اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ وَعِيدَ الْمُبْطِلِينَ أَرْدَفَهُ بِوَعْدِ الْمُحِقِّينَ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ, bâtıl ehlinin tehdidini zikredince, hemen ardından hak ehlinin vaadini getirdi. Bu ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعَمَلَ الصَّالِحَ مُغَايِرٌ لِلْإِيمَانِ لِأَنَّ الْعَطْفَ يُوجِبُ الْمُغَايِرَةَ.
Birinci Mesele: Allah Teâlâ'nın {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ} “İman edip salih amel işleyenlere gelince” buyruğu, salih amelin imandan farklı olduğuna delalet eder; çünkü atıf, farklılığı (mugayereti) gerektirir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا ظَاهِرُهُ يَقْتَضِي أَنَّهُ يَسْتَوْجِبُ الْمُؤْمِنُ بِحُسْنِ عَمَلِهِ عَلَى اللَّهِ أَجْرًا، وَعِنْدَ أَصْحَابِنَا ذَلِكَ الِاسْتِيجَابُ حَصَلَ بِحُكْمِ الْوَعْدِ وَعِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ لِذَاتِ الْفِعْلِ وَهُوَ بَاطِلٌ لِأَنَّ نِعَمَ اللَّهِ كَثِيرَةٌ وَهِيَ مُوجِبَةٌ لِلشُّكْرِ وَالْعُبُودِيَّةِ فَلَا يَصِيرُ الشُّكْرُ وَالْعُبُودِيَّةُ مُوَجِبَيْنِ لِثَوَابٍ آخَرَ لِأَنَّ أَدَاءَ الْوَاجِبِ لَا يُوجِبُ شَيْئًا آخَرَ.
İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın {إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا} “şüphesiz biz güzel iş yapanların mükâfatını zayi etmeyiz” buyruğunun zahiri, müminin güzel ameli sebebiyle Allah'tan bir ecri hak ettiğini gerektirir. Bizim mezhep arkadaşlarımıza göre bu hak ediş vaad hükmüyle gerçekleşmiştir; Mutezile'ye göre ise fiilin bizzat kendisinden dolayıdır. Bu ise bâtıldır; zira Allah'ın nimetleri pek çoktur ve bu nimetler şükrü ve kulluğu gerektirir. Dolayısıyla şükür ve kulluk başka bir sevabı gerektirici olmaz; çünkü vacibin ifası başka bir şeyi gerektirmez.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: نَظِيرُ قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ إِلَخْ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Üçüncü Mesele: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ} “İman edip salih amel işleyenlere gelince...” buyruğunun benzeri, şairin şu sözüdür:
إِنَّ الْخَلِيفَةَ إِنَّ اللَّهَ سَرْبَلَهُ ... سِرْبَالَ مُلْكٍ بِهِ تُرْجَى الْخَوَاتِيمُ
"Şüphesiz halife var ya, şüphesiz Allah ona öyle bir mülk elbisesi giydirmiştir ki, onunla işlerin güzel sonları umulur."
كَرَّرَ إِنَّ تَأْكِيدًا لِلْأَعْمَالِ وَالْجَزَاءِ عَلَيْهَا.
Şair amelleri ve onların karşılığını pekiştirmek için "inne"yi (إِنَّ) tekrarlamıştır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: أُولَئِكَ خَبَرُ إِنَّ وَإِنَّا لَا نُضِيعُ اعْتِرَاضٌ وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ إِنَّا لا نضيع وأولئك خَبَرَيْنِ مَعًا وَلَكَ
Dördüncü Mesele: {أُولَئِكَ} lafzı {إِنَّ} lafzının haberidir; {إِنَّا لَا نُضِيعُ} ise ara cümledir (itirazdır). {إِنَّا لا نضيع} ve {أولئك} ifadelerinin her ikisini birden haber yapman da mümkündür;
أَنْ تَجْعَلَ أُولَئِكَ كَلَامًا مُسْتَأْنَفًا بَيَانًا لِلْأَجْرِ الْمُبْهَمِ وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَثْبَتَ الْأَجْرَ الْمُبْهَمَ أَرْدَفَهُ بِالتَّفْصِيلِ مِنْ وُجُوهٍ: أَوَّلُهَا: صِفَةُ مَكَانِهِمْ وَهُوَ قَوْلُهُ: أُولئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ وَالْعَدْنُ فِي اللُّغَةِ عِبَارَةٌ عَنِ الْإِقَامَةِ فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أُولَئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ إِقَامَةٍ كَمَا يُقَالُ هَذِهِ دَارُ إِقَامَةٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْعَدْنُ اسْمًا لِمَوْضِعٍ مُعَيَّنٍ مِنَ الْجَنَّةِ/ وَهُوَ وَسَطُهَا وَأَشْرَفُ أَمَاكِنِهَا وَقَدِ اسْتَقْصَيْنَا فِيهِ فِيمَا تَقَدَّمَ وَقَوْلُهُ: جَنَّاتُ لَفْظُ جَمْعٍ فَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مَا قَالَهُ تَعَالَى: وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ [الرَّحْمَنِ: ٤٦] وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ نَصِيبَ كَلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْمُكَلَّفِينَ جَنَّةٌ عَلَى حِدَةٍ وَذُكِرَ أَنَّ مِنْ صِفَاتِ تِلْكَ الْجَنَّاتِ أَنَّ الْأَنْهَارَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا وَذَلِكَ لِأَنَّ أَفْضَلَ الْمَسَاكِنِ فِي الدُّنْيَا الْبَسَاتِينُ الَّتِي يَجْرِي فِيهَا الْأَنْهَارُ. وَثَانِيهَا: أَنَّ لِبَاسَ أَهْلِ الدُّنْيَا إِمَّا لِبَاسُ التَّحَلِّي، وَإِمَّا لِبَاسُ التَّسَتُّرِ، أَمَّا لِبَاسُ التَّحَلِّي فَقَالَ تَعَالَى فِي صِفَتِهِ: يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ يُحَلِّيهِمُ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ أَوْ تُحَلِّيهِمُ الْمَلَائِكَةُ وَقَالَ بَعْضُهُمْ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ ثَلَاثَةُ أَسْوِرَةٍ سِوَارٌ مِنْ ذَهَبٍ لِأَجْلِ هَذِهِ الْآيَةِ وَسِوَارٌ مِنْ فِضَّةٍ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَحُلُّوا أَساوِرَ مِنْ فِضَّةٍ [الْإِنْسَانِ: ٢١] وَسِوَارٌ مِنْ لُؤْلُؤٍ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلُؤْلُؤاً وَلِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ [الْحَجِّ: ٢٣] ، وَأَمَّا لِبَاسُ التَّسَتُّرِ فَقَوْلُهُ: وَيَلْبَسُونَ ثِياباً خُضْراً مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ وَالْمُرَادُ مِنْ سُنْدُسِ الْآخِرَةِ وَإِسْتَبْرَقِ الْآخِرَةِ وَالْأَوَّلُ هُوَ الدِّيبَاجُ الرَّقِيقُ وَهُوَ الْخَزُّ وَالثَّانِي هُوَ الدِّيبَاجُ الصَّفِيقُ وَقِيلَ أَصْلُهُ فَارِسِيٌّ مُعَرَّبٌ وَهُوَ اسْتَبْرَهْ، أَيْ غَلِيظٌ، فَإِنْ قِيلَ: مَا السَّبَبُ فِي أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي الْحُلِيِّ: يُحَلَّوْنَ عَلَى فِعْلِ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ وَقَالَ فِي السُّنْدُسِ وَالْإِسْتَبْرَقِ وَيَلْبَسُونَ فَأَضَافَ اللُّبْسَ إِلَيْهِمْ، قُلْنَا: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ اللُّبْسُ إِشَارَةً إِلَى مَا اسْتَوْجَبُوهُ بِعَمَلِهِمْ وَأَنْ يَكُونَ الْحُلِيُّ إِشَارَةً إِلَى مَا تَفَضَّلَ اللَّهُ عَلَيْهِمِ ابْتِدَاءً مِنْ زَوَائِدِ الْكَرَمِ. وَثَالِثُهَا: كَيْفِيَّةُ جُلُوسِهِمْ فَقَالَ فِي صِفَتِهَا مُتَّكِئِينَ فِيهَا عَلَى الْأَرَائِكِ. قَالُوا: الْأَرَائِكُ جَمْعُ أَرِيكَةٍ وَهِيَ سَرِيرٌ فِي حجلة، أما للسرير وَحْدَهُ فَلَا يُسَمَّى أَرِيكَةً. وَلَمَّا وَصَفَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْأَقْسَامَ قَالَ: نِعْمَ الثَّوابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقاً وَالْمُرَادُ أَنْ يَكُونَ هَذَا فِي مُقَابَلَةِ مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنْ قَوْلِهِ: وَساءَتْ مُرْتَفَقاً.
{أُولَئِكَ} lafzını, müphem olan ecrin açıklaması mahiyetinde yeni bir başlangıç cümlesi (istînâf) kılman da mümkündür. Bil ki Allah Teâlâ, müphem ecri zikredince, hemen ardından bunu birkaç vecihle tafsil etmiştir: Birincisi: Mekânlarının sıfatıdır ki o da: {أُولئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ} “İşte onlar için, altlarından ırmaklar akan Adn cennetleri vardır” buyruğudur. Adn (عَدْن) lügatte ikamet etmek demektir. Buna göre anlamın, "bu bir ikamet yurdudur" denildiği gibi "işte onlar için ikamet cennetleri vardır" şeklinde olması caizdir. Adn lafzının cennetin belirli bir yerinin ismi olması da caizdir / ki burası cennetin ortası ve en şerefli yeridir; daha önce bu hususu etraflıca açıklamıştık. Ayetteki {جَنَّاتُ} lafzı çoğuldur; dolayısıyla maksadın, Allah Teâlâ'nın: {وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ} [Rahmân 46] “Rabbinin huzurunda durmaktan korkan kimse için iki cennet vardır” buyurduğu husus olması mümkündür. Mükelleflerden her birinin payının müstakil birer cennet olması da kastedilmiş olabilir. Bu cennetlerin vasıflarından birinin de altlarından ırmaklar akması olduğu zikredilmiştir; zira dünyadaki meskenlerin en üstünü, içinde ırmaklar akan bahçelerdir. İkincisi: Dünya ehlinin giysisi ya süslenme elbisesidir ya da örtünme elbisesidir. Süslenme elbisesine gelince; Allah Teâlâ onun vasfı hakkında şöyle buyurmuştur: {يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ} “Orada altın bileziklerle süslenirler”. Anlamı şudur: Allah Teâlâ veya melekler onları bu şekilde süslerler. Bazıları şöyle demiştir: Bu ayet gereğince onlardan her birinin üzerinde üç bilezik bulunur: Altından bir bilezik; Allah Teâlâ'nın: {وَحُلُّوا أَساوِرَ مِنْ فِضَّةٍ} [İnsân 21] “...ve gümüş bileziklerle süslenmişlerdir” buyruğu gereğince gümüşten bir bilezik; ve Allah Teâlâ'nın: {وَلُؤْلُؤاً وَلِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ} [Hac 23] “...ve incilerle [süslenirler], oradaki elbiseleri de ipektir” buyruğu gereğince inciden bir bilezik. Örtünme elbisesine gelince, bu da: {وَيَلْبَسُونَ ثِياباً خُضْراً مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ} “ve ince ve kalın ipekten yeşil elbiseler giyerler” buyruğudur. Kastedilen ahiret sündüsü ve ahiret istebraktır. Birincisi ince ipektir (dîbâc-ı rakîk) ki o hazdır (kadife gibi ince ipek); ikincisi ise kalın ipektir (dîbâc-ı safîk). Bunun Farsça "istebreh" kelimesinden Arapçalaştırılmış olduğu ve "kalın" anlamına geldiği söylenmiştir. Şayet: "Allah Teâlâ'nın takı hakkında meçhul fiil kalıbıyla {يُحَلَّوْنَ} 'süslenirler' deyip sündüs ve istebrak hakkında {وَيَلْبَسُونَ} 'giyerler' diyerek giyme fiilini onlara isnat etmesinin sebebi nedir?" denilirse, deriz ki: Giyme fiilinin, onların amelleriyle hak ettikleri şeylere; süslenmenin ise Allah Teâlâ'nın lütuf fazlalığı olarak kendilerine bidayeten ihsan ettiği şeylere işaret olması muhtemeldir. Üçüncüsü: Onların oturuş şeklidir; Allah Teâlâ bunun niteliği hakkında: {مُتَّكِئِينَ فِيها عَلَى الْأَرَائِكِ} “orada tahtlar üzerine yaslanırlar” buyurmuştur. Dediler ki: Erâik (الْأَرَائِكِ), erîke (أَرِيكَة) kelimesinin çoğuludur; o da cibinlik içindeki tahttır (sedirdir). Sadece sedir/taht tek başına erîke olarak adlandırılmaz. Allah Teâlâ bu kısımları vasfettikten sonra: {نِعْمَ الثَّوابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقاً} “O ne güzel bir mükâfattır ve orası ne güzel bir dayanaktır!” buyurmuştur. Kastedilen, bunun daha önce geçen: {وَساءَتْ مُرْتَفَقاً} “ve orası ne kötü bir dayanaktır/dinlenme yeridir!” buyruğunun mukabili olmasıdır.
[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٣٢ الى ٤٤]
[Kehf Sûresi (18), Âyetler 32-44]
وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً رَجُلَيْنِ جَعَلْنا لِأَحَدِهِما جَنَّتَيْنِ مِنْ أَعْنابٍ وَحَفَفْناهُما بِنَخْلٍ وَجَعَلْنا بَيْنَهُما زَرْعاً (٣٢) كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَها وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئاً وَفَجَّرْنا خِلالَهُما نَهَراً (٣٣) وَكانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقالَ لِصاحِبِهِ وَهُوَ يُحاوِرُهُ أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالًا وَأَعَزُّ نَفَراً (٣٤) وَدَخَلَ جَنَّتَهُ وَهُوَ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ قالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هذِهِ أَبَداً (٣٥) وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْراً مِنْها مُنْقَلَباً (٣٦)
{وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً رَجُلَيْنِ جَعَلْنا لِأَحَدِهِما جَنَّتَيْنِ مِنْ أَعْنابٍ وَحَفَفْناهُما بِنَخْلٍ وَجَعَلْنا بَيْنَهُما زَرْعاً (٣٢) كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَها وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئاً وَفَجَّرْنا خِلالَهُما نَهَراً (٣٣) وَكانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقالَ لِصاحِبِهِ وَهُوَ يُحاوِرُهُ أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالًا وَأَعَزُّ نَفَراً (٣٤) وَدَخَلَ جَنَّتَهُ وَهُوَ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ قالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هذِهِ أَبَداً (٣٥) وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْراً مِنْها مُنْقَلَباً (٣٦)} (32-36) “Onlara iki adamı örnek ver: Onlardan birine iki üzüm bağı vermiş, ikisinin etrafını hurmalıklarla çevirmiş ve aralarında da bir ekinlik yapmıştık. Her iki bağ da yemişini vermiş, hiçbir şeyi eksik bırakmamıştı. İkisinin arasından da bir ırmak akıtmıştık. Onun bolca ürünü/serveti vardı. Bu yüzden arkadaşıyla konuşurken ona: 'Ben malca senden daha zenginim, adam sayısı bakımından da senden daha üstünüm' dedi. Kendine zulmederek bağına girdi ve şöyle dedi: 'Bunun hiçbir zaman yok olacağını sanmam. Kıyametin kopacağını da sanmıyorum. Şayet Rabbime döndürülürsem, muhakkak bundan daha hayırlı bir sonuç/akıbet bulurum.'”
قالَ لَهُ صاحِبُهُ وَهُوَ يُحاوِرُهُ أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلاً (٣٧) لكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي وَلا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَداً (٣٨) وَلَوْلا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ مَا شاءَ اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ مَالًا وَوَلَداً (٣٩) فَعَسى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْراً مِنْ جَنَّتِكَ وَيُرْسِلَ عَلَيْها حُسْباناً مِنَ السَّماءِ فَتُصْبِحَ صَعِيداً زَلَقاً (٤٠) أَوْ يُصْبِحَ ماؤُها غَوْراً فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَباً (٤١)
{قالَ لَهُ صاحِبُهُ وَهُوَ يُحاوِرُهُ أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلاً (٣٧) لكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي وَلا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَداً (٣٨) وَلَوْلا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ مَا شاءَ اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ مَالًا وَوَلَداً (٣٩) فَعَسى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْراً مِنْ جَنَّتِكَ وَيُرْسِلَ عَلَيْها حُسْباناً مِنَ السَّماءِ فَتُصْبِحَ صَعِيداً زَلَقاً (٤٠) أَوْ يُصْبِحَ ماؤُها غَوْراً فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَباً (٤١)} (37-41) “Arkadaşı onunla konuşurken ona dedi ki: 'Seni topraktan, sonra bir damla sudan yaratan, sonra da seni tam bir adam seviyesine getiren [Rabbi] inkâr mı ettin? Fakat O Allah benim Rabbimdir ve ben Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmam. Bağına girdiğinde: Maşaallah, kuvvet yalnız Allah'ındır deseydin ya! Eğer mal ve evlat bakımından beni kendinden daha az görüyorsan; belki Rabbim bana senin bağından daha hayırlısını verir ve senin bağına da gökten bir afet gönderir de bağ kaypak/çıplak bir toprak haline gelir; yahut suyu çekiliverir de artık onu arayıp bulamazsın.'”
وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلى مَا أَنْفَقَ فِيها وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها وَيَقُولُ يَا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَداً (٤٢) وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَما كانَ مُنْتَصِراً (٤٣) هُنالِكَ الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ هُوَ خَيْرٌ ثَواباً وَخَيْرٌ عُقْباً (٤٤)
{وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلى مَا أَنْفَقَ فِيها وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها وَيَقُولُ يَا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَداً (٤٢) وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَما كانَ مُنْتَصِراً (٤٣) هُنالِكَ الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ هُوَ خَيْرٌ ثَواباً وَخَيْرٌ عُقْباً (٤٤)} (42-44) “Derken onun ürünleri kuşatılıp helak edildi. O da çökmüş çardakları üzerinde bağı için harcadıklarına karşı ellerini oğuşturuyor ve: 'Keşke Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmasaydım!' diyordu. Kendisine Allah'tan başka yardım edecek bir topluluk da yoktu; kendisi de yardım edebilecek güçte değildi. İşte orada yardım ve hâkimiyet hak olan Allah'a aittir. O, mükâfatça da daha hayırlıdır, sonuç bakımından da daha hayırlıdır.”
اعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذَا أَنَّ الْكُفَّارَ افْتَخَرُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْصَارِهِمْ عَلَى فُقَرَاءِ الْمُسْلِمِينَ فَبَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ ذَلِكَ مِمَّا لَا يُوجِبُ الِافْتِخَارَ لِاحْتِمَالِ أَنْ يَصِيرَ الْفَقِيرُ غَنِيًّا وَالْغَنِيُّ فَقِيرًا، أَمَّا الَّذِي يَجِبُ/ حُصُولُ الْمُفَاخِرَةِ بِهِ فَطَاعَةُ اللَّهِ وَعِبَادَتُهُ وَهِيَ حَاصِلَةٌ لِفُقَرَاءِ الْمُؤْمِنِينَ وَبَيَّنَ ذَلِكَ بِضَرْبِ هَذَا الْمَثَلِ الْمَذْكُورِ فِي الْآيَةِ فَقَالَ:
Bil ki bundan maksat şudur: Kâfirler malları ve adamlarıyla fakir Müslümanlara karşı övünmüşlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ, fakirin zengin, zenginin de fakir olması ihtimaline binaen bunun övünmeyi gerektiren bir şey olmadığını beyan etti. Kendisiyle övünülmesi gereken / şey ise Allah'a itaat ve kulluktur; bu da fakir müminlerde mevcuttur. Allah Teâlâ ayette zikredilen bu misali vererek bunu beyan etmiş ve şöyle buyurmuştur:
وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا رَجُلَيْنِ أَيْ مَثَلَ حَالِ الْكَافِرِينَ وَالْمُؤْمِنِينَ بِحَالِ رَجُلَيْنِ كَانَا أَخَوَيْنِ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ أَحَدُهُمَا كَافِرٌ اسْمُهُ بَرَاطُوسَ وَالْآخَرُ مُؤْمِنٌ اسْمُهُ يَهُوذَا وَقِيلَ هُمَا الْمَذْكُورَانِ فِي سُورَةِ الصَّافَّاتِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ إِنِّي كانَ لِي قَرِينٌ [الصَّافَّاتِ: ٥١] وَرِثَا مِنْ أَبِيهِمَا ثَمَانِيَةَ آلَافِ دِينَارٍ فَأَخَذَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا النِّصْفَ فَاشْتَرَى الْكَافِرُ أَرْضًا فَقَالَ الْمُؤْمِنُ اللَّهُمَّ إِنِّي أَشْتَرِي مِنْكَ أَرْضًا فِي الْجَنَّةِ بِأَلْفٍ فَتَصَدَّقَ بِهِ ثُمَّ بَنَى أَخُوهُ دَارَا بِأَلْفٍ فَقَالَ الْمُؤْمِنُ: اللَّهُمَّ إِنِّي اشْتَرِي مِنْكَ دَارَا فِي الْجَنَّةِ بِأَلْفٍ فَتَصَدَّقَ بِهِ ثُمَّ تَزَوَّجَ أَخُوهُ امْرَأَةً بِأَلْفٍ فَقَالَ الْمُؤْمِنُ اللَّهُمَّ إِنِّي جَعَلْتُ أَلْفًا صَدَاقًا لِلْحُورِ الْعِينِ ثُمَّ اشْتَرَى أَخُوهُ خَدَمًا وَضِيَاعًا بِأَلْفٍ فَقَالَ الْمُؤْمِنُ: اللَّهُمَّ إِنِّي اشْتَرَيْتُ مِنْكَ الْوِلْدَانَ بِأَلْفٍ فَتَصَدَّقَ بِهِ ثُمَّ أَصَابَهُ حَاجَةٌ فَجَلَسَ لِأَخِيهِ عَلَى طَرِيقِهِ فَمَرَّ بِهِ فِي حَشَمِهِ فَتَعَرَّضَ لَهُ فَطَرَدَهُ وَوَبَّخَهُ عَلَى التَّصَدُّقِ بِمَالِهِ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: جَعَلْنا لِأَحَدِهِما جَنَّتَيْنِ، فَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَصَفَ تِلْكَ الْجَنَّةَ بِصِفَاتٍ: الصِّفَةُ الْأُولَى: كَوْنُهَا جَنَّةً وَسُمِّيَ الْبُسْتَانُ جَنَّةً لِاسْتِتَارِ مَا يَسْتَتِرُ فِيهَا بِظِلِّ الْأَشْجَارِ وَأَصْلُ الْكَلِمَةِ مِنَ السَّتْرِ وَالتَّغْطِيَةِ، وَالصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَحَفَفْناهُما بِنَخْلٍ أَيْ وَجَعَلْنَا النَّخْلَ مُحِيطًا بِالْجَنَّتَيْنِ نَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ [الزُّمَرِ: ٧٥] أَيْ وَاقِفِينَ حَوْلَ الْعَرْشِ مُحِيطِينَ بِهِ، وَالْحِفَافُ جَانِبُ الشَّيْءِ وَالْأَحِفَّةُ جَمْعٌ فَمَعْنَى قَوْلِ الْقَائِلِ حَفَّ بِهِ الْقَوْمُ أَيْ صَارُوا فِي أَحِفَّتِهِ وَهِيَ جَوَانِبُهُ قَالَ الشَّاعِرُ:
{وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا رَجُلَيْنِ} “Onlara iki adamı örnek ver”; yani kâfirler ile müminlerin durumunu, İsrâiloğulları içinde iki kardeş olan şu iki adamın durumuna misal ver: Biri Berâtûs adlı bir kâfir, diğeri ise Yehûzâ adlı bir mümindi. Sâffât Sûresi'nde Allah Teâlâ'nın: {قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ إِنِّي كانَ لِي قَرِينٌ} [Sâffât 51] “İçlerinden biri der ki: Benim bir arkadaşım vardı” buyruğunda zikredilenlerin bu iki kişi olduğu da söylenmiştir. Bu ikisi babalarından sekiz bin dinar miras aldılar ve her biri yarı yarıya paylaştı. Kâfir olan [bin dinara] bir arazi satın aldı; mümin ise: "Allahım! Ben bin dinara senden cennette bir arazi satın alıyorum" deyip o bini sadaka olarak verdi. Sonra kardeşi bin dinara bir ev yaptı; mümin ise: "Allahım! Ben bin dinara senden cennette bir köşk satın alıyorum" deyip o bini sadaka olarak verdi. Sonra kardeşi bin dinara bir kadınla evlendi; mümin ise: "Allahım! Ben bin dinarı hûr-i îne mehir yaptım" dedi [ve bin dinarı sadaka verdi]. Sonra kardeşi bin dinara hizmetçiler ve mülkler satın aldı; mümin ise: "Allahım! Ben bin dinara senden vildanları (hizmetçi gençleri) satın aldım" deyip onu da sadaka verdi. Daha sonra mümine bir darlık isabet etti; kardeşinin yolu üzerine oturdu. Kardeşi maiyeti içinde yanından geçti; mümin ona seslenince onu kovdu ve malını sadaka verdiği için onu azarladı. Allah Teâlâ'nın: {جَعَلْنا لِأَحَدِهِما جَنَّتَيْنِ} “Onlardan birine iki bağ vermiştik” buyruğuna gelince; bil ki Allah Teâlâ o bağı birkaç sıfatla nitelemiştir: Birinci Sıfat: Onun bağ/cennet olmasıdır. Bahçeye cennet (جَنَّة) denilmesi, içindeki şeylerin ağaçların gölgesiyle örtülmesinden dolayıdır; kelimenin aslı örtmek ve gizlemek (setr/tağtiye) kökünden gelir. İkinci Sıfat: Allah Teâlâ'nın {وَحَفَفْناهُما بِنَخْلٍ} “ve ikisinin etrafını hurmalıklarla çevirmiştik” buyruğudur; yani hurmaları iki bağın etrafını kuşatacak şekilde kıldık. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: {وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ} [Zümer 75] “Melekleri arşın etrafını kuşatmış görürsün” yani arşın etrafında durup onu çepeçevre sarmış halde görürsün buyruğudur. Hifâf (الْحِفَافُ) bir şeyin yanı/kenarı demektir, ehiffe (الْأَحِفَّةُ) ise onun çoğuludur. Bir kimsenin "kavim onu kuşattı" (حَفَّ بِهِ الْقَوْمُ) sözünün anlamı, onun yanlarında ve kenarlarında bulundular demektir. Şair şöyle demiştir:
لَهُ لَحَظَاتٌ فِي حَفَافَيْ سَرِيرِهِ ... إِذَا كَرَّهَا فِيهَا عِقَابٌ وَنَائِلُ
"Tahtının iki yanına öyle bakışları vardır ki, onları tekrar ettiğinde o bakışlarda hem ceza hem de ihsan bulunur."
قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : حَفُّوهُ إِذَا طَافُوا بِهِ، وَحَفَّفْتُهُ بِهِمْ أَيْ جَعَلْتُهُمْ حَافِّينَ حَوْلَهُ وَهُوَ مُتَعَدٍّ إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ فَتَزِيدُهُ الْبَاءُ مَفْعُولًا ثَانِيًا كَقَوْلِهِ: غَشِيتُهُ وَغَشِيتُهُ بِهِ، قَالَ: وَهَذِهِ الصِّفَةُ مِمَّا يُؤْثِرُهَا الدَّهَّاقِينُ فِي كُرُومِهِمْ وَهِيَ أَنْ يَجْعَلُوهَا مَحْفُوفَةً بِالْأَشْجَارِ الْمُثْمِرَةِ، وَهُوَ أَيْضًا حُسْنٌ فِي الْمَنْظَرِ. الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: وَجَعَلْنا بَيْنَهُما زَرْعاً وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ أُمُورٌ. أَحَدُهَا: أَنْ تَكُونَ تِلْكَ الْأَرْضُ جَامِعَةً لِلْأَقْوَاتِ وَالْفَوَاكِهِ. وَثَانِيهَا: أَنْ تَكُونَ تِلْكَ الْأَرْضُ مُتَّسِعَةَ الْأَطْرَافِ مُتَبَاعِدَةَ الْأَكْنَافِ وَمَعَ ذَلِكَ فَإِنَّهَا لَمْ يَتَوَسَّطْهَا مَا يَقْطَعُ بَعْضَهَا عَنْ بَعْضٍ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ مِثْلَ هَذِهِ الْأَرْضِ تَأْتِي فِي كُلِّ وَقْتٍ بِمَنْفَعَةٍ أُخْرَى وَهِيَ ثَمَرَةٌ أُخْرَى فَكَانَتْ مَنَافِعُهَا دَارَّةً مُتَوَاصِلَةً. الصِّفَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَها وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئاً كِلَا اسْمٌ مُفْرَدٌ مَعْرِفَةٌ يُؤَكَّدُ بِهِ مُذَكَّرَانِ مَعْرِفَتَانِ، وَكِلْتَا اسْمٌ مُفْرَدٌ يُؤَكَّدُ بِهِ مُؤَنَّثَانِ مَعْرِفَتَانِ. وَإِذَا أُضِيفَا إِلَى الْمُظْهَرِ كَانَا بِالْأَلِفِ فِي الْأَحْوَالِ الثَّلَاثَةِ كَقَوْلِكَ جَاءَنِي كِلَا أَخَوَيْكَ، وَرَأَيْتُ كِلَا أَخَوَيْكَ، وَمَرَرْتُ بِكِلَا أَخَوَيْكَ. وَجَاءَنِي كِلْتَا أُخْتَيْكَ، وَرَأَيْتُ كِلْتَا أُخْتَيْكَ، وَمَرَرْتُ بِكِلْتَا أُخْتَيْكَ، وَإِذَا أُضِيفَا إِلَى الْمُضْمَرِ كَانَا فِي الرَّفْعِ بِالْأَلِفِ، وَفِي الْجَرِّ وَالنَّصْبِ بِالْيَاءِ وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ مَعَ الْمُضْمَرِ بِالْأَلِفِ فِي الْأَحْوَالِ الثَّلَاثَةِ أَيْضًا. وَقَوْلُهُ: آتَتْ أُكُلَها حُمِلَ عَلَى اللَّفْظِ لِأَنَّ كِلْتَا لَفْظُهُ لَفْظُ مُفْرَدٍ وَلَوْ قِيلَ آتَتَا عَلَى الْمَعْنَى لَجَازَ، وَقَوْلُهُ: وَلَمْ تَظْلِمْ/ مِنْهُ شَيْئاً أَيْ لَمْ تَنْقُصْ وَالظُّلْمُ النُّقْصَانُ، يَقُولُ الرَّجُلُ: ظَلَمَنِي حَقِّي
el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Bir şeyin etrafında döndüklerinde (حَفُّوهُ) denir. (حَفَّفْتُهُ بِهِمْ) ise 'onları onun etrafını kuşatıcı kıldım' demektir. Bu fiil tek bir mef'ûle geçişlidir (müteaddîdir); bâ (ب) harf-i cerri ise ona 'ona büründüm ve onu ona bürüdüm' (غَشِيتُهُ وَغَشِيتُهُ بِهِ) ifadesinde olduğu gibi ikinci bir mef'ûl kazandırır. Şöyle devam etti: Bu vasıf, çiftlik sahiplerinin (dihkanların) bağlarında tercih ettikleri bir özelliktir ki o da bağları meyve veren ağaçlarla çevrili kılmaktır; bu aynı zamanda manzarada da bir güzelliktir. Üçüncü Sıfat: {وَجَعَلْنا بَيْنَهُما زَرْعاً} “ve aralarında da bir ekinlik yapmıştık” buyruğudur. Bundan maksat birkaç husustur: Birincisi: O arazinin hem temel gıdaları hem de meyveleri kendisinde toplamasıdır. İkincisi: O arazinin uçlarının geniş, taraflarının birbirinden uzak olması ve bununla birlikte aralarında birbirini kesintiye uğratan bir şeyin bulunmamasıdır. Üçüncüsü: Böyle bir arazinin her vakit başka bir menfaat yani başka bir ürün vermesidir; böylece onun menfaatleri bol ve kesintisiz olmaktaydı. Dördüncü Sıfat: Allah Teâlâ'nın {كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَها وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئاً} “Her iki bağ da yemişini vermiş, hiçbir şeyi eksik bırakmamıştı” buyruğudur. Kilâ (كِلَا), kendisiyle marife (belirli) olan iki müzekkerin pekiştirildiği tekil bir marife isimdir. Kiltâ (كِلْتَا) ise kendisiyle marife olan iki müennesin pekiştirildiği tekil bir isimdir. Açık isme (muzhar) muzaf olduklarında her üç durumda da (ref, nasb, cer) elif ile bulunurlar; tıpkı senin: "İki kardeşin de bana geldi", "İki kardeşini de gördüm" ve "İki kardeşine de uğradım" demen gibi; yine "İki kız kardeşin de bana geldi", "İki kız kardeşini de gördüm" ve "İki kız kardeşine de uğradım" demen gibidir. Zamire muzaf olduklarında ise ref halinde elif ile, cer ve nasb halinde ise yâ ile bulunurlar. Bazıları zamirle birlikte de her üç durumda elif ile olduğunu söyler. Ayetteki {آتَتْ أُكُلَها} “yemişini verdi” ifadesi lafza hamledilmiştir; çünkü {كِلْتَا} lafzının kalıbı tekildir. Şayet manaya göre tesniye olarak "âtetâ" (آتَتَا) denilseydi de caiz olurdu. Allah Teâlâ'nın {وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئاً} / “ve ondan hiçbir şeyi eksik bırakmamıştı” buyruğu ise eksiltmedi demektir; zulüm noksanlık manasındadır. Nitekim kişi: "Hakkımı eksiltti" (ظَلَمَنِي حَقِّي)
أَيْ نَقَصَنِي. الصِّفَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَفَجَّرْنا خِلالَهُما نَهَراً أَيْ كَانَ النَّهْرُ يَجْرِي فِي دَاخِلِ تِلْكَ الْجَنَّتَيْنِ. وَفِي قِرَاءَةِ يَعْقُوبَ وَفَجَرْنَا مُخَفَّفَةً وَفِي قِرَاءَةِ الْبَاقِينَ وَفَجَّرْنَا مُشَدَّدَةً وَالتَّخْفِيفُ هُوَ الْأَصْلُ لِأَنَّهُ نَهْرٌ وَاحِدٌ وَالتَّشْدِيدُ عَلَى المبالغة لأن النهر يمتد فيكون كأنهار وخِلالَهُما أَيْ وَسَطَهُمَا وَبَيْنَهُمَا. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:
der ki, yani benden eksiltti demektir. Beşinci Sıfat: Allah Teâlâ'nın {وَفَجَّرْنا خِلالَهُما نَهَراً} “İkisinin arasından da bir ırmak akıtmıştık” buyruğudur; yani ırmak o iki bağın içinden akmaktaydı. Ya'kûb'un kıraatinde şeddesiz olarak "fecernâ" (وَفَجَرْنَا), diğerlerinin kıraatinde ise şeddeli olarak "feccernâ" (وَفَجَّرْنَا) şeklindedir. Şeddesiz okuyuş asıldır; çünkü o tek bir ırmaktır. Şeddeli okuyuş ise mübalağa içindir; zira ırmak uzayıp gider ve adeta nehirler gibi olur. {خِلالَهُما} ise onların ortasından ve aralarından demektir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bu kabildendir:
وَلَأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ [التَّوْبَةِ: ٤٧] . وَمِنْهُ يُقَالُ خَلَّلْتُ الْقَوْمَ أَيْ دَخَلْتُ بَيْنَ الْقَوْمِ. الصِّفَةُ السَّادِسَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكانَ لَهُ ثَمَرٌ قَرَأَ عَاصِمٌ بِفَتْحِ الثَّاءِ وَالْمِيمِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ وَهُوَ جَمْعُ ثِمَارٍ أَوْ ثَمَرَةٍ، وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو بِضَمِّ الثَّاءِ وَسُكُونِ الْمِيمِ فِي الْحَرْفَيْنِ وَالْبَاقُونَ بِضَمِّ الثَّاءِ وَالْمِيمِ فِي الْحَرْفَيْنِ ذَكَرَ أَهْلُ اللُّغَةِ: أَنَّهُ بِالضَّمِّ أَنْوَاعُ الْأَمْوَالِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَغَيْرِهِمَا، وَبِالْفَتْحِ حَمْلُ الشَّجَرِ قَالَ قُطْرُبٌ: كَانَ أَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ يَقُولُ: الثُّمْرُ الْمَالُ وَالْوَلَدُ، وَأَنْشَدَ لِلْحَارِثِ بْنِ كِلْدَةَ:
{وَلَأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ} [Tevbe 47] “...ve aranıza fitne sokmak için koşarlardı”. Yine bu kökten olmak üzere "insanların arasına girdim" anlamında "haleletü'l-kavme" (خَلَّلْتُ الْقَوْمَ) denir. Altıncı Sıfat: Allah Teâlâ'nın {وَكانَ لَهُ ثَمَرٌ} “Onun bolca ürünü/serveti vardı” buyruğudur. Âsım her iki yerde de sâ (ث) ve mîm (م) harflerinin fethasıyla "semer" (ثَمَر) şeklinde okumuştur ki bu "simâr" (ثِمَار) veya "semere"nin (ثَمَرَة) çoğuludur. Ebû Amr her iki kelimede sâ'nın dammesi ve mîm'in sükûnu ile "sümr" (ثُمْر) şeklinde; diğer kurrâ ise her iki kelimede sâ ve mîm'in dammesi ile "sümür" (ثُمُر) şeklinde okumuşlardır. Dil ehli şöyle belirtmiştir: Damme ile okunduğunda altın, gümüş ve benzeri çeşitli mallar/servetler anlamına gelir; fetha ile okunduğunda ise ağacın meyvesidir. Kutrub şöyle demiştir: Ebû Amr b. el-Alâ: "es-Sümr (الثُّمْر), mal ve evlattır" derdi ve Hâris b. Kelede'nin şu beytini okurdu:
وَلَقَدْ رَأَيْتُ مَعَاشِرًا ... قَدْ أَثْمَرُوا مَالًا وَوَلَدًا
"Andolsun öyle topluluklar gördüm ki, onlar mal ve evlatça çoğalıp zenginleştiler."
وَقَالَ النَّابِغَةُ:
Nâbiğa da şöyle demiştir:
مَهْلًا فِدَاءٌ لَكَ الْأَقْوَامُ كُلُّهُمْ ... مَا أَثْمَرُوهُ أَمِنْ مَالٍ وَمِنْ وَلَدِ
"Ağır ol! Bütün kavimler ve onların çoğalttıkları mallar ve evlatlar sana feda olsun!"
وَقَوْلُهُ: وَكانَ لَهُ ثَمَرٌ أَيْ أَنْوَاعٌ مِنَ الْمَالِ مِنْ ثَمَرَ مَالُهُ إِذَا كَثُرَ. وَعَنْ مُجَاهِدٍ الذَّهَبُ وَالْفِضَّةُ: أَيْ كَانَ مَعَ الْجَنَّتَيْنِ أَشْيَاءُ مِنَ النُّقُودِ، وَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الصِّفَاتِ قَالَ بَعْدَهُ: فَقالَ لِصاحِبِهِ وَهُوَ يُحاوِرُهُ أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالًا وَأَعَزُّ نَفَراً وَالْمَعْنَى أَنَّ الْمُسْلِمَ كَانَ يُحَاوِرُهُ بِالْوَعْظِ وَالدُّعَاءِ إِلَى الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَبِالْبَعْثِ وَالْمُحَاوَرَةُ مُرَاجَعَةُ الْكَلَامِ مِنْ قَوْلِهِمْ: حَارَ إِذَا رَجَعَ، قَالَ تَعَالَى: إِنَّهُ ظَنَّ أَنْ لَنْ يَحُورَ بَلى [الِانْشِقَاقِ: ١٤، ١٥] ، فَذَكَرَ تَعَالَى أَنَّ عِنْدَ هَذِهِ الْمُحَاوَرَةِ قَالَ الْكَافِرُ: أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالًا وَأَعَزُّ نَفَراً وَالنَّفَرُ عَشِيرَةُ الرَّجُلِ وَأَصْحَابُهُ الَّذِينَ يَقُومُونَ بِالذَّبِّ عَنْهُ وَيَنْفِرُونَ مَعَهُ، وَحَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّ الْكَافِرَ تَرَفَّعَ عَلَى الْمُؤْمِنِ بِجَاهِهِ وَمَالِهِ، ثُمَّ إِنَّهُ أَرَادَ أَنْ يُظْهِرَ لِذَلِكَ الْمُسْلِمِ كَثْرَةَ مَالِهِ فَأَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ هَذِهِ الْحَالَةِ فَقَالَ: وَدَخَلَ جَنَّتَهُ وَأَرَاهُ إِيَّاهَا عَلَى الْحَالَةِ الْمُوجِبَةِ لِلْبَهْجَةِ وَالسُّرُورِ وَأَخْبَرَهُ بِصُنُوفِ مَا يَمْلِكُهُ مِنَ الْمَالِ، فَإِنْ قِيلَ: لِمَ أَفْرَدَ الْجَنَّةَ بَعْدَ التَّثْنِيَةِ؟ قُلْنَا: الْمُرَادُ أَنَّهُ لَيْسَ لَهُ جَنَّةٌ وَلَا نَصِيبٌ فِي الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ الْمُؤْمِنُونَ وَهَذَا الَّذِي مَلَكَهُ فِي الدُّنْيَا هُوَ جَنَّتُهُ لَا غَيْرَ وَلَمْ يَقْصِدِ الْجَنَّتَيْنِ وَلَا وَاحِدًا مِنْهُمَا، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَهُوَ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَهُوَ اعْتِرَاضٌ وَقَعَ فِي أَثْنَاءِ الْكَلَامِ، وَالْمُرَادُ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّهُ لَمَّا اعْتَزَّ بِتِلْكَ النِّعَمِ وَتَوَسَّلَ بِهَا إِلَى الْكُفْرَانِ وَالْجُحُودِ لِقُدْرَتِهِ عَلَى الْبَعْثِ كَانَ وَاضِعًا تِلْكَ النِّعَمَ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهَا، ثُمَّ حَكَى تَعَالَى عَنِ الْكَافِرِ أَنَّهُ قَالَ: مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هذِهِ أَبَداً وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً فَجَمَعَ بَيْنَ هَذَيْنِ، فَالْأَوَّلُ قَطَعَهُ بِأَنَّ تِلْكَ الأشياء لا تهلك ولا تبيد هذه أَبَدًا مَعَ أَنَّهَا مُتَغَيِّرَةٌ مُتَبَدِّلَةٌ. فَإِنْ قِيلَ: هَبْ أَنَّهُ شَكَّ فِي الْقِيَامَةِ فَكَيْفَ قَالَ: مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هَذِهِ أَبَدًا مَعَ أَنَّ الْحَدْسَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَحْوَالَ الدُّنْيَا بِأَسْرِهَا ذَاهِبَةٌ بَاطِلَةٌ غَيْرُ بَاقِيَةٍ؟ قُلْنَا: الْمُرَادُ أَنَّهَا لَا تَبِيدُ مُدَّةَ حَيَاتِهِ وَوُجُودِهِ، ثُمَّ قَالَ: وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْراً مِنْها مُنْقَلَباً أَيْ مَرْجِعًا وَعَاقِبَةً وَانْتِصَابُهُ عَلَى التَّمْيِيزِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى وَقَوْلُهُ: لَأُوتَيَنَّ مَالًا/ وَوَلَداً [مَرْيَمَ: ٧٧] وَالسَّبَبُ فِي وُقُوعِ هَذِهِ الشُّبْهَةِ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَعْطَاهُ الْمَالَ فِي الدُّنْيَا ظَنَّ أَنَّهُ إِنَّمَا أَعْطَاهُ ذَلِكَ لِكَوْنِهِ مُسْتَحِقًّا لَهُ، وَالِاسْتِحْقَاقُ بَاقٍ بَعْدِ الْمَوْتِ فَوَجَبَ حُصُولُ الْعَطَاءِ.
{وَكانَ لَهُ ثَمَرٌ} “Onun bolca ürünü/serveti vardı” buyruğu, bir kimsenin malı çoğaldığında söylenen "semeratü mâlühû" (ثَمَرَ مَالُهُ) ifadesinden hareketle, çeşitli türden mallar demektir. Mücâhid'den nakledildiğine göre bu altın ve gümüştür; yani iki bağın yanında nakit türünden şeylere de sahipti. Allah Teâlâ bu vasıfları zikrettikten sonra şöyle buyurmuştur: {فَقالَ لِصاحِبِهِ وَهُوَ يُحاوِرُهُ أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالًا وَأَعَزُّ نَفَراً} “Bu yüzden arkadaşıyla konuşurken ona: 'Ben malca senden daha zenginim, adam sayısı bakımından da senden daha üstünüm' dedi”. Bunun manası şudur: Müslüman olan kimse ona vaaz ederek, Allah'a ve yeniden dirilişe (ba's) inanmaya çağırarak onunla karşılıklı konuşuyordu. Muhâvere (الْمُحَاوَرَةُ), "döndü" anlamındaki "hâre" (حَارَ) kökünden gelip karşılıklı söz teatisi demektir; nitekim Allah Teâlâ: {إِنَّهُ ظَنَّ أَنْ لَنْ يَحُورَ بَلى} [İnşikâk 14-15] “Zira o [Rabbine] asla dönmeyeceğini sanmıştı. Hayır! [Dönecektir]” buyurmuştur. Allah Teâlâ bu konuşma esnasında kâfirin: {أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالًا وَأَعَزُّ نَفَراً} “Ben malca senden daha zenginim, adam sayısı bakımından da senden daha üstünüm” dediğini zikretmiştir. Nefer (النَّفَرُ), kişinin kendisini savunan ve onunla birlikte harekete geçen aşireti ve arkadaşlarıdır. Sözün özü, kâfir makam ve malıyla mümine karşı üstünlük taslamıştır. Sonra o Müslümana malının çokluğunu göstermek istedi; Allah Teâlâ bu durumu haber vererek şöyle buyurdu: {وَدَخَلَ جَنَّتَهُ} “ve bağına girdi”; onu sevinç ve neşe uyandıracak bir durumda ona gösterdi ve sahip olduğu çeşitli malları ona haber verdi. Şayet: "İki bağdan (tesniyeden) sonra niçin cenneti tekil olarak getirdi?" denilirse, deriz ki: Maksat, onun takva sahibi müminlere vaat edilen cennette hiçbir cennetinin ve nasibinin olmadığıdır; dünyada sahip olduğu bu şey onun yegâne cennetidir; dolayısıyla iki bağı veya onlardan birini kastetmemiştir. Sonra Allah Teâlâ: {وَهُوَ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ} “Kendine zulmederek” buyurmuştur ki bu, söz arasında geçen bir ara cümledir (itirazdır). Maksat, kâfirin bu nimetlerle gururlanıp bunları inkâra ve Allah'ın diriltmeye olan kudretini reddetmeye vesile kıldığı zaman, bu nimetleri yerli yerine koymamış olduğuna dikkat çekmektir. Sonra Allah Teâlâ kâfirin: {قالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هذِهِ أَبَداً وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً} “şöyle dedi: 'Bunun hiçbir zaman yok olacağını sanmam. Kıyametin kopacağını da sanmıyorum'” dediğini nakletmiştir. O bu iki şeyi bir arada söylemiştir: Birincisi, bu şeylerin değişip başkalaşmasına rağmen asla yok olup bitmeyeceğine kesin hükmetmesidir. Şayet: "Kıyametten şüphe ettiğini varsayalım; peki, aklî sezgi (hads) dünya hallerinin bütünüyle geçici, yok olucu ve kalıcı olmadığını gösterdiği halde 'Bunun hiçbir zaman yok olacağını sanmam' nasıl diyebildi?" denilirse, deriz ki: Maksat, kendi hayatı ve varlığı boyunca yok olmayacağıdır. Sonra şöyle dedi: {وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْراً مِنْها مُنْقَلَباً} “Şayet Rabbime döndürülürsem, muhakkak bundan daha hayırlı bir sonuç/akıbet bulurum”; yani dönüş yeri ve akıbet olarak daha hayırlısını bulurum. {مُنْقَلَباً} lafzı temyiz olarak mansubdur. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: {وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى} [Fussilet 50] “Andolsun Rabbime döndürülürsem, muhakkak O'nun katında benim için daha güzeli vardır” buyruğu ile {لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَداً} / [Meryem 77] “Bana elbette mal ve evlat verilecektir” buyruğudur. Bu şüphenin vuku bulmasının sebebi şudur: Allah Teâlâ dünyada ona mal verince, bunu kendisinin hak etmiş olmasından dolayı verdiğini zannetti; hak ediş ölümden sonra da baki olduğuna göre [ahirette de] bu bağışın gerçekleşmesi vacip olmalıdır [diye düşündü].
