسِيَّ. وَثَالِثُهَا: حَمَلَهُ بَعْضُهُمْ عَلَى أَدَاءِ الصَّلَاةِ الْمَنْسِيَّةِ عِنْدَ ذِكْرِهَا، وَهَذَا الْقَوْلُ بِمَا فِيهِ مِنَ الْوُجُوهِ الثَّلَاثَةِ بِعِيدٌ لِأَنَّ تَعَلُّقَ هَذَا الْكَلَامِ بِمَا قَبْلَهُ يُفِيدُ إِتْمَامَ الْكَلَامِ فِي هَذِهِ الْقَضِيَّةِ وَجَعْلُهُ كَلَامًا مُسْتَأْنَفًا يوجب صيرورة الكلاء مُبْتَدَأً مُنْقَطِعًا وَذَلِكَ لَا يَجُوزُ ثُمَّ قَالَ تعالى: وَقُلْ عَسى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَداً وَفِيهِ وُجُوهٌ: الأول: أن ترك قوله: أَنْ يَشاءَ اللَّهُ لَيْسَ بِحَسَنٍ وَذِكْرُهُ أَحْسَنُ مِنْ تَرْكِهِ وَقَوْلُهُ: لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَداً الْمُرَادُ مِنْهُ ذِكْرُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ. الثَّانِي: إِذَا وَعَدَهُمْ بِشَيْءٍ وَقَالَ مَعَهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَيَقُولُ عَسَى أَنْ يَهْدِيَنِي رَبِّي لِشَيْءٍ أَحْسَنَ وَأَكْمَلَ مِمَّا وَعَدْتُكُمْ بِهِ. وَالثَّالِثُ: أَنَّ قَوْلَهُ:
Birincisi: İstisna kelimesini unuttuğun zaman tesbih ve istiğfar ile Rabbini an; bundan maksat bu kelimeyi zikretmeye özen göstermeyi teşvik etmektir. İkincisi: Sana unutkanlık arız olduğu zaman unuttuğunu sana hatırlatması için Rabbini an. Üçüncüsü: Bazıları bunu, unutulan namaz hatırlandığı vakit onun kılınması manasına hamletmişlerdir. Üç vechiyle birlikte bu görüş uzaktır; çünkü bu kelamın öncesine taalluk etmesi bu konudaki kelamın tamamlanmasını sağlar; onu müstakil bir kelam kılmak ise sözün kopuk bir başlangıç haline gelmesini gerektirir ki bu da caiz değildir. Sonra Allah Teâlâ: {وَقُلْ عَسى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَداً} “ve şöyle de: «Umarım ki Rabbim beni, bundan daha doğru bir bilgiye ulaştırır.»” buyurmuştur. Bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: {أَنْ يَشاءَ اللَّهُ} "Allah dilerse" sözünü terk etmek güzel değildir; onu zikretmek terk etmekten daha güzeldir. {لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَداً} "bundan daha doğru bir bilgiye" ifadesinden murat ise bu cümlenin zikridir. İkincisi: Onlara bir şey vaat edip onunla birlikte "inşallah" dediğinde; umulur ki Rabbim beni size vaat ettiğimden daha güzel ve daha mükemmel bir şeye hidayet eder, demesidir. Üçüncüsü: Ayetteki:
لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَداً إِشَارَةٌ إِلَى نَبَأِ أَصْحَابِ الْكَهْفِ وَمَعْنَاهُ لَعَلَّ اللَّهَ يُؤْتِينِي مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالدَّلَائِلِ عَلَى صِحَّةِ أَنِّي نَبِيٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ صَادِقُ الْقَوْلِ فِي ادِّعَاءِ النُّبُوَّةِ مَا هُوَ أَعْظَمُ فِي الدَّلَالَةِ وَأَقْرَبُ رَشَدًا مِنْ نَبَأِ أَصْحَابِ الْكَهْفِ.
{لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَداً} “bundan daha doğru bir bilgiye” ifadesi Ashâb-ı Kehf'in haberine bir işarettir. Anlamı şudur: Umulur ki Allah, Ashâb-ı Kehf'in haberinden delalet bakımından daha büyük ve doğruluğa daha yakın olan öyle açık deliller ve apaçık kanıtlar verir ki bunlarla benim Allah katından bir peygamber olduğum ve peygamberlik iddiamda doğru sözlü bulunduğum sabit olur.
وَقَدْ فَعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ حَيْثُ آتَاهُ مِنْ قَصَصِ الْأَنْبِيَاءِ وَالْإِخْبَارِ بِالْغُيُوبِ مَا هُوَ أَعْظَمُ مِنْ ذَلِكَ، وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى:
Nitekim Allah ona, peygamberlerin kıssalarından ve gayb haberlerinden bundan daha büyük olanlarını vermekle bunu fiilen gerçekleştirmiştir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna gelince:
وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعاً قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا لَهُ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ مَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَداً فَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ آخِرُ الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ فِي قِصَّةِ أَصْحَابِ الْكَهْفِ [المسألة الأولى] وَفِي قَوْلِهِ: وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا حِكَايَةُ كَلَامِ الْقَوْمِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ:
{وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعاً قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا لَهُ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ مَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَداً} “Onlar mağaralarında üç yüz yıl kaldılar ve dokuz [yıl] da artırdılar. De ki: «Onların ne kadar kaldıklarını Allah daha iyi bilir. Göklerin ve yerin gaybı O'na aittir. O, ne güzel görür, ne güzel işitir! Onların O'ndan başka hiçbir dostu yoktur; O, hükmüne hiç kimseyi ortak etmez.»” Bil ki bu ayet, Ashâb-ı Kehf kıssasında zikredilen ayetlerin sonuncusudur. [Birinci Mesele] {وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ} “Onlar mağaralarında ... kaldılar” buyruğunda iki görüş vardır: Birincisi: Bunun o kavmin sözünün bir aktarımı (hikâyesi) olmasıdır. Bunun delili, Allah Teâlâ'nın:
سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ رابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ وَكَذَا إِلَى أَنْ قَالَ: وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ أَيْ أَنَّ أُولَئِكَ الْأَقْوَامَ قَالُوا ذَلِكَ وَيُؤَكِّدُهُ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ بَعْدَهُ: قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا وَهَذَا يُشْبِهُ الرَّدَّ عَلَى الْكَلَامِ الْمَذْكُورِ قَبْلَهُ وَيُؤَكِّدُهُ أَيْضًا مَا رُوِيَ فِي مُصْحَفِ عَبْدِ اللَّهِ: وَقَالُوا وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ. وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ هُوَ كَلَامُ اللَّهِ تَعَالَى فَإِنَّهُ أَخْبَرَ عَنْ كَمِّيَّةِ تِلْكَ الْمُدَّةِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ رابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ فَهُوَ كَلَامٌ قَدْ تَقَدَّمَ وَقَدْ تَخَلَّلَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ هَذِهِ الْآيَةِ مَا يُوجِبُ انْقِطَاعَ أَحَدِهِمَا عَنِ الْآخَرِ وَهُوَ قَوْلُهُ: فَلا تُمارِ فِيهِمْ إِلَّا مِراءً ظاهِراً وقوله:
{سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ رابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ} “[Karanlığa taş atarcasına]: «Onlar üçtür, dördüncüleri köpekleridir» diyecekler...” ayetinden {وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ} “Onlar mağaralarında kaldılar” buyruğuna kadar [olan kısım böyledir]; yani o kavimlerin bunu söylediklerini [ifade eden bir nakildir]. Bunu, Allah Teâlâ'nın hemen ardından gelen: {قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا} “De ki: «Onların ne kadar kaldıklarını Allah daha iyi bilir»” buyruğu teyit etmektedir. Zira bu, kendisinden önce zikredilen söze bir reddiye mahiyetindedir. Yine Abdullah [b. Mes‘ûd]'un mushafında: {وَقَالُوا وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ} “Ve dediler ki: Onlar mağaralarında kaldılar” şeklinde rivayet edilmiş olması da bunu teyit etmektedir. İkinci görüş: {وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ} “Onlar mağaralarında kaldılar” buyruğu bizzat Allah Teâlâ'nın kelamıdır; zira O, bu sürenin miktarını haber vermiştir. {سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ رابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ} “[Karanlığa taş atarcasına]: «Onlar üçtür, dördüncüleri köpekleridir» diyecekler” buyruğuna gelince, o önceden geçmiş bir sözdür ve onunla bu ayet arasına, birinin diğerinden kopuk olmasını gerektiren {فَلا تُمارِ فِيهِمْ إِلَّا مِراءً ظاهِراً} “Artık onlar hakkında yüzeysel bir tartışma dışında münakaşa etme” buyruğu ve O'nun şu buyruğu girmiştir:
قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا لَهُ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لَا يُوجِبُ أَنَّ مَا قَبْلَهُ حِكَايَةٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ: قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا لَهُ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ فَارْجِعُوا إِلَى خَبَرِ اللَّهِ دُونَ مَا يَقُولُهُ أَهْلُ الْكِتَابِ.
{قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا لَهُ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} "De ki: «Onların ne kadar kaldıklarını Allah daha iyi bilir. Göklerin ve yerin gaybı O'na aittir»" buyruğu ise kendisinden öncekinin bir nakil olmasını gerektirmez; zira Allah Teâlâ şöyle murad etmiştir: De ki: Onların ne kadar kaldıklarını Allah daha iyi bilir, göklerin ve yerin gaybı O'na aittir; öyleyse Ehl-i Kitab'ın söylediklerine değil, Allah'ın haberine dönün!
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ ثَلَاثَمِائَةِ سِنِينَ بِغَيْرِ تَنْوِينٍ وَالْبَاقُونَ بِالتَّنْوِينِ وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ:
İkinci Mesele: Hamza ve Kisâî (ثَلَاثَمِائَةِ سِنِينَ) ibaresini tenvinsiz [izâfetle], diğerleri ise tenvinli okumuşlardır. Bunun sebebi şudur:
سِنِينَ عَطْفُ بَيَانٍ لِقَوْلِهِ: ثَلاثَ مِائَةٍ لِأَنَّهُ لَمَّا قَالَ: وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلاثَ مِائَةٍ لَمْ يُعْرَفْ أَنَّهَا أَيَّامٌ أَمْ شُهُورٌ أَمْ سُنُونَ فَلَمَّا قَالَ سِنِينَ صَارَ هَذَا بَيَانًا لِقَوْلِهِ: ثَلاثَ مِائَةٍ فَكَانَ هَذَا عَطْفَ بَيَانٍ لَهُ وَقِيلَ هُوَ عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ أَيْ لبثوا سنين ثلاثمائة. وَأَمَّا وَجْهُ قِرَاءَةِ حَمْزَةَ فَهُوَ أَنَّ الْوَاجِبَ في الإضافة ثلاثمائة سَنَةٍ إِلَّا أَنَّهُ يَجُوزُ وَضْعُ الْجَمْعِ مَوْضِعَ الْوَاحِدِ فِي التَّمْيِيزِ كَقَوْلِهِ: بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا [الْكَهْفِ: ١٠٣] .
{سِنِينَ} kelimesi, {ثَلاثَ مِائَةٍ} ifadesinin atf-ı beyânıdır. Çünkü: {وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلاثَ مِائَةٍ} "Onlar mağaralarında üç yüz kaldılar" buyurduğunda, bunun gün mü, ay mı, yoksa yıl mı olduğu bilinmemekteydi; {سِنِينَ} "yıl" buyurunca bu, {ثَلاثَ مِائَةٍ} "üç yüz" ifadesine bir açıklama oldu ve onun atf-ı beyânı kılındı. Bunun takdim ve tehir üzere olduğu, yani "üç yüz yıl kaldılar" (لبثوا سنين ثلاثمائة) takdirinde olduğu da söylenmiştir. Hamza'nın kıraatinin vechine gelince; izafette vacip olan (ثَلَاثَمِائَةِ سَنَةٍ) şeklinde [müfred] olmasıdır, ancak Allah Teâlâ'nın: {بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا} [Kehf 103] “...ameller bakımından en çok hüsrana uğrayanlar” ayetinde olduğu gibi temyizde çoğulun tekil yerine konulması caizdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: وَازْدَادُوا تِسْعاً الْمَعْنَى وَازْدَادُوا تِسْعَ سِنِينَ فَإِنْ قَالُوا: لِمَ لَمْ يَقُلْ ثلاثمائة وَتِسْعَ سِنِينَ؟ وَمَا الْفَائِدَةُ فِي قَوْلِهِ: وَازْدَادُوا تِسْعاً؟ قلنا: قال بعضهم: كانت المدة ثلاثمائة سنة من السنين الشمسية وثلاثمائة وَتِسْعَ سِنِينَ مِنَ الْقَمَرِيَّةِ، وَهَذَا مُشْكِلٌ لِأَنَّهُ لَا يَصِحُّ بِالْحِسَابِ هَذَا الْقَوْلُ، وَيُمْكِنْ أَنْ يقال: لعلهم لما استكملوا ثلاثمائة سَنَةٍ قَرُبَ أَمْرُهُمْ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ ثُمَّ اتَّفَقَ مَا أَوْجَبَ بَقَاءَهُمْ فِي النَّوْمِ بَعْدَ ذَلِكَ تِسْعَ سِنِينَ ثُمَّ قَالَ:
Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın {وَازْدَادُوا تِسْعاً} "[buna] dokuz [yıl] daha kattılar" buyruğunun anlamı; "dokuz yıl daha artırdılar" demektir. Eğer: "Niçin 'üç yüz dokuz yıl' demedi de {وَازْدَادُوا تِسْعاً} buyurmasındaki fayda nedir?" diye sorulursa; deriz ki: Bazıları şöyle demiştir: Bu süre güneş yılı hesabıyla üç yüz yıl, kamerî yıl hesabıyla ise üç yüz dokuz yıldı. Fakat bu açıklama problemlidir; çünkü hesap bakımından bu söz doğru çıkmamaktadır. Şöyle denilmesi de mümkündür: Muhtemelen onlar üç yüz yılı tamamladıklarında durumları peygamberlerin vaktine yaklaştı, sonra onların bundan sonra da dokuz yıl uykuda kalmalarını gerektiren bir durum meydana geldi. Daha sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا مَعْنَاهُ أَنَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ بِمِقْدَارِ هَذِهِ الْمُدَّةِ مِنَ النَّاسِ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهَا ، وَإِنَّمَا كَانَ أَوْلَى بِأَنْ يَكُونَ عَالِمًا بِهِ لأنه موجد للسموات وَالْأَرْضِ وَمُدَبِّرٌ لِلْعَالَمِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ عالما بغيب السموات وَالْأَرْضِ فَيَكُونُ عَالِمًا بِهَذِهِ الْوَاقِعَةِ لَا مَحَالَةَ ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ وَهَذِهِ كَلِمَةٌ تُذْكَرُ فِي التَّعَجُّبِ، وَالْمَعْنَى مَا أَبْصَرَهُ وَمَا أَسْمَعُهُ، وَقَدْ بَالَغْنَا فِي تَفْسِيرِ كَلِمَةِ التَّعَجُّبِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ [الْبَقَرَةِ: ١٧٥] ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: مَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: مَا لِأَصْحَابِ الْكَهْفِ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ فَإِنَّهُ هُوَ الَّذِي يَتَوَلَّى حِفْظَهُمْ فِي ذَلِكَ النَّوْمِ الطَّوِيلِ. الثَّانِي: لَيْسَ لِهَؤُلَاءِ الْمُخْتَلِفِينَ فِي مُدَّةِ لُبْثِ أَهْلِ الْكَهْفِ وَلِيٌّ مِنْ دُونِ اللَّهِ يَتَوَلَّى أَمْرَهُمْ وَيُقِيمُ لَهُمْ تَدْبِيرَ أَنْفُسِهِمْ فَإِذَا كَانُوا مُحْتَاجِينَ إِلَى تَدْبِيرِ اللَّهِ وَحِفْظِهِ فَكَيْفَ يَعْلَمُونَ هَذِهِ الْوَاقِعَةَ مِنْ غَيْرِ إِعْلَامِهِ. الثَّالِثُ: أَنَّ بَعْضَ الْقَوْمِ لَمَّا ذَكَرُوا فِي هَذَا الْبَابِ أَقْوَالًا عَلَى خِلَافِ قَوْلِ اللَّهِ فَقَدِ اسْتَوْجَبُوا الْعِقَابَ، فَبَيَّنَ اللَّهُ أَنَّهُ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ يَمْنَعُ اللَّهَ مِنْ إِنْزَالِ الْعِقَابِ عَلَيْهِمْ. ثُمَّ قَالَ: وَلا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَداً وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَمَ أَنَّ لُبْثَهُمْ هُوَ هَذَا الْمِقْدَارُ فَلَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَقُولَ قَوْلًا بِخِلَافِهِ. وَالْأَصْلُ أَنَّ الِاثْنَيْنِ إِذَا كَانَا لِشَرِيكَيْنِ فَإِنَّ الِاعْتِرَاضَ مِنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَلَى صَاحِبِهِ يَكْثُرُ وَيَصِيرُ ذَلِكَ مَانِعًا لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِنْ إِمْضَاءِ الْأَمْرِ عَلَى وَفْقِ مَا يُرِيدُهُ. وَحَاصِلُهُ يَرْجِعُ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٢] فَاللَّهُ تَعَالَى نَفَى ذَلِكَ عَنْ نَفْسِهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَداً وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَلَا تُشْرِكْ بِالتَّاءِ وَالْجَزْمِ عَلَى النَّهْيِ وَالْخِطَابِ عَطْفًا عَلَى قَوْلِهِ: وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ أَوْ عَلَى قَوْلِهِ: وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ وَالْمَعْنَى وَلَا تَسْأَلْ أَحَدًا عَمَّا أَخْبَرَكَ اللَّهُ بِهِ مِنْ عِدَّةِ أَصْحَابِ الْكَهْفِ وَاقْتَصِرْ عَلَى حُكْمِهِ وَبَيَانِهِ وَلَا تُشْرِكْ أَحَدًا فِي طَلَبِ مَعْرِفَةِ تِلْكَ الْوَاقِعَةِ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْيَاءِ وَالرَّفْعِ عَلَى الْخَبَرِ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يَفْعَلُ ذَلِكَ.
{قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا} "De ki: Ne kadar kaldıklarını Allah daha iyi bilir." Bunun anlamı şudur: Allah Teâlâ bu sürenin miktarını, bu konuda ihtilaf eden insanlardan çok daha iyi bilir. O'nun bunu bilmeye daha layık olması, göklerin ve yerin yaratıcısı ve âlemin yöneticisi olmasındandır. Durum böyle olunca, göklerin ve yerin gaybını elbette bilir; dolayısıyla bu hadiseyi de şüphesiz bilmektedir. Sonra Allah Teâlâ: {أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ} "O ne güzel görür, O ne güzel işitir!" buyurmuştur. Bu, taaccüp (hayret bildirme) makamında zikredilen bir ifadedir. Anlamı: "O ne mükemmel görür ve O ne mükemmel işitir!" demektir. Biz taaccüp lafzının tefsirini Bakara sûresinde, Allah Teâlâ'nın: {فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ} [Bakara 175] “...Onlar ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar!” buyruğunun tefsirinde ayrıntılı olarak açıklamıştık. Sonra Allah Teâlâ: {مَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ} "Onların O'ndan başka hiçbir dostu/koruyucusu yoktur" buyurmuştur. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Ashâb-ı Kehf'in Allah'tan başka hiçbir dostu ve koruyucusu yoktur; zira o uzun uyku boyunca onları koruyup gözeten yalnızca O'dur. İkincisi: Ashâb-ı Kehf'in ne kadar kaldığı konusunda ihtilaf eden bu kimselerin, Allah'tan başka işlerini üstlenecek ve kendilerini sevk ve idare edecek bir koruyucusu yoktur. Onlar Allah'ın yönetimine ve korumasına muhtaç olduklarına göre, O'nun bildirmesi olmaksızın bu olayı nasıl bilebilirler? Üçüncüsü: Bu topluluktan bazıları bu konuda Allah'ın buyruğuna aykırı sözler söyledikleri için cezayı hak etmişlerdir. Allah da, kendisinden başka onları Allah'ın azabını indirmesinden koruyacak hiçbir dostun bulunmadığını beyan etmiştir. Sonra: {وَلا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَداً} “O, hükmüne hiç kimseyi ortak etmez” buyurmuştur. Anlamı şudur: Allah Teâlâ onların kalış sürelerinin bu kadar olduğuna hükmettiğinde, artık hiç kimsenin bunun aksine bir söz söyleme hakkı yoktur. Asıl olan şudur ki, şayet iki ortak bulunsa, her birinin diğerine itirazı çoğalır ve bu durum her birinin işi dilediği gibi yürütmesine engel olur. Bunun neticesi Allah Teâlâ'nın: {لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا} [Enbiyâ 22] “Eğer o ikisinde Allah'tan başka ilahlar olsaydı, elbette ikisinin de düzeni bozulurdu” buyruğuna dayanır. Allah Teâlâ: {وَلا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَداً} buyruğuyla bunu kendisinden nefyetmiştir. İbn Âmir bu kısmı, nehiy ve hitap olarak, {وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ} veya {وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ} buyruğuna atıfla meczûm ve tâ harfiyle (وَلَا تُشْرِكْ) şeklinde okumuştur. Bu kıraate göre anlam: "Allah'ın sana Ashâb-ı Kehf'in sayısı hakkında bildirdiği hususlarda hiç kimseye bir şey sorma; O'nun hükmü ve açıklamasıyla yetin ve bu olayı öğrenme arayışında hiç kimseyi [O'na] ortak koşma!" demektir. Diğer kıraat imamları ise haber kipi olarak yâ harfiyle ve merfû olarak (وَلا يُشْرِكُ) şeklinde okumuşlardır; bunun anlamı da Allah Teâlâ'nın böyle bir şeyi asla yapmayacağıdır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي زَمَانِ أَصْحَابِ الْكَهْفِ وَفِي مَكَانِهِمْ، أَمَّا الزَّمَانُ الَّذِي حَصَلُوا فِيهِ، فَقِيلَ إِنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ مُوسَى ﵇ وَأَنَّ مُوسَى ذَكَرَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ، وَلِهَذَا السَّبَبِ فَإِنَّ الْيَهُودَ سألوا عنهم،
Dördüncü Mesele: İnsanlar, Ashâb-ı Kehf'in [yaşadığı] zaman ve bulundukları mekân hususunda ihtilaf etmişlerdir. Yaşadıkları zamana gelince; onların Mûsâ aleyhisselâm'dan önce oldukları ve Mûsâ'nın onlardan Tevrat'ta bahsettiği söylenmiştir. İşte bu sebeple Yahudiler onlar hakkında soru sormuşlardır.
وَقِيلَ: إِنَّهُمْ دَخَلُوا الْكَهْفَ قَبْلَ الْمَسِيحِ وَأَخْبَرَ الْمَسِيحُ بِخَبَرِهِمْ ثُمَّ بُعِثُوا فِي الْوَقْتِ الَّذِي بَيْنَ عِيسَى ﵇ وَبَيْنَ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَقِيلَ إِنَّهُمْ دَخَلُوا الْكَهْفَ بَعْدَ الْمَسِيحِ، وَحَكَى الْقَفَّالُ هَذَا الْقَوْلَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ. وَقَالَ قَوْمٌ: إِنَّهُمْ لَمْ يَمُوتُوا وَلَا يَمُوتُونَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَأَمَّا مَكَانُ هَذَا الْكَهْفِ، فَحَكَى الْقَفَّالُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى الْخَوَارِزْمِيِّ الْمُنَجِّمِ أَنَّ الْوَاثِقَ أَنْفَذَهُ لِيَعْرِفَ حَالَ أَصْحَابِ الْكَهْفِ إِلَى الرُّومِ، قَالَ: فَوَجَّهَ مِلْكُ الرُّومِ مَعِي أَقْوَامًا إِلَى الْمَوْضِعِ الَّذِي يُقَالُ إِنَّهُمْ فِيهِ، قَالَ: وَإِنَّ الرَّجُلَ الْمُوَكَّلَ بِذَلِكَ الْمَوْضِعِ فَزَّعَنِي مِنَ الدُّخُولِ عَلَيْهِمْ، قَالَ:
Bir diğer görüşe göre onlar mağaraya Mesîh'ten önce girmişler, Mesîh onların haberini vermiş, sonra da Îsâ aleyhisselâm ile Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem arasındaki fetret döneminde diriltilmişlerdir. Bir görüşe göre de mağaraya Mesîh'ten sonra girmişlerdir; el-Kaffâl bu görüşü Muhammed b. İshâk'tan nakletmiştir. Bir topluluk da şöyle demiştir: Onlar ölmemişlerdir ve kıyamet gününe kadar da ölmeyeceklerdir. Bu mağaranın yerine gelince; el-Kaffâl, müneccim Muhammed b. Mûsâ el-Hârizmî'den nakletmiştir ki, el-Vâsik onu Ashâb-ı Kehf'in durumunu öğrenmesi için Bizans ülkesine göndermiştir. [el-Hârizmî] şöyle anlatmıştır: Bizans kralı, onların bulunduğu söylenen yere benimle birlikte bazı adamlar gönderdi. O mekânın görevlisi beni içeri girmekten korkutmaya çalıştı. Dedi ki:
فَدَخَلْتُ وَرَأَيْتُ الشُّعُورَ عَلَى صُدُورِهِمْ قَالَ وَعَرَفْتُ أَنَّهُ تَمْوِيهٌ وَاحْتِيَالٌ وَأَنَّ النَّاسَ كَانُوا قَدْ عَالَجُوا تِلْكَ الْجُثَثَ بِالْأَدْوِيَةِ الْمُجَفِّفَةِ لِأَبْدَانِ الْمَوْتَى لِتَصُونَهَا عَنِ الْبِلَى مِثْلَ التَّلْطِيخِ بِالصَّبْرِ وَغَيْرِهِ، ثُمَّ قَالَ الْقَفَّالُ: وَالَّذِي عِنْدَنَا لَا يُعْرَفُ أَنَّ ذَلِكَ الْمَوْضِعَ هُوَ مَوْضِعُ أَصْحَابِ الْكَهْفِ أَوْ مَوْضِعٌ آخَرُ، وَالَّذِي أَخْبَرَ اللَّهُ عَنْهُ وَجَبَ الْقَطْعُ بِهِ وَلَا عِبْرَةَ بِقَوْلِ أَهْلِ الرُّومِ أَنَّ ذَلِكَ الْمَوْضِعَ هُوَ مَوْضِعُ أَصْحَابِ الْكَهْفِ، وَذُكِرَ فِي الْكَشَّافِ عَنْ مُعَاوِيَةَ أَنَّهُ غَزَا الرُّومَ فَمَرَّ بِالْكَهْفِ فَقَالَ: لَوْ كُشِفَ لَنَا عَنْ هَؤُلَاءِ فَنَظَرْنَا إِلَيْهِمْ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: لَيْسَ لَكَ ذَلِكَ قَدْ مَنَعَ اللَّهُ مَنْ هُوَ خَيْرٌ مِنْكَ، فَقَالَ: لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِرَارًا وَلَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْبًا، فَقَالَ لِابْنِ عَبَّاسٍ: لَا أَنْتَهِي حَتَّى أَعْلَمَ حَالَهَمْ، فَبَعَثَ أُنَاسًا فَقَالَ لَهُمْ: اذْهَبُوا فَانْظُرُوا فَلَمَّا دَخَلُوا الْكَهْفَ بَعَثَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ رِيحًا فَأَحْرَقَتْهُمْ، وَأَقُولُ الْعِلْمُ بِذَلِكَ الزَّمَانِ وَبِذَلِكَ الْمَكَانِ لَيْسَ لِلْعَقْلِ فِيهِ مَجَالٌ، وَإِنَّمَا يُسْتَفَادُ ذَلِكَ مِنْ نَصٍّ، وَذَلِكَ مَفْقُودٌ فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا سَبِيلَ إِلَيْهِ.