وَالْمُقْدِمَةُ الْأُولَى كَاذِبَةٌ فَإِنَّ فَتْحَ بَابِ الدُّنْيَا عَلَى الْإِنْسَانِ يَكُونُ في أكثر الأمر للاستدراج وَالتَّمْلِيَةِ، قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ
Oysa birinci öncül asılsızdır; çünkü insana dünya kapısının açılması çoğu durumda istidrac (derece derece helake yaklaştırma) ve mühlet verme gayesiyledir. Nâfi' ve İbn
كَثِيرٍ خَيْرًا مِنْهُمَا، وَالْمَقْصُودُ عَوْدُ الْكِنَايَةِ إِلَى الْجَنَّتَيْنِ، وَالْبَاقُونَ مِنْهَا، وَالْمَقْصُودُ عَوْدُ الْكِنَايَةِ إِلَى الْجَنَّةِ الَّتِي دَخَلَهَا، ثُمَّ ذَكَرَ تَعَالَى جَوَابَ الْمُؤْمِنِ فَقَالَ ﷻ: قالَ لَهُ صاحِبُهُ وَهُوَ يُحاوِرُهُ أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلًا وَفِيهِ بَحْثَانِ:
Kesîr tesniye zamiriyle "hayran minhumâ" (خَيْرًا مِنْهُمَا) şeklinde okumuşlardır; maksat zamirin iki bağa raci olmasıdır. Diğer kurrâ ise "minhâ" (مِنْهَا) şeklinde okumuşlardır; maksat ise zamirin girdiği bağa raci olmasıdır. Sonra Allah Teâlâ müminin cevabını zikrederek şöyle buyurmuştur [celle celâluhû]: {قالَ لَهُ صاحِبُهُ وَهُوَ يُحاوِرُهُ أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلًا} “Arkadaşı onunla konuşurken ona dedi ki: 'Seni topraktan, sonra bir damla sudan yaratan, sonra da seni tam bir adam seviyesine getiren [Rabbi] inkâr mı ettin?'”. Bunda iki inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْإِنْسَانَ الْأَوَّلَ قَالَ: وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَهَذَا الثَّانِي كَفَّرَهُ حَيْثُ قَالَ: أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرابٍ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الشَّاكَّ فِي حُصُولِ الْبَعْثِ كَافِرٌ.
Birinci İnceleme: Birinci adam: {وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً} “Kıyametin kopacağını da sanmıyorum” demiş; bu ikinci adam ise ona: {أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرابٍ} “Seni topraktan yaratan [Rabbi] inkâr mı ettin?” diyerek onu tekfir etmiştir. Bu da yeniden dirilişin (ba'sın) gerçekleşmesinde şüphe eden kimsenin kâfir olduğuna delalet eder.
الْبَحْثُ الثَّانِي: هَذَا الِاسْتِدْلَالُ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: يَرْجِعُ إِلَى الطَّرِيقَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي الْقُرْآنِ وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَدَرَ عَلَى الِابْتِدَاءِ وَجَبَ أَنْ يَقْدِرَ عَلَى الْإِعَادَةِ فَقَوْلُهُ: خَلَقَكَ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلًا إِشَارَةٌ إِلَى خَلْقِ الْإِنْسَانِ فِي الِابْتِدَاءِ. الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ لَمَّا خَلَقَكَ هَكَذَا فَلَمْ يَخْلُقْكَ عَبَثًا، وَإِنَّمَا خَلَقَكَ لِلْعُبُودِيَّةِ وَإِذَا خَلَقَكَ لِهَذَا الْمَعْنَى وَجَبَ أَنْ يَحْصُلَ لِلْمُطِيعِ ثَوَابٌ وَلِلْمُذْنِبِ عِقَابٌ وَتَقْرِيرُهُ مَا ذَكَرْنَاهُ فِي سُورَةِ يس، وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ قَوْلُهُ: ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلًا أَيْ هَيَّأَكَ هَيْئَةً تَعْقِلُ وَتَصْلُحُ لِلتَّكْلِيفِ فَهَلْ يَجُوزُ فِي الْعَقْلِ مَعَ هَذِهِ الْحَالَةِ إِهْمَالُهُ أَمْرَكَ ثُمَّ قَالَ الْمُؤْمِنُ: لكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي وَفِيهِ بَحْثَانِ:
İkinci İnceleme: Bu delillendirme iki vechi muhtemeldir: Birincisi: Kur'an'da zikredilen yönteme racidir; o da Allah Teâlâ'nın ilk yaratmaya (ibtidâ) gücü yettiğine göre, yeniden yaratmaya (iâde) de gücünün yetmesinin vacip olduğudur. Dolayısıyla {خَلَقَكَ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلًا} “Seni topraktan, sonra bir damla sudan yaratan, sonra da seni tam bir adam seviyesine getiren” buyruğu insanın ilk yaratılışına işarettir. İkinci Vecih: O seni bu şekilde yarattığına göre seni boş yere yaratmamıştır; bilakis seni kulluk için yaratmıştır. Seni bu gaye için yarattığına göre, itaat edene mükâfat, günahkâra ise ceza verilmesi vacip olur; bunun takriri Yâsîn Sûresi'nde zikrettiğimiz husustur. {ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلًا} “sonra da seni tam bir adam seviyesine getiren” yani seni akıl erdiren ve mükellefiyete elverişli bir surette şekillendiren buyruğu bu veche delalet eder. Bu durum karşısında O'nun senin durumunu başıboş bırakması aklen caiz midir? Sonra mümin: {لكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي} “Fakat O Allah benim Rabbimdir” dedi. Bunda iki inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ لَكُنَّا أَصْلُهُ لَكِنْ أَنَا فَحُذِفَتِ الْهَمْزَةُ وَأُلْقِيَتْ حَرَكَتُهَا عَلَى نُونِ لَكِنْ فَاجْتَمَعَتِ النُّونَانِ فَأُدْغِمَتْ نُونُ لَكِنْ فِي النُّونِ الَّتِي بَعْدَهَا وَمِثْلُهُ:
Birinci İnceleme: Dil ehli şöyle demiştir: {لكِنَّا} lafzının aslı "lâkin ene"dir (لَكِنْ أَنَا). Hemze hazfedilmiş, harekesi "lâkin"in nun harfine verilmiştir; böylece iki nun bir araya gelmiş ve "lâkin"in nunu kendisinden sonraki nuna idgam edilmiştir. Bunun benzeri şu mısradır:
وَتَقْلِينَنِي لَكِنَّ إِيَّاكَ لَا أَقْلِي
"Sen benden nefret ediyorsun, fakat ben senden nefret etmiyorum."
أَيْ لَكِنْ أَنَا لَا أَقْلِيكِ وهُوَ فِي قَوْلِهِ: هُوَ اللَّهُ رَبِّي ضَمِيرُ الشَّأْنِ وَقَوْلُهُ: اللَّهُ رَبِّي جُمْلَةٌ مِنَ الْمُبْتَدَأِ وَالْخَبَرِ وَاقِعَةٌ فِي مَعْرِضِ الْخَبَرِ لِقَوْلِهِ: هُوَ فَإِنْ قِيلَ قَوْلُهُ: لكِنَّا اسْتِدْرَاكٌ لِمَاذَا؟ قُلْنَا لِقَوْلِهِ: أَكَفَرْتَ كَأَنَّهُ قَالَ لِأَخِيهِ: أَكَفَرْتَ بِاللَّهِ لَكِنِّي مُؤْمِنٌ مُوَحِّدٌ كَمَا تَقُولُ زَيْدٌ غَائِبٌ لَكِنْ عَمْرٌو حَاضِرٌ.
Yani "fakat ben senden nefret etmiyorum" demektir. {هُوَ اللَّهُ رَبِّي} “O Allah benim Rabbimdir” buyruğundaki {هُوَ} şe'n zamiridir. {اللَّهُ رَبِّي} sözü ise mübtedâ ve haberden oluşan bir cümle olup {هُوَ} zamirinin haberi konumundadır. Şayet: "{لكِنَّا} 'fakat ben' ifadesi neyin istidrakıdır?" denilirse, deriz ki: Onun {أَكَفَرْتَ} “inkâr mı ettin?” sözünün istidrakıdır; sanki o kardeşine: "Sen Allah'ı inkâr ettin; fakat ben müminim, muvahhidim" demiştir; tıpkı senin: "Zeyd yoktur, fakat Amr hazırdır" demen gibi.
وَالْبَحْثُ الثَّانِي: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَيَعْقُوبُ الْحَضْرَمِيُّ وَنَافِعٌ فِي رِوَايَةٍ: لكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي فِي الْوَصْلِ بِالْأَلِفِ. وَفِي قِرَاءَةِ الْبَاقِينَ: لَكِنَّ هُوَ اللَّهُ رَبِّي بِغَيْرِ أَلِفٍ وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ ثُمَّ قَالَ الْمُؤْمِنُ: وَلا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَداً ذَكَرَ الْقَفَّالُ فِيهِ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: إِنِّي لَا أَرَى الْفَقْرَ وَالْغِنَى إِلَّا مِنْهُ فَأَحْمَدُهُ إِذَا أَعْطَى وَأَصْبِرُ إِذَا ابْتَلَى ولا أتكبر عند ما يُنْعِمُ عَلَيَّ وَلَا أَرَى كَثْرَةَ الْمَالِ وَالْأَعْوَانِ مِنْ نَفْسِي وَذَلِكَ لِأَنَّ الْكَافِرَ لَمَّا اعْتَزَّ بِكَثْرَةِ الْمَالِ وَالْجَاهِ فَكَأَنَّهُ قَدْ أَثْبَتَ لِلَّهِ شَرِيكًا فِي إِعْطَاءِ الْعِزِّ وَالْغِنَى. وَثَانِيهَا: لَعَلَّ ذَلِكَ الْكَافِرَ مَعَ كَوْنِهِ مُنْكِرًا لِلْبَعْثِ كَانَ عَابِدَ صَنَمٍ فَبَيَّنَ هَذَا الْمُؤْمِنُ فَسَادَ قَوْلِهِ بِإِثْبَاتِ الشُّرَكَاءِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ هَذَا الْكَافِرَ لَمَّا عَجَّزَ اللَّهَ عَنِ الْبَعْثِ وَالْحَشْرِ فَقَدْ جَعَلَهُ مُسَاوِيًا لِلْخَلْقِ فِي هَذَا الْعَجْزِ وَإِذَا أَثْبَتَ الْمُسَاوَاةَ فَقَدْ أَثْبَتَ الشَّرِيكَ ثُمَّ قَالَ الْمُؤْمِنُ لِلْكَافِرِ: وَلَوْلا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ/ قُلْتَ مَا شاءَ اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ فَأَمَرَهُ أَنْ يَقُولَ هَذَيْنِ الْكَلَامَيْنِ الْأَوَّلُ قَوْلُهُ: مَا شاءَ اللَّهُ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ تَكُونَ (مَا) شَرْطِيَّةً وَيَكُونَ الْجَزَاءُ مَحْذُوفًا وَالتَّقْدِيرُ أَيُّ شَيْءٍ شَاءَ اللَّهُ كَانَ. وَالثَّانِي: أَنْ تَكُونَ مَا مَوْصُولَةً مَرْفُوعَةَ الْمَحَلِّ عَلَى أَنَّهَا خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ وَتَقْدِيرُهُ الْأَمْرُ مَا شَاءَ اللَّهُ، وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذَا عَلَى أَنَّ كُلَّ مَا أَرَادَهُ اللَّهُ وَقَعَ وَكُلَّ مَا لَمْ يُرِدْهُ لَمْ يَقَعْ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مَا أَرَادَ اللَّهُ الْإِيمَانَ مِنَ الْكَافِرِ وَهُوَ صَرِيحٌ فِي إِبْطَالِ قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ أَجَابَ الْكَعْبِيُّ عَنْهُ بِأَنَّ تَأْوِيلَ قَوْلِهِمْ: مَا شَاءَ مِمَّا تَوَلَّى فِعْلَهُ لَا مِمَّا هُوَ فِعْلُ الْعِبَادِ كَمَا قَالُوا:
İkinci İnceleme: İbn Âmir, Ya'kûb el-Hadramî ve bir rivayette Nâfi', vasıl (geçiş) halinde {لكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي} ifadesini elif ile okumuşlardır. Diğerlerinin kıraatinde ise elifsiz olarak "lâkinne hüvallâhu rabbî" (لَكِنَّ هُوَ اللَّهُ رَبِّي) şeklindedir; anlam ise birdir. Sonra mümin: {وَلا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَداً} “ve ben Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmam” dedi. Kaffâl bu hususta birkaç vecih zikretmiştir: Birincisi: Ben fakirliği de zenginliği de ancak O'ndan bilirim; verdiğinde O'na hamdeder, imtihan ettiğinde sabrederim; bana nimet verdiğinde kibirlenmem ve mal ile yardımcıların çokluğunu kendimden bilmem. Çünkü kâfir malın ve makamın çokluğu ile gururlanınca, sanki izzet ve zenginlik vermede Allah'a bir ortak koşmuş gibi oldu. İkincisi: Belki de o kâfir, dirilişi inkâr etmekle birlikte puta tapan biriydi; mümin ise ortaklar isnat etme hususunda onun sözünün bâtıl olduğunu açıkladı. Üçüncüsü: Bu kâfir, Allah'ı diriltmekten ve haşretmekten aciz sayınca, bu acizlikte O'nu yaratılmışlara denk tutmuş oldu; eşitlik isnat edince de şirk koşmuş oldu. Sonra mümin kâfire: {وَلَوْلا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ / قُلْتَ مَا شاءَ اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ} “Bağına girdiğinde: Maşaallah, kuvvet yalnız Allah'ındır deseydin ya!” dedi. Böylece ona bu iki sözü söylemesini emretti. Birincisi: {مَا شاءَ اللَّهُ} “Maşaallah (Allah ne dilerse o olur)” sözüdür. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: "Mâ"nın (مَا) şartiyye, cevabın ise mahzûf olmasıdır; takdiri "Allah neyi dilerse o olmuştur/olur" (eyyü şey'in şâallâhu kâne) şeklindedir. İkincisi: "Mâ"nın mevsûle olup mahzûf bir mübtedânın haberi olarak mahallen merfû olmasıdır; takdiri de "Emir ve iş, Allah'ın dilediği şeydir" (el-emru mâ şâallâhu) şeklindedir. Mezhep arkadaşlarımız bununla, Allah'ın dilediği her şeyin vuku bulduğuna, dilemediği hiçbir şeyin de vuku bulmadığına delil getirmişlerdir. Bu da Allah'ın kâfirden imanı dilemediğine delalet eder ve Mutezile'nin görüşünü iptal etmede açıktır. el-Ka'bî buna şöyle cevap vermiştir: Onların "mâ şâa" (مَا شَاءَ) sözünün tevili, kulların fiili olan şeyler hakkında değil, bizzat Allah'ın üstlendiği fiiller hakkındadır; nitekim şöyle dedikleri gibi:
لَا مَرَدَّ لِأَمْرِ اللَّهِ لَمْ يُرِدْ مَا أَمَرَ بِهِ الْعِبَادَ ثُمَّ قَالَ: لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَحْصُلَ فِي سُلْطَانِهِ مَا لَا يُرِيدُهُ كَمَا يَحْصُلُ فِيهِ مَا نَهَى
"Allah'ın emrini geri çevirecek yoktur" derken, kullara emrettiği şeyi kastetmemişlerdir. Sonra el-Ka'bî şöyle dedi: Yasakladığı şeylerin O'nun hâkimiyetinde vuku bulması gibi, dilemediği şeylerin de O'nun hâkimiyetinde vuku bulması imkânsız değildir.
عَنْهُ، وَاعْلَمْ أَنَّ الَّذِي ذَكَرَ الْكَعْبِيُّ لَيْسَ جَوَابًا عَنِ الِاسْتِدْلَالِ بَلْ هُوَ الْتِزَامُ الْمُخَالَفَةِ لِظَاهِرِ النَّصِّ وَقِيَاسُ الْإِرَادَةِ عَلَى الْأَمْرِ، بَاطِلٌ لِأَنَّ هَذَا النَّصَّ دَالٌّ عَلَى أَنَّهُ لَا يُوجَدُ إِلَّا مَا أَرَادَهُ اللَّهُ وَلَيْسَ فِي النُّصُوصِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَدْخُلُ فِي الْوُجُودِ إِلَّا مَا أَمَرَ بِهِ فَظَهَرَ الْفَرْقُ وَأَجَابَ الْقَفَّالُ عَنْهُ بِأَنْ قَالَ: هَلَّا إِذَا دَخَلْتَ بُسْتَانَكَ قُلْتَ مَا شَاءَ اللَّهُ كقول الإنسان هذه الْأَشْيَاءِ الْمَوْجُودَةِ فِي هَذَا الْبُسْتَانِ مَا شَاءَ اللَّهُ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ: سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ رابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ [الكهف: ٢٢] وهم ثلاثة وقوله: وَقُولُوا حِطَّةٌ [البقرة: ٥٨] أَيْ قُولُوا هَذِهِ حِطَّةٌ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الشَّيْءِ الْمَوْجُودِ فِي البستان شيء شَاءَ اللَّهُ تَكْوِينَهُ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَمْ يَلْزَمْ أَنْ يُقَالَ كُلُّ مَا شَاءَ اللَّهُ وَقَعَ لِأَنَّ هَذَا الْحُكْمَ غَيْرُ عَامٍّ فِي الْكُلِّ بَلْ مُخْتَصٌّ بِالْأَشْيَاءِ الْمُشَاهَدَةِ فِي الْبُسْتَانِ وَهَذَا التَّأْوِيلُ الَّذِي ذَكَرَهُ الْقَفَّالُ أَحْسَنُ بِكَثِيرٍ مِمَّا ذَكَرَهُ الْجُبَّائِيُّ وَالْكَعْبِيُّ، وَأَقُولُ: إِنَّهُ عَلَى جَوَابِهِ لَا يَدْفَعُ الْإِشْكَالَ عَلَى الْمُعْتَزِلَةِ لِأَنَّ عِمَارَةَ ذَلِكَ الْبُسْتَانِ رُبَّمَا حَصَلَتْ بِالْغُصُوبِ وَالظُّلْمِ الشَّدِيدِ فَلَا يَصِحُّ أَيْضًا عَلَى قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ أَنْ يُقَالَ: هَذَا وَاقِعٌ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ. اللَّهُمَّ إِلَّا أَنْ نَقُولَ الْمُرَادُ أَنَّ هَذِهِ الثِّمَارَ حَصَلَتْ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ تَعَالَى إِلَّا أَنَّ هَذَا تَخْصِيصٌ لِظَاهِرِ النَّصِّ مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ. وَالْكَلَامُ الثَّانِي: الَّذِي أَمَرَ الْمُؤْمِنُ الْكَافِرَ بِأَنْ يَقُولَهُ هُوَ قَوْلُهُ: لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ أَيْ لَا قُوَّةَ لِأَحَدٍ عَلَى أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ إِلَّا بِإِعَانَةِ اللَّهِ وَإِقْدَارِهِ. وَالْمَقْصُودُ أَنَّهُ قَالَ الْمُؤْمِنُ لِلْكَافِرِ: هَلَّا قُلْتَ عِنْدَ دُخُولِ جَنَّتِكَ الْأَمْرُ مَا شَاءَ اللَّهُ وَالْكَائِنُ مَا قَدَّرَهُ اللَّهُ اعْتِرَافًا بِأَنَّهَا وَكُلُّ خَيْرٍ فِيهَا بِمَشِيئَةِ اللَّهِ وَفَضْلِهِ فَإِنَّ أَمْرَهَا بِيَدِهِ إِنْ شَاءَ تَرَكَهَا وَإِنْ شَاءَ خَرَّبَهَا، وَهَلَّا قُلْتَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ إِقْرَارًا بِأَنَّ مَا قُوِّيتَ بِهِ عَلَى عِمَارَتِهَا وَتَدْبِيرِ أَمْرِهَا فَهُوَ بِمَعُونَةِ اللَّهِ وَتَأْيِيدِهِ لَا يَقْوَى أَحَدٌ فِي بَدَنِهِ وَلَا فِي مِلْكِ يَدِهِ إِلَّا بِاللَّهِ ثُمَّ إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَمَّا عَلَّمَ الْكَافِرَ الْإِيمَانَ أَجَابَهُ عن افتخاره بالمال والنفر فقال: إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ مَالًا وَوَلَداً مَنْ قَرَأَ أَقَلَّ بِالنَّصْبِ فَقَدْ جَعَلَ أَنَا فَصْلًا وَأَقَلَّ مَفْعُولًا ثَانِيًا وَمَنْ قَرَأَ بِالرَّفْعِ جَعَلَ قَوْلَهُ:
Bil ki Ka'bî'nin zikrettiği şey, bu delillendirmeye bir cevap olmayıp aksine nassın zahirine muhalefeti kabullenmektir; iradenin emre kıyas edilmesi ise bâtıldır. Zira bu nass, ancak Allah'ın dilediği şeyin var olacağına delalet etmektedir; nasslar içinde ise ancak emrettiği şeyin varlık sahasına gireceğine delalet eden bir delil yoktur; böylece aradaki fark ortaya çıkmıştır. el-Kaffâl ise buna şöyle cevap vermiştir: "Bahçene girdiğinde 'Mâşâallah' deseydin ya!" sözü, kişinin "bu bahçede mevcut olan bu şeyler mâşâallahtır (Allah'ın dilediği şeylerdir)" demesi gibidir. Nitekim: {سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ رابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ} [Kehf 22] “'Onlar üç kişidir, dördüncüleri köpekleridir' diyecekler” buyruğunda "onlar üç kişidir" takdirinde olması ve {وَقُولُوا حِطَّةٌ} [Bakara 58] “'hıtta' (bizi bağışla) deyin” buyruğunda "bu bir bağışlanma dileğidir" takdirinde olması gibidir. Durum böyle olunca, bahçede bulunan bu şeyden maksat, Allah'ın var etmeyi dilediği bir şeydir. Bu takdire göre, "Allah'ın dilediği her şey vuku bulmuştur" denilmesi gerekmez; çünkü bu hüküm her şey için genel olmayıp bilakis bahçede görülen şeylere mahsustur. Kaffâl'in zikrettiği bu tevil, Cübbâî ve Ka'bî'nin zikrettiklerinden çok daha güzeldir. Ben derim ki: Onun bu cevabı da Mutezile açısından müşkülü defetmez; zira o bahçenin imarı belki de gasplar ve şiddetli zulümlerle gerçekleşmiştir. Bu durumda Mutezile'nin mezhebine göre: "Bu, Allah'ın dilemesiyle vuku bulmuştur" demek yine sahih olmaz; meğerki "Kastedilen, bu meyvelerin Allah Teâlâ'nın dilemesiyle meydana geldiğidir" diyelim. Ne var ki bu da nassın zahirini delilsiz tahsis etmektir. Müminin kâfire söylemesini emrettiği ikinci söz ise: {لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ} “Kuvvet yalnız Allah'ındır” sözüdür; yani Allah'ın yardımı ve güç yetirmesi olmaksızın hiç kimsenin hiçbir işe gücü yetmez. Maksat şudur: Mümin kâfire şöyle demiştir: Bağına girdiğinde, bu bağın ve içindeki her bir hayrın Allah'ın dilemesi ve lütfuyla olduğunu; bağın durumunun O'nun elinde olup dilerse bırakacağını, dilerse harap edeceğini itiraf ederek 'Emir/iş Allah'ın dilediğidir ve var olan şey Allah'ın takdir ettiğidir' deseydin ya! Yine, bağı imar etmeye ve işlerini çekip çevirmeye güç yetirmenin Allah'ın yardımı ve desteğiyle olduğunu, hiç kimsenin ne bedeninde ne de sahip olduğu mülkünde Allah olmaksızın güç bulamayacağını ikrar ederek 'Lâ kuvvete illâ billâh' deseydin ya! Sonra mümin, kâfire imanı talim ettikten sonra onun malla ve adam sayısıyla övünmesine cevap vererek şöyle dedi: {إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ مَالًا وَوَلَداً} “Eğer mal ve evlat bakımından beni kendinden daha az görüyorsan”. {أَقَلَّ} kelimesini nasb ile okuyan kimse {أَنَا} lafzını zamîr-i fasl, {أَقَلَّ} lafzını ise ikinci mef'ûl kılmıştır. Ref ile okuyan kimse ise:
أَنَا مبتدأ وقوله: أَقَلَّ خبر والجملة مفعولا ثانيا لترن واعلم أن ذكر الولد هاهنا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالنَّفَرِ الْمَذْكُورِ فِي قَوْلِهِ: وَأَعَزُّ نَفَراً الْأَعْوَانُ وَالْأَوْلَادُ كَأَنَّهُ يَقُولُ لَهُ: إِنْ كُنْتَ تَرَانِي: أَقَلَّ مَالًا وَوَلَدًا وَأَنْصَارًا فِي الدُّنْيَا الْفَانِيَةِ: فَعَسى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْراً مِنْ جَنَّتِكَ إِمَّا فِي الدُّنْيَا، وَإِمَّا فِي الْآخِرَةِ. وَيُرْسِلَ عَلَى جَنَّتِكَ:
{أَنَا} lafzını mübtedâ, {أَقَلُّ} lafzını haber kılmış ve bu cümleyi "terenî" (تَرَنِ) fiilinin ikinci mef'ûlü yapmıştır. Bil ki burada evladın zikredilmesi, {وَأَعَزُّ نَفَراً} buyruğunda geçen "nefer"den maksadın yardımcılar ve çocuklar olduğuna delalet eder. Sanki o kâfire şöyle demektedir: Şayet sen beni şu fani dünyada mal, evlat ve yardımcılar bakımından daha az görüyorsan; {فَعَسى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْراً مِنْ جَنَّتِكَ} “belki Rabbim bana senin bağından daha hayırlısını verir”; ya dünyada ya da ahirette verir; ve senin bağına gönderir:
حُسْباناً مِنَ السَّماءِ أَيْ عَذَابًا وَتَخْرِيبًا وَالْحُسْبَانُ مَصْدَرٌ كَالْغُفْرَانِ وَالْبُطْلَانِ بِمَعْنَى الْحِسَابِ/ أَيْ مِقْدَارًا قَدَّرَهُ اللَّهُ وَحَسَبَهُ وَهُوَ الْحُكْمُ بِتَخْرِيبِهَا. قَالَ الزَّجَّاجُ: عَذَابٌ حُسْبَانٌ وَذَلِكَ الْحُسْبَانُ حُسْبَانُ مَا كَسَبَتْ يَدَاكَ وَقِيلَ حُسْبَانًا أَيْ مَرَامِيَ الْوَاحِدُ مِنْهَا حُسْبَانَةٌ وَهِيَ الصَّوَاعِقُ: فَتُصْبِحَ صَعِيداً زَلَقاً أَيْ فَتُصْبِحَ جَنَّتُكَ أَرْضًا مَلْسَاءَ لَا نَبَاتَ فِيهَا وَالصَّعِيدُ وَجْهُ الْأَرْضِ، زَلَقًا أَيْ تَصِيرُ بِحَيْثُ تَزْلَقُ الرِّجْلُ عَلَيْهَا زَلَقًا ثُمَّ قَالَ: أَوْ يُصْبِحَ ماؤُها غَوْراً أَيْ يَغُوصُ وَيَسْفُلُ فِي الْأَرْضِ: فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَباً أَيْ فَيَصِيرُ بِحَيْثُ لَا تَقْدِرُ عَلَى رَدِّهِ إِلَى مَوْضِعِهِ. قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ فِي قَوْلِهِ: ماؤُها غَوْراً أَيْ غَائِرًا وَهُوَ نَعْتٌ عَلَى لَفْظِ الْمَصْدَرِ كَمَا يُقَالُ: فُلَانٌ زَوْرٌ وَصَوْمٌ لِلْوَاحِدِ وَالْجَمْعِ وَالْمُذَكِّرِ وَالْمُؤَنَّثِ وَيُقَالُ نِسَاءٌ نَوْحٌ أَيْ نَوَائِحُ ثُمَّ أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ حَقَّقَ مَا قَدَّرَهُ هَذَا الْمُؤْمِنُ فَقَالَ:
{حُسْباناً مِنَ السَّماءِ} “gökten bir afet [gönderir]”; yani bir azap ve yıkım gönderir. Husbân (الْحُسْبَانُ), gufrân ve butlân gibi bir masdar olup hesap manasındadır / yani Allah'ın takdir ettiği ve hesapladığı bir ölçüdür ki o da oranın harap edilmesine dair hükümdür. Zeccâc şöyle demiştir: "Azâbün husbân", yani bu hesap ellerinin kazandıklarının hesabıdır. "Husbânan" kelimesinin tekili "husbâne" olan atılacak şeyler yani yıldırımlar anlamına geldiği de söylenmiştir. {فَتُصْبِحَ صَعِيداً زَلَقاً} “de bağ kaypak/çıplak bir toprak haline gelir”; yani bağın bitkisi bulunmayan dümdüz kaygan bir yer haline gelir. Saîd (الصَّعِيدُ) yeryüzünün yüzeyidir. Zelekan (زَلَقًا) ise üzerinde ayakların kayıp duracağı bir hale gelmesi demektir. Sonra şöyle dedi: {أَوْ يُصْبِحَ ماؤُها غَوْراً} “yahut suyu çekiliverir”; yani yere batıp derine iner; {فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَباً} “de artık onu arayıp bulamazsın”; yani onu yerine geri getirmeye güç yetiremeyeceğin bir hale gelir. Dil ehli {ماؤُها غَوْراً} ifadesi hakkında "çekilmiş/batmış su" (gâir) manasındadır demişlerdir; bu ifade masdar lafzı üzerine gelmiş bir niteleme (sıfat) olup tıpkı tekil, çoğul, müzekker ve müennes için "filanca ziyarettir (zevr)" veya "oruçtur (savm)" denilmesi ve ağıt yakan kadınlar için "nisâün nevhun" (نِسَاءٌ نَوْحٌ) yani "nevâih" denilmesi gibidir. Sonra Allah Teâlâ bu müminin tahmin/takdir ettiği şeyi gerçekleştirdiğini haber verip şöyle buyurdu:
وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ وَهُوَ عِبَارَةٌ عَنْ إِهْلَاكِهِ بِالْكُلِّيَّةِ وَأَصْلُهُ مِنْ إِحَاطَةِ الْعَدُوِّ لِأَنَّهُ إِذَا أَحَاطَ بِهِ فَقَدْ مَلَكَهُ وَاسْتَوْلَى عَلَيْهِ ثُمَّ اسْتُعْمِلَ فِي كُلِّ إِهْلَاكٍ وَمِنْهُ قَوْلُهُ: إِلَّا أَنْ يُحاطَ بِكُمْ [يُوسُفَ: ٦٦] وَمِثْلُهُ قَوْلُهُمْ: أَتَى عَلَيْهِ إِذَا أَهْلَكَهُ مِنْ أَتَى عَلَيْهِمُ الْعَدُوُّ إِذَا جَاءَهُمْ مُسْتَعْلِيًا عَلَيْهِمْ. ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنِ النَّدَمِ وَالْحَسْرَةِ فَإِنَّ مَنْ عَظُمَتْ حَسْرَتُهُ يُصَفِّقُ إِحْدَى يَدَيْهِ عَلَى الْأُخْرَى، وَقَدْ يَمْسَحُ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى، وَإِنَّمَا يَفْعَلُ هَذَا نَدَامَةً عَلَى مَا أَنْفَقَ فِي الْجَنَّةِ الَّتِي وَعَظَهُ أَخُوهُ فِيهَا وَعَذَلَهُ: وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها أَيْ سَاقِطَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا فَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْعُرُوشِ عُرُوشَ الْكَرْمِ فَهَذِهِ الْعُرُوشُ سَقَطَتْ ثُمَّ سَقَطَتِ الْجُدْرَانُ عَلَيْهَا وَيُمْكِنُ أَنْ يُرَادَ
{وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ} “Derken onun ürünleri kuşatılıp helak edildi”; bu onun bütünüyle helak edilmesinden kinayedir. Aslı düşmanın kuşatmasından gelir; çünkü düşman bir şeyi kuşattığında ona mâlik olur ve onu istila eder; daha sonra bu ifade her türlü helak etme için kullanılmıştır. Allah Teâlâ'nın: {إِلَّا أَنْ يُحاطَ بِكُمْ} [Yûsuf 66] “...kuşatılıp çaresiz bırakılmanız müstesna” buyruğu da bu kabildendir. Yine helak etti anlamında kullanılan "etâ aleyhi" (أَتَى عَلَيْهِ) tabiri de düşmanın onlara üstün gelerek çıkagelmesi anlamındaki "etâ aleyhimü'l-adüvvü" (أَتَى عَلَيْهِمُ الْعَدُوُّ) sözündendir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ} “O da ellerini oğuşturuyor/ters yüz ediyordu”; bu nedamet ve hasretten kinayedir. Zira hasreti büyüyen kimse bir elini diğerine çarpar yahut ellerini birbirine sürter. O bunu ancak kardeşinin kendisini uyardığı ve kınadığı o bağa harcadığı şeylere pişman olarak yapmaktadır. {وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها} “çökmüş çardakları üzerinde”; yani çardakları üzerine yıkılmış haldeydi. Çardaklardan (urûş) maksadın asma çardakları olması mümkündür; bu çardaklar çökmüş, ardından duvarlar da onların üzerine yıkılmıştır. Çardaklardan maksadın
مِنَ الْعُرُوشِ السُّقُوفُ وَهِيَ سَقَطَتْ عَلَى الْجُدْرَانِ. وَحَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّ هَذِهِ اللَّفْظَةَ كِنَايَةٌ عَنْ بطلانها وهلاكها، ثم قال تعالى: وَيَقُولُ يَا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَداً وَالْمَعْنَى أَنَّ الْمُؤْمِنَ لَمَّا قَالَ: لكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي وَلا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَداً فَهَذَا الكافر تذكر كلامه وقال: يا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَداً فَإِنْ قِيلَ هَذَا الْكَلَامُ يُوهِمُ أَنَّهُ إِنَّمَا هَلَكَتْ جَنَّتُهُ بِشُؤْمِ شِرْكِهِ وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لِأَنَّ أَنْوَاعَ الْبَلَاءِ أَكْثَرُهَا إِنَّمَا يَقَعُ لِلْمُؤْمِنِينَ قَالَ تَعَالَى: وَلَوْلا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً لَجَعَلْنا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَمَعارِجَ عَلَيْها يَظْهَرُونَ [الزُّخْرُفِ: ٣٣]
tavanlar olması da mümkündür ki onlar da duvarların üzerine çökmüştür. Sözün özü, bu lafız bağın yok olup helak olmasından kinayedir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَيَقُولُ يَا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَداً} “ve: 'Keşke Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmasaydım!' diyordu”. Bunun anlamı şudur: Mümin kimse: {لكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي وَلا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَداً} “Fakat O Allah benim Rabbimdir ve ben Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmam” deyince, bu kâfir onun sözünü hatırlamış ve: {يا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَداً} “Keşke Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmasaydım!” demiştir. Şayet: "Bu söz, bağının sırf şirkinin uğursuzluğu yüzünden helak olduğu vehmini vermektedir; oysa durum böyle değildir, çünkü bela çeşitlerinin çoğu müminlerin başına gelir; nitekim Allah Teâlâ: {وَلَوْلا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً لَجَعَلْنا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَمَعارِجَ عَلَيْها يَظْهَرُونَ} [Zuhruf 33] “Eğer insanlar [küfürde birleşen] tek bir ümmet haline gelmeyecek olsaydı, Rahmân'ı inkâr edenlerin evlerine gümüşten tavanlar ve üzerlerine çıkacakları merdivenler yapardık” buyurmuştur" denilirse;
وَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «خُصَّ الْبَلَاءُ بِالْأَنْبِيَاءِ ثُمَّ الْأَوْلِيَاءِ ثُمَّ الْأَمْثَلِ فالأمثل»
ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: "Bela en çok peygamberlere, sonra evliyaya, sonra da derece derece faziletçe onlara en yakın olanlara tahsis edilmiştir" buyurmuştur;
وأيضا فلما قال: يا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَداً فَقَدْ نَدِمَ عَلَى الشِّرْكِ وَرَغِبَ فِي التَّوْحِيدِ فَوَجَبَ أَنْ يَصِيرَ مُؤْمِنًا فَلِمَ قَالَ بَعْدَهُ: وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَما كانَ مُنْتَصِراً وَالْجَوَابُ عَنِ السُّؤَالِ الْأَوَّلِ: أَنَّهُ لَمَّا عَظُمَتْ حَسْرَتُهُ لِأَجْلِ أَنَّهُ أَنْفَقَ عُمْرَهُ فِي تَحْصِيلِ الدُّنْيَا وَكَانَ مُعْرِضًا فِي كُلِّ عُمْرِهِ عَنْ طَلَبِ الدِّينِ فَلَمَّا ضَاعَتِ الدُّنْيَا بِالْكُلِّيَّةِ بَقِيَ الْحِرْمَانُ عَنِ الدُّنْيَا وَالدِّينِ عَلَيْهِ. فَلِهَذَا السَّبَبِ عَظُمَتْ حَسْرَتُهُ وَالْجَوَابُ عَنِ السُّؤَالِ الثَّانِي: أَنَّهُ إِنَّمَا نَدِمَ عَلَى الشِّرْكِ لِاعْتِقَادِهِ أَنَّهُ لَوْ كَانَ مُوَحِّدًا غَيْرَ مُشْرِكٍ لَبَقِيَتْ عَلَيْهِ جَنَّتُهُ فَهُوَ إِنَّمَا رَغِبَ فِي التَّوْحِيدِ وَالرَّدِّ عَنِ الشِّرْكِ لِأَجْلِ طَلَبِ الدُّنْيَا فَلِهَذَا السَّبَبِ مَا صَارَ تَوْحِيدُهُ مَقْبُولًا عِنْدَ اللَّهِ ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَفِيهِ بَحْثَانِ:
yine o: {يا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَداً} “Keşke Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmasaydım!” deyince şirkten pişman olmuş ve tevhide yönelmiştir; bu durumda mümin olması gerekirdi, öyleyse Allah Teâlâ bundan sonra niçin: {وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَما كانَ مُنْتَصِراً} “Kendisine Allah'tan başka yardım edecek bir topluluk da yoktu; kendisi de yardım edebilecek güçte değildi” buyurmuştur? Birinci soruya cevap şudur: O, ömrünü dünyayı elde etmeye harcadığı ve bütün ömrü boyunca dini aramaktan yüz çevirdiği için hasreti büyümüştür; dünya bütünüyle elden gidince hem dünyadan hem de dinden mahrum kalmıştır. İşte bu sebeple hasreti büyümüştür. İkinci soruya cevap ise şudur: O, şayet şirk koşan değil de muvahhid biri olsaydı bağının elinde kalacağı inancıyla şirkten pişman olmuştur. Dolayısıyla o, tevhide yönelmeyi ve şirkten dönmeyi sırf dünyayı elde etmek için istemiştir; bu sebeple de onun tevhidi Allah katında makbul olmamıştır. Sonra Allah Teâlâ: {وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Kendisine Allah'tan başka yardım edecek bir topluluk da yoktu” buyurmuştur. Bunda iki inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: (وَلَمْ يَكُنْ لَهُ فِئَةٌ) بِالْيَاءِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: فِئَةٌ جَمْعٌ فَإِذَا/ تَقَدَّمَ عَلَى الْكِنَايَةِ جَازَ التَّذْكِيرُ، وَلِأَنَّهُ رِعَايَةٌ لِلْمَعْنَى. وَالْبَاقُونَ بِالتَّاءِ الْمَنْقُوطَةِ بِاثْنَتَيْنِ مِنْ فَوْقَ لِأَنَّ الْكِنَايَةَ عَائِدَةٌ إِلَى اللَّفْظَةِ وَهِيَ الْفِئَةُ.
Birinci İnceleme: Hamza ve Kisâî, yâ ile "ve lem yekün lehû fietün" (وَلَمْ يَكُنْ لَهُ فِئَةٌ) şeklinde okumuşlardır; çünkü {فِئَةٌ} lafzı çoğul anlamındadır; zamirden / önce geldiğinde müzekker kılınması caizdir ve bu manayı gözetmektir. Diğer kurrâ ise üstten iki noktalı tâ ile [ve lem tekün] okumuşlardır; çünkü zamir lafza racidir, o da "fietün" (الْفِئَةُ) lafzıdır.
الْبَحْثُ الثَّانِي: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ هُوَ أَنَّهُ مَا حَصَلَتْ لَهُ فِئَةٌ يَقْدِرُونَ عَلَى نُصْرَتِهِ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَيْ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى وَحْدَهُ الْقَادِرُ عَلَى نُصْرَتِهِ وَلَا يَقْدِرُ أَحَدٌ غَيْرُهُ أَنْ يَنْصُرَهُ ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: هُنالِكَ الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ هُوَ خَيْرٌ ثَواباً وَخَيْرٌ عُقْباً.
İkinci İnceleme: Allah Teâlâ'nın {يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Kendisine Allah'tan başka yardım edecek” buyruğundan maksat şudur: Kendisine Allah'tan başka yardım etmeye gücü yeten hiçbir topluluk bulunmamıştır; yani ona yardım etmeye gücü yeten yalnızca Allah Teâlâ'dır, O'ndan başka hiç kimse ona yardım etmeye güç yetiremez. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {هُنالِكَ الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ هُوَ خَيْرٌ ثَواباً وَخَيْرٌ عُقْباً} “İşte orada yardım ve hâkimiyet hak olan Allah'a aittir. O, mükâfatça da daha hayırlıdır, sonuç bakımından da daha hayırlıdır.”
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفَ الْقُرَّاءُ فِي ثَلَاثَةِ مَوَاضِعَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ. أَوَّلُهَا: فِي لَفْظِ الْوَلَايَةِ فَفِي قِرَاءَةِ حَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ بِكَسْرِ الْوَاوِ وَفِي قِرَاءَةِ الْبَاقِينَ بِالْفَتْحِ وَحُكِيَ عَنْ أَبِي عَمْرِو بْنِ الْعَلَاءِ أَنَّهُ قَالَ: كَسْرُ الْوَاوِ لَحْنٌ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الْوَلَايَةُ بِالْفَتْحِ النُّصْرَةُ وَالتَّوَلِّي وَبِالْكَسْرِ السُّلْطَانُ وَالْمُلْكُ. وَثَانِيهَا: قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَالْكِسَائِيُّ قَوْلَهُ: الْحَقُّ بِالرَّفْعِ وَالتَّقْدِيرُ هُنَالِكَ الْوِلَايَةُ الْحَقُّ لِلَّهِ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْجَرِّ صِفَةً لِلَّهِ. وَثَالِثُهَا: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَنَافِعٌ وَالْكِسَائِيُّ وَابْنُ عَامِرٍ عُقُبًا بِضَمِّ الْقَافِ وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ عُقْبَى بِتَسْكِينِ الْقَافِ.
Birinci Mesele: Kurrâ bu ayetin üç yerinde ihtilaf etmiştir. Birincisi: "el-Velâye" (الْوَلَايَةِ) lafzındadır. Hamza ve Kisâî'nin kıraatinde vâv harfinin kesresiyle "el-vilâye" (الْوِلَايَةُ); diğer kurrânın kıraatinde ise fethasıyla "el-velâye" (الْوَلَايَةُ) şeklindedir. Ebû Amr b. el-Alâ'dan, vâv harfinin kesre ile okunmasının lahın (hata) olduğunu söylediği rivayet edilmiştir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Fetha ile "el-velâye", yardım etmek ve dost edinmektir; kesre ile "el-vilâye" ise hâkimiyet, saltanat ve mülktür. İkincisi: Ebû Amr ve Kisâî {الْحَقُّ} lafzını ref ile okumuşlardır; bu durumda takdir "Orada hak velâyet/vilâyet Allah'a aittir" (hünâlike'l-vilâyetü'l-hakku lillâh) şeklindedir. Diğer kurrâ ise cer ile okumuşlar ve bunu Allah lafzının sıfatı kılmışlardır. Üçüncüsü: İbn Kesîr, Ebû Amr, Nâfi', Kisâî ve İbn Âmir, kaf harfinin dammesi ile "ukuban" (عُقُبًا); Âsım ve Hamza ise kaf'ın sükûnu ile "ukben" (عُقْبًا) şeklinde okumuşlardır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هُنالِكَ الْوَلايَةُ لِلَّهِ فِيهِ وُجُوهٌ. الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ مِنْ قِصَّةِ الرَّجُلَيْنِ مَا ذَكَرَ عَلِمْنَا أَنَّ النُّصْرَةَ وَالْعَاقِبَةَ الْمَحْمُودَةَ كَانَتْ لِلْمُؤْمِنِ عَلَى الْكَافِرِ وَعَرَفْنَا أَنَّ الْأَمْرَ هَكَذَا يَكُونُ فِي حَقِّ كُلِّ مُؤْمِنٍ وَكَافِرٍ فَقَالَ: هُنالِكَ الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ أَيْ فِي مِثْلِ ذَلِكَ الْوَقْتِ وَفِي مِثْلِ ذَلِكَ الْمَقَامِ تَكُونُ الْوَلَايَةُ لِلَّهِ يُوَالِي أَوْلِيَاءَهُ فَيُغَلِّبَهُمْ عَلَى أَعْدَائِهِ وَيُفَوِّضُ أَمْرَ الْكُفَّارِ إِلَيْهِمْ فَقَوْلُهُ هُنَالِكَ إِشَارَةٌ إِلَى الْمَوْضِعِ وَالْوَقْتِ الَّذِي يُرِيدُ اللَّهُ إِظْهَارَ كَرَامَةِ أَوْلِيَائِهِ وَإِذْلَالَ أَعْدَائِهِ [فِيهِمَا] . وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي التَّأْوِيلِ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى فِي مِثْلِ تِلْكَ الْحَالَةِ الشَّدِيدَةِ يَتَوَلَّى اللَّهَ وَيَلْتَجِئُ إِلَيْهِ كُلُّ مُحْتَاجٍ مُضْطَرٍّ يعني أن قوله: يا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَداً كَلِمَةٌ أُلْجِئُ إِلَيْهَا ذَلِكَ الْكَافِرُ فَقَالَهَا جَزَعًا مِمَّا سَاقَهُ إِلَيْهِ شُؤْمُ كُفْرِهِ وَلَوْلَا ذَلِكَ لَمْ يَقُلْهَا. وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: الْمَعْنَى هُنَالِكَ الْوَلَايَةُ لِلَّهِ يَنْصُرُ
İkinci Mesele: {هُنالِكَ الْوَلايَةُ لِلَّهِ} “İşte orada yardım ve hâkimiyet Allah'a aittir” ifadesinde birkaç vecih vardır. Birincisi: Allah Teâlâ iki adamın kıssasından zikrettiği hususları anlatınca, kâfire karşı yardımın ve övgüye layık akıbetin mümine ait olduğunu bildik ve durumun her mümin ile kâfir hakkında böyle olacağını anladık. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {هُنالِكَ الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ} “İşte orada yardım ve hâkimiyet hak olan Allah'a aittir” buyurmuştur; yani öyle bir vakitte ve öyle bir makamda velâyet Allah'a aittir; O dostlarına yardım eder, onları düşmanlarına üstün kılar ve kâfirlerin işini onlara havale eder. Dolayısıyla ayetteki {هُنَالِكَ} "orada/o zaman" lafzı, Allah'ın dostlarının kerametini göstermek ve düşmanlarını zelil kılmak istediği mekâna ve vakte işarettir. Tevildeki İkinci Vecih: Anlamın şöyle olmasıdır: Öyle çetin bir durumda her muhtaç ve çaresiz kimse Allah'ı dost edinir ve O'na sığınır; yani kâfirin {يا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَداً} “Keşke Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmasaydım!” sözü, o kâfirin söylemek zorunda kaldığı bir sözdür; küfrünün uğursuzluğunun kendisini sürüklediği durum karşısında feryat ederek bunu söylemiştir, yoksa bunu söylemezdi. Üçüncü Vecih: Anlam şudur: Orada velâyet Allah'a aittir; yardım eder
بِهَا أَوْلِيَاءَهُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْكَفَرَةِ وَيَنْتَقِمُ لَهُمْ وَيَشْفِي صُدُورَهُمْ مِنْ أَعْدَائِهِمْ يَعْنِي أَنَّهُ تَعَالَى نَصَرَ بِمَا فَعَلَ بِالْكَافِرِ أَخَاهُ الْمُؤْمِنَ وَصَدَّقَ قوله في قوله: فَعَسى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْراً مِنْ جَنَّتِكَ وَيُرْسِلَ عَلَيْها حُسْباناً مِنَ السَّماءِ وَيُعَضِّدُهُ قَوْلُهُ: هُوَ خَيْرٌ ثَواباً وَخَيْرٌ عُقْباً أَيْ لِأَوْلِيَائِهِ. وَالْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنَّ قَوْلَهُ هُنَالِكَ إِشَارَةٌ إِلَى الدَّارِ الْآخِرَةِ أَيْ فِي تِلْكَ الدَّارِ الْآخِرَةِ الْوَلَايَةُ لِلَّهِ كَقَوْلِهِ لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: هُوَ خَيْرٌ ثَواباً أَيْ فِي الْآخِرَةِ لِمَنْ آمَنَ بِهِ وَالْتَجَأَ إِلَيْهِ: وَخَيْرٌ عُقْباً أَيْ هُوَ خَيْرٌ عَاقِبَةً لِمَنْ رَجَاهُ وَعَمِلَ لِوَجْهِهِ وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّهُ قُرِئَ عُقْبًى بِضَمِّ الْقَافِ وَسُكُونِهَا وعقبى على فعلى وكلها بمعنى العاقبة .
onunla mümin dostlarına kâfirlere karşı yardım eder, onlar için intikam alır ve düşmanlarına karşı göğüslerine şifa verir. Yani Allah Teâlâ, kâfire yaptığı muamele ile onun mümin kardeşine yardım etmiş ve onun: {فَعَسى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْراً مِنْ جَنَّتِكَ وَيُرْسِلَ عَلَيْها حُسْباناً مِنَ السَّماءِ} “belki Rabbim bana senin bağından daha hayırlısını verir ve senin bağına da gökten bir afet gönderir” sözünü doğrulamıştır. Allah Teâlâ'nın: {هُوَ خَيْرٌ ثَواباً وَخَيْرٌ عُقْباً} “O, mükâfatça da daha hayırlıdır, sonuç bakımından da daha hayırlıdır” buyruğu da bunu desteklemektedir; yani dostları için daha hayırlıdır. Dördüncü Vecih: {هُنَالِكَ} lafzının ahiret yurduna işaret olmasıdır; yani tıpkı Allah Teâlâ'nın: "Bugün mülk kimindir? Allah'ındır" buyurduğu gibi o ahiret yurdunda velâyet Allah'a aittir. Sonra Allah Teâlâ: {هُوَ خَيْرٌ ثَواباً} “O, mükâfatça daha hayırlıdır” buyurmuştur; yani O'na iman edip sığınan kimse için ahirette daha hayırlıdır. {وَخَيْرٌ عُقْباً} “ve sonuç bakımından daha hayırlıdır” yani O'ndan uman ve O'nun rızası için amel eden kimse için akıbet olarak daha hayırlıdır. Zikrettiğimiz üzere bu kelime kaf harfinin dammesiyle "ukuben", sükûnuyla "ukben" ve fu'lâ vezninde "ukbâ" olarak okunmuştur; bunların tamamı akıbet manasındadır.