"İçeri girdim ve göğüslerinin üzerindeki kılları gördüm." [el-Hârizmî] dedi ki: "Bunun bir aldatmaca ve hile olduğunu, insanların o cesetleri çürümeden korumak için sabır otu ve benzeri maddelerle sıvazlayıp ölü bedenleri kurutan ilaçlarla muamele ettiklerini anladım." Sonra el-Kaffâl şöyle demiştir: Bizim kanaatimize göre o yerin Ashâb-ı Kehf'in yeri mi yoksa başka bir yer mi olduğu bilinemez. Allah'ın haber verdiği hususa kesin olarak inanmak vaciptir; Bizanslıların o yerin Ashâb-ı Kehf'in mekânı olduğuna dair sözlerinin ise bir kıymeti yoktur. Keşşâf'ta Muâviye'den şöyle rivayet edilmiştir: O, Bizans gazvesine çıkmıştı ve mağaranın yanından geçti; 'Bunlar bize açılsaydı da onlara baksaydık' dedi. Bunun üzerine İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: 'Bunu yapmak sana düşmez; Allah senden daha hayırlı olan kimseyi bundan menederek: {لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِرَارًا وَلَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْبًا} buyurmuştur' dedi. Muâviye, İbn Abbâs'a: 'Onların durumunu öğreninceye kadar bundan vazgeçmeyeceğim' dedi ve birkaç adam göndererek onlara: 'Gidin ve bakın' dedi. Onlar mağaraya girdiklerinde Allah üzerlerine bir rüzgâr gönderdi ve onları yakıp kül etti. Ben derim ki: O zamanı ve o mekânı bilmede aklın bir dahli yoktur; bu bilgi ancak kesin bir nass ile elde edilebilir, o da mevcut değildir; dolayısıyla buna ulaşmanın bir yolu olmadığı sabit olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اعْلَمْ أَنَّ مَدَارَ الْقَوْلِ بِإِثْبَاتِ الْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ عَلَى أُصُولٍ ثَلَاثَةٍ. أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ مِنَ الْكُلِّيَّاتِ وَالْجُزْئِيَّاتِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ كُلَّ مَا كَانَ مُمْكِنَ الْحُصُولِ فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ كَانَ مُمْكِنَ الْحُصُولِ فِي سَائِرِ الْأَوْقَاتِ فَإِذَا ثَبَتَتْ هَذِهِ الْأُصُولُ الثَّلَاثَةُ ثَبَتَ القول بإمكان البعث والقيامة، فكذلك ها هنا ثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ قَادِرٌ عَلَى الْكُلِّ، وَثَبَتَ أَنَّ بَقَاءَ الْإِنْسَانِ حَيًّا فِي النَّوْمِ مُدَّةَ يَوْمٍ مُمْكِنٌ فَكَذَلِكَ بَقَاؤُهُ مُدَّةَ ثَلَاثِمِائَةِ سَنَةٍ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُمْكِنًا بِمَعْنَى أَنَّ إِلَهَ الْعَالَمِ يَحْفَظُهُ وَيَصُونُهُ عَنِ الْآفَةِ. وَأَمَّا الْفَلَاسِفَةُ فَإِنَّهُمْ يَقُولُونَ أَيْضًا: لَا يَبْعُدُ وُقُوعُ أَشْكَالٍ فَلَكِيَّةٍ غَرِيبَةٍ تُوجِبُ فِي هَيُولِي عَالَمِ الْكَوْنِ وَالْفَسَادِ حُصُولَ أَحْوَالٍ غَرِيبَةٍ نَادِرَةٍ، وَأَقُولُ: هَذِهِ السُّوَرُ الثَّلَاثَةُ الْمُتَعَاقِبَةُ اشْتَمَلَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا عَلَى حُصُولِ حَالَةٍ عَجِيبَةٍ نَادِرَةٍ فِي هَذَا الْعَالَمِ فَسُورَةُ بَنِي إِسْرَائِيلَ اشْتَمَلَتْ عَلَى الْإِسْرَاءِ بِجَسَدِ مُحَمَّدٍ ﷺ مِنْ مَكَّةَ إِلَى الشَّامِ وَهُوَ حَالَةٌ عَجِيبَةٌ، وَهَذِهِ السُّورَةُ اشْتَمَلَتْ عَلَى بَقَاءِ الْقَوْمِ فِي النَّوْمِ مُدَّةَ ثَلَاثِمِائَةِ سَنَةٍ وَأَزْيَدَ وَهُوَ أَيْضًا حَالَةٌ عَجِيبَةٌ، وَسُورَةُ مَرْيَمَ اشْتَمَلَتْ عَلَى حُدُوثِ الْوَلَدِ لَا مِنَ الْأَبِ وَهُوَ أَيْضًا حَالَةٌ عَجِيبَةٌ. / وَالْمُعْتَمَدُ فِي بَيَانِ إِمْكَانِ كُلِّ هَذِهِ الْعَجَائِبِ وَالْغَرَائِبِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ السُّوَرِ الثَّلَاثَةِ الْمُتَوَالِيَةِ هُوَ الطَّرِيقَةُ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا. وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا الْمَعْنَى مِنَ الْمُمْكِنَاتِ أَنَّ أبا علي بن سِينَا ذَكَرَ فِي بَابِ الزَّمَانِ مِنْ كِتَابِ الشِّفَاءِ أَنَّ أَرِسْطَاطَالِيسَ الْحَكِيمَ ذَكَرَ أَنَّهُ عَرَضَ لِقَوْمٍ مِنَ الْمُتَأَلِّهِينَ حَالَةٌ شَبِيهَةٌ بِحَالَةِ أَصْحَابِ الْكَهْفِ، ثُمَّ قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: وَيَدُلُّ التَّارِيخُ على أنهم كانوا قبل أصحاب الكهف.
Beşinci Mesele: Bil ki öldükten sonra dirilmeyi (ba's) ve kıyameti ispat etmeye dair söz üç temel esas üzerine kuruludur. Birincisi: Allah Teâlâ'nın bütün mümkinâta kadir olmasıdır. İkincisi: Allah Teâlâ'nın küllî ve cüz'î tüm malumatı bilmesidir. Üçüncüsü: Bazı vakitlerde gerçekleşmesi mümkün olan her şeyin diğer bütün vakitlerde de gerçekleşmesinin mümkün olmasıdır. Bu üç esas sabit olunca ba's ve kıyametin imkânı da sabit olur. Nitekim burada da Allah Teâlâ'nın her şeyi bildiği ve her şeye kadir olduğu sabit olmuştur; ayrıca insanın uykuda bir gün boyunca canlı kalmasının mümkün olduğu sabit olduğuna göre, âlemin ilahının onu koruması ve afetten muhafaza etmesi anlamında üç yüz yıl boyunca hayatta kalması da elbette mümkündür. Filozoflar da şöyle derler: Kevn ve fesad âleminin heyûlâsında garip ve nâdir hallerin meydana gelmesini gerektiren felekî garip biçimlerin/konumların ortaya çıkması uzak bir ihtimal değildir. Ben derim ki: Birbiri ardınca gelen bu üç sûrenin her biri bu âlemde gerçekleşen hayret verici ve nâdir bir durumu içermiştir. İsrâ sûresi, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in bedeniyle Mekke'den Şam'a gece yürütülmesini (isrâ) içermiştir ki bu hayret verici bir durumdur. Bu sûre (Kehf sûresi), o topluluğun uykuda üç yüz küsur yıl kalmasını içermiştir ki bu da hayret verici bir durumdur. Meryem sûresi ise babasız bir çocuğun meydana gelişini içermiştir ki bu da yine hayret verici bir durumdur. / Birbiri ardınca gelen bu üç sûrede zikredilen bütün bu harika ve olağanüstü olayların imkânını açıklamada dayanak, zikrettiğimiz yöntemdir. Bu durumun mümkinattan olduğuna delalet eden hususlardan biri de şudur: Ebû Alî İbn Sînâ, eş-Şifâ adlı kitabının "Zaman" bahsinde, filozof Aristoteles'in, kendini ilâhiyata vermiş (müteellih) bir topluluğun başına Ashâb-ı Kehf'in durumuna benzer bir hal geldiğini zikrettiğini nakletmiştir; sonra Ebû Alî şöyle demiştir: "Tarih, onların Ashâb-ı Kehf'ten önce yaşadıklarına delalet etmektedir."
[سورة الكهف (١٨) : آية ٢٧]
[Kehf Sûresi (18), Âyet 27]
وَاتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتابِ رَبِّكَ لَا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَلَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَداً (٢٧)
{وَاتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتابِ رَبِّكَ لَا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَلَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَداً} (27) “Rabbinin Kitabı'ndan sana vahyolunanı oku! O'nun kelimelerini değiştirebilecek hiçbir kimse yoktur ve O'ndan başka asla bir sığınak da bulamazsın.”
اعْلَمْ أَنَّ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ إِلَى قِصَّةِ مُوسَى وَالْخَضِرِ كَلَامٌ وَاحِدٌ فِي قِصَّةٍ وَاحِدَةٍ، وَذَلِكَ أَنَّ أَكَابِرَ كُفَّارِ قُرَيْشٍ احْتَجُّوا وَقَالُوا لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ: إِنْ أَرَدْتَ أَنْ نُؤْمِنَ بِكَ فَاطْرُدْ مِنْ عِنْدِكَ هَؤُلَاءِ الْفُقَرَاءَ الَّذِينَ آمَنُوا بِكَ وَاللَّهُ تعالى
Bil ki bu ayetten Mûsâ ve Hızır kıssasına kadar olan kısım, tek bir kıssa hakkında tek bir kelamdır. Şöyle ki; Kureyş kâfirlerinin ileri gelenleri itiraz edip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Eğer sana iman etmemizi istiyorsan, sana iman etmiş olan bu fakirleri yanından kov!" dediler. Allah Teâlâ da
نَهَاهُ عَنْ ذَلِكَ وَمَنَعَهُ عَنْهُ وَأَطْنَبَ فِي جُمْلَةِ هَذِهِ الْآيَاتِ فِي بَيَانِ أَنَّ الَّذِي اقْتَرَحُوهُ وَالْتَمَسُوهُ مَطْلُوبٌ فَاسِدٌ وَاقْتِرَاحٌ بَاطِلٌ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ الْأَصْلَ فِي هَذَا الْبَابِ شَيْئًا وَاحِدًا وَهُوَ أَنْ يُوَاظِبَ عَلَى تِلَاوَةِ الْكِتَابِ الَّذِي أَوْحَاهُ اللَّهُ إِلَيْهِ وَعَلَى الْعَمَلِ بِهِ وَأَنْ لَا يَلْتَفِتَ إِلَى اقْتِرَاحِ الْمُقْتَرِحِينَ وَتَعَنُّتِ الْمُتَعَنِّتِينَ فَقَالَ: وَاتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتابِ رَبِّكَ وَفِي الْآيَةِ مَسْأَلَةٌ وَهِيَ: إِنَّ قَوْلَهُ: اتْلُ يَتَنَاوَلُ الْقِرَاءَةَ وَيَتَنَاوَلُ الِاتِّبَاعَ فَيَكُونُ الْمَعْنَى الْزَمْ قِرَاءَةَ الْكِتَابِ الَّذِي أُوحِيَ إِلَيْكَ وَالْزَمِ الْعَمَلَ بِهِ ثُمَّ قَالَ: لَا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ أَيْ يَمْتَنِعُ تَطَرُّقُ التَّغْيِيرِ وَالتَّبْدِيلِ إِلَيْهِ وَهَذِهِ الْآيَةُ يُمْكِنُ التَّمَسُّكُ بِهَا فِي إِثْبَاتِ أَنَّ تَخْصِيصَ النَّصِّ بِالْقِيَاسِ غَيْرُ جَائِزٍ لأن قوله: اتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتابِ رَبِّكَ مَعْنَاهُ الْزَمِ الْعَمَلَ بِمُقْتَضَى هَذَا الْكِتَابِ وَذَلِكَ يَقْتَضِي وُجُوبَ الْعَمَلِ بِمُقْتَضَى ظَاهِرِهِ، فَإِنْ قِيلَ فَيَجِبُ أَلَّا يَتَطَرَّقَ النَّسْخُ إِلَيْهِ قُلْنَا هَذَا هُوَ مَذْهَبُ أَبِي مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيِّ فَلَيْسَ يَبْعُدُ، وَأَيْضًا فَالنَّسْخُ فِي الْحَقِيقَةِ لَيْسَ بِتَبْدِيلٍ لِأَنَّ الْمَنْسُوخَ ثَابِتٌ فِي وَقْتِهِ إِلَى وَقْتِ طَرَيَانِ النَّاسِخِ فَالنَّاسِخُ كَالْغَايَةِ فَكَيْفَ يَكُونُ تَبْدِيلًا. أَمَّا قَوْلُهُ: وَلَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَداً اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الْمُلْتَحَدَ هُوَ الْمَلْجَأُ قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: هُوَ مِنْ لَحَدَ وَأَلْحَدَ إِذَا مَالَ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ [النَّحْلِ: ١٠٣] وَالْمُلْحِدُ الْمَائِلُ عَنِ الدِّينِ وَالْمَعْنَى وَلَنْ تَجِدَ من دونه ملجأ في البيان والرشاد.
onu bundan nehyetti, bunu yapmasını yasakladı ve bu ayetlerin tamamında onların teklif edip talep ettikleri şeyin bozuk bir talep ve batıl bir teklif olduğunu genişçe beyan etti. Sonra Allah Teâlâ bu hususta asıl olanı tek bir şeye bağladı; o da Allah'ın kendisine vahyettiği Kitab'ı okumaya ve onunla amel etmeye devam etmesi, teklifte bulunanların tekliflerine ve inatçıların zorlamalarına iltifat etmemesidir. Nitekim: {وَاتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتابِ رَبِّكَ} “Rabbinin Kitabı'ndan sana vahyolunanı oku!” buyurmuştur. Bu ayette şöyle bir mesele vardır: {اتْلُ} "oku/tâbi ol" emri hem okumayı hem de uymayı/tâbi olmayı kapsar; dolayısıyla anlam: "Sana vahyolunan Kitab'ı okumaya devam et ve onunla amel etmeyi sürdür" demektir. Sonra {لَا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ} “O'nun kelimelerini değiştirebilecek hiçbir kimse yoktur” buyurmuştur; yani ona tebdil ve tağyirin karışması imkânsızdır. Nassın kıyasla tahsis edilmesinin caiz olmadığını ispat hususunda bu ayete tutunmak mümkündür; çünkü Allah Teâlâ'nın: {اتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتابِ رَبِّكَ} buyruğunun manası: "Bu Kitab'ın gereğiyle amel etmeyi sürdür" demektir ve bu da onun zahirinin gereğiyle amel etmenin vücûbunu gerektirir. Eğer: "O halde ona neshin de girmemesi gerekir" denilirse; deriz ki: Bu, Ebû Müslim el-İsfahânî'nin mezhebidir ve uzak bir ihtimal de değildir. Ayrıca nesh hakikatte bir tebdil (değiştirme) değildir; zira mensuh olan hüküm, nâsihin gelme vaktine kadar kendi vaktinde sabittir; dolayısıyla nâsih bir gaye (son sınır) gibidir, öyleyse nasıl tebdil olsun? Allah Teâlâ'nın: {وَلَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَداً} “...ve O'ndan başka asla bir sığınak da bulamazsın” buyruğuna gelince; [âlimler] {الْمُلْتَحَدَ} kelimesinin sığınılacak yer (melce') olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Dil âlimleri şöyle demiştir: Bu kelime meyledip yönelmek anlamına gelen (لَحَدَ) ve (أَلْحَدَ) kökünden gelir; nitekim Allah Teâlâ'nın: {لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ} [Nahl 103] “...Haktan saptırarak ima ettikleri kimsenin dili...” buyruğunda da bu anlamdadır. (الْمُلْحِدُ) ise dinden sapan/meyleden kimsedir. Anlamı ise: "Açıklama ve hidayet hususunda O'ndan başka asla bir sığınak bulamazsın" demektir.
[سورة الكهف (١٨) : آية ٢٨]
[Kehf Sûresi (18), Âyet 28]
وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلا تَعْدُ عَيْناكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا وَاتَّبَعَ هَواهُ وَكانَ أَمْرُهُ فُرُطاً (٢٨)
{وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلا تَعْدُ عَيْناكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا وَاتَّبَعَ هَواهُ وَكانَ أَمْرُهُ فُرُطاً} (28) “Sabah akşam Rablerinin rızasını dileyerek O'na dua edenlerle birlikte sen de sabret. Dünya hayatının süsünü arzulayarak gözlerini onlardan ayırma. Kalbini bizi anmaktan gafil kıldığımız, hevasına uymuş ve işi taşkınlık olmuş kimseye boyun eğme.”