[سورة الكهف (١٨) : آية ٤٥]
[Kehf Sûresi (18), Âyet 45]
وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِيماً تَذْرُوهُ الرِّياحُ وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِراً (٤٥)
{وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِيماً تَذْرُوهُ الرِّياحُ وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِراً} (45) “Onlara dünya hayatının misalini ver: Gökten indirdiğimiz bir su gibidir ki, onunla yeryüzünün bitkileri birbirine karışıp boy attı; derken rüzgârların savurduğu bir çerçöp haline geldi. Allah her şeye güç yetirendir.”
اعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ: اضْرِبْ مَثَلًا آخَرَ يَدُلُّ عَلَى حَقَارَةِ الدُّنْيَا وَقِلَّةِ بَقَائِهَا وَالْكَلَامُ مُتَّصِلٌ بِمَا تَقَدَّمَ مِنْ قِصَّةِ الْمُشْرِكِينَ الْمُتَكَبِّرِينَ عَلَى فُقَرَاءِ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ: وَاضْرِبْ لَهُمْ أَيْ لِهَؤُلَاءِ الَّذِينَ افْتَخَرُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْصَارِهِمْ عَلَى فُقَرَاءِ الْمُسْلِمِينَ: مَثَلَ الْحَياةِ الدُّنْيا ثُمَّ ذَكَرَ الْمَثَلَ فَقَالَ: كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ وَحِينَئِذٍ يَرْبُو ذَلِكَ النَّبَاتُ وَيَهْتَزُّ وَيَحْسُنُ مَنْظَرُهُ كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ [الْحَجِّ: ٥] ثُمَّ إِذَا انْقَطَعَ ذَلِكَ مُدَّةً جَفَّ ذَلِكَ النَّبَاتُ وَصَارَ هَشِيمًا، وَهُوَ النَّبْتُ الْمُتَكَسِّرُ الْمُتَفَتِّتُ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ:
Bil ki maksat şudur: Dünyanın değersizliğine ve kalıcılığının azlığına delalet eden başka bir misal ver. Bu söz, fakir müminlere karşı büyüklük taslayan müşriklerin daha önce geçen kıssasıyla irtibatlıdır. Allah Teâlâ: {وَاضْرِبْ لَهُمْ} “Onlara misal ver”; yani malları ve yardımcılarıyla fakir Müslümanlara karşı övünen kimselere {مَثَلَ الْحَياةِ الدُّنْيا} “dünya hayatının misalini” [ver] buyurmuş, sonra misali zikrederek şöyle buyurmuştur: {كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ} “Gökten indirdiğimiz bir su gibidir ki, onunla yeryüzünün bitkileri birbirine karışıp boy attı”. O vakit o bitki boy atar, canlanır ve manzarası güzelleşir; nitekim Allah Teâlâ: {فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ} [Hac 5] “...üzerine su indirdiğimizde harekete geçer ve kabarır” buyurmuştur. Sonra bu durum bir müddet kesilince o bitki kurur ve heşîm (هَشِيمًا) haline gelir. Heşîm, kırılıp ufalanmış bitkidir. Nitekim şu ifadeler de bu köktendir:
هَشَّمْتُ أَنْفَهُ وَهَشَّمْتُ الثَّرِيدَ. وَأَنْشَدَ:
"Burnunu kırdım" (هَشَّمْتُ أَنْفَهُ) ve "Ekmeği ufalayıp tirid yaptım" (هَشَّمْتُ الثَّرِيدَ). Şair de şöyle demiştir:
عَمْرُو الَّذِي هَشَمَ الثَّرِيدَ لِأَهْلِهِ ... وَرِجَالُ مَكَّةَ مُسْنِتُونَ عِجَافُ
"Mekke halkı kıtlık ve zayıflık içindeyken, kavmi için tirid doğrayan Amr'dır (Hâşim'dir)."
وَإِذَا صَارَ النَّبَاتُ كَذَلِكَ طَيَّرَتْهُ الرِّيَاحُ وَذَهَبَتْ بِتِلْكَ الْأَجْزَاءِ إِلَى سَائِرِ الْجَوَانِبِ: وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِراً بِتَكْوِينِهِ أَوَّلًا وَتَنْمِيَتِهِ وَسَطًا وَإِبْطَالِهِ آخِرًا وَأَحْوَالُ الدُّنْيَا أَيْضًا كَذَلِكَ تَظْهَرُ أَوَّلًا فِي غَايَةِ الْحُسْنِ وَالنَّضَارَةِ ثُمَّ تَتَزَايَدُ قَلِيلًا قَلِيلًا ثُمَّ تَأْخُذُ فِي الِانْحِطَاطِ إِلَى أَنْ تَنْتَهِيَ إِلَى الْهَلَاكِ وَالْفَنَاءِ، وَمِثْلُ هَذَا الشَّيْءِ لَيْسَ لِلْعَاقِلِ أَنْ يَبْتَهِجَ بِهِ. وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ فِيهِ وُجُوهٌ. الْأَوَّلُ: التَّقْدِيرُ فَاخْتَلَطَ بَعْضُ أَنْوَاعِ النَّبَاتِ بِسَائِرِ الْأَنْوَاعِ بِسَبَبِ هَذَا الْمَاءِ وَذَلِكَ لِأَنَّ عِنْدَ نُزُولِ الْمَطَرِ يَقْوَى النَّبَاتُ وَيَخْتَلِطُ بَعْضُهُ بِالْبَعْضِ وَيَشْتَبِكُ بَعْضُهُ بِالْبَعْضِ وَيَصِيرُ فِي الْمَنْظَرِ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ وَالزِّينَةِ. وَالثَّانِي: فَاخْتَلَطَ ذَلِكَ الْمَاءُ بِالنَّبَاتِ وَاخْتَلَطَ ذَلِكَ النَّبَاتُ بِالْمَاءِ حَتَّى رَوِيَ وَرَفَّ رَفِيفًا. وَكَانَ حَقُّ اللَّفْظِ عَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ فَاخْتَلَطَ بِنَبَاتِ الْأَرْضِ وَوَجْهُ صِحَّتِهِ أَنَّ كُلَّ مُخْتَلِطَيْنِ مَوْصُوفٌ كُلُّ واحد منها بصفة صاحبه.
Bitki bu hale gelince rüzgârlar onu uçurur ve o parçaları her bir tarafa savurup götürür. {وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِراً} “Allah her şeye güç yetirendir”; yani başlangıçta onu var etmeye, ortada onu geliştirip büyütmeye, sonunda da onu yok etmeye güç yetirendir. Dünya halleri de böyledir; başlangıçta son derece güzel ve taze olarak ortaya çıkar, sonra azar azar artar, ardından helak ve fenaya varıncaya dek inişe geçer. Böyle bir şeyle akıl sahibinin sevinip gururlanması yakışmaz. {فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ} “onunla yeryüzünün bitkileri birbirine karıştı” buyruğundaki bâ (ب) harfinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Takdiri, "bu su sebebiyle bitki türlerinin bir kısmı diğer türlere karıştı" şeklindedir; zira yağmur indiğinde bitki güçlenir, birbirine karışır, sarmaş dolaş olur ve manzara itibariyle son derece güzel ve süslü bir hale gelir. İkincisi: O su bitkiye karışmış, o bitki de suya karışmış, nihayet suya kanıp yemyeşil parıldamıştır. Bu tefsire göre lafzın asıl hakkı "fahteleta binabâti'l-ard" (yeryüzü bitkisine karıştı) şeklinde olmasıydı; bunun sahih olmasının vechi ise birbirine karışan iki şeyin her birinin diğerinin sıfatıyla nitelenmesidir.
[سورة الكهف (١٨) : آية ٤٦]
[Kehf Sûresi (18), Âyet 46]
الْمالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَخَيْرٌ أَمَلاً (٤٦)
{الْمالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَخَيْرٌ أَمَلاً} “Servet ve oğullar, dünya hayatının süsüdür; kalıcı olan salih ameller ise Rabbinin katında sevapça da daha hayırlıdır, ümit bağlamak bakımından da daha hayırlıdır.” (46)
لَمَّا بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الدُّنْيَا سَرِيعَةُ الِانْقِرَاضِ وَالِانْقِضَاءِ مُشْرِفَةٌ عَلَى الزَّوَالِ وَالْبَوَارِ وَالْفَنَاءِ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الْمَالَ وَالْبَنِينَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَالْمَقْصُودُ إِدْخَالُ هَذَا الْجُزْءِ تَحْتَ ذَلِكَ الْكُلِّ وَسَنَعْقِدُ منه قياس الإنتاج وهو أن المال والبنون زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَكُلُّ مَا كَانَ مِنْ زِينَةِ الدُّنْيَا فَهُوَ سَرِيعُ الِانْقِضَاءِ وَالِانْقِرَاضِ يُنْتِجُ إِنْتَاجًا بَدِيهِيًّا أَنَّ الْمَالَ وَالْبَنِينَ سَرِيعَةُ الِانْقِضَاءِ وَالِانْقِرَاضِ. وَمِنَ الْمُقْتَضَى الْبَدِيهِيِّ أَنَّ مَا كَانَ كَذَلِكَ فَإِنَّهُ يَقْبُحُ بِالْعَاقِلِ أَنْ يَفْتَخِرَ بِهِ أو
Allâh Teâlâ dünyanın çabucak tükenip sona ereceğini, yok oluşa, helake ve fena bulmaya yüz tuttuğunu beyan edince, mal ve oğulların dünya hayatının süsü olduğunu da beyan buyurdu. Buradaki maksat, bu tikel [hükmü] o tümel [hükmün] altına dâhil etmektir. Bundan şöyle netice veren bir kıyas kuracağız: Mal ve oğullar dünya hayatının süsüdür; dünya süsünden olan her şey ise çabucak sona erip tükenicidir; bu da apaçık (bedîhî) bir netice olarak mal ve oğulların çabucak sona erip tükenici olduğu sonucunu verir. Apaçık bir gereklilik olarak, böyle olan bir şeyle akıl sahibinin övünmesi ya da
يَفْرَحَ بِسَبَبِهِ أَوْ يُقِيمَ لَهُ/ فِي نَظَرِهِ وَزْنًا فَهَذَا بُرْهَانٌ بَاهِرٌ عَلَى فَسَادِ قَوْلِ أُولَئِكَ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ افْتَخَرُوا عَلَى فُقَرَاءِ الْمُؤْمِنِينَ بِكَثْرَةِ الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ ثُمَّ ذَكَرَ مَا يَدُلُّ عَلَى رُجْحَانِ أُولَئِكَ الْفُقَرَاءِ عَلَى أُولَئِكَ الْكُفَّارِ مِنَ الْأَغْنِيَاءِ فَقَالَ: وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَخَيْرٌ أَمَلًا وَتَقْرِيرُ هَذَا الدَّلِيلِ أَنَّ خَيْرَاتِ الدُّنْيَا مُنْقَرِضَةٌ مُنْقَضِيَةٌ وَخَيْرَاتِ الْآخِرَةِ دَائِمَةٌ بَاقِيَةٌ وَالدَّائِمُ الْبَاقِي خَيْرٌ مِنَ الْمُنْقَرِضِ الْمُنْقَضِي وَهَذَا مَعْلُومٌ بِالضَّرُورَةِ، لَا سِيَّمَا إِذَا ثَبَتَ أَنَّ خَيْرَاتِ الدُّنْيَا خَسِيسَةٌ حَقِيرَةٌ وَأَنَّ خَيْرَاتِ الْآخِرَةِ عَالِيَةٌ رَفِيعَةٌ، لِأَنَّ خَيْرَاتِ الدُّنْيَا حِسِّيَّةٌ وَخَيْرَاتِ الْآخِرَةِ عَقْلِيَّةٌ وَالْعَقْلِيَّةُ أَشْرَفُ مِنَ الْحِسِّيَّةِ بِكَثِيرٍ بِالدَّلَائِلِ الْمَذْكُورَةِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [النُّورِ: ٣٥] فِي بَيَانِ أَنَّ الْإِدْرَاكَاتِ الْعَقْلِيَّةَ أَفْضَلُ مِنَ الْحِسِّيَّةِ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ مَجْمُوعُ السَّعَادَاتِ الْعَقْلِيَّةِ وَالْحِسِّيَّةِ هِيَ السَّعَادَاتُ الْأُخْرَوِيَّةُ فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ أَفْضَلَ مِنَ السَّعَادَاتِ الْحِسِّيَّةِ الدُّنْيَوِيَّةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَالْمُفَسِّرُونَ ذَكَرُوا فِي الْبَاقِيَاتِ الصَّالِحَاتِ أَقْوَالًا قِيلَ إِنَّهَا قَوْلُنَا: «سُبْحَانَ اللَّهِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ وَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاللَّهُ أَكْبَرُ» وَلِلشَّيْخِ الْغَزَالِيِّ ﵀ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ وَجْهٌ لَطِيفٌ،
onun sebebiyle sevinmesi ya da kendi nazarında ona bir değer biçmesi çirkin kaçar. Bu, fakir müminlere karşı mallarının ve çocuklarının çokluğuyla övünen o müşriklerin sözünün batıllığına dair apaçık bir delildir. Sonra o fakirlerin, zengin kâfirlere olan üstünlüğüne delalet eden hususu zikrederek: {وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَخَيْرٌ أَمَلًا} “...kalıcı olan salih ameller ise Rabbinin katında sevapça da daha hayırlıdır, ümit bağlamak bakımından da daha hayırlıdır” buyurdu. Bu delilin açıklaması şudur: Dünya nimetleri ve hayırları yok olup biticidir; ahiret nimetleri ve hayırları ise daimi ve kalıcıdır. Daimi ve kalıcı olan, yok olup biticiden daha hayırlıdır; bu ise zorunlu olarak bilinir. Bilhassa dünya hayırlarının bayağı ve değersiz, ahiret hayırlarının ise yüce ve üstün olduğu sabit olunca bu durum daha da açıktır. Çünkü dünya hayırları hissi, ahiret hayırları ise aklidir; akli olan ise, Allah Teâlâ'nın: {اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} [Nûr 35] “Allah, göklerin ve yerin nûrudur” ayetinin tefsirinde akli idraklerin hissi idraklerden daha üstün olduğunu beyan sadedinde zikredilen deliller gereğince hissi olandan kat kat daha şereflidir. Durum böyle olunca akli ve hissi saadetlerin toplamı ahiret saadetleridir; dolayısıyla dünyevi hissi saadetlerden daha üstün olması vacip olur. En doğrusunu Allah bilir. Müfessirler “el-Bâkıyâtü’s-Sâlihât” (kalıcı salih ameller) hakkında birtakım görüşler zikretmişlerdir: Denildi ki: O, bizim “Sübhânallâhi ve’l-hamdü lillâhi ve lâ ilâhe illallâhu vallâhu ekber” dememizdir. Şeyh Gazzâlî'nin -rahimehullâh- bu kelimelerin tefsirinde latif bir izahı vardır;
فَقَالَ: رُوِيَ أَنَّ مَنْ قَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ حَصَلَ لَهُ مِنَ الثَّوَابِ عَشْرُ مَرَّاتٍ، فَإِذَا قَالَ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ صَارَتْ عِشْرِينَ، فَإِذَا قَالَ: وَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ صَارَتْ ثَلَاثِينَ، فَإِذَا قَالَ وَاللَّهُ أَكْبَرُ صَارَتْ أَرْبَعِينَ.
şöyle demiştir: “Rivayet edildiğine göre, kim ‘Sübhânallâh’ derse kendisine on kat sevap hasıl olur; ‘ve’l-hamdü lillâh’ dediğinde bu yirmiye çıkar; ‘ve lâ ilâhe illallâh’ dediğinde otuza çıkar; ‘vallâhu ekber’ dediğinde ise kırka çıkar.”
قَالَ وَتَحْقِيقُ الْقَوْلِ فِيهِ أَنَّ أَعْظَمَ مَرَاتِبِ الثَّوَابِ هُوَ الِاسْتِغْرَاقُ فِي مَعْرِفَةِ اللَّهِ وَفِي مَحَبَّتِهِ فَإِذَا قَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ فَقَدْ عَرَفَ كَوْنَهُ سُبْحَانَهُ مُنَزَّهًا عَنْ كُلِّ مَا لَا يَنْبَغِي فَحُصُولُ هَذَا الْعِرْفَانِ سَعَادَةٌ عَظِيمَةٌ وَبَهْجَةٌ كَامِلَةٌ فَإِذَا قَالَ مَعَ ذَلِكَ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ فَقَدْ أَقَرَّ بِأَنَّ الْحَقَّ سُبْحَانَهُ مَعَ كَوْنِهِ مُنَزَّهًا عَنْ كُلِّ مَا لَا يَنْبَغِي فَهُوَ الْمَبْدَأُ لِإِفَادَةِ كُلِّ مَا يَنْبَغِي وَلِإِفَاضَةِ كُلِّ خَيْرٍ وَكَمَالٍ فَقَدْ تَضَاعَفَتْ دَرَجَاتُ الْمَعْرِفَةِ فَلَا جَرَمَ قُلْنَا تَضَاعَفَ الثَّوَابُ فَإِذَا قَالَ مَعَ ذَلِكَ وَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَقَدْ أَقَرَّ بِأَنَّ الَّذِي تَنَزَّهَ عَنْ كُلِّ مَا لَا يَنْبَغِي فَهُوَ الْمَبْدَأُ لِكُلِّ مَا يَنْبَغِي وَلَيْسَ فِي الْوُجُودِ مَوْجُودٌ هَكَذَا إِلَّا الْوَاحِدَ فَقَدْ صَارَتْ مَرَاتِبُ الْمَعْرِفَةِ ثَلَاثَةً فَلَا جَرَمَ صَارَتْ دَرَجَاتُ الثَّوَابِ ثَلَاثَةً فَإِذَا قَالَ وَاللَّهُ أَكْبَرُ مَعْنَاهُ أَنَّهُ أَكْبَرُ وَأَعْظَمُ مِنْ أَنْ يَصِلَ الْعَقْلُ إِلَى كُنْهِ كِبْرِيَائِهِ وَجَلَالِهِ فَقَدْ صَارَتْ مَرَاتِبُ الْمَعْرِفَةِ أَرْبَعَةً لَا جَرَمَ صَارَتْ دَرَجَاتُ الثَّوَابِ أَرْبَعَةً. وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْبَاقِيَاتِ الصَّالِحَاتِ هِيَ الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ. وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّهَا الطَّيِّبُ مِنَ الْقَوْلِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَهُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ [الْحَجِّ: ٢٤] . وَالْقَوْلُ الرَّابِعُ: أَنَّ كُلَّ عَمَلٍ وَقَوْلٍ دَعَاكَ إِلَى الِاشْتِغَالِ بِمَعْرِفَةِ اللَّهِ وَبِمَحَبَّتِهِ وَخِدْمَتِهِ فَهُوَ الْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ وَكُلُّ عَمَلٍ وَقَوْلٍ دَعَاكَ إِلَى الِاشْتِغَالِ بِأَحْوَالِ الْخَلْقِ فَهُوَ خَارِجٌ عَنْ ذَلِكَ وَذَلِكَ أَنَّ كُلَّ مَا سِوَى الْحَقِّ سُبْحَانَهُ فَهُوَ فَانٍ لِذَاتِهِ هَالِكٌ لِذَاتِهِ فَكَانَ الِاشْتِغَالُ بِهِ وَالِالْتِفَاتُ إِلَيْهِ عَمَلًا بَاطِلًا وَسَعْيًا ضَائِعًا. أَمَّا الْحَقُّ لِذَاتِهِ فَهُوَ الْبَاقِي لَا يَقْبَلُ الزَّوَالَ لَا جَرَمَ كَانَ الِاشْتِغَالُ بِمَعْرِفَةِ اللَّهِ وَمَحَبَّتِهِ وَطَاعَتِهِ هُوَ الَّذِي يَبْقَى بَقَاءً لَا يَزُولُ وَلَا يَفْنَى ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَخَيْرٌ أَمَلًا أَيْ كُلُّ عَمَلٍ أُرِيدَ بِهِ وَجْهُ اللَّهِ فَلَا شَكَّ أَنَّ مَا يَتَعَلَّقُ بِهِ مِنَ الثَّوَابِ وَمَا يَتَعَلَّقُ بِهِ مِنَ الْأَمَلِ يَكُونُ خَيْرًا وَأَفْضَلَ، لِأَنَّ صَاحِبَ تِلْكَ الْأَعْمَالِ يُؤَمِّلُ فِي الدُّنْيَا ثَوَابَ اللَّهِ وَنَصِيبَهُ فِي الآخرة.
Dedi ki: Bu husustaki sözün hakikati şudur: Sevabın en büyük mertebesi, Allah'ı tanımaya (marifetullaha) ve O'nun sevgisine dalmaktır. Kul ‘Sübhânallâh’ dediğinde, O Sübhânehu'nun [şanına] layık olmayan her şeyden münezzeh olduğunu bilmiş olur. Bu irfanın elde edilmesi büyük bir saadet ve tam bir sevinçtir. Bununla birlikte ‘ve’l-hamdü lillâh’ dediğinde ise, Hakk Sübhânehu'nun layık olmayan her şeyden münezzeh olmakla beraber, layık olan her şeyi bahşetmenin, her hayır ve kemali ihsan etmenin menbaı olduğunu ikrar etmiş olur. Böylece marifet dereceleri katlanmış olur; nitekim sevap da katlanmıştır deriz. Bununla beraber ‘ve lâ ilâhe illallâh’ dediğinde ise, layık olmayan her şeyden münezzeh ve layık olan her şeyin menbaı olan varlığın yalnızca Bir (olan Allah) olduğunu, varlıkta böylesi başka hiçbir mevcudun bulunmadığını ikrar etmiş olur. Böylece marifet mertebeleri üçe ulaşır; nitekim sevap dereceleri de üçe ulaşmış olur. ‘vallâhu ekber’ dediğinde ise bunun manası; O'nun, aklın büyüklük ve celalinin hakikatine ulaşmasından çok daha büyük ve yüce olduğudur. Böylece marifet mertebeleri dörde ulaşır; nitekim sevap dereceleri de dörde çıkmış olur. İkinci görüş: Kalıcı salih ameller beş vakit namazdır. Üçüncü görüş: Allah Teâlâ'nın: {وَهُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ} [Hac 24] “Sözün güzeline ulaştırılmışlardır” buyurduğu gibi, güzel sözlerdir. Dördüncü görüş: Seni Allah'ı tanımakla, O'nu sevmekle ve O'na hizmetle meşgul olmaya çağıran her amel ve söz, işte kalıcı salih amellerdir. Seni yaratılmışların halleriyle meşgul olmaya çağıran her amel ve söz ise bunun dışındadır. Zira Hakk Sübhânehu'dan başka her şey bizatihi fanidir, bizatihi yok olucudur; dolayısıyla onunla meşgul olmak ve ona yönelmek batıl bir amel ve zayi olmuş bir gayrettir. Zatında Hak olan ise kalıcıdır, zevali kabul etmez. Şüphesiz Allah'ı tanımakla, O'nun sevgisiyle ve O'na itaatle meşgul olmak, zeval bulmayacak ve fani olmayacak bir bekâ ile baki kalacak olandır. Sonra Allah Teâlâ: {خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَخَيْرٌ أَمَلًا} “...Rabbinin katında sevapça da daha hayırlıdır, ümit bağlamak bakımından da daha hayırlıdır” buyurdu; yani Allah'ın rızası gözetilerek yapılan her amele taalluk eden sevap ve ona taalluk eden ümit şüphesiz daha hayırlı ve daha üstündür; çünkü bu amellerin sahibi dünyada Allah'ın sevabını ve ahiretteki nasibini ümit eder.
[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٤٧ الى ٤٩]
[Kehf Sûresi (18), Âyetler 47-49]
وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ وَتَرَى الْأَرْضَ بارِزَةً وَحَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً (٤٧) وَعُرِضُوا عَلى رَبِّكَ صَفًّا لَقَدْ جِئْتُمُونا كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِداً (٤٨) وَوُضِعَ الْكِتابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يا وَيْلَتَنا مالِ هذَا الْكِتابِ لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلاَّ أَحْصاها وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حاضِراً وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً (٤٩)
{وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ وَتَرَى الْأَرْضَ بارِزَةً وَحَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً (٤٧) وَعُرِضُوا عَلى رَبِّكَ صَفًّا لَقَدْ جِئْتُمُونا كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِداً (٤٨) وَوُضِعَ الْكِتابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يا وَيْلَتَنا مالِ هذَا الْكِتابِ لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلاَّ أَحْصاها وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حاضِراً وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً (٤٩)} “Dağları yürüteceğimiz ve yeri çırılçıplak göreceğin gün, onları bir araya toplamışızdır da içlerinden hiçbirini bırakmamışızdır. (47) Rabbinin huzuruna saf saf arz edilmişlerdir. ‘Andolsun, sizi ilk defa yarattığımız gibi bize geldiniz; bilakis, sizin için bir buluşma zamanı tayin etmeyeceğimizi sanmıştınız!’ (denir). (48) Kitap ortaya konulmuştur; artık suçluları, onda bulunanlardan dolayı korku içinde görürsün ve ‘Yazıklar olsun bize! Bu kitaba ne oluyor ki, küçük büyük bırakmayıp hepsini sayıp dökmüş!’ derler. Yaptıklarını hazır bulmuşlardır. Rabbin hiç kimseye zulmetmez. (49)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ وَتَرَى الْأَرْضَ بارِزَةً وَحَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ خَسَاسَةَ الدُّنْيَا وَشَرَفَ الْقِيَامَةِ أَرْدَفَهُ بِأَحْوَالِ الْقِيَامَةِ فَقَالَ: وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ الرَّدُّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ الَّذِي افْتَخَرُوا عَلَى فُقَرَاءِ الْمُسْلِمِينَ بِكَثْرَةِ الْأَمْوَالِ وَالْأَعْوَانِ وَاخْتَلَفُوا فِي النَّاصِبِ لِقَوْلِهِ: وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ عَلَى وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ يَكُونُ التقدير واذكر لهم: يَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ عَطْفًا عَلَى قَوْلِهِ: وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَياةِ الدُّنْيا [الكهف: ٤٥] . الثَّانِي: أَنَّهُ يَكُونُ التَّقْدِيرُ: وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ حصل كذا وكذا يقال لهم: قَدْ جِئْتُمُونا كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ
[Allah Teâlâ'nın: {وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ وَتَرَى الْأَرْضَ بارِزَةً وَحَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً} “Dağları yürüteceğimiz ve yeri çırılçıplak göreceğin gün, onları bir araya toplamışızdır da içlerinden hiçbirini bırakmamışızdır” buyruğu hakkında.] Bil ki Allah Teâlâ, dünyanın bayağılığını ve kıyametin şerefini beyan edince, bunun peşinden kıyametin hallerini zikrederek: {وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ} “Dağları yürüteceğimiz gün...” buyurdu. Bundan maksat, fakir Müslümanlara karşı malların ve yardımcıların çokluğuyla övünen müşriklere reddiyedir. Müfessirler, {وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ} ifadesindeki “yevme” (يَوْمَ) kelimesini nasbeden amil hususunda birkaç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Takdiri, {وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَياةِ الدُّنْيا} [Kehf 45] “Onlara dünya hayatının örneğini ver” ayetine atıfla; “Dağları yürüteceğimiz günü de onlara hatırlat / anlat” şeklinde olmasıdır. İkincisi: Takdiri, “Dağları yürüteceğimiz gün şu şu gerçekleştiğinde onlara şöyle denilir: ‘{قَدْ جِئْتُمُونا كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ} Bize ilk defa yarattığımız gibi geldiniz’” şeklinde olmasıdır;
لِأَنَّ الْقَوْلَ مُضْمَرٌ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ فَكَانَ الْمَعْنَى أَنَّهُ يُقَالُ لَهُمْ: هَذَا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ. الثَّالِثُ: أن يكون التقدير: خَيْرٌ أَمَلًا في يَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ. إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّهُ ذَكَرَ فِي الْآيَةِ مِنْ أَحْوَالِ الْقِيَامَةِ أَنْوَاعًا. النَّوْعُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ:
çünkü bu makamda söz gizlidir (hazfedilmiştir); mana, bu makamda onlara bunun söyleneceği şeklindedir. Üçüncüsü: Takdiri, “Dağları yürüteceğimiz günde {خَيْرٌ أَمَلًا} ümit bağlamak bakımından daha hayırlıdır” şeklinde olmasıdır. Birincisi daha zahirdir. Bunu bildiğinde deriz ki: Allah Teâlâ ayette kıyamet hallerinden birkaç tür zikretmiştir. Birinci tür, O'nun şu buyruğudur:
وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ وَفِيهِ بَحْثَانِ:
{وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ} “Dağları yürüteceğimiz gün...”. Bunda iki inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَابْنُ عَامِرٍ تُسَيَّرُ عَلَى فِعْلِ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ الْجِبَالُ بِالرَّفْعِ بِإِسْنَادِ تُسَيَّرُ إِلَيْهِ اعْتِبَارًا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذَا الْجِبالُ سُيِّرَتْ [التَّكْوِيرِ: ٣] وَالْبَاقُونَ نَسَيِّرُ بِإِسْنَادِ فِعْلِ التسيير إلى نفسه [تعالى و] الجبال بِالنَّصْبِ لِكَوْنِهِ مَفْعُولَ نُسَيِّرُ، وَالْمَعْنَى نَحْنُ نَفْعَلُ بِهَا ذَلِكَ اعْتِبَارًا بِقَوْلِهِ: وَحَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ لِأَنَّهَا إِذَا سُيِّرَتْ فَمُسَيِّرُهَا لَيْسَ إِلَّا اللَّهَ سُبْحَانَهُ. وَنَقَلَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» قِرَاءَةً أُخْرَى وَهِيَ تَسِيرُ الْجِبَالُ بِإِسْنَادِ تَسِيرُ إِلَى الْجِبَالِ.
Birinci İnceleme: İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Âmir, Allah Teâlâ'nın: {وَإِذَا الْجِبالُ سُيِّرَتْ} [Tekvîr 3] “Dağlar yürütüldüğü zaman” buyruğunu dikkate alarak meçhul fiil kalıbında ve “el-cibâlü” (الْجِبَالُ) kelimesini “tüseyyeru” (تُسَيَّرُ) fiilinin naib-i faili olarak merfu okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise {وَحَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً} “Onları bir araya toplamışızdır da içlerinden hiçbirini bırakmamışızdır” buyruğunu dikkate alarak yürütme fiilini Kendisine [Teâlâ'ya] isnatla “nüseyyiru” (نُسَيِّرُ) şeklinde, “el-cibâle” (الْجِبَالَ) kelimesini de “nüseyyiru” fiilinin mefulü olduğu için mansub okumuşlardır. Mana ise, “Biz onlara bunu yaparız” demektir. Mana birdir; çünkü dağlar yürütüldüğü takdirde onları yürüten ancak Allah Sübhânehu'dur. Keşşâf sahibi bir diğer kıraat daha nakletmiştir ki o da “tesîru” (تَسِيرُ) fiilinin dağlara isnadıyla “tesîru'l-cibâlü” (تَسِيرُ الْجِبَالُ) [dağların yürüyeceği gün] şeklindedir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: قَوْلُهُ: وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ لَيْسَ فِي لَفْظِ الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا إِلَى أَيْنَ تَسِيرُ، فَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى يُسَيِّرُهَا إِلَى الْمَوْضِعِ الَّذِي يُرِيدُهُ وَلَمْ يُبَيِّنْ ذَلِكَ الْمَوْضِعَ لِخَلْقِهِ/ وَالْحَقُّ أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُ تَعَالَى يُسَيِّرُهَا إِلَى العدم لقوله تعالى: وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً فَيَذَرُها قَاعًا صَفْصَفاً لَا تَرى فِيها عِوَجاً وَلا أَمْتاً [طَهَ: ١٠٥- ١٠٧] وَلِقَوْلِهِ: وَبُسَّتِ الْجِبالُ بَسًّا فَكانَتْ هَباءً مُنْبَثًّا [الْوَاقِعَةِ: ٥، ٦] وَالنَّوْعُ الثَّانِي: مِنْ أَحْوَالِ الْقِيَامَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَرَى الْأَرْضَ بارِزَةً وَفِي تَفْسِيرِهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَمْ يَبْقَ عَلَى وَجْهِهَا شَيْءٌ مِنَ الْعِمَارَاتِ، وَلَا شَيْءٌ مِنَ الْجِبَالِ، وَلَا شَيْءٌ مِنَ الْأَشْجَارِ، فَبَقِيَتْ بَارِزَةً ظَاهِرَةً لَيْسَ عَلَيْهَا مَا يَسْتُرُهَا، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: لَا تَرى فِيها عِوَجاً وَلا أَمْتاً. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ كَوْنِهَا بَارِزَةً أَنَّهَا أَبْرَزَتْ مَا فِي بَطْنِهَا وَقَذَفَتِ الْمَوْتَى الْمَقْبُورِينَ فِيهَا فَهِيَ بَارِزَةُ الْجَوْفِ وَالْبَطْنِ فَحُذِفَ ذِكْرُ الْجَوْفِ، وَدَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:
İkinci İnceleme: Allah Teâlâ'nın: {وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ} “Dağları yürüteceğimiz gün...” buyruğunun lafzında, dağların nereye doğru yürüyeceğine delalet eden bir ifade yoktur. Dolayısıyla şöyle denilmesi muhtemeldir: Allah Teâlâ onları dilediği yere doğru yürütür ve o yeri mahlukatına açıklamamıştır. Hak olan ise, Allah Teâlâ'nın: {وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً فَيَذَرُها قَاعًا صَفْصَفاً لَا تَرى فِيها عِوَجاً وَلا أَمْتاً} [Tâhâ 105-107] “Sana dağları sorarlar; de ki: Rabbim onları ufalayıp savuracak, böylece yerlerini dümdüz, bomboş bir halde bırakacaktır; orada ne bir çukurluk ne de bir tümseklik görebilirsin” ve: {وَبُسَّتِ الْجِبالُ بَسًّا فَكانَتْ هَباءً مُنْبَثًّا} [Vâkıa 5-6] “Dağlar parçalandıkça parçalandığı ve dağılan toz zerreleri haline geldiği zaman” buyrukları sebebiyle maksadın, Allah Teâlâ'nın onları yokluğa doğru yürütmesi (yok etmesi) olduğudur. Kıyamet hallerinin ikinci türü: Allah Teâlâ'nın: {وَتَرَى الْأَرْضَ بارِزَةً} “...ve yeri çırılçıplak göreceğin [gün]” buyruğudur. Bunun tefsirinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Yerin üzerinde binalardan hiçbir şey, dağlardan hiçbir şey ve ağaçlardan hiçbir şey kalmaz; böylece kendisini örtecek hiçbir şey bulunmaksızın açıkta ve apaçık kalır. {لَا تَرى فِيها عِوَجاً وَلا أَمْتاً} “Orada ne bir çukurluk ne de bir tümseklik görebilirsin” buyruğundan kastedilen de budur. İkincisi: Yerin barize (bâriz/açıkta) olmasından maksat, karnındakileri dışarı çıkarması ve içinde gömülü bulunan ölüleri dışarı fırlatmasıdır; yani içi ve karnı açığa çıkmıştır da “karnı / içi” ifadesi hazfedilmiştir. Bunun delili Allah Teâlâ'nın:
وَأَلْقَتْ مَا فِيها وَتَخَلَّتْ [الِانْشِقَاقِ: ٤] وَقَوْلُهُ: وَأَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقالَها [الزلزلة: ٢] وقوله: وَبَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعاً. وَثَالِثُهَا: أَنَّ وُجُوهَ الْأَرْضِ كَانَتْ مَسْتُورَةً بِالْجِبَالِ وَالْبِحَارِ، فَلَمَّا أَفْنَى اللَّهُ تَعَالَى الْجِبَالَ وَالْبِحَارَ فَقَدْ بَرَزَتْ وُجُوهُ تِلْكَ الْبِقَاعِ بَعْدَ أَنْ كَانَتْ مَسْتُورَةً. وَالنَّوْعُ الثَّالِثُ: مِنْ أَحْوَالِ الْقِيَامَةِ قَوْلُهُ: وَحَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً وَالْمَعْنَى جَمَعْنَاهُمْ لِلْحِسَابِ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا، أَيْ لَمْ نَتْرُكْ مِنَ الْأَوَّلِينَ وَالْآخَرِينَ أَحَدًا إِلَّا وَجَمَعْنَاهُمْ لِذَلِكَ الْيَوْمِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ لَمَجْمُوعُونَ إِلى مِيقاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ [الْوَاقِعَةِ: ٤٩، ٥٠] وَمَعْنَى لَمْ نُغَادِرْ لَمْ نَتْرُكْ، يُقَالُ: غَادَرَهُ وَأَغْدَرَهُ إِذَا تَرَكَهُ وَمِنْهُ الْغَدْرُ تَرْكُ الْوَفَاءِ، وَمِنْهُ الْغَدِيرُ لِأَنَّهُ مَا تَرَكَتْهُ السُّيُولُ، وَمِنْهُ سُمِّيَتْ ضَفِيرَةُ الْمَرْأَةِ بِالْغَدِيرَةِ لِأَنَّهَا تَجْعَلُهَا خَلْفَهَا.
{وَأَلْقَتْ مَا فِيها وَتَخَلَّتْ} [İnşikâk 4] “İçindekileri atıp boşaldığı zaman”, {وَأَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقالَها} [Zilzâl 2] “Yer, ağırlıklarını dışarı çıkardığı zaman” ve {وَبَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعاً} [İbrâhîm 21] “Hepsi Allah'ın huzuruna çıktılar” ayetleridir. Üçüncüsü: Yeryüzünün sathı dağlar ve denizlerle örtülüydü; Allah Teâlâ dağları ve denizleri yok edince, o arazilerin sathı daha önce örtülü iken açıkta kalmış oldu. Kıyamet hallerinin üçüncü türü: Allah Teâlâ'nın: {وَحَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً} “Onları bir araya toplamışızdır da içlerinden hiçbirini bırakmamışızdır” buyruğudur. Mana; onları hesap için topladık da onlardan hiçbirini geride bırakmadık, yani öncekilerden ve sonrakilerden o gün için bir araya toplamadığımız hiç kimseyi bırakmadık demektir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: {قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ لَمَجْمُوعُونَ إِلى مِيقاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ} [Vâkıa 49-50] “De ki: Şüphesiz öncekiler de sonrakiler de bilinen bir günün belirlenmiş vaktinde mutlaka toplanacaklardır” buyruğudur. “Lem nugâdir”in manası “bırakmadık” demektir; bir şeyi terk edip bıraktığında “gâderahu” (غَادَرَهُ) ve “ağderahu” (أَغْدَرَهُ) denilir. Vefayı terk etmeye “gadr” (الْغَدْرُ) denmesi bu köktendir. Sellerin geride bıraktığı su birikintisine “gadîr” (الْغَدِيرُ) denmesi de bu köktendir. Kadının saç örgüsüne de arkaya bırakıldığı için “gadîre” (الْغَدِيرَةُ) adı verilmiştir.
وَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى حَشْرَ الخلق ذكر كيفية عرضهم، فقال: عُرِضُوا عَلى رَبِّكَ صَفًّا
Allah Teâlâ mahlukatın haşrini zikredince onların [huzura] nasıl arz edileceklerini zikrederek şöyle buyurdu: {عُرِضُوا عَلى رَبِّكَ صَفًّا} “Rabbinin huzuruna saf saf arz edilmişlerdir.”
وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي تَفْسِيرِ الصَّفِّ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: أَنَّهُ تُعْرَضُ الْخَلْقُ كُلُّهُمْ عَلَى اللَّهِ صَفًّا وَاحِدًا ظَاهِرِينَ بِحَيْثُ لَا يَحْجُبُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، قَالَ الْقَفَّالُ: وَيُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ الصَّفُّ رَاجِعًا إِلَى الظُّهُورِ وَالْبُرُوزِ، وَمِنْهُ اشْتُقَّ
Birinci Mesele: “Saf” (صَفًّا) kelimesinin tefsirinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Bütün mahlukat Allah'a, hiçbiri diğerini örtmeyecek ve gizlemeyecek şekilde açıkta olarak tek bir saf halinde arz olunurlar. Kaffâl dedi ki: Saf lafzının zuhur ve açıklığa raci olması muhtemeldir; nitekim
الصَّفْصَفُ لِلصَّحْرَاءِ. وَثَانِيهَا: لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ الْخَلْقُ صُفُوفًا يَقِفُ بَعْضُهُمْ وَرَاءَ بَعْضٍ مِثْلَ الصُّفُوفِ الْمُحِيطَةِ بِالْكَعْبَةِ الَّتِي يَكُونُ بَعْضُهَا خَلْفَ بَعْضٍ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ صَفًّا صُفُوفًا كَقَوْلِهِ: يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا [غَافِرٍ: ٦٧] أَيْ أَطْفَالًا. وَثَالِثُهَا: صَفًّا أَيْ قِيَامًا، كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها صَوافَّ [الْحَجِّ: ٣٦] قَالُوا قِيَامًا.
açık çöl için kullanılan “safsaf” (الصَّفْصَفُ) kelimesi de buradan türetilmiştir. İkincisi: Mahlukatın, Kâbe'yi çevreleyen ve biri diğerinin arkasında duran saflar gibi, bazısı diğerinin arkasında duran saflar halinde olması da uzak bir ihtimal değildir. Bu takdire göre “saffen” (صَفًّا) ifadesinden maksat, Allah Teâlâ'nın: {يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا} [Gâfir 67] “Sizi bir çocuk olarak çıkarır” yani çocuklar olarak çıkarır buyruğunda olduğu gibi saflardır (صُفُوفًا). Üçüncüsü: “Saffen”, yani ayakta demektir; nitekim Allah Teâlâ: {فاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها صَوافَّ} [Hac 36] “Onlar saf saf (ayakta) dururken üzerlerine Allah'ın adını anın” buyurmuştur ki “ayakta” demişlerdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَتِ الْمُشَبِّهَةُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا [الْفَجْرِ: ٢٢] يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يَحْضُرُ فِي ذَلِكَ الْمَكَانِ وَتُعْرَضُ عَلَيْهِ أَهْلُ الْقِيَامَةِ صَفًّا، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَقَدْ جِئْتُمُونا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يَحْضُرُ فِي ذَلِكَ الْمَكَانِ، وَأُجِيبَ عَنْهُ بِأَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ وُقُوفَهُمْ فِي الْمَوْضِعِ الَّذِي يَسْأَلُهُمْ فِيهِ عَنْ أَعْمَالِهِمْ وَيُحَاسِبُهُمْ عَلَيْهَا عَرْضًا عَلَيْهِ، لَا عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يَحْضُرُ فِي مَكَانٍ وَعُرِضُوا عَلَيْهِ لِيَرَاهُمْ بَعْدَ أَنْ لَمْ يكن يراهم، ثم قال تعالى: قَدْ جِئْتُمُونا كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ
İkinci Mesele: Müşebbihe fırkası dedi ki: Allah Teâlâ'nın: {وَجاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا} [Fecr 22] “Rabbin ve melekler saf saf geldiği zaman” ayeti, O Teâlâ'nın o mekânda hazır bulunacağına ve kıyamet ehlinin O'na saf halinde arz olunacağına delalet eder. Aynı şekilde O Teâlâ'nın: {لَقَدْ جِئْتُمُونا} “Andolsun, bize geldiniz” buyruğu da O Teâlâ'nın o mekânda hazır bulunacağına delalet eder. Buna şöyle cevap verilmiştir: Allah Teâlâ, onların amellerinden sorguya çekeceği ve hesaba çekeceği yerdeki duruşlarını, Kendisine bir arz kılınışı yapmıştır; yoksa O Teâlâ'nın bir mekânda hazır bulunup da daha önce görmezken görsün diye huzuruna çıkarılmış olmaları kastedilmemiştir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {لَقَدْ جِئْتُمُونا كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ} “Andolsun, sizi ilk defa yarattığımız gibi bize geldiniz.”
وَلَيْسَ الْمُرَادُ حُصُولَ الْمُسَاوَاةِ مِنْ كُلِّ الْوُجُوهِ، لِأَنَّهُمْ خُلِقُوا صِغَارًا وَلَا عَقْلَ لَهُمْ وَلَا تَكْلِيفَ عَلَيْهِمْ بَلِ الْمُرَادُ أَنَّهُ قَالَ لِلْمُشْرِكِينَ الْمُنْكِرِينَ لِلْبَعْثِ الْمُفْتَخِرِينَ فِي الدُّنْيَا عَلَى فُقَرَاءِ الْمُؤْمِنِينَ بِالْأَمْوَالِ والأنصار: /قَدْ جِئْتُمُونا كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ
Burada maksat her bakımdan bir eşitliğin hasıl olması değildir; zira onlar [ilk başta] küçük, akılsız ve mükellefiyetten uzak olarak yaratılmışlardı. Bilakis maksat; dirilmeyi inkâr eden, dünyada malları ve yardımcılarıyla fakir müminlere karşı övünen müşriklere şöyle buyurmasıdır: {لَقَدْ جِئْتُمُونا كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ} “Bize ilk defa yarattığımız gibi geldiniz”,
عُرَاةً حُفَاةً بِغَيْرِ أَمْوَالٍ وَلَا أَعْوَانٍ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْناكُمْ وَراءَ ظُهُورِكُمْ [الْأَنْعَامِ: ٩٤] وَقَالَ تَعَالَى: أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا وَقالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَداً- إِلَى قَوْلِهِ- وَيَأْتِينا فَرْداً [مَرْيَمَ: ٧٧- ٨٠] ثُمَّ قال تعالى: لْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِداً
yani çıplak, yalınayak, dalsız budaksız, malsız ve yardımcısız olarak geldiniz. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruklarıdır: {لَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْناكُمْ وَراءَ ظُهُورِكُمْ} [En‘âm 94] “Andolsun, sizi ilk defa yarattığımız gibi bize teker teker geldiniz ve size bahşettiğimiz şeyleri arkanızda bıraktınız” ve: {أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا وَقالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَداً} ayetinden {وَيَأْتِينا فَرْداً} [Meryem 77-80] “...ve bize tek başına gelir” ayetine kadar olan kısımdır. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِداً} “Bilakis, sizin için bir buluşma zamanı tayin etmeyeceğimizi sanmıştınız!”