[في قوله تعالى وَاصْبِرْ نَفْسَكَ] اعْلَمْ أَنَّ أَكَابِرَ قُرَيْشٍ اجْتَمَعُوا وَقَالُوا لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ: إِنْ أَرَدْتَ أَنْ نُؤْمِنَ بِكَ فَاطْرُدْ هَؤُلَاءِ الْفُقَرَاءَ مِنْ عِنْدِكَ، فَإِذَا حَضَرْنَا لَمْ يَحْضُرُوا، وَتُعَيِّنُ لَهُمْ وَقْتًا يَجْتَمِعُونَ فِيهِ عِنْدَكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ [الْأَنْعَامِ: ٥٢] الْآيَةَ فَبَيَّنَ فِيهَا أَنَّهُ لَا يَجُوزُ طَرْدُهُمْ بَلْ تُجَالِسُهُمْ وَتُوَافِقُهُمْ وَتُعَظِّمُ شَأْنَهُمْ وَلَا تَلْتَفِتُ إِلَى أَقْوَالِ أُولَئِكَ الْكُفَّارِ وَلَا تُقِيمُ لَهُمْ فِي نَظَرِكَ وَزْنًا سَوَاءٌ غَابُوا أَوْ حَضَرُوا. وَهَذِهِ الْقِصَّةُ مُنْقَطِعَةٌ عَمَّا قَبْلَهَا وَكَلَامٌ مُبْتَدَأٌ مُسْتَقِلٌّ. وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَدْ سَبَقَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ [الْأَنْعَامِ: ٥٢] فَفِي تِلْكَ الْآيَةِ نَهَى الرَّسُولَ ﷺ عَنْ طَرْدِهِمْ وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ أَمَرَهُ بِمُجَالَسَتِهِمْ وَالْمُصَابَرَةِ مَعَهُمْ فَقَوْلُهُ: وَاصْبِرْ نَفْسَكَ أَصْلُ الصَّبْرِ الْحَبْسُ وَمِنْهُ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنِ الْمَصْبُورَةِ وَهِيَ الْبَهِيمَةُ تُحْبَسُ فَتُرْمَى، أَمَّا قَوْلُهُ: مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
[Allah Teâlâ'nın {وَاصْبِرْ نَفْسَكَ} buyruğu hakkında] Bil ki Kureyş'in ileri gelenleri toplanıp Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle dediler: "Eğer sana iman etmemizi istiyorsan, bu fakirleri yanından kov. Biz geldiğimizde onlar bulunmasın; onlar için senin yanında toplanacakları ayrı bir vakit belirle." Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ} [En'âm 52] ayetini indirdi ve bu ayette onları kovmanın caiz olmadığını, bilakis onlarla oturup sohbet etmesini, onlara uymasını, onların kadrini yüceltmesini, o kâfirlerin sözlerine iltifat etmemesini ve ister yok olsunlar ister hazır bulunsunlar onun nazarında onlara hiçbir değer vermemesini beyan etti. Bu kıssa öncesinden kopuk, müstakil yeni bir sözdür. Bu ayetin bir benzeri daha önce En'âm sûresinde geçen: {وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ} [En'âm 52] “Sabah akşam Rablerine yalvaranları kovma!” buyruğudur. O ayette Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'i onları kovmaktan nehyetmiş, bu ayette ise onlarla birlikte oturmasını ve onlarla beraber sabretmesini emretmiştir. Allah Teâlâ'nın: {وَاصْبِرْ نَفْسَكَ} buyruğunda geçen sabrın asıl anlamı hapsetmek/tutmaktır. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in (الْمَصْبُورَةِ) -yani hapsedilip hedef tahtası yapılarak oklanan hayvan- hakkında getirdiği yasak da bu köktendir. Allah Teâlâ'nın: {مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ} buyruğuna gelince, bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ بِالْغُدْوَةِ بِضَمِّ الْغَيْنِ وَالْبَاقُونَ بِالْغَدَاةِ وَكِلَاهُمَا لُغَةٌ.
Birinci Mesele: İbn Âmir gayn harfinin dammesiyle (بِالْغُدْوَةِ) şeklinde, diğerleri ise fetha ile (بِالْغَدَاةِ) şeklinde okumuşlardır; her ikisi de birer lügattir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي قَوْلِهِ: بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ كَوْنُهُمْ مُوَاظِبِينَ عَلَى هَذَا الْعَمَلِ فِي كُلِّ الْأَوْقَاتِ كَقَوْلِ الْقَائِلِ: لَيْسَ لِفُلَانٍ عَمَلٌ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ إِلَّا شَتْمَ النَّاسِ. الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ صَلَاةُ الْفَجْرِ وَالْعَصْرِ. الثَّالِثُ: الْمُرَادُ أَنَّ الْغَدَاةَ هِيَ الْوَقْتُ الَّذِي يَنْتَقِلُ الْإِنْسَانُ فِيهِ مِنَ النَّوْمِ إِلَى الْيَقَظَةِ وَهَذَا الِانْتِقَالُ شَبِيهٌ بِالِانْتِقَالِ مِنَ الْمَوْتِ إِلَى الْحَيَاةِ وَالْعَشِيُّ هُوَ الْوَقْتُ الَّذِي يَنْتَقِلُ الْإِنْسَانُ فِيهِ مِنَ الْيَقَظَةِ إِلَى النَّوْمِ وَمِنَ الْحَيَاةِ إِلَى الْمَوْتِ وَالْإِنْسَانُ الْعَاقِلُ يَكُونُ فِي هَذَيْنِ الْوَقْتَيْنِ كَثِيرَ الذِّكْرِ لِلَّهِ عَظِيمَ الشُّكْرِ لِآلَاءِ اللَّهِ وَنَعْمَائِهِ، ثُمَّ قَالَ: وَلا تَعْدُ عَيْناكَ عَنْهُمْ يُقَالُ عَدَاهُ إِذَا جَاوَزَهُ وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ عَدَا طَوْرَهُ وَجَاءَ الْقَوْمُ عَدَا زَيْدًا وَإِنَّمَا عُدِّيَ بِلَفْظَةِ عَنْ لِأَنَّهَا تُفِيدُ الْمُبَاعَدَةَ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى نَهَى عَنْ تِلْكَ الْمُبَاعَدَةِ وَقُرِئَ: وَلَا تُعَدِّ عَيْنَيْكَ وَلَا تُعَدِّ عَيْنَيْكَ مِنْ أَعْدَاهُ وَعَدَّاهُ نقلا بالهمزة وتثقيل الحشو ومنه قوله شعر:
İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın {بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ} "sabah akşam" buyruğu hakkında birkaç vecih vardır: Birincisi: Tıpkı "Filanın sabah akşam insanlara sövmekten başka bir işi yoktur" sözünde olduğu gibi, onların her vakitte bu amele devam etmelerinin kastedilmesidir. İkincisi: Bundan kastın sabah ve ikindi namazları olmasıdır. Üçüncüsü: Kastedilen şudur; sabah (el-gadât), insanın uykudan uyanıklığa geçtiği vakittir ve bu geçiş ölümden hayata geçişe benzer. Akşam (el-aşiyy) ise insanın uyanıklıktan uykuya, hayattan ölüme geçtiği vakittir. Akıllı insan bu iki vakitte Allah'ı çokça zikreder, Allah'ın lütuflarına ve nimetlerine karşı büyük bir şükür içinde olur. Sonra Allah Teâlâ: {وَلا تَعْدُ عَيْناكَ عَنْهُمْ} "Gözlerini onlardan ayırma" buyurmuştur. Bir kimse bir şeyi aşıp geçtiğinde (عَدَاهُ) denir; nitekim "Haddini aştı" (عَدَا طَوْرَهُ) ve "Zeyd müstesna topluluk geldi" (جَاءَ الْقَوْمُ عَدَا زَيْدًا) sözleri de bundandır. Fiilin (عَنْ) harf-i cerriyle geçişli kılınması uzaklaşma bildirdiği içindir; dolayısıyla Allah Teâlâ sanki o uzaklaşmayı yasaklamıştır. Bu kısım, sülâsîden if'âl ve tef'îl bablarına nakil ile hemze ve şedde ile (وَلَا تُعْدِ عَيْنَيْكَ) ve (وَلَا تُعَدِّ عَيْنَيْكَ) şeklinde de okunmuştur. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
فَعَدِّ عَمَّا تَرَى إِذْ لَا ارْتِجَاعَ لَهُ
"Geri dönüşü olmayacaksa, gördüğün şeyden vazgeç/gözünü çevir!"
وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ أَنَّهُ تَعَالَى نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنِ أَنْ يَزْدَرِيَ فُقَرَاءَ الْمُؤْمِنِينَ وَأَنْ تَنْبُوَ عَيْنَاهُ عَنْهُمْ لِأَجْلِ رَغْبَتِهِ فِي مُجَالَسَةِ الْأَغْنِيَاءِ وَحُسْنِ صُورَتِهِمْ وَقَوْلِهِ: تُرِيدُ زِينَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا نُصِبَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ. يَعْنِي أَنَّكَ [إِنْ] فَعَلْتَ ذَلِكَ لَمْ يَكُنْ إِقْدَامُكَ عَلَيْهِ إِلَّا لِرَغْبَتِكَ فِي زِينَةِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، وَلَمَّا بَالَغَ فِي أَمْرِهِ بِمُجَالَسَةِ الْفُقَرَاءِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ بَالَغَ فِي النَّهْيِ عَنِ الِالْتِفَاتِ إِلَى أَقْوَالِ الْأَغْنِيَاءِ وَالْمُتَكَبِّرِينَ فَقَالَ: وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا وَاتَّبَعَ هَواهُ وَكانَ أَمْرُهُ فُرُطاً وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Ayetten maksat şudur: Allah Teâlâ, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i fakir müminleri hor görmekten ve zenginlerle oturup kalkma arzusu ile onların güzel görünüşlerine rağbet sebebiyle gözlerini fakirlerden çevirmekten nehyetmiştir. Allah Teâlâ'nın: {تُرِيدُ زِينَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا} buyruğu hâl makamında mansuptur. Yani: "Eğer sen bunu yaparsan, bu girişim ancak dünya hayatının süsünü arzuladığın için olmuş olur." Allah Teâlâ, Müslümanların fakirleriyle birlikte oturmayı kuvvetle emredince, zengin ve kibirli kimselerin sözlerine iltifat etmekten de şiddetle nehyederek şöyle buyurmuştur: {وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا وَاتَّبَعَ هَواهُ وَكانَ أَمْرُهُ فُرُطاً} “Kalbini bizi anmaktan gafil kıldığımız, hevasına uymuş ve işi taşkınlık olmuş kimseye boyun eğme.” Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الَّذِي يَخْلُقُ الْجَهْلَ وَالْغَفْلَةَ فِي قُلُوبِ الْجُهَّالِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: أَغْفَلْنا يَدُلُّ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى، قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: أَغْفَلْنا قَلْبَهُ/ عَنْ ذِكْرِنا أَنَّا وَجَدْنَا قَلْبَهُ غَافِلًا وَلَيْسَ الْمُرَادُ خَلْقَ الْغَفْلَةِ فِيهِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ مَا رُوِيَ عَنْ عَمْرِو بْنِ معديكرب الزَّبِيدِيِّ أَنَّهُ قَالَ لِبَنِي سُلَيْمٍ: قَاتَلْنَاكُمْ فَمَا أَجَبْنَاكُمْ، وَسَأَلْنَاكُمْ فَمَا أَبْخَلْنَاكُمْ، وَهَجَوْنَاكُمْ فَمَا أَفْحَمْنَاكُمْ، أَيْ مَا وَجَدْنَاكُمْ جُبَنَاءَ وَلَا بُخَلَاءَ وَلَا مُفْحَمِينَ. ثُمَّ نَقُولُ: حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى أَوْلَى وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَمَا اسْتَحَقُّوا الذَّمَّ. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ: فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ وَلَوْ كَانَ تَعَالَى خَلَقَ الْغَفْلَةَ فِي قَلْبِهِ لَمَا صَحَّ ذَلِكَ. الثَّالِثُ: لَوْ كَانَ الْمُرَادُ هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ قَلْبَهُ غَافِلًا لَوَجَبَ أَنْ يُقَالَ:
Birinci Mesele: Bizim mezhep arkadaşlarımız [Ehl-i Sünnet], cahillerin kalplerinde cehaleti ve gafleti yaratanın Allah Teâlâ olduğuna bu ayetle delil getirmişlerdir; çünkü {أَغْفَلْنا} "gafil kıldık" buyruğu bu anlama delalet eder. Mu'tezile ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: {أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا} / buyruğundan maksat; "Biz onun kalbini gafil bulduk" demektir, yoksa onda gafleti yaratmak değildir. Buna delil olarak Amr b. Ma'dîkerib ez-Zübeydî'den rivayet edilen şu sözü gösterirler: O, Benî Süleym'e şöyle demiştir: "Sizinle savaştık ama sizi korkak bulmadık; sizden istedik ama sizi cimri bulmadık; sizi hicvettik ama sizi aciz ve cevapsız bulmadık." Yani; sizi ne korkak, ne cimri ne de cevapsız bulduk. Sonra deriz ki: Lafzı bu anlama hamletmek daha evladır ve buna şu vecihler delalet eder: Birincisi: Eğer öyle olsaydı kınanmayı hak etmezlerdi. İkincisi: Allah Teâlâ bu ayetten sonra: {فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ} buyurmuştur; şayet Teâlâ onun kalbinde gafleti yaratmış olsaydı bu söz doğru olmazdı. Üçüncüsü: Eğer murat Allah Teâlâ'nın onun kalbini gafil yapması olsaydı şöyle denmesi gerekirdi:
وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا فَاتَّبَعَ هَوَاهُ. لِأَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ ذَلِكَ مِنْ أَفْعَالِ الْمُطَاوَعَةِ، وَهِيَ إِنَّمَا تُعْطَفُ بِالْفَاءِ لَا بِالْوَاوِ، وَيُقَالُ: كَسَرْتُهُ فَانْكَسَرَ وَدَفَعْتُهُ فَانْدَفَعَ وَلَا يُقَالُ: وَانْكَسَرَ وَانْدَفَعَ. الرَّابِعُ: قَوْلُهُ تَعَالَى:
"Kalbini bizi anmaktan gafil kıldığımız, bu yüzden hevasına uyan kimseye itaat etme!" (وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا فَاتَّبَعَ هَوَاهُ). Çünkü bu takdire göre bu durum mutavaat (dönüşlülük) fiillerinden olur; mutavaat fiilleri ise vâv ile değil fâ ile atfedilir. Nitekim: "Onu kırdım, o da kırıldı" (كَسَرْتُهُ فَانْكَسَرَ) ve "Onu ittim, o da itildi" (دَفَعْتُهُ فَانْدَفَعَ) denir; "ve kırıldı" (وَانْكَسَرَ), "ve itildi" (وَانْدَفَعَ) denmez. Dördüncüsü: Allah Teâlâ'nın:
وَاتَّبَعَ هَواهُ وَلَوْ كَانَ تَعَالَى أَغْفَلَ فِي الْحَقِيقَةِ قَلْبَهُ لَمْ يَجُزْ أَنْ يُضَافَ ذَلِكَ إِلَى اتِّبَاعِهِ هَوَاهُ. وَالْجَوَابُ: قَوْلُهُ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: أَغْفَلْنا أَيْ وَجَدْنَاهُ غَافِلًا، وَلَيْسَ الْمُرَادُ تَحْصِيلَ الْغَفْلَةِ فِيهِ. قُلْنَا: الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ.
{وَاتَّبَعَ هَواهُ} “ve hevasına uymuş” buyruğudur. Şayet Allah Teâlâ hakikatte onun kalbini gafil kılmış olsaydı, bunun onun hevasına uymasına isnat edilmesi caiz olmazdı. Cevap: Onların "{أَغْفَلْنا} ifadesinden murat 'onu gafil bulduk' demektir, onda gafleti var etmek değildir" şeklindeki sözlerine iki yönden cevap veririz:
الْأَوَّلُ: أَنَّ الِاشْتِرَاكَ خِلَافُ الْأَصْلِ فَوَجَبَ أَنْ يُعْتَقَدَ أَنَّ وَزْنَ الْأَفْعَالِ حَقِيقَةٌ فِي أَحَدِهِمَا مَجَازٌ فِي الْآخَرِ وَجَعْلُهُ حَقِيقَةً فِي التَّكْوِينِ مَجَازًا فِي الْوِجْدَانِ أَوْلَى مِنَ الْعَكْسِ وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ مَجِيءَ بِنَاءِ الْأَفْعَالِ بِمَعْنَى التَّكْوِينِ أَكْثَرُ مِنْ مَجِيئِهِ بِمَعْنَى الْوِجْدَانِ وَالْكَثْرَةُ دَلِيلُ الرُّجْحَانِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ مُبَادَرَةَ الْفَهْمِ مِنْ هَذَا الْبِنَاءِ إِلَى التَّكْوِينِ أَكْثَرُ مِنْ مُبَادَرَتِهِ إِلَى الْوِجْدَانِ وَمُبَادَرَةُ الْفَهْمِ دَلِيلُ الرُّجْحَانِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّا إِنْ جَعَلْنَاهُ حَقِيقَةً فِي التَّكْوِينِ أَمْكَنَ جَعْلُهُ مَجَازًا فِي الْوِجْدَانِ لِأَنَّ الْعِلْمَ بِالشَّيْءِ تَابِعٌ لِحُصُولِ الْمَعْلُومِ، فَجَعْلُ اللَّفْظِ حَقِيقَةً فِي الْمَتْبُوعِ وَمَجَازًا فِي التَّبَعِ مُوَافِقٌ لِلْمَعْقُولِ، أَمَّا لَوْ جَعَلْنَاهُ حَقِيقَةً فِي الْوِجْدَانِ مَجَازًا فِي الْإِيجَادِ لَزِمَ جَعْلُهُ حَقِيقَةً فِي التَّبَعِ مَجَازًا فِي الْأَصْلِ وَأَنَّهُ عَكْسُ الْمَعْقُولِ فَثَبَتَ أَنَّ الْأَصْلَ جَعْلُ هَذَا الْبِنَاءِ حَقِيقَةً فِي الْإِيجَادِ لَا فِي الْوِجْدَانِ. الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ عَنِ السُّؤَالِ إِنَّا نُسَلِّمُ كَوْنَ اللَّفْظِ مُشْتَرِكًا بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْإِيجَادِ وَإِلَى الْوِجْدَانِ إِلَّا أَنَّا نَقُولُ يَجِبُ حَمْلُ قَوْلِهِ: أَغْفَلْنا عَلَى إِيجَادِ الْغَفْلَةِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الدَّلِيلَ الْعَقْلِيَّ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ يَمْتَنِعُ كَوْنُ الْعَبْدِ مُوجِدًا لِلْغَفْلَةِ فِي نَفْسِهِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ إِذَا حَاوَلَ إِيجَادَ الْغَفْلَةِ، فَإِمَّا أَنْ يُحَاوِلَ إِيجَادَ مُطْلَقِ الْغَفْلَةِ أَوْ يُحَاوِلَ إِيجَادَ الْغَفْلَةِ عَنْ شَيْءٍ مُعَيَّنٍ وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ، وَإِلَّا لَمْ يَكُنْ بِأَنْ تَحْصُلَ لَهُ الْغَفْلَةُ عَنْ هَذَا الشَّيْءِ أَوْلَى بِأَنْ تَحْصُلَ لَهُ الْغَفْلَةُ عَنْ شَيْءٍ آخَرَ، لِأَنَّ الطَّبِيعَةَ الْمُشْتَرَكَ فِيهَا بَيْنَ الْأَنْوَاعِ الْكَثِيرَةِ تَكُونُ نِسْبَتُهَا إِلَى كُلِّ تِلْكَ الْأَنْوَاعِ عَلَى السَّوِيَّةِ، أَمَّا الثَّانِي فَهُوَ أَيْضًا بَاطِلٌ لِأَنَّ الْغَفْلَةَ عَنْ كَذَا عِبَارَةٌ عَنْ غَفْلَةٍ لَا تَمْتَازُ عَنْ سَائِرِ أَقْسَامِ الْغَفَلَاتِ إِلَّا بِكَوْنِهَا مُنْتَسِبَةً إِلَى ذَلِكَ الشَّيْءِ الْمُعَيَّنِ بِعَيْنِهِ، فَعَلَى هَذَا لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَقْصِدَ إِلَى إِيجَادِ الْغَفْلَةِ عَنْ كَذَا إِلَّا إِذَا تَصَوَّرَ أَنَّ تِلْكَ الْغَفْلَةَ غَفْلَةٌ عَنْ كَذَا،
Birincisi: Müştereklik (eşseslilik) asıl kurala aykırıdır; dolayısıyla if'âl kalıbının bu iki anlamdan birinde hakikat, diğerinde mecaz olduğuna inanmak vaciptir. Onu var etmede (tekvin) hakikat, bulmada (vicdân) mecaz kılmak ise tersinden daha evladır. Bunun açıklaması birkaç yöndendir: Birincisi: İf'âl babının tekvin anlamında gelmesi, vicdân anlamında gelmesinden çok daha fazladır; çokluk ise racihliğin (tercih edilir olmanın) delilidir. İkincisi: Bu kalıptan zihne ilk gelen anlamın tekvin olması, vicdân olmasına göre daha kuvvetlidir; zihne ilk gelme de racihliğin delilidir. Üçüncüsü: Biz onu tekvinde hakikat kılarsak vicdânda mecaz kılmamız mümkün olur; çünkü bir şeyi bilmek malumun var olmasına tabidir; dolayısıyla lafzı metbû (asıl) olanda hakikat, tabi olanda mecaz kılmak akla uygundur. Fakat onu vicdânda hakikat, îcâdda (yaratmada) mecaz kılacak olursak, tabi olanda hakikat, asıl olanda mecaz kılmış oluruz ki bu aklın gereğinin tam tersidir. Böylece bu kalıbı vicdânda değil, îcâdda hakikat kılmanın asıl olduğu sabit olmuştur. İtiraza verilen cevabın ikinci vechi: Lafzın îcâd ile vicdân arasında müşterek olduğunu kabul etsek bile deriz ki: {أَغْفَلْنا} buyruğunu gafleti var etmeye hamletmek vaciptir. Zira aklî delil, kulun kendi nefsinde gafleti var edici olmasının imkânsız olduğunu göstermiştir. Bunun delili şudur: Kul gafleti var etmeye kalkıştığında ya mutlak gafleti var etmeye kalkışacaktır ya da belirli bir şeyden gaflet etmeyi var etmeye kalkışacaktır. Birincisi batıldır; aksi takdirde onun bu şeyden gafil olması başka bir şeyden gafil olmasından daha evla olmazdı; çünkü pek çok tür arasında müşterek olan tabiatın bütün o türlere nispeti eşittir. İkincisi de batıldır; çünkü falan şeyden gaflet etmek, o belirli şeyin bizzat kendisine nispet edilmekten başka diğer gaflet kısımlarından ayrılmayan bir gafletten ibarettir. Buna göre, o gafletin falan şeyden gaflet olduğunu tasavvur etmedikçe o kimsenin falan şeyden gaflet etmeyi var etmeye kastetmesi mümkün olamaz.
وَلَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَتَصَوَّرَ كَوْنَ تِلْكَ الْغَفْلَةِ غَفْلَةً عَنْ كَذَا إِلَّا إِذَا تَصَوَّرَ كَذَا لِأَنَّ الْعِلْمَ بِنِسْبَةِ أَمْرٍ إِلَى أَمْرٍ آخَرَ مَشْرُوطٌ بِتَصَوُّرِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْمُنْتَسِبِينَ. فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُهُ الْقَصْدُ إِلَى إِيجَادِ الْغَفْلَةِ عَنْ كَذَا إِلَّا مَعَ الشُّعُورِ بِكَذَا لَكِنَّ الْغَفْلَةَ عَنْ كَذَا ضِدُّ الشُّعُورِ بِكَذَا، فَثَبَتَ/ أَنَّ الْعَبْدَ لَا يُمْكِنُهُ إِيجَادُ هَذِهِ الْغَفْلَةِ إِلَّا عِنْدَ اجْتِمَاعِ الضِّدَّيْنِ وَذَلِكَ مُحَالٌ، وَالْمَوْقُوفُ عَلَى الْمُحَالِ مُحَالٌ، فَثَبَتَ أَنَّ الْعَبْدَ غَيْرُ قَادِرٍ عَلَى إِيجَادِ الْغَفْلَةِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ خَالِقُ الْغَفَلَاتِ وَمُوجِدُهَا فِي الْعِبَادِ هُوَ اللَّهَ، وَهَذِهِ نُكْتَةٌ قَاطِعَةٌ فِي إِثْبَاتِ هَذَا الْمَطْلُوبِ، وَعِنْدَ هَذَا يَظْهَرُ أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ هُوَ إِيجَادُ الْغَفْلَةِ لَا وِجْدَانُهَا، أَمَّا حَدِيثُ الْمَدْحِ وَالذَّمِّ فَقَدْ عَارَضْنَاهُ مِرَارًا وَأَطْوَارًا بِالْعِلْمِ وَالدَّاعِي، أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ: «فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ [الْكَهْفِ: ٢٩] فَالْبَحْثُ عَنْهُ سَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، أَمَّا قَوْلُهُ: وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ لَوْ كَانَ الْمُرَادُ إِيجَادَ الْغَفْلَةِ لَوَجَبَ ذِكْرُ الْفَاءِ، لَا ذِكْرُ الْوَاوِ، فَنَقُولُ: هَذَا إِنَّمَا يَلْزَمُ لَوْ كَانَ خَلْقُ الْغَفْلَةِ فِي الْقَلْبِ مِنْ لَوَازِمِهِ حُصُولُ اتِّبَاعِ الْهَوَى كَمَا أَنَّ الْكَسْرَ مِنْ لَوَازِمِهِ حُصُولُ الِانْكِسَارِ، وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَا يَلْزَمُ مِنْ حُصُولِ الْغَفْلَةِ عَنِ اللَّهِ حُصُولُ مُتَابَعَةِ الْهَوَى لِاحْتِمَالِ أَنْ يَصِيرَ غَافِلًا عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ، وَمَعَ ذَلِكَ فَلَا يَتَّبِعُ الْهَوَى بَلْ يَبْقَى مُتَوَقِّفًا لَا يُنَافِي مَقَامَ الْحَيْرَةِ وَالدَّهْشَةِ وَالْخَوْفِ مِنَ الْكُلِّ فَسَقَطَ هَذَا السُّؤَالُ، وَذَكَرَ الْقَفَّالُ فِي تَأْوِيلِ الْآيَةِ عَلَى مَذْهَبِ الْمُعْتَزِلَةِ وُجُوهًا أُخْرَى.
O gafletin falan şeyden gaflet olduğunu tasavvur etmesi ise ancak o şeyi tasavvur etmesiyle mümkündür; çünkü bir şeyin başka bir şeye nispetini bilmek, nispet edilenlerin her birinin tasavvur edilmesine bağlıdır. Böylece sabit olmuştur ki, falan şeyi şuurunda tutmadıkça falan şeyden gaflet etmeyi var etmeye kastetmesi mümkün değildir. Oysa falan şeyden gaflet etmek falan şeyin şuurunda olmanın zıddıdır. Dolayısıyla kulun / bu gafleti ancak iki zıddın bir araya gelmesi halinde var edebileceği sabit olmuştur ki bu imkânsızdır; imkânsıza dayalı olan şey de imkânsızdır. Böylece kulun gafleti var etmeye kadir olmadığı sabit olmuştur; bu durumda kullarda gafletleri yaratan ve var edenin Allah olması vacip olur. Bu, söz konusu maksadın ispatında kesin bir nükte/delildir. İşte bu noktada Allah Teâlâ'nın: {وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ} buyruğundan maksadın gafleti bulmak değil, gafleti var etmek olduğu açıkça ortaya çıkar. Övgü ve yergi bahsine gelince; biz bunu ilim ve dâî (yönlendirici irade) deliliyle defalarca ve türlü yollarla çürüttük. Allah Teâlâ'nın bu ayetten sonra gelen: {فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ} [Kehf 29] “...Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin...” buyruğunun tahlili ise inşallah ileride gelecektir. "{وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ} buyruğunda eğer murat gafleti yaratmak olsaydı vâv yerine fâ harfinin zikredilmesi gerekirdi" şeklindeki itiraza gelince; deriz ki: Bu itiraz ancak kırmanın lazımı olarak kırılmanın meydana gelmesi gibi, kalpte gafletin yaratılmasının lazımı olarak da hevasına uymanın meydana gelmesi zorunlu olsaydı geçerli olurdu. Fakat durum böyle değildir; çünkü Allah'tan gafil olmaktan mutlaka hevasına uymak gerekmez; zira kişinin Allah'ın zikrinden gafil olması, bununla birlikte hevasına da uymayıp hayret, dehşet ve her şeyden korkma makamına aykırı olmayacak şekilde duraklayıp kalması muhtemeldir. Dolayısıyla bu soru düşmüştür. el-Kaffâl, Mu'tezile'nin mezhebine göre ayetin tevilinde başka vecihler de zikretmiştir.
فَأَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا صَبَّ عَلَيْهِمُ الدُّنْيَا صَبًّا وَأَدَّى ذَلِكَ إِلَى رُسُوخِ الْغَفْلَةِ فِي قُلُوبِهِمْ صَحَّ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ أَنَّهُ تَعَالَى حَصَّلَ الْغَفْلَةَ فِي قُلُوبِهِمْ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعائِي إِلَّا فِراراً [نُوحٍ: ٦] . وَالْوَجْهُ الثَّانِي:
Bunlardan birincisi şudur: Allah Teâlâ onların üzerine dünyayı bolca akıtıp bu durum kalplerinde gafletin kökleşmesine yol açtığı için, Allah Teâlâ'nın: {فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعائِي إِلَّا فِراراً} [Nûh 6] “Fakat benim davetim onların sadece kaçışını artırdı” buyruğunda olduğu gibi bu tevil üzere kalplerinde gafleti O'nun hâsıl ettiği söylenmesi sahih olmuştur. İkinci vecih:
أَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ: أَغْفَلْنا أَيْ تَرَكْنَاهُ غَافِلًا فَلَمْ نَسِمْهُ بِسِمَةِ أَهْلِ الطَّهَارَةِ وَالتَّقْوَى وَهُوَ مِنْ قَوْلِهِمْ بَعِيرٌ غُفْلٌ أَيْ لَا سِمَةَ عَلَيْهِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ أَيْ خَلَّاهُ مَعَ الشَّيْطَانِ وَلَمْ يَمْنَعِ الشَّيْطَانَ مِنْهُ فَيُقَالُ فِي: الْوَجْهِ الْأَوَّلِ: أَنَّ فَتْحَ بَابِ لَذَّاتِ الدُّنْيَا عَلَيْهِ هَلْ يُؤَثِّرُ فِي حُصُولِ الْغَفْلَةِ فِي قَلْبِهِ أَوْ لَا يُؤَثِّرُ، فَإِنْ أَثَّرَ كَانَ أَثَرُ إِيصَالِ اللَّذَّاتِ إِلَيْهِ سَبَبًا لِحُصُولِ الْغَفْلَةِ فِي قَلْبِهِ. وَذَلِكَ عَيْنُ الْقَوْلِ بِأَنَّهُ تَعَالَى فَعَلَ مَا يُوجِبُ حُصُولَ الْغَفْلَةِ فِي قَلْبِهِ، وَإِنْ كَانَ لَا تَأْثِيرَ لَهُ فِي حُصُولِ هَذِهِ الْغَفْلَةِ بَطَلَ إِسْنَادُهُ إِلَيْهِ، وَقَدْ يُقَالُ فِي: الْوَجْهِ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ بِمَنْزِلَةِ قَوْلِهِ سَوَّدْنَا قَلْبَهُ وَبَيَّضْنَا وَجْهَهُ وَلَا يُفِيدُ إِلَّا مَا ذَكَرْنَاهُ، وَيُقَالُ فِي الْوَجْهِ الثَّالِثِ إِنْ كَانَ لِتِلْكَ التَّخْلِيَةِ أَثَرٌ فِي حُصُولِ تِلْكَ الْغَفْلَةِ فَقَدْ صَحَّ قَوْلُنَا، وَإِلَّا بَطَلَ اسْتِنَادُ تِلْكَ الْغَفْلَةِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى.
{أَغْفَلْنا} buyruğunun anlamı; "Biz onu gafil bıraktık, taharet ve takva ehlinin nişanesiyle damgalamadık" demektir. Bu, Arapların damgasız deve için kullandığı (بَعِيرٌ غُفْلٌ) sözünden gelir. Üçüncüsü: {أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ} buyruğundan maksat; "Onu şeytanla baş başa bıraktı ve şeytanı ondan engellemedi" demektir. Birinci veche karşı şöyle denir: Dünya lezzetleri kapısının onun üzerine açılmasının, onun kalbinde gafletin hâsıl olmasında bir etkisi var mıdır, yok mudur? Eğer bir etkisi varsa, ona lezzetlerin ulaştırılmasının eseri kalbinde gafletin oluşmasına sebep olmuştur; bu da Allah Teâlâ'nın onun kalbinde gafletin oluşmasını gerektiren şeyi yaptığı sözünün ta kendisidir. Şayet bu gafletin oluşmasında onun bir etkisi yoksa, gafletin ona isnat edilmesi batıl olur. İkinci veche karşı şöyle denilebilir: {أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ} buyruğu tıpkı "Onun kalbini kararttık" ve "Yüzünü ağarttık" sözleri gibidir ve zikrettiğimiz manadan başkasını ifade etmez. Üçüncü veche karşı da şöyle denir: Eğer o serbest bırakmanın bu gafletin meydana gelmesinde bir etkisi varsa bizim sözümüz sahih olmuştur; aksi takdirde o gafletin Allah Teâlâ'ya isnadı batıl olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا وَاتَّبَعَ هَواهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ شَرَّ أَحْوَالِ الْإِنْسَانِ أَنْ يَكُونَ قَلْبُهُ خَالِيًا عَنْ ذِكْرِ الْحَقِّ وَيَكُونَ مَمْلُوءًا مِنَ الْهَوَى الدَّاعِي إِلَى الِاشْتِغَالِ بِالْخَلْقِ وَتَحْقِيقُ الْقَوْلِ أَنَّ ذِكْرَ اللَّهِ نُورٌ وَذِكْرَ غَيْرِهِ ظُلْمَةٌ لِأَنَّ الْوُجُودَ طَبِيعَةُ النُّورِ وَالْعَدَمَ مَنْبَعُ الظُّلْمَةِ، وَالْحَقَّ تَعَالَى وَاجِبُ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ فَكَانَ النُّورُ الْحَقُّ هُوَ اللَّهَ، وَمَا سِوَى اللَّهِ فَهُوَ مُمْكِنُ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ. وَالْإِمْكَانُ طَبِيعَةٌ عَدَمِيَّةٌ فَكَانَ مَنْبَعَ الظُّلْمَةِ فَالْقَلْبُ إِذَا أَشْرَقَ فِيهِ ذِكْرُ اللَّهِ فَقَدْ حَصَلَ فِيهِ النُّورُ وَالضَّوْءُ وَالْإِشْرَاقُ، وَإِذَا تَوَجَّهَ الْقَلْبُ إِلَى الْخَلْقِ فَقَدْ حَصَلَ فِيهِ الظُّلْمُ وَالظُّلْمَةُ بَلِ الظُّلُمَاتُ، فَلِهَذَا السَّبَبِ إِذَا أَعْرَضَ الْقَلْبُ عَنِ الْحَقِّ وَأَقْبَلَ عَلَى الْخَلْقِ فَهُوَ الظُّلْمَةُ الْخَالِصَةُ التَّامَّةُ، فَالْإِعْرَاضُ عَنِ الْحَقِّ هُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا وَالْإِقْبَالُ عَلَى الْخَلْقِ هُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَاتَّبَعَ هَواهُ.
İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: {وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا وَاتَّبَعَ هَواهُ} buyruğu, insanın en kötü halinin, kalbinin Hakk'ın zikrinden boş ve mahlûkatla meşgul olmaya çağıran heva ile dolu olması olduğuna delalet eder. Sözün hakikati şudur: Allah'ın zikri nurdur, O'ndan başkasının zikri ise karanlıktır; çünkü varlık nurun tabiatı, yokluk ise karanlığın menbaıdır. Hak Teâlâ zâtı gereği vâcibü'l-vücûddur; dolayısıyla hakiki nur bizzat Allah'tır. Allah'ın dışındaki her şey ise zâtı gereği mümkinü'l-vücûddur. İmkân ise ademî (yokluğa dair) bir tabiattır; dolayısıyla karanlığın menbaıdır. Kalpte Allah'ın zikri parıldadığı zaman onda nur, aydınlık ve işrak hasıl olur. Kalp mahlûkata yöneldiğinde ise onda zulüm, karanlık hatta üst üste karanlıklar meydana gelir. İşte bu sebeple kalp Hak'tan yüz çevirip mahlûkata yöneldiğinde bu katıksız ve tam bir karanlık olur. Hak'tan yüz çevirme {أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا} buyruğundan murat edilen manadır; mahlûkata yönelme ise {وَاتَّبَعَ هَواهُ} buyruğundan murat edilen manadır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قِيلَ: فُرُطاً أَيْ مُجَاوِزًا لِلْحَدِّ مِنْ قَوْلِهِمْ: فَرَسٌ فُرُطٌ، إِذَا كَانَ مُتَقَدِّمًا الْخَيْلَ، قَالَ اللَّيْثُ: الْفُرُطُ الْأَمْرُ الَّذِي يُفْرَطُ فِيهِ يُقَالُ كُلُّ أَمْرِ فُلَانٍ فُرُطٌ، وَأَنْشَدَ شِعْرًا:
Üçüncü Mesele: {فُرُطاً} kelimesinin; diğer atların önüne geçen at için kullanılan (فَرَسٌ فُرُطٌ) tabirinden hareketle "haddi aşan" anlamına geldiği söylenmiştir. Leys şöyle demiştir: Furüt (الْفُرُطُ), içinde ifrata düşülen/ihmal edilen iştir; "Filanın her işi zayidir/ölçüsüzdür" (كُلُّ أَمْرِ فُلَانٍ فُرُطٌ) denir. Leys şu beyti inşad etmiştir:
لَقَدْ كَلَّفَنِي شَطَطَا ... وَأَمْرًا خَائِبًا فُرُطَا
"Bana haddi aşan ağır bir yük ... ve boşa çıkmış, zayi edilmiş bir iş yükledi."
أَيْ مُضَيَّعًا، فَقَوْلُهُ وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا مَعْنَاهُ أَنَّ الْأَمْرَ الَّذِي يَلْزَمُهُ الْحِفْظُ لَهُ وَالِاهْتِمَامُ بِهِ وَهُوَ أَمْرُ دِينِهِ يَكُونُ مَخْصُوصًا بِإِيقَاعِ التَّفْرِيطِ وَالتَّقْصِيرِ فِيهِ، وَهَذِهِ الْحَالَةُ صِفَةُ مَنْ لَا يَنْظُرُ لِدِينِهِ وَإِنَّمَا عَمَلُهُ لِدُنْيَاهُ. فَبَيَّنَ تَعَالَى مِنْ حَالِ الْغَافِلِينَ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ التَّابِعِينَ لِهَوَاهُمْ أَنَّهُمْ مُقَصِّرُونَ فِي مُهِمَّاتِهِمْ مُعْرِضُونَ عَمَّا وَجَبَ عَلَيْهِمْ مِنَ التَّدَبُّرِ فِي الْآيَاتِ وَالتَّحَفُّظِ بِمُهِمَّاتِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَالْحَاصِلُ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ أُولَئِكَ الْفُقَرَاءَ بِالْمُوَاظَبَةِ عَلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَالْإِعْرَاضِ عَنْ غَيْرِ ذِكْرِ اللَّهِ فَقَالَ: مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَوَصَفَ هَؤُلَاءِ الْأَغْنِيَاءَ بِالْإِعْرَاضِ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى وَالْإِقْبَالِ عَلَى غَيْرِ اللَّهِ وَهُوَ قَوْلُهُ: أَغْفَلْنا قَلْبَهُ واتَّبَعَ هَواهُ ثُمَّ أَمَرَ رَسُولَهُ بِمُجَالَسَةِ أُولَئِكَ وَالْمُبَاعَدَةِ عَنْ هَؤُلَاءِ،
Yani "zayi edilmiş" demektir. Allah Teâlâ'nın: {وَكانَ أَمْرُهُ فُرُطاً} buyruğunun anlamı; koruması ve ehemmiyet vermesi gereken işin -ki o da din işidir- tefrite düşülmeye ve ihmal edilmeye mahkûm kılınmış olmasıdır. Bu durum, dinini gözetmeyip ameli sadece dünyası için olan kimsenin sıfatıdır. Allah Teâlâ, O'nun zikrinden gafil olup hevalarına uyanların halinden haber vererek onların en mühim vazifelerinde kusur işleyen, ayetleri tefekkür etmekten ve dünya ile ahiretin mühim işlerini muhafaza etmekten yüz çeviren kimseler olduklarını beyan etmiştir. Hâsılı Allah Teâlâ o fakirleri Allah'ın zikrine devam etmek ve O'nun zikrinden başkasından yüz çevirmekle nitelemiş ve: {مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ} buyurmuştur; o zenginleri ise Allah Teâlâ'nın zikrinden yüz çevirip Allah'tan başkasına yönelmekle nitelemiştir ki bu da: {أَغْفَلْنا قَلْبَهُ} ve {واتَّبَعَ هَواهُ} buyruklarıdır. Sonra Resûlüne öncekilerle oturmasını, sonrakilerden ise uzak durmasını emretmiştir.
رَوَى أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ ﵁ قَالَ: كُنْتُ جَالِسًا فِي عِصَابَةٍ مِنْ ضُعَفَاءِ الْمُهَاجِرِينَ وَإِنَّ بَعْضَهُمْ لَيَسْتُرُ بَعْضًا مِنَ الْعُرْيِ وَقَارِئٌ يَقْرَأُ الْقُرْآنَ فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: مَاذَا كُنْتُمْ تَصْنَعُونَ؟ قُلْنَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ كَانَ وَاحِدٌ يَقْرَأُ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَنَحْنُ نَسْتَمِعُ، فَقَالَ ﵇: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي جَعَلَ مِنْ أُمَّتِي مَنْ أُمِرْتُ إِلَى أَنْ أَصْبِرَ نَفْسِي مَعَهُمْ» ثُمَّ جَلَسَ وَسَطَنَا وَقَالَ: «أَبْشِرُوا يَا صَعَالِيكَ الْمُهَاجِرِينَ بِالنُّورِ التَّامِّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، تَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ قَبْلَ الْأَغْنِيَاءِ بِمِقْدَارِ خمسين ألف سنة» .
Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh şöyle rivayet etmiştir: Ben muhacirlerin yoksullarından bir grubun içinde oturuyordum; çıplaklıktan ötürü birbirlerini örtüyorlardı ve bir okuyucu Kur'an okuyordu. Derken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem geldi ve: "Ne yapıyordunuz?" diye sordu. Biz: "Ey Allah'ın Resûlü, birimiz Allah'ın Kitabı'ndan okuyor, biz de dinliyorduk" dedik. Bunun üzerine [Resûlullah] aleyhisselâm: "Ümmetimden, kendileriyle beraber sabretmem emredilen kimseleri var eden Allah'a hamdolsun!" buyurdu. Sonra ortamızda oturdu ve şöyle buyurdu: "Müjde size ey muhacirlerin fakirleri! Kıyamet gününde tam bir nurla müjdelenin; sizler cennete zenginlerden elli bin yıl önce gireceksiniz."
[سورة الكهف (١٨) : آية ٢٩]
[Kehf Sûresi (18), Âyet 29]
وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ إِنَّا أَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ نَارًا أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغاثُوا بِماءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرابُ وَساءَتْ مُرْتَفَقاً (٢٩)
{وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ إِنَّا أَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ نَارًا أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغاثُوا بِماءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرابُ وَساءَتْ مُرْتَفَقاً} (29) “De ki: Hak Rabbinizdendir. Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin. Şüphesiz biz zalimler için, duvarları kendilerini çepeçevre kuşatmış bir ateş hazırladık. Eğer feryat edip yardım isterlerse, erimiş maden gibi yüzleri kavuran bir su ile kendilerine yardım edilir. O ne kötü bir içecektir ve orası ne kötü bir dayanaktır!”
فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayetle ilgili birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي تَقْرِيرِ النَّظْمِ وُجُوهٌ. الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ رَسُولَهُ بِأَنْ لَا يَلْتَفِتَ إِلَى أُولَئِكَ الْأَغْنِيَاءِ الَّذِينَ قَالُوا إِنْ طَرَدْتَ الْفُقَرَاءَ آمَنَّا بِكَ، قَالَ بَعْدَهُ: وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ أَيْ قُلْ لِهَؤُلَاءِ إِنَّ هَذَا الدِّينَ الْحَقَّ إِنَّمَا أَتَى مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَإِنْ قَبِلْتُمُوهُ عَادَ النَّفْعُ إِلَيْكُمْ وَإِنْ لَمْ تَقْبَلُوهُ عَادَ الضَّرَرُ إِلَيْكُمْ وَلَا تَعَلُّقَ لِذَلِكَ بِالْفَقْرِ وَالْغِنَى وَالْقُبْحِ وَالْحُسْنِ وَالْخُمُولِ وَالشُّهْرَةِ. الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي تَقْرِيرِ النَّظْمِ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ الْحَقَّ مَا جَاءَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَالْحَقُّ الَّذِي/ جَاءَنِي مِنْ عِنْدِهِ أَنْ أَصْبِرَ نَفْسِيَ مَعَ هَؤُلَاءِ الْفُقَرَاءِ وَلَا أَطْرُدَهُمْ وَلَا أَلْتَفِتَ إِلَى الرُّؤَسَاءِ وَأَهْلِ الدُّنْيَا. وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي تَقْرِيرِ النَّظْمِ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ هُوَ أَنَّ الْحَقَّ الَّذِي جَاءَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ وَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمْ يَأْذَنْ فِي طَرْدِ مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا لِأَجْلِ أَنْ يَدْخُلَ فِي الْإِيمَانِ جَمْعٌ مِنَ الْكُفَّارِ، فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ أَنَّ الْعَقْلَ يَقْتَضِي تَرْجِيحَ الْأَهَمِّ عَلَى الْمُهِمِّ فَطَرْدُ أُولَئِكَ الْفُقَرَاءِ لَا يُوجِبُ إِلَّا سُقُوطَ حُرْمَتِهِمْ وَهَذَا ضَرَرٌ قَلِيلٌ. أَمَّا عَدَمُ طَرْدِهِمْ فَإِنَّهُ يُوجِبُ بَقَاءَ الْكُفَّارِ عَلَى الْكُفْرِ، وَهَذَا ضَرَرٌ عَظِيمٌ، قُلْنَا: أَمَّا عَدَمُ طَرْدِهِمْ فَإِنَّهُ يُوجِبُ بَقَاءَ الْكُفَّارِ عَلَى الْكُفْرِ فَمُسَلَّمٌ إِلَّا أَنَّ مَنْ تَرَكَ الْإِيمَانَ لِأَجْلِ الْحَذَرِ مِنْ مُجَالَسَةِ الْفُقَرَاءِ فَإِيمَانُهُ لَيْسَ بِإِيمَانٍ بَلْ هُوَ نِفَاقٌ قَبِيحٌ، فَوَجَبَ عَلَى الْعَاقِلِ أَنْ لَا يَلْتَفِتَ إِلَى إِيمَانِ مَنْ هَذَا حَالُهُ وَصِفَتُهُ.
Birinci Mesele: Nazmın takririnde birkaç vecih vardır. Birincisi: Allah Teâlâ, "Fakirleri kovarsan sana iman ederiz" diyen o zenginlere iltifat etmemesini Resûlüne emredince, bunun ardından: {وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ} “De ki: Hak Rabbinizdendir” buyurmuştur; yani: "Onlara de ki: Bu hak din ancak Allah katından gelmiştir. Eğer onu kabul ederseniz faydası size döner; şayet kabul etmezseniz zararı size döner. Bunun fakirlikle, zenginlikle, çirkinlikle, güzellikle, tanınmamış olmakla ya da şöhretle hiçbir ilgisi yoktur." Nazmın takririndeki ikinci vecih: Kastedilen mananın, "Hak, Allah katından gelendir; bana O'nun katından gelen hak ise / bu fakirlerle beraber sabretmem, onları kovmamam, reisler ve dünya ehline iltifat etmememdir" şeklinde olması mümkündür. Nazmın takririndeki üçüncü vecih: Murâdın; Allah katından gelen hak olduğuna göre artık dileyenin iman edip dileyenin inkâr etmesi ve Allah Teâlâ'nın, bir grup kâfir imana girsin diye iman edip salih amel işleyenlerin kovulmasına izin vermemesi olmasıdır. Eğer: "Akıl mühim olanın en mühim olana tercih edilmesini gerektirmez mi? O fakirleri kovmak ancak onların saygınlığının düşmesine yol açar ki bu küçük bir zarardır. Onları kovmamak ise kâfirlerin küfür üzere kalmasına yol açar ki bu büyük bir zarardır" denilirse; deriz ki: Fakirleri kovmamanın kâfirlerin küfür üzere kalmasına sebep olduğu kabul edilir; ancak fakirlerle oturup kalkmaktan çekindiği için imanı terk eden kimsenin imanı hakiki iman değil, çirkin bir nifaktır. Dolayısıyla akıllı bir kimsenin, hali ve sıfatı bu olan birinin imanına iltifat etmemesi vaciptir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ صَرِيحٌ فِي أَنَّ الْأَمْرَ فِي الْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ وَالطَّاعَةِ وَالْمَعْصِيَةِ مُفَوَّضٌ إِلَى الْعَبْدِ وَاخْتِيَارِهِ. فَمَنْ أَنْكَرَ ذَلِكَ فَقَدْ خَالَفَ صَرِيحَ الْقُرْآنِ، وَلَقَدْ سَأَلَنِي بَعْضُهُمْ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ فَقُلْتُ: هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِنَا وَذَلِكَ لِأَنَّ الْآيَةَ صَرِيحَةٌ فِي أَنَّ حُصُولَ الْإِيمَانِ وَحُصُولَ الْكُفْرِ مَوْقُوفٌ عَلَى حُصُولِ مَشِيئَةِ الْإِيمَانِ وَحُصُولِ مَشِيئَةِ الْكُفْرِ وَصَرِيحُ الْعَقْلِ أَيْضًا
İkinci Mesele: Mu'tezile şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: {فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ} “Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin” buyruğu; iman, küfür, itaat ve isyan konusundaki tercihin kula ve onun ihtiyarına bırakıldığı hususunda açıktır. Bunu inkâr eden kimse Kur'an'ın açık nassına muhalefet etmiş olur. Onlardan bazıları bana bu ayeti sormuştu; ben de şöyle dedim: Bu ayet bizim görüşümüzün doğruluğuna en güçlü delillerdendir. Çünkü ayet, imanın ve küfrün meydana gelişinin, iman meşietinin (dilemesinin) ve küfür meşietinin hâsıl olmasına bağlı olduğu hususunda açıktır; ayrıca sarih akıl da
يَدُلُّ لَهُ، فَإِنَّ الْعَقْلَ الِاخْتِيَارِيَّ يَمْتَنِعُ حُصُولُهُ بِدُونِ الْقَصْدِ إِلَيْهِ وَبِدُونِ الِاخْتِيَارِ لَهُ. إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ حُصُولُ ذَلِكَ الْقَصْدِ وَالِاخْتِيَارِ إِنْ كَانَ بِقَصْدٍ آخَرَ يَتَقَدَّمُهُ وَاخْتِيَارٍ آخَرَ يَتَقَدَّمُهُ لَزِمَهُ أَنْ يَكُونَ كُلُّ قَصْدٍ وَاخْتِيَارٍ مَسْبُوقًا بِقَصْدٍ آخَرَ إِلَى غَيْرِ النِّهَايَةِ وَهُوَ مُحَالٌ. فَوَجَبَ انْتِهَاءُ تِلْكَ الْقُصُودِ وَتِلْكَ الِاخْتِيَارَاتِ إِلَى قَصْدٍ وَاخْتِيَارٍ يَخْلُقُهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي الْعَبْدِ عَلَى سَبِيلِ الضَّرُورَةِ عِنْدَ حُصُولِ ذَلِكَ الْقَصْدِ الضَّرُورِيِّ وَالِاخْتِيَارُ الضَّرُورِيُّ يُوجِبِ الْفِعْلَ، فَالْإِنْسَانُ شَاءَ أَوْ لَمْ يَشَأْ إِنْ لَمْ تَحْصُلْ فِي قَلْبِهِ تِلْكَ الْمَشِيئَةُ الْجَازِمَةُ الْخَالِيَةُ عَنِ الْمُعَارِضِ لَمْ يَتَرَتَّبِ الْفِعْلُ، وَإِذَا حَصَلَتْ تِلْكَ الْمَشِيئَةُ الْجَازِمَةُ شَاءَ أَوْ لَمْ يَشَأْ يَجِبُ تَرَتُّبُ الْفِعْلِ عَلَيْهِ، فَلَا حُصُولُ الْمَشِيئَةِ مُتَرَتِّبٌ عَلَى حُصُولِ الْفِعْلِ، وَلَا حُصُولُ الْفِعْلِ مُتَرَتِّبٌ عَلَى الْمَشِيئَةِ. فَالْإِنْسَانُ مُضْطَرٌّ فِي صُورَةِ مُخْتَارٍ، وَلَقَدْ قَرَّرَ الشَّيْخُ أَبُو حَامِدٍ الْغَزَالِيُّ ﵀ هَذَا الْمَعْنَى فِي بَابِ التَّوَكُّلِ مِنْ كِتَابِ إِحْيَاءِ عُلُومِ الدِّينِ فَقَالَ: فَإِنْ قُلْتَ إِنِّي أَجِدُ فِي نَفْسِي وِجْدَانًا ضَرُورِيًّا أَنِّي إِنْ شِئْتُ الْفِعْلَ قَدَرْتُ عَلَى الْفِعْلِ وَإِنْ شِئْتُ التَّرْكَ قَدَرْتُ عَلَى التَّرْكِ فَالْفِعْلُ وَالتَّرْكُ بِي لَا بِغَيْرِي. وَأَجَابَ عَنْهُ، وَقَالَ: هَبْ أَنَّكَ تَجِدُ مِنْ نَفْسِكَ هَذَا الْمَعْنَى وَلَكِنْ هَلْ تَجِدُ مِنْ نَفْسِكَ أَنَّكَ إِنْ شِئْتَ مَشِيئَةَ الْفِعْلِ حَصَلَتْ تِلْكَ الْمَشِيئَةُ، وَإِنْ لَمْ تَشَأْ تِلْكَ الْمَشِيئَةَ لَمْ تَحْصُلْ. بَلِ الْعَقْلُ يَشْهَدُ بِأَنَّهُ يَشَاءُ الْفِعْلَ لَا بِسَبْقِ مَشِيئَةٍ أُخْرَى عَلَى تِلْكَ الْمَشِيئَةِ، وَإِذَا شَاءَ الْفِعْلَ وَجَبَ حُصُولُ الْفِعْلِ مِنْ غَيْرِ مُكْنَةٍ وَاخْتِيَارٍ فِي هَذَا الْمَقَامِ فَحُصُولُ الْمَشِيئَةِ فِي الْقَلْبِ أَمْرٌ لَازِمٌ وَتَرَتُّبُ الْفِعْلِ عَلَى حُصُولِ الْمَشِيئَةِ أَيْضًا أَمْرٌ لَازِمٌ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكُلَّ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى.
buna delalet eder. Zira ihtiyârî aklın/fiilin, ona yönelme (kasd) ve onu tercih etme (ihtiyar) olmaksızın hâsıl olması imkânsızdır. Bunu bildiğinde deriz ki: O kastın ve ihtiyarın hâsıl olması, şayet kendisinden önce geçen başka bir kasıt ve ihtiyarla olsaydı, her kastın ve ihtiyarın sonsuza kadar başka bir kasıt ve ihtiyarla öncelenmesi gerekirdi ki bu imkânsızdır. Dolayısıyla bu kasıtların ve ihtiyarların, kulda zorunlu olarak Allah Teâlâ'nın yarattığı bir kasıt ve ihtiyarda son bulması vaciptir; işte bu zorunlu kasıt hâsıl olduğunda zorunlu ihtiyar fiili gerektirir. İnsan dilesin veya dilemesin, kalbinde engelden uzak o kesin meşiet hâsıl olmadıkça fiil meydana gelmez; o kesin meşiet hâsıl olduğunda ise insan dilesin veya dilemesin fiilin ona bağlı olarak ortaya çıkması zorunlu olur. Dolayısıyla ne meşietin hâsıl olması fiilin gerçekleşmesine bağlıdır, ne de fiilin hâsıl olması meşietin [kulun kendi iradesiyle yaratılmasına] bağlıdır. İnsan, muhtar (özgürce seçen) sûretinde bir muztardır (mecburdur). Şeyh Ebû Hâmid el-Gazâlî rahimehullâh, İhyâu Ulûmi'd-Dîn adlı kitabının "Tevekkül" bahsinde bu manayı açıklayarak şöyle demiştir: Eğer dersen ki: "Ben kendimde zorunlu bir bilinçle buluyorum ki fiili dilersem fiile güç yetiririm, terk etmeyi dilersem terke güç yetiririm; dolayısıyla fiil ve terk başkasıyla değil benimledir." [Gazâlî] buna cevap vererek şöyle demiştir: "Farz edelim ki sen kendinde bu duyguyu buluyorsun; peki sen kendinde, fiilin meşietini dilediğin takdirde o meşietin hâsıl olduğunu, o meşieti dilemediğin takdirde ise meşietin hâsıl olmadığını da buluyor musun? Bilakis akıl şahitlik eder ki, insan o meşietin öncesinde başka bir meşiet olmaksızın fiili diler; fiili dilediğinde ise bu makamda hiçbir imkân ve ihtiyar olmaksızın fiilin gerçekleşmesi vacip olur. Dolayısıyla meşietin kalpte hâsıl olması zorunlu bir durumdur; fiilin meşietin hâsıl olmasına bağlı olarak ortaya çıkması da zorunlu bir durumdur. Bu da her şeyin Allah Teâlâ'dan olduğuna delalet eder."
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ فِيهِ فَوَائِدُ:
Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: {فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ} “Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin” buyruğunda birkaç fayda/incelik vardır:
الْفَائِدَةُ الْأُولَى: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ صُدُورَ الْفِعْلِ عَنِ الْفَاعِلِ بِدُونِ الْقَصْدِ وَالدَّاعِي مُحَالٌ.
Birinci Fayda: Ayet, kast ve sevk edici saik (dâî) olmaksızın fâilden bir fiilin sudûr etmesinin imkânsız olduğuna delalet eder.
الْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ صِيغَةَ الْأَمْرِ لَا لِمَعْنَى الطَّلَبِ فِي كِتَابِ اللَّهِ كَثِيرَةٌ ثُمَّ نُقِلَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ أَنَّهُ قَالَ هَذِهِ الصِّيغَةُ تَهْدِيدٌ وَوَعِيدٌ وَلَيْسَتْ بِتَخْيِيرٍ.
İkinci Fayda: Allah'ın Kitabı'nda talep anlamı taşımayan emir kipi pek çoktur. Nitekim Alî b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Bu kalıp bir tehdit ve vaîddir (korkutmadır), muhayyer bırakma (serbest kılma) değildir."
الْفَائِدَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يَنْتَفِعُ بِإِيمَانِ الْمُؤْمِنِينَ وَلَا يَسْتَضِرُّ بِكُفْرِ الْكَافِرِينَ، بَلْ نَفْعُ الْإِيمَانِ يَعُودُ عَلَيْهِمْ، وَضَرَرُ الْكُفْرِ يَعُودُ عَلَيْهِمْ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها [الْإِسْرَاءِ: ٧] ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَ الْكُفْرَ وَالْإِيمَانَ وَالْبَاطِلَ وَالْحَقَّ أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ الْوَعِيدِ عَلَى الْكُفْرِ وَالْأَعْمَالِ الْبَاطِلَةِ، وَبِذِكْرِ الْوَعْدِ عَلَى الْإِيمَانِ وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ. أَمَّا الْوَعِيدُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّا أَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ نَارًا يَقُولُ أَعْتَدْنَا لِمَنْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَوَضَعَ الْعِبَادَةَ فِي غَيْرِ موضعها والأنفة في غير محلها فعند ما اسْتَحْسَنَ بِهَوَاهُ وَأَنِفَ عَنْ قَبُولِ الْحَقِّ لِأَجْلِ أَنَّ الَّذِينَ قَبِلُوهُ فُقَرَاءُ وَمَسَاكِينُ، فَهَذَا كُلُّهُ ظُلْمٌ وَوَضْعٌ لِلشَّيْءِ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِ. فَأَخْبَرَ تَعَالَى أَنَّهُ أَعَدَّ لِهَؤُلَاءِ الْأَقْوَامِ نَارًا وَهِيَ الْجَحِيمُ، ثُمَّ وَصَفَ تَعَالَى تِلْكَ النَّارَ بِصِفَتَيْنِ: الصِّفَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ:
Üçüncü Fayda: Bu ifade, Allah Teâlâ'nın müminlerin imanıyla fayda görmediğine, kâfirlerin küfrüyle de zarar görmediğine delalet eder; bilakis imanın faydası kendilerine döner, küfrün zararı da kendilerine döner. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها} [İsrâ 7] “Eğer iyilik ederseniz kendinize iyilik etmiş olursunuz, kötülük ederseniz o da kendinizedir.” Bil ki Allah Teâlâ küfrü, imanı, batılı ve hakkı vasfettikten sonra, bunu küfre ve batıl amellere yönelik vaîdi (tehdidi) zikretmekle ve imana ile salih amele yönelik vaadi zikretmekle takip etmiştir. Vaîde gelince; Allah Teâlâ'nın: {إِنَّا أَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ نَارًا} “Şüphesiz biz zalimler için bir ateş hazırladık” buyruğudur. Yani; nefsine zulmeden, ibadeti layık olmadığı yere ve kibri de bulunmaması gereken yere koyan kimse için hazırladık buyurmaktadır. Nitekim o kimse hevasıyla güzel bulduğu şeye uymuş, hakkı kabul edenler fakir ve yoksul kimseler olduğu için hakkı kabul etmekten kibirlenip kaçınmıştır; işte bütün bunlar birer zulümdür ve bir şeyi yerine koymamaktır. Allah Teâlâ bu topluluklar için bir ateş, yani cehennemi hazırladığını haber vermiş, sonra da o ateşi iki özellikle nitelendirmiştir: Birinci Nitelik: Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:
أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها وَالسُّرَادِقُ هو الحجزة الَّتِي تَكُونُ حَوْلَ الْفُسْطَاطِ فَأَثْبَتَ لِلنَّارِ شَيْئًا شَبِيهًا بِذَلِكَ يُحِيطُ بِهِمْ مِنْ جَمِيعِ الْجِهَاتِ، وَالْمُرَادُ أَنَّهُ لَا مُخَلِّصَ لَهُمْ مِنْهَا وَلَا فُرْجَةَ يَتَفَرَّجُونَ بِالنَّظَرِ إِلَى مَا وَرَاءَهَا مِنْ غَيْرِ النَّارِ بَلْ هِيَ مُحِيطَةٌ بِهِمْ مِنْ كُلِّ الْجَوَانِبِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْمُرَادُ مِنْ هَذَا السُّرَادِقِ الدُّخَّانُ الَّذِي وَصَفَهُ اللَّهُ فِي قَوْلِهِ:
{أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها} “Duvarları/çadırı kendilerini çepeçevre kuşatmıştır.” Sürâdık (السُّرَادِقُ), büyük çadırın (füstât) etrafındaki çevrilmiş perdedir/duvardır. Allah Teâlâ ateş için onları her yönden kuşatan buna benzer bir şey takdir etmiştir. Murâd edilen şudur: Onlar için o ateşten ne bir kurtuluş vardır, ne de onun ötesinde ateşten başka bir şeye bakıp ferahlayacakları bir gedik/açıklık vardır; bilakis o onları her taraftan kuşatmıştır. Bazıları şöyle demiştir: Bu sürâdıktan maksat, Allah'ın şu ayette nitelediği dumandır:
انْطَلِقُوا إِلى ظِلٍّ ذِي ثَلاثِ شُعَبٍ [الْمُرْسَلَاتِ: ٣٠] وَقَالُوا: هَذِهِ الْإِحَاطَةُ بِهِمْ إِنَّمَا تَكُونُ قَبْلَ دُخُولِهِمُ النَّارَ فَيَغْشَاهُمْ هَذَا الدُّخَانُ وَيُحِيطُ بِهِمْ كَالسُّرَادِقِ حَوْلَ الْفُسْطَاطِ. وَالصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: لِهَذِهِ النَّارِ قَوْلُهُ: وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغاثُوا بِماءٍ كَالْمُهْلِ
{انْطَلِقُوا إِلى ظِلٍّ ذِي ثَلاثِ شُعَبٍ} [Mürselât 30] “Üç kola ayrılmış bir gölgeye gidin!” Şöyle demişlerdir: Onların bu şekilde kuşatılması henüz ateşe girmeden önce gerçekleşir; bu duman onları bürür ve tıpkı büyük çadırı çevreleyen perdeler gibi onları kuşatır. Bu ateşin ikinci niteliği ise Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: {وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغاثُوا بِماءٍ كَالْمُهْلِ} “Eğer yardım isterlerse, erimiş maden gibi bir su ile kendilerine yardım edilir.”
قِيلَ فِي حَدِيثٍ مَرْفُوعٍ إِنَّهُ دَرْدِيُّ الزَّيْتِ
Merfû bir hadiste bunun zeytinyağının tortusu (durdî) olduğu söylenmiştir.
وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵁ أَنَّهُ دَخَلَ بيت المال
İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'den rivayet edildiğine göre o, beytülmâle girmiş,
وَأَخْرَجَ نُفَاثَةً كَانَتْ فِيهِ وَأَوْقَدَ عَلَيْهَا النَّارَ حَتَّى تَلَأْلَأَتْ ثُمَّ قَالَ: هَذَا هُوَ الْمُهْلُ، قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَالْأَخْفَشُ كُلُّ شَيْءٍ أَذَبْتَهُ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ نُحَاسٍ أَوْ فِضَّةٍ فَهُوَ الْمُهْلُ، وَقِيلَ: إِنَّهُ الصَّدِيدُ وَالْقَيْحُ، وَقِيلَ إِنَّهُ ضَرْبٌ مِنَ الْقَطْرَانِ. ثُمَّ يُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الِاسْتِغَاثَةُ لِأَنَّهُمْ إِذَا طَلَبُوا مَاءً لِلشُّرْبِ فَيُعْطَوْنَ هَذَا الْمُهْلَ قَالَ تَعَالَى: تَصْلى نَارًا حامِيَةً تُسْقى مِنْ عَيْنٍ آنِيَةٍ [الْغَاشِيَةِ: ٤، ٥] وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَسْتَغِيثُوا مِنْ حَرِّ جَهَنَّمَ فَيَطْلُبُوا مَاءً يَصُبُّونَهُ عَلَى أَنْفُسِهِمْ لِلتَّبْرِيدِ فَيُعْطَوْنَ هَذَا الْمَاءَ. قَالَ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْهُمْ: أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ [الْأَعْرَافِ: ٥٠] وَقَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى:
orada bulunan maden cürufunu/kırıntısını çıkarmış ve parıldayıncaya kadar üzerine ateşi yakmış, sonra da: "İşte mühl (الْمُهْلُ) budur" demiştir. Ebû Ubeyde ve el-Ahfeş şöyle demişlerdir: Altın, bakır veya gümüşten erittiğin her şey mühl'dür. Bunun irin ve cerahat olduğu da söylenmiştir; bir çeşit katran olduğu da söylenmiştir. Sonra bu feryat edip yardım istemenin; içmek için su istediklerinde kendilerine bu erimiş madenin verilmesi sebebiyle olması muhtemeldir. Nitekim Allah Teâlâ: {تَصْلى نَارًا حامِيَةً تُسْقى مِنْ عَيْنٍ آنِيَةٍ} [Gâşiye 4-5] “Kızgın bir ateşe girerler. Kaynar bir kaynaktan içirilirler” buyurmuştur. Cehennemin sıcağından feryat edip serinlemek maksadıyla üzerlerine dökecekleri bir su istemeleri ve kendilerine bu suyun verilmesi de muhtemeldir. Allah Teâlâ onlardan naklen şöyle buyurmuştur: {أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ} [A'râf 50] “...Üzerimize biraz sudan dökün...” Başka bir ayette de şöyle buyurmuştur:
سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ وَتَغْشى وُجُوهَهُمُ النَّارُ [إِبْرَاهِيمَ: ٥٠] فَإِذَا اسْتَغَاثُوا مِنْ حَرِّ جَهَنَّمَ صُبَّ عَلَيْهِمُ الْقَطْرَانُ الَّذِي يَعُمُّ كُلَّ أَبْدَانِهِمْ كَالْقَمِيصِ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: يُغاثُوا بِماءٍ كَالْمُهْلِ وَارِدٌ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِهْزَاءِ كَقَوْلِهِ:
{سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ وَتَغْشى وُجُوهَهُمُ النَّارُ} [İbrâhîm 50] “Gömlekleri katrandandır, yüzlerini de ateş bürür.” Cehennemin sıcağından feryat ettiklerinde, gömlek gibi bütün bedenlerini kaplayan katran üzerlerine dökülür. Allah Teâlâ'nın: {يُغاثُوا بِماءٍ كَالْمُهْلِ} “...erimiş maden gibi bir su ile kendilerine yardım edilir” buyruğu, şu beyitte olduğu gibi bir istihzâ (alay) yoluyla vârit olmuştur:
تَحِيَّةُ بَيْنِهِمْ ضَرْبٌ وَجِيعُ ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: بِئْسَ الشَّرابُ أَيْ أَنَّ الْمَاءَ الَّذِي هُوَ كَالْمُهْلِ بِئْسَ الشَّرَابُ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ بِشُرْبِ الشَّرَابِ تَسْكِينُ الْحَرَارَةِ وَهَذَا يَبْلُغُ فِي احْتِرَاقِ الْأَجْسَامِ مَبْلَغًا عَظِيمًا ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَساءَتْ مُرْتَفَقاً قَالَ قَائِلُونَ:
"Aralarındaki selamlaşma can yakıcı bir darbedir!" Sonra Allah Teâlâ: {بِئْسَ الشَّرابُ} “O ne kötü bir içecektir!” buyurmuştur. Yani erimiş maden gibi olan o su ne kötü bir içecektir! Çünkü içecekten maksat harareti teskin etmektir; oysa bu içecek bedenleri yakıp kavurma hususunda son derece dehşetli bir noktaya ulaşır. Sonra Allah Teâlâ: {وَساءَتْ مُرْتَفَقاً} “ve orası ne kötü bir dayanaktır/dinlenme yeridir!” buyurmuştur. Bazıları şöyle demiştir:
سَاءَتِ النَّارُ مَنْزِلًا وَمُجْتَمَعًا لِلرُّفْقَةِ لِأَنَّ أَهْلَ النَّارِ يَجْتَمِعُونَ رُفَقَاءَ كَأَهْلِ الْجَنَّةِ. قَالَ تَعَالَى فِي صِفَةِ أَهْلِ الْجَنَّةِ:
Ateş, konak yeri olarak ve arkadaşların toplandığı yer olarak pek kötüdür; çünkü ateş ehli tıpkı cennet ehli gibi yoldaşlar halinde toplanırlar. Nitekim Allah Teâlâ cennet ehlinin niteliği hakkında şöyle buyurmuştur:
وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً [النِّسَاءِ: ٦٩] وَأَمَّا رُفَقَاءُ النَّارِ فَهُمُ الْكُفَّارُ وَالشَّيَاطِينُ/ وَالْمَعْنَى بِئْسَ الرُّفَقَاءُ هَؤُلَاءِ وَبِئْسَ مَوْضِعُ التَّرَافُقِ النَّارُ كَمَا أَنَّهُ نِعْمَ الرُّفَقَاءُ أَهْلُ الْجَنَّةِ وَنِعْمَ مَوْضِعُ الرُّفَقَاءِ الْجَنَّةُ. وَقَالَ آخَرُونَ مُرْتَفَقًا أَيْ مُتَّكَأً، وَسُمِّيَ الْمِرْفَقُ مِرْفَقًا لِأَنَّهُ يُتَّكَأُ عَلَيْهِ، فَالِاتْكَاءُ إِنَّمَا يَكُونُ لِلِاسْتِرَاحَةِ، وَالْمُرْتَفَقُ مَوْضِعُ الِاسْتِرَاحَةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
{وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً} [Nisâ 69] “...Onlar ne güzel arkadaştırlar!” Ateşin arkadaşları ise kâfirler ve şeytanlardır. / Anlamı şudur: Bunlar ne kötü arkadaşlardır ve ateş de ne kötü bir arkadaşlık yeridir; nitekim cennet ehli ne güzel arkadaşlar ve cennet de ne güzel bir arkadaşlık yeridir! Diğerleri ise: "{مُرْتَفَقاً} dayanılacak yer (müttekâ) demektir. Dirseğe de (el-mirfak), üzerine yaslanıldığı/dayanıldığı için bu isim verilmiştir; yaslanıp dayanmak ise ancak dinlenmek için olur, binaenaleyh mürtefak dinlenme yeridir" demişlerdir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٣٠ الى ٣١]
[Kehf Sûresi (18), Âyetler 30-31]
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلاً (٣٠) أُولئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَيَلْبَسُونَ ثِياباً خُضْراً مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ مُتَّكِئِينَ فِيها عَلَى الْأَرائِكِ نِعْمَ الثَّوابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقاً (٣١)
{إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلاً (٣٠) أُولئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَيَلْبَسُونَ ثِياباً خُضْراً مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ مُتَّكِئِينَ فِيها عَلَى الْأَرائِكِ نِعْمَ الثَّوابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقاً} (30-31) “İman edip salih amel işleyenlere gelince, şüphesiz biz güzel iş yapanların mükâfatını zayi etmeyiz. İşte onlar için, altlarından ırmaklar akan Adn cennetleri vardır. Orada altın bileziklerle süslenirler, ince ve kalın ipekten yeşil elbiseler giyerler ve orada tahtlar üzerine yaslanırlar. O ne güzel bir mükâfattır ve orası ne güzel bir dayanaktır!”