أَيْ كُنْتُمْ مَعَ التَّعَزُّزِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ بِالْأَمْوَالِ وَالْأَنْصَارِ تُنْكِرُونَ الْبَعْثَ وَالْقِيَامَةَ فَالْآنَ قَدْ تَرَكْتُمُ الْأَمْوَالَ وَالْأَنْصَارَ فِي الدُّنْيَا وَشَاهَدْتُمْ أَنَّ الْبَعْثَ وَالْقِيَامَةَ حَقٌّ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَوُضِعَ الْكِتابُ وَالْمُرَادُ أَنَّهُ يُوضَعُ فِي هَذَا الْيَوْمِ كِتَابُ كُلِّ إِنْسَانٍ فِي يَدِهِ إِمَّا فِي الْيَمِينِ أَوْ فِي الشَّمَالِ، وَالْمُرَادُ الْجِنْسُ وَهُوَ صُحُفُ الْأَعْمَالِ: فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ أَيْ خَائِفِينَ مِمَّا فِي الْكِتَابِ مِنْ أَعْمَالِهِمُ الْخَبِيثَةِ وَخَائِفِينَ مِنْ ظُهُورِ ذَلِكَ لِأَهْلِ الْمَوْقِفِ فَيَفْتَضِحُونَ، وَبِالْجُمْلَةِ يَحْصُلُ لَهُمْ خَوْفُ الْعِقَابِ مِنَ الْحَقِّ وَخَوْفُ الْفَضِيحَةِ عِنْدَ الْخَلْقِ وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنَا يُنَادُونَ هِلْكَتَهُمُ الَّتِي هَلَكُوهَا خَاصَّةً مِنْ بَيْنِ الْهِلْكَاتِ: مالِ هذَا الْكِتابِ لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها وهي عبارة عن الإحصاء بِمَعْنَى لَا يَتْرُكُ شَيْئًا مِنَ الْمَعَاصِي سَوَاءٌ كَانَتْ صَغِيرَةً أَوْ كَبِيرَةً إِلَّا وَهِيَ مَذْكُورَةٌ فِي هَذَا الْكِتَابِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ كِراماً كاتِبِينَ يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ [الِانْفِطَارِ: ١٠- ١٢] وَقَوْلُهُ: إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [الْجَاثِيَةِ: ٢٩] وَإِدْخَالُ تَاءِ التَّأْنِيثِ فِي الصَّغِيرَةِ وَالْكَبِيرَةِ عَلَى تَقْدِيرِ أَنَّ الْمُرَادَ الْفِعْلَةُ الصَّغِيرَةُ وَالْكَبِيرَةُ: إِلَّا أَحْصاها إِلَّا ضَبَطَهَا وَحَصَرَهَا، قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: ضَجُّوا مِنَ الصَّغَائِرِ قَبْلَ الْكَبَائِرِ . لِأَنَّ تِلْكَ الصَّغَائِرَ هِيَ الَّتِي جَرَّتْهُمْ إِلَى الْكَبَائِرِ فَاحْتَرَزُوا مِنَ الصَّغَائِرِ جِدًّا: وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حاضِراً فِي الصُّحُفِ عَتِيدًا أَوْ جَزَاءَ مَا عَمِلُوا: وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً مَعْنَاهُ أَنَّهُ لَا يَكْتُبُ عَلَيْهِ مَا لَمْ يَفْعَلْ، وَلَا يَزِيدُ فِي عِقَابِهِ الْمُسْتَحَقِّ، وَلَا يُعَذِّبُ أَحَدًا بِجُرْمِ غَيْرِهِ، بَقِيَ فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Yani sizler mallar ve yardımcılarla müminlere karşı büyüklük taslamakla beraber, dirilişi ve kıyameti inkâr ediyordunuz. Şimdi ise malları ve yardımcıları dünyada bıraktınız ve dirilişin ve kıyametin hak olduğunu bizzat müşahede ettiniz. Sonra Allah Teâlâ: {وَوُضِعَ الْكِتابُ} “Kitap ortaya konulmuştur” buyurdu. Maksat, bu günde her insanın amel kitabının ya sağına ya da soluna verilmek üzere konulmasıdır; kitaptan kasıt cinstir, yani amel defterleridir. {فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ} “Artık suçluları, onda bulunanlardan dolayı korku içinde görürsün”; yani kitapta yazılı bulunan çirkin amellerinden korkmakta ve bunun mahşer halkına aşikâr olup rezil rüsvay olmaktan korkmaktadırlar. Hülasa, onlarda hem Hak Teâlâ'dan gelecek azabın korkusu hem de yaratılanlar katında rezil olma korkusu hâsıl olur. {وَيَقُولُونَ يا وَيْلَتَنا} “Ve ‘Yazıklar olsun bize!’ derler”; helakler arasından bilhassa kendilerinin uğradığı o kendi helaklerini çağırırlar. {مالِ هذَا الْكِتابِ لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها} “Bu kitaba ne oluyor ki, küçük büyük bırakmayıp hepsini sayıp dökmüş!” İfade sayıp dökme (ihsâ) manasındadır; yani günahlardan ister küçük olsun ister büyük olsun hiçbirini bırakmamış, hepsi bu kitapta zikredilmiştir demektir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: {وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ كِراماً كاتِبِينَ يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ} [İnfitâr 10-12] “Şüphesiz üzerinizde koruyucular, şerefli yazıcılar vardır; yaptıklarınızı bilirler” ve {إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} [Câsiye 29] “Şüphesiz biz, yaptıklarınızı kaydediyorduk” buyruklarıdır. “Sagîre” (صَغِيرَةً) ve “kebîre” (كَبِيرَةً) kelimelerine müenneslik tâ'sının dâhil edilmesi, kastedilenin “küçük fiil” ve “büyük fiil” olduğu takdirine göredir. {إِلَّا أَحْصاها} “hepsini sayıp dökmüş”, yani onu zapt etmiş ve kaydetmiştir. Bazı âlimler şöyle demiştir: Büyük günahlardan önce küçük günahlardan feryat ettiler; çünkü onları büyük günahlara sürükleyen şey işte o küçük günahlardı. Bu yüzden küçük günahlardan son derece sakındılar. {وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حاضِراً} “Yaptıklarını hazır bulmuşlardır”; amel defterlerinde hazır olarak ya da yaptıklarının cezasını hazır bulmuşlardır. {وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً} “Rabbin hiç kimseye zulmetmez”; bunun manası; O'nun, kulun üzerine işlemediği şeyi yazmaması, hak ettiği azabını artırmaması ve hiç kimseyi başkasının suçu sebebiyle cezalandırmamasıdır. Ayetle ilgili geriye bazı meseleler kalmaktadır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْجُبَّائِيُّ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى فَسَادِ قَوْلِ الْمُجَبِّرَةِ فِي مَسَائِلَ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَوْ عَذَّبَ عِبَادَهُ مِنْ غَيْرِ فِعْلٍ صَدَرَ مِنْهُمْ لَكَانَ ظَالِمًا. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ لَا يُعَذِّبُ الْأَطْفَالَ بِغَيْرِ ذَنْبٍ. وَثَالِثُهَا: بُطْلَانُ قَوْلِهِمْ لله
Birinci Mesele: el-Cübbâî şöyle demiştir: Bu ayet, Mücbire'nin şu meselelerdeki görüşünün bozuk olduğuna delalet eder: Birincisi: Eğer [Allah] kullarına, kendilerinden sadır olan bir fiil olmaksızın azap etseydi zalim olurdu. İkincisi: O, çocuklara günahsız yere azap etmez. Üçüncüsü: Onların, Allah için...
أَنْ يَفْعَلَ مَا يَشَاءُ وَيُعَذِّبَ مِنْ غَيْرِ جُرْمٍ لِأَنَّ الْخَلْقَ خَلْقُهُ إِذْ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَمَا كَانَ لِنَفْيِ الظُّلْمِ عَنْهُ مَعْنًى لَأَنَّ بِتَقْدِيرِ أَنَّهُ إِذَا فَعَلَ أَيَّ شَيْءٍ أَرَادَ لَمْ يَكُنْ ظُلْمًا مِنْهُ لَمْ يَكُنْ لِقَوْلِهِ إِنَّهُ لَا يَظْلِمُ فَائِدَةٌ فَيُقَالُ لَهُ. أَمَّا الْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلَيْنِ فَهُوَ الْمُعَارَضَةُ بِالْعِلْمِ وَالدَّاعِي، وَأَمَّا الْجَوَابُ عَنْ هَذَا الثَّالِثِ فَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ [مَرْيَمَ: ٣٥] وَلَمْ يَدُلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ اتِّخَاذَ الْوَلَدِ صَحِيحٌ عَلَيْهِ فَكَذَا هاهنا.
dilediğini yapma ve hiçbir suç olmaksızın azap etme hakkı vardır; çünkü mahlukat O'nun mahlukatıdır” şeklindeki sözlerinin batıllığıdır. Zira durum öyle olsaydı, O'ndan zulmü nefyetmenin bir manası kalmazdı; çünkü dilediği herhangi bir şeyi yaptığında bu O'ndan bir zulüm sayılmayacaksa, O'nun zulmetmeyeceğini söylemesinin bir faydası olmazdı. Ona [Cübbâî'ye] şöyle denilir: İlk iki meseleye verilecek cevap, ilim ve saik (daî) deliliyle muaraza etmektir. Bu üçüncüye verilecek cevap ise şudur: Allah Teâlâ: {ما كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ} [Meryem 35] “Allah'ın çocuk edinmesi düşünülemez” buyurmuştur; bu ifade çocuk edinmenin O'nun hakkında caiz ve sahih olduğuna delalet etmez. Burada da durum böyledir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ:
İkinci Mesele:
عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «يُحَاسَبُ النَّاسُ فِي الْقِيَامَةِ عَلَى ثَلَاثَةٍ يُوسُفَ، وَأَيُّوبَ، وَسُلَيْمَانَ. فَيَدْعُو بِالْمَمْلُوكِ وَيَقُولُ لَهُ: مَا شَغَلَكَ عَنِّي فَيَقُولُ جَعَلْتَنِي عَبْدًا لِلْآدَمِيِّ فَلَمْ تُفَرِّغْنِي، فَيَدْعُو يُوسُفَ ﵇، وَيَقُولُ: كَانَ هَذَا عَبْدًا مِثْلَكَ فَلَمْ يَمْنَعْهُ ذَلِكَ عَنْ عِبَادَتِي فَيُؤْمَرُ بِهِ إِلَى النَّارِ، / ثُمَّ يَدْعُو بِالْمُبْتَلِي فَإِذَا قَالَ شَغَلْتَنِي بِالْبَلَاءِ دَعَا بِأَيُّوبَ ﵇ فَيَقُولُ: قَدِ ابْتَلَيْتُ هَذَا بِأَشَدَّ مِنْ بَلَائِكَ فَلَمْ يَمْنَعْهُ ذَلِكَ عَنْ عِبَادَتِي فَيُؤْمَرُ بِهِ إِلَى النَّارِ، ثُمَّ يُؤْتَى بِالْمَلِكِ فِي الدُّنْيَا مَعَ مَا آتَاهُ اللَّهُ مِنَ الْغِنَى وَالسَّعَةِ فَيَقُولُ: مَاذَا عَمِلْتَ فِيمَا آتَيْتُكَ فَيَقُولُ شَغَلَنِي الْمُلْكُ عَنْ ذَلِكَ فَيُدْعَى بِسُلَيْمَانَ ﵇ فَيَقُولُ: هَذَا عَبْدِي سُلَيْمَانُ آتَيْتُهُ أَكْثَرَ مَا آتَيْتُكَ فَلَمْ يَشْغَلْهُ ذَلِكَ عَنْ عِبَادَتِي اذْهَبْ فَلَا عُذْرَ لَكَ وَيُؤْمَرُ بِهِ إِلَى النَّارِ» ،
Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edildiğine göre o şöyle buyurmuştur: «Kıyamet gününde insanlar üç kişi üzerinden hesaba çekilirler: Yûsuf, Eyyûb ve Süleyman. Köle getirilir ve ona: ‘Seni benden ne alıkoydu?’ denilir. O da: ‘Beni bir âdemoğluna kul/köle yaptın da bana boş vakit bırakmadın’ der. Bunun üzerine Yûsuf aleyhisselâm çağrılır ve [Allah Teâlâ]: ‘Bu da senin gibi bir kul/köleydi, fakat bu durum onu bana ibadetten alıkoymadı’ buyurur ve onun ateşe götürülmesi emredilir. Sonra belaya uğramış kimse getirilir; o da: ‘Beni bela ile meşgul ettin’ deyince, Eyyûb aleyhisselâm çağrılır ve [Allah Teâlâ]: ‘Ben buna senin belandan daha şiddetlisiyle bela verdim de bu durum onu bana ibadetten alıkoymadı’ buyurur ve onun da ateşe götürülmesi emredilir. Sonra dünyadaki bir hükümdar, Allah'ın kendisine verdiği zenginlik ve geniş imkânlarla birlikte getirilir; [Allah Teâlâ]: ‘Sana verdiklerim hususunda ne amel işledin?’ buyurur. O da: ‘Hükümdarlık beni bundan alıkoydu’ der. Bunun üzerine Süleyman aleyhisselâm çağrılır ve [Allah Teâlâ]: ‘İşte kulum Süleyman; ona sana verdiğimden daha fazlasını verdim, fakat bu durum onu bana ibadetten alıkoymadı. Git, artık senin hiçbir mazeretin yoktur’ buyurur ve onun da ateşe götürülmesi emredilir.»
وَعَنْ مُعَاذٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «لَنْ يَزُولَ قَدَمُ الْعَبْدِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَتَّى يُسْأَلَ عَنْ أَرْبَعٍ: عَنْ جسده فيم أبلاه، وعن عمره فيم أَفْنَاهُ، وَعَنْ مَالِهِ مِنْ أَيْنَ اكْتَسَبَهُ وَفِيمَ أَنْفَقَهُ، وَعَنْ عِلْمِهِ كَيْفَ عَمِلَ بِهِ» .
Muâz'dan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kıyamet gününde kul şu dört şeyden sorguya çekilmedikçe ayakları [yerinden] kıpırdamaz: Bedenini nerede yıprattığından, ömrünü nerede tükettiğinden, malını nereden kazanıp nereye harcadığından ve ilmiyle nasıl amel ettiğinden.»
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى إِثْبَاتِ صَغَائِرَ وَكَبَائِرَ فِي الذُّنُوبِ، وَهَذَا مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ إِلَّا أَنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِي تَفْسِيرِهِ فَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: الْكَبِيرَةُ مَا يَزِيدُ عِقَابُهُ عَلَى ثَوَابِ فَاعِلِهِ، وَالصَّغِيرَةُ مَا يَنْقُصُ عِقَابُهُ عَنْ ثَوَابِ فَاعِلِهِ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْحَدَّ إِنَّمَا يَصِحُّ لَوْ ثَبَتَ أَنَّ الْفِعْلَ يُوجِبُ ثَوَابًا وَعِقَابًا وَذَلِكَ عِنْدَنَا بَاطِلٌ لِوُجُوهٍ كَثِيرَةٍ ذَكَرْنَاهَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، فِي إِبْطَالِ الْقَوْلِ بِالْإِحْبَاطِ وَالتَّكْفِيرِ بَلِ الْحَقُّ عِنْدَنَا أَنَّ الطَّاعَاتِ مَحْصُورَةٌ فِي نَوْعَيْنِ:
Üçüncü Mesele: Ayet günahlarda küçüklerin ve büyüklerin sabit olduğuna delalet etmiştir. Bu husus Müslümanlar arasında ittifakla kabul edilmiştir; ancak bunun tefsirinde ihtilaf etmişlerdir. Mu‘tezile dedi ki: Büyük günah, cezası işleyenin sevabından fazla olan günahtır; küçük günah ise cezası işleyenin sevabından eksik olan günahtır. Bil ki bu tarif ancak fiilin bizatihi sevap ve cezayı gerektirdiği sabit olursa sahih olur. Bu ise Bakara sûresinde ihbât (amellerin boşa çıkması) ve tekfîr (günahların örtülmesi) görüşünü iptal ederken zikrettiğimiz pek çok vecihten ötürü bize göre batıldır. Bilakis bize göre hak olan şudur: İtaatler iki türde toplanmıştır:
التَّعْظِيمُ لِأَمْرِ اللَّهِ وَالشَّفَقَةُ عَلَى خَلْقِ اللَّهِ فَكُلُّ مَا كَانَ أَقْوَى فِي كَوْنِهِ جَهْلًا بِاللَّهِ كَانَ أَعْظَمَ فِي كَوْنِهِ كَبِيرَةً، وَكُلُّ مَا كَانَ أَقْوَى فِي كَوْنِهِ إِضْرَارًا بِالْغَيْرِ كَانَ أَكْثَرَ فِي كَوْنِهِ ذَنْبًا أَوْ مَعْصِيَةً فهذا هو الضبط.
Allah'ın emrini tazim ve Allah'ın yarattıklarına şefkat göstermek. Dolayısıyla Allah'ı tanımama (cehalet) vasfı ne kadar güçlü ise, onun büyük günah olma vasfı da o kadar büyüktür; başkasına zarar verme vasfı ne kadar güçlü ise, onun günah veya masiyet olma vasfı da o kadar fazladır. İşte doğru ölçü ve zapt budur.
[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٥٠ الى ٥٣]
[Kehf Sûresi (18), Âyetler 50-53]
وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلاً (٥٠) مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَما كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُداً (٥١) وَيَوْمَ يَقُولُ نادُوا شُرَكائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَجَعَلْنا بَيْنَهُمْ مَوْبِقاً (٥٢) وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُواقِعُوها وَلَمْ يَجِدُوا عَنْها مَصْرِفاً (٥٣)
{وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلاً (٥٠) مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَما كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُداً (٥١) وَيَوْمَ يَقُولُ نادُوا شُرَكائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَجَعَلْنا بَيْنَهُمْ مَوْبِقاً (٥٢) وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُواقِعُوها وَلَمْ يَجِدُوا عَنْها مَصْرِفاً (٥٣)} “Hani biz meleklere: ‘Âdem'e secde edin’ demiştik de İblis hariç hepsi secde etmişlerdi. O cinlerdendi de Rabbinin emrinden çıktı. Şimdi siz, beni bırakıp da onu ve onun soyunu mu dost ediniyorsunuz? Oysa onlar sizin düşmanınızdır. Zalimler için bu ne kötü bir bedeldir! (50) Ben onları ne göklerin ve yerin yaratılışına ne de bizzat kendilerinin yaratılışına şahit tuttum; saptıranları da hiçbir zaman yardımcı edinmiş değilim. (51) Ve o gün [Allah]: ‘İddia ettiğiniz ortaklarımı çağırın!’ der; onlar da bunları çağırırlar ama kendilerine cevap veremezler. Biz onların arasına helak edici bir uçurum koymuşuzdur. (52) Suçlular ateşi görmüşler ve mutlaka oraya düşeceklerini anlamışlardır; ondan kaçacak bir yer de bulamamışlardır. (53)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِ] وَفِيهِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: {وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِ} “Hani biz meleklere: ‘Âdem'e secde edin’ demiştik de İblis hariç hepsi secde etmişlerdi. O cinlerdendi...” buyruğu hakkında.] Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ ذِكْرِ الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ الرَّدُّ عَلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ افْتَخَرُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَعْوَانِهِمْ عَلَى فُقَرَاءِ الْمُسْلِمِينَ وَهَذِهِ الْآيَةُ الْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِهَا عَيْنُ هَذَا الْمَعْنَى، وَذَلِكَ لِأَنَّ إِبْلِيسَ إِنَّمَا تَكَبَّرَ عَلَى آدَمَ لِأَنَّهُ افْتَخَرَ بِأَصْلِهِ وَنَسَبِهِ وَقَالَ: خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ فَأَنَا أَشْرَفُ مِنْهُ فِي الْأَصْلِ وَالنَّسَبِ فَكَيْفَ أَسْجُدُ وَكَيْفَ أَتَوَاضَعُ لَهُ! وَهَؤُلَاءِ الْمُشْرِكُونَ عَامَلُوا فُقَرَاءَ الْمُسْلِمِينَ بِعَيْنِ هَذِهِ الْمُعَامَلَةِ فَقَالُوا: كَيْفَ نَجْلِسُ مَعَ
BİRİNCİ MESELE: Bil ki önceki ayetlerin zikredilmesinden maksat, malları ve adamlarıyla fakir Müslümanlara karşı övünen kimselere bir reddiyedir. Bu ayetin zikredilmesinden maksat da bizzat bu manadır. Zira İblis de Âdem'e karşı ancak aslı ve nesebiyle övündüğü için kibirlenmiş ve şöyle demiştir: "Beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın; dolayısıyla ben asıl ve nesep bakımından ondan daha üstünüm. O halde nasıl secde ederim ve ona nasıl tevazu gösteririm!" Bu müşrikler de fakir Müslümanlara karşı bizzat bu muameleyi göstererek şöyle demişlerdir: “Bizler
هَؤُلَاءِ الْفُقَرَاءِ مَعَ أَنَّا مِنْ أَنْسَابٍ شَرِيفَةٍ وَهُمْ مِنْ أَنْسَابٍ نَازِلَةٍ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ وَهُمْ فقراء، فالله تعالى ذكر هذه القصة هاهنا تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ هَذِهِ الطَّرِيقَةَ هِيَ بِعَيْنِهَا طَرِيقَةُ إِبْلِيسَ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى حَذَّرَ عَنْهَا وَعَنِ الِاقْتِدَاءِ بِهَا فِي قَوْلِهِ:
şerefli neseplerden olduğumuz, onlar ise düşük neseplerden olduğu, bizler zengin, onlar ise fakir olduğu halde bu fakirlerle nasıl oturup kalkarız?” Allah Teâlâ bu tutumun bizzat İblis'in tutumu olduğuna dikkat çekmek üzere bu kıssayı burada zikretmiştir. Sonra O Teâlâ bundan ve ona uymaktan şu buyruğuyla sakındırmıştır:
أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ فَهَذَا هُوَ وَجْهُ النَّظْمِ وَهُوَ حَسَنٌ مُعْتَبَرٌ، وَذَكَرَ الْقَاضِي وَجْهًا آخَرَ فَقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ مِنْ قَبْلُ أَمْرَ الْقِيَامَةِ وَمَا يَجْرِي عِنْدَ الْحَشْرِ وَوَضْعَ الْكِتَابِ وَكَأَنَّ الله تعالى يريد أن يذكر هاهنا أَنَّهُ يُنَادِي الْمُشْرِكِينَ وَيَقُولُ لَهُمْ أَيْنَ شُرَكَائِي الَّذِي زَعَمْتُمْ وَكَانَ قَدْ عَلِمَ تَعَالَى أَنَّ إِبْلِيسَ هُوَ الَّذِي يَحْمِلُ الْإِنْسَانَ عَلَى إِثْبَاتِ هَؤُلَاءِ الشُّرَكَاءِ، لَا جَرَمَ قَدَّمَ قِصَّتَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِتْمَامًا لِذَلِكَ الْغَرَضِ ثُمَّ قَالَ الْقَاضِي: وَهَذِهِ الْقِصَّةُ وَإِنْ كَانَ تَعَالَى قَدْ كَرَّرَهَا فِي سُوَرٍ كَثِيرَةٍ إِلَّا أَنَّ فِي كُلِّ مَوْضِعٍ مِنْهَا فَائِدَةً مُجَدَّدَةً.
{أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ} “Şimdi siz, onu ve onun soyunu mu dost ediniyorsunuz?”. İşte nazmın (ayetler arası tertibin) vechi budur; bu güzel ve muteber bir vecihtir. Kâdî başka bir vecih zikrederek şöyle demiştir: Allah Teâlâ daha önce kıyamet işini, haşir ve kitabın konulması esnasında cereyan edenleri zikredince, sanki Allah Teâlâ burada müşriklere nida edip: “İddia ettiğiniz ortaklarım nerede?” buyuracağını zikretmek istemiştir. İnsanı bu ortakları benimsemeye sevk eden şeyin İblis olduğunu bildiği için, bu gayeyi tamamlamak üzere şüphesiz onun kıssasını bu ayette öne almıştır. Sonra Kâdî şöyle demiştir: Bu kıssayı Allah Teâlâ birçok sûrede tekrarlamış olsa bile, geçtiği her yerde yenilenmiş müstakil bir fayda bulunmaktadır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ وَلِلنَّاسِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ:
İkinci Mesele: Allah Teâlâ bu ayette İblis'in cinlerden olduğunu beyan etmiştir. İnsanların bu meselede üç görüşü vardır:
الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَكَوْنُهُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ لَا يُنَافِي كَوْنَهُ مِنَ الْجِنِّ وَلَهُمْ فِيهِ وُجُوهٌ. الْأَوَّلُ: أَنَّ قَبِيلَةً مِنَ الْمَلَائِكَةِ يُسَمَّوْنَ بِذَلِكَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً [الصَّافَّاتِ: ١٥٨] وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ [الْأَنْعَامِ: ١٠٠] وَالثَّانِي: أَنَّ الْجِنَّ سُمُّوا جِنًّا لِلِاسْتِتَارِ وَالْمَلَائِكَةُ كَذَلِكَ فَهُمْ دَاخِلُونَ فِي الْجِنِّ. الثَّالِثُ: أَنَّهُ كَانَ خَازِنَ الْجَنَّةِ وَنُسِبَ إِلَى الْجَنَّةِ كَقَوْلِهِمْ كُوفِيٌّ وَبَصْرِيٌّ وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ أَنَّهُ كَانَ مَنِ الْجَنَّانِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْجَنَّاتِ حَيٌّ مِنَ الْمَلَائِكَةِ يَصُوغُونَ حِلْيَةَ أَهْلِ الْجَنَّةِ مُذْ خُلِقُوا رَوَاهُ الْقَاضِي فِي تَفْسِيرِهِ عَنْ هِشَامٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ. وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ مِنَ الْجِنِّ الَّذِينَ هُمُ الشَّيَاطِينُ وَالَّذِينَ خُلِقُوا مِنْ نَارٍ وَهُوَ أَبُوهُمْ. وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: قَوْلُ مَنْ قَالَ كَانَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَمُسِخَ وَغُيِّرَ. وَهَذِهِ الْمَسْأَلَةُ قَدْ أَحْكَمْنَاهَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَأَصْلُ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ أَنَّهُ تَعَالَى أَثْبَتَ لَهُ ذُرِّيَّةً وَنَسْلًا فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَهُوَ قَوْلُهُ: أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِي وَالْمَلَائِكَةُ لَيْسَ لَهُمْ ذُرِّيَّةٌ وَلَا نَسْلٌ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ إِبْلِيسُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ. بَقِيَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ الْمَلَائِكَةَ بِالسُّجُودِ فَلَوْ لَمْ يَكُنْ إِبْلِيسُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَكَيْفَ تَنَاوَلَهُ ذَلِكَ الْأَمْرُ، وَأَيْضًا/ لَوْ لَمْ يَكُنْ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَكَيْفَ يَصِحُّ اسْتِثْنَاؤُهُ مِنْهُمْ، وَقَدْ أَجَبْنَا عَنْ كُلِّ ذَلِكَ بِالِاسْتِقْصَاءِ ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ وَفِي ظَاهِرِهِ إِشْكَالٌ لِأَنَّ الْفَاسِقَ لَا يَفْسُقُ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ ذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا. الْأَوَّلُ: قَالَ الْفَرَّاءُ: فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَيْ خَرَجَ عَنْ طَاعَتِهِ. وَالْعَرَبُ تَقُولُ فَسَقَتِ الرُّطَبَةُ مِنْ قِشْرِهَا أَيْ خَرَجَتْ، وَسُمِّيَتِ الْفَأْرَةُ فُوَيْسِقَةً لِخُرُوجِهَا مِنْ جُحْرِهَا مِنَ الْبَابَيْنِ وَقَالَ رُؤْبَةُ:
Birincisi: O meleklerdendir; onun meleklerden olması cinlerden olmasına mani değildir. Bu görüştekilerin birkaç vechi vardır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: {وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً} [Sâffât 158] “O'nunla cinler arasında bir nesep bağı uydurdular” ve {وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ} [En‘âm 100] “Cinleri Allah'a ortak koştular” buyrukları sebebiyle meleklerden bir kabileye bu isim verilmiştir. İkincisi: Cinlere gizli kaldıkları için “cin” denilmiştir; melekler de böyledir, dolayısıyla melekler de cin mefhumuna dahildirler. Üçüncüsü: O, cennetin bekçisiydi ve tıpkı “Kûfî”, “Basrî” denilmesi gibi cennete nispet edildi. Saîd b. Cübeyr'den rivayet edildiğine göre o, cennetlerde vazife gören cennet bekçilerinden (el-Cennânîn) idi; bunlar yaratıldıklarından beri cennet ehlinin süslerini yapan meleklerden bir zümredir. Bunu Kâdî, tefsirinde Hişâm vasıtasıyla Saîd b. Cübeyr'den rivayet etmiştir. İkinci görüş: O, şeytanlar olan, ateşten yaratılan ve ataları İblis olan cinlerdendir. Üçüncü görüş: “O meleklerdendi, sonra sureti değiştirilip meshedildi” diyenlerin görüşüdür. Biz bu meseleyi Bakara sûresinde etraflıca tahkik etmiştik. Onun meleklerden olmadığına delalet eden asıl delil, Allah Teâlâ'nın bu ayette onun için bir zürriyet ve nesil ispat etmiş olmasıdır ki o da: {أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِي} “Şimdi siz, beni bırakıp da onu ve onun soyunu mu dost ediniyorsunuz?” buyruğudur. Meleklerin ise zürriyetleri ve nesilleri yoktur; dolayısıyla İblis'in meleklerden olmaması vacip olur. Geriye şöyle denilmesi kalır: Allah Teâlâ meleklere secdeyi emretti; şayet İblis meleklerden olmasaydı bu emir onu nasıl kapsardı? Ve yine şayet meleklerden olmasaydı onlardan istisna edilmesi nasıl sahih olurdu? Biz bütün bunlara en ince ayrıntısına kadar cevap vermiştik. Sonra Allah Teâlâ: {فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ} “...Rabbinin emrinden çıktı” buyurdu. Bunun zahirinde bir müşkillik vardır; zira fasık olan kimse Rabbinin emrinden fısk işlemez (yani emir fıska konu olmaz). Bu sebeple müfessirler bu hususta birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Ferrâ demiştir ki: “Rabbinin emrinden çıktı” ifadesi, “O'nun itaatinden çıktı” demektir. Araplar yaş hurma kabuğundan çıktığı zaman “fesakati’r-rutabetü min kışrihâ” derler, yani çıktı manasındadır. Fareye de iki delikten yuvasından çıktığı için “füveysika” denilmiştir. Rûbe şöyle demiştir:
يَهْوِينَ فِي نَجْدٍ وَغَوْرٍ غَائِرًا ... فَوَاسِقًا عَنْ قَصْدِهَا جَوَائِرَا
“Necid ve alçak çukurlara doğru hızla inerler... İstikametlerinden çıkmış, yoldan sapmış olarak.”
الثَّانِي: حَكَى الزَّجَّاجُ عَنِ الْخَلِيلِ وَسِيبَوَيْهِ أَنَّهُ قَالَ: لَمَّا أُمِرَ فَعَصَى كَانَ سَبَبُ فِسْقِهِ هُوَ ذَلِكَ الْأَمْرُ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَوْلَا ذَلِكَ الْأَمْرُ السَّابِقُ لَمَا حَصَلَ الْفِسْقُ، فَلِأَجْلِ هَذَا الْمَعْنَى حَسُنَ أَنْ يُقَالَ: فَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ.
İkincisi: Zeccâc, Halîl ve Sîbeveyh'ten şöyle dediklerini nakletmiştir: Ona emredilip de o isyan edince, onun fıskının sebebi işte o emir olmuştur. Mana şudur: Şayet o önceki emir olmasaydı fısk meydana gelmezdi. İşte bu manadan ötürü “Rabbinin emrinden çıktı (saptı)” denilmesi güzel olmuştur.
الثَّالِثُ: قَالَ قُطْرُبٌ: فَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ رَدَّهُ كَقَوْلِهِ وَاسْأَلِ القرية واسأل العير قَالَ تَعَالَى: أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Üçüncüsü: Kutrub dedi ki: “Rabbinin emrinden çıktı”, yani O'nun emrini reddetti demektir; nitekim [Kur'an'da] “Köye sor, kervana sor” buyrulması da [köy ve kervan halkı manasında olması gibi] böyledir. Allah Teâlâ: {أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ} “Şimdi siz, beni bırakıp da onu ve onun soyunu mu dost ediniyorsunuz? Oysa onlar sizin düşmanınızdır” buyurdu. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ أَنَّ إِبْلِيسَ تَكَبَّرَ عَلَى آدَمَ وَتَرَفَّعَ عَلَيْهِ لَمَّا ادَّعَى أَنَّ أَصْلَهُ أشرف من أصل آدم فوجب أن يكون هُوَ أَشْرَفَ مِنْ آدَمَ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ لِأُولَئِكَ الْكَافِرِينَ الَّذِينَ افْتَخَرُوا عَلَى فُقَرَاءِ الْمُسْلِمِينَ بِشَرَفِ نَسَبِهِمْ وَعُلُوِّ مَنْصِبِهِمْ، إِنَّكُمْ فِي هَذَا الْقَوْلِ اقْتَدَيْتُمْ بِإِبْلِيسَ فِي تَكَبُّرِهِ عَلَى آدَمَ فَلَمَّا عَلِمْتُمْ أَنَّ إِبْلِيسَ عَدُوٌّ لَكُمْ فَكَيْفَ تَقْتَدُونَ بِهِ فِي هَذِهِ الطَّرِيقَةِ الْمَذْمُومَةِ. هَذَا هُوَ تَقْرِيرُ الْكَلَامِ. فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ هَذَا الكلام لا
Birinci Mesele: Bu kelamdan maksat şudur: İblis, aslı Âdem'in aslından daha şerefli olduğunu ve dolayısıyla kendisinin Âdem'den daha şerefli olması gerektiğini iddia ettiğinde Âdem'e karşı büyüklük taslamış ve ona karşı üstünlük taslamıştı. Sanki Allah Teâlâ neseplerinin şerefi ve mevkilerinin yüceliğiyle fakir Müslümanlara karşı övünen o kâfirlere şöyle buyurmuştur: Sizler bu sözünüzde, Âdem'e karşı kibirlenmesi hususunda İblis'e uydunuz. İblis'in size düşman olduğunu bildiğiniz halde, bu yerilmiş yolda nasıl ona uyarsınız? Kelamın takriri (açıklaması) budur. Şayet denilirse ki: Bu söz ancak
يَتِمُّ إِلَّا بِإِثْبَاتِ مُقَدِّمَاتٍ. فَأَوَّلُهَا: إِثْبَاتُ إِبْلِيسَ. وَثَانِيهَا: إِثْبَاتُ ذُرِّيَّةِ إِبْلِيسَ. وَثَالِثُهَا: إِثْبَاتُ عَدَاوَةٍ بَيْنَ إِبْلِيسَ وَذُرِّيَّتِهِ وَبَيْنَ أَوْلَادِ آدَمَ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ الَّذِي قَالَهُ أُولَئِكَ الْكُفَّارُ اقْتَدَوْا فِيهِ بِإِبْلِيسَ. وَكُلُّ هَذِهِ الْمُقَدِّمَاتِ الْأَرْبَعَةِ لَا سَبِيلَ إِلَى إِثْبَاتِهَا إِلَّا بِقَوْلِ النَّبِيِّ مُحَمَّدٍ ﷺ. فَالْجَاهِلُ بِصِدْقِ النَّبِيِّ جَاهِلٌ بِهَا. إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ الْمُخَاطَبُونَ بِهَذِهِ الْآيَاتِ هَلْ عَرَفُوا كَوْنَ مُحَمَّدٍ نَبِيًّا صَادِقًا أَوْ مَا عَرَفُوا ذَلِكَ؟ فَإِنْ عَرَفُوا كَوْنَهُ نَبِيًّا صَادِقًا قَبِلُوا قَوْلَهُ فِي كُلِّ مَا يَقُولُهُ فَكُلَّمَا نَهَاهُمُ النَّبِيُّ ﷺ عَنْ قَوْلٍ انْتَهَوْا عَنْهُ، وَحِينَئِذٍ فَلَا حَاجَةَ إِلَى قِصَّةِ إِبْلِيسَ وَإِنْ لَمْ يَعْرِفُوا كَوْنَهُ نَبِيًّا جَهِلُوا كُلَّ هَذِهِ الْمُقَدِّمَاتِ الْأَرْبَعَةِ وَلَمْ يَعْرِفُوا صِحَّتَهَا فَحِينَئِذٍ لَا يَكُونُ فِي إِيرَادِهَا عَلَيْهِمْ فَائِدَةٌ وَالْجَوَابُ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا قَدْ سَمِعُوا قِصَّةَ إِبْلِيسَ وَآدَمَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَاعْتَقَدُوا صِحَّتَهَا وَعَلِمُوا أَنَّ إِبْلِيسَ إِنَّمَا تَكَبَّرَ عَلَى آدَمَ بِسَبَبِ نَسَبِهِ، فَإِذَا أَوْرَدْنَا عَلَيْهِمْ هَذِهِ الْقِصَّةَ كَانَ ذَلِكَ زَاجِرًا لَهُمْ عَمَّا أَظْهَرُوهُ مَعَ فُقَرَاءِ الْمُسْلِمِينَ مِنَ التَّكَبُّرِ وَالتَّرَفُّعِ.
birtakım öncüllerin ispatıyla tamam olur: Birincisi: İblis'in varlığının ispatı. İkincisi: İblis'in zürriyetinin ispatı. Üçüncüsü: İblis ve zürriyeti ile Âdemoğulları arasındaki düşmanlığın ispatı. Dördüncüsü: O kâfirlerin söyledikleri bu sözde İblis'e uymuş olmalarıdır. Bu dört öncülün hiçbirini Hz. Peygamber Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem sözü olmaksızın ispat etmeye yol yoktur. Peygamber'in doğruluğunu bilmeyen kimse bunları da bilmez. Bunu bildiğinde deriz ki: Bu ayetlerle muhatap olanlar, Muhammed'in doğru sözlü bir peygamber olduğunu bildiler mi yoksa bilmediler mi? Şayet onun doğru sözlü bir peygamber olduğunu bildilerse, söylediği her şeyde onun sözünü kabul ederler; böylece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onları bir sözden nehyettiğinde derhal ondan vazgeçerlerdi. O takdirde İblis kıssasına ihtiyaç kalmazdı. Şayet onun peygamber olduğunu bilmedilerse, bu dört öncülün tamamından habersiz kalırlar ve bunların sıhhatini bilmezlerdi; bu durumda da kıssayı onlara getirmenin bir faydası olmazdı. Cevap şudur: Müşrikler İblis ve Âdem kıssasını Ehl-i Kitaptan işitmişler, onun sıhhatine inanmışlar ve İblis'in Âdem'e ancak nesebi sebebiyle kibirlendiğini bilmişlerdi. Dolayısıyla biz bu kıssayı onların önüne getirdiğimizde bu, fakir Müslümanlara karşı sergiledikleri kibir ve büyüklük taslamaktan onları caydırıcı bir delil olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْجُبَّائِيُّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُرِيدُ الْكُفْرَ وَلَا يَخْلُقُهُ فِي الْعَبْدِ، إِذْ لَوْ أَرَادَهُ وَخَلَقَهُ فِيهِ ثُمَّ عَاقَبَهُ عَلَيْهِ لَكَانَ ضَرَرُ إِبْلِيسَ أَقَلَّ مِنْ ضَرَرِ الله عليهم! فَكَيْفَ يُوَبِّخُهُمْ بِقَوْلِهِ: بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا!؟ تَعَالَى اللَّهُ عَنْهُ عُلُوًّا كَبِيرًا. بَلْ عَلَى هَذَا الْمَذْهَبِ لَا ضَرَرَ الْبَتَّةَ مِنْ إِبْلِيسَ بَلِ الضَّرَرُ كُلُّهُ مِنَ اللَّهِ.
İkinci Mesele: Cübbâî dedi ki: Bu ayette Allah Teâlâ'nın küfrü irade etmediğine ve onu kulda yaratmadığına delalet vardır; zira şayet onu irade edip kulda yaratsaydı ve sonra da bundan dolayı kuluna azap etseydi, İblis'in onlara verdiği zarar, Allah'ın onlara verdiği zarardan daha az olurdu! Öyle olsaydı onları: {بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا} “Zalimler için bu ne kötü bir bedeldir!” diye nasıl azarlardı?! Allah bundan pek yüce ve münezzehtir. Bilakis bu mezhebe göre İblis'ten kesinlikle hiçbir zarar gelmez, aksine bütün zarar Allah'tandır.
وَالْجَوَابُ: الْمُعَارَضَةُ بِالدَّاعِي وَالْعِلْمِ.
Cevap: [Kulun fiilindeki] saik ve Allah'ın ezeli ilmi ile muaraza etmektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِنَّمَا قَالَ لِلْكُفَّارِ الْمُفْتَخِرِينَ بِأَنْسَابِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ عَلَى فُقَرَاءِ الْمُسْلِمِينَ/ أَفَتَتَّخِذُونَ إِبْلِيسَ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ، لِأَنَّ الدَّاعِيَ لَهُمْ إِلَى تَرْكِ دِينِ مُحَمَّدٍ ﷺ هُوَ النَّخْوَةُ وَإِظْهَارُ الْعَجَبِ. فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَنْ أَقْدَمَ عَلَى عَمَلٍ أَوْ قَوْلٍ بِنَاءً عَلَى هَذَا الدَّاعِي فَهُوَ مُتَّبِعٌ لِإِبْلِيسَ حَتَّى أَنَّ مَنْ كَانَ غَرَضُهُ فِي إِظْهَارِ الْعِلْمِ وَالْمُنَاظَرَةِ التَّفَاخُرَ وَالتَّكَبُّرَ وَالتَّرَفُّعَ فَهُوَ مُقْتَدٍ بِإِبْلِيسَ وَهُوَ مَقَامٌ صَعْبٌ غَرِقَ فِيهِ أَكْثَرُ الْخَلْقِ فَنَسْأَلُ اللَّهَ الْخَلَاصَ مِنْهُ ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا أَيْ بِئْسَ الْبَدَلُ مِنَ اللَّهِ إِبْلِيسُ لِمَنِ اسْتَبْدَلَهُ بِهِ فَأَطَاعَهُ بَدَلَ طَاعَتِهِ، ثُمَّ قَالَ:
Üçüncü Mesele: Nesepleri ve mallarıyla fakir Müslümanlara karşı övünen kâfirlere: “Allah'ı bırakıp İblis'i ve onun soyunu mu dost ediniyorsunuz?” buyurmasının sebebi; onları Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem dinini terk etmeye sevk eden sâikin büyüklük taslama ve kendini beğenmişlik (ucub) sergileme oluşudur. Bu durum delalet eder ki, bu sâike dayanarak herhangi bir amel veya söze girişen herkes İblis'e tabi olmuştur. Hatta ilim göstermekten ve münazara yapmaktan maksadı övünmek, kibirlenmek ve üstünlük taslamak olan kimse de İblis'e uymuştur. Bu ise yaratılmışların çoğunun içinde boğulduğu çetin bir makamdır; Allah'tan bundan kurtuluş dileriz. Sonra Allah Teâlâ: {بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا} “Zalimler için bu ne kötü bir bedeldir!” buyurdu; yani Allah'ı bırakıp O'na itaat yerine İblis'e itaat eden ve onu Allah'a bedel kılan kimse için İblis ne kötü bir bedeldir! Sonra şöyle buyurdu:
مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
{مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ} “Ben onları ne göklerin ve yerin yaratılışına ne de bizzat kendilerinin yaratılışına şahit tuttum.” Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: مَا أَشْهَدْتُهُمْ إِلَى مَنْ يَعُودُ؟ فِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: وَهُوَ الَّذِي ذَهَبَ إِلَيْهِ الْأَكْثَرُونَ أَنَّ الْمَعْنَى مَا أَشْهَدْتُ الذي اتخذتموهم أولياء خلق السموات وَالْأَرْضِ وَلَا أَشْهَدْتُ بَعْضَهُمْ خَلْقَ بَعْضٍ كَقَوْلِهِ: فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ [النِّسَاءِ: ٦٦] يَعْنِي مَا أَشْهَدْتُهُمْ لِأَعْتَضِدَ بِهِمْ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ:
Birinci Mesele: {مَا أَشْهَدْتُهُمْ} “Onları şahit tutmadım” buyruğundaki zamirin kime döndüğü hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Çoğunluğun benimsediği vecihtir ki mana; “Sizin dost edindiğiniz kimseleri göklerin ve yerin yaratılışına şahit tutmadım; tıpkı: {فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ} [Nisâ 66] ‘Nefislerinizi öldürün (birbirinizi öldürün)’ ayetinde olduğu gibi bazısını da diğer bazısının yaratılışına şahit tutmadım” şeklindedir; yani kendilerinden destek ve yardım almak için onları şahit tutmadım demektir. Bunun delili O'nun şu buyruğudur:
وَما كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُداً أَيْ وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَهُمْ فَوُضِعَ الظَّاهِرُ مَوْضِعَ الْمُضْمَرِ بَيَانًا لِإِضْلَالِهِمْ وَقَوْلُهُ:
{وَما كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُداً} “...saptıranları da hiçbir zaman yardımcı edinmiş değilim.” Yani “onları [yardımcı] edinmiş değilim” demektir; saptırıcılıklarını beyan etmek üzere zamir yerine zahir isim getirilmiştir. Ayetteki
عَضُداً أَيْ أَعْوَانًا. وَثَانِيهَا: وَهُوَ أَقْرَبُ عِنْدِي أَنَّ الضَّمِيرَ عَائِدٌ إِلَى الْكُفَّارِ الَّذِينَ قَالُوا لِلرَّسُولِ ﷺ إِنْ لَمْ تَطْرُدْ مِنْ مَجْلِسِكَ هَؤُلَاءِ الْفُقَرَاءَ لَمْ نُؤْمِنْ بِكَ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: إِنَّ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَتَوْا بِهَذَا الِاقْتِرَاحِ الْفَاسِدِ وَالتَّعَنُّتِ الْبَاطِلِ مَا كَانُوا شُرَكَاءَ لِي فِي تَدْبِيرِ الْعَالَمِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَلَا اعْتَضَدْتُ بِهِمْ فِي تَدْبِيرِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، بَلْ هُمْ قَوْمٌ كَسَائِرِ الْخَلْقِ، فَلِمَ أَقْدَمُوا عَلَى هَذَا الِاقْتِرَاحِ الْفَاسِدِ؟ وَنَظِيرُهُ أَنَّ مَنِ اقْتَرَحَ عَلَيْكَ اقْتِرَاحَاتٍ عَظِيمَةً فَإِنَّكَ تَقُولُ لَهُ لَسْتَ بِسُلْطَانِ الْبَلَدِ وَلَا ذُرِّيَّةِ الْمَمْلَكَةِ حَتَّى نَقْبَلَ مِنْكَ هَذِهِ الِاقْتِرَاحَاتِ الْهَائِلَةَ، فَلِمَ تُقْدِمُ عَلَيْهَا وَالَّذِي يُؤَكِّدُ هَذَا أَنَّ الضَّمِيرَ يَجِبُ عَوْدُهُ إِلَى أَقْرَبِ الْمَذْكُورَاتِ. وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ الْمَذْكُورَةِ الْأَقْرَبُ هُوَ ذِكْرُ أُولَئِكَ الْكُفَّارِ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا وَالْمُرَادُ بِالظَّالِمِينَ أُولَئِكَ الْكُفَّارُ. وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلا
“adudan” (عَضُداً) kelimesi “yardımcılar” demektir. İkincisi: Benim nezdimde daha uygun olan vecihtir ki zamir, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem: “Meclisinden bu fakirleri kovmazsan sana iman etmeyiz” diyen o kâfirlere dönmektedir. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: Bu bozuk teklifi ve batıl inatlaşmayı getiren kimseler, Allah Teâlâ'nın: {مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ} “Ben onları ne göklerin ve yerin yaratılışına ne de bizzat kendilerinin yaratılışına şahit tuttum” buyruğunun delaletiyle âlemin tedbirinde benim ortaklarım değillerdi; dünya ve ahiretin sevk ve idaresinde de onlardan destek almadım. Bilakis onlar da diğer mahlukat gibi bir topluluktur; öyleyse bu bozuk teklife nasıl cüret edebildiler? Bunun benzeri şudur: Biri sana büyük ve haddini aşan tekliflerde bulunduğunda ona: “Sen bu beldenin sultanı veya mülkün sahibi değilsin ki senden bu ağır teklifleri kabul edelim; öyleyse buna nasıl cüret ediyorsun?” dersin. Bunu pekiştiren husus şudur: Zamirin en yakın zikredilene dönmesi asıldır. Bu ayette ise zikredilen en yakın mercii, Allah Teâlâ'nın: {بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا} “Zalimler için bu ne kötü bir bedeldir!” buyruğundaki o kâfirlerdir; zira zalimlerden kasıt o kâfirlerdir. Üçüncüsü: O'nun: {مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلا
خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ
{خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ} “Ben onları ne göklerin ve yerin yaratılışına ne de bizzat kendilerinin yaratılışına şahit tuttum”
كَوْنَ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ جَاهِلِينَ بِمَا جَرَى بِهِ الْقَلَمُ فِي الْأَزَلِ مِنْ أَحْوَالِ السَّعَادَةِ وَالشَّقَاوَةِ. فَكَأَنَّهُ قِيلَ لَهُمْ السَّعِيدُ مَنْ حَكَمَ اللَّهُ بِسَعَادَتِهِ فِي الْأَزَلِ وَالشَّقِيُّ مَنْ حَكَمَ اللَّهُ بِشَقَاوَتِهِ فِي الْأَزَلِ، وَأَنْتُمْ غَافِلُونَ عَنْ أَحْوَالِ الْأَزَلِ كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَإِذَا جَهِلْتُمْ هَذِهِ الْحَالَةَ فَكَيْفَ يُمْكِنُكُمْ أَنْ تَحْكُمُوا لِأَنْفُسِكُمْ بِالرِّفْعَةِ وَالْعُلُوِّ وَالْكَمَالِ وَلِغَيْرِكُمْ بِالدَّنَاءَةِ وَالذُّلِّ، بَلْ رُبَّمَا صَارَ الْأَمْرُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ عَلَى الْعَكْسِ فِيمَا حَكَمْتُمْ بِهِ.
“Ben onları ne göklerin ve yerin yaratılışına ne de bizzat kendilerinin yaratılışına şahit tuttum” buyruğundan maksadın; bu kâfirlerin ezelde saadet ve şekavet hallerine dair kalemin yazdığı şeylerden habersiz olmalarıdır. Sanki onlara şöyle denilmiştir: Said (bahtiyar), Allah'ın ezelde saadetine hükmettiği kimsedir; şaki (bedbaht) da Allah'ın ezelde şekavetine hükmettiği kimsedir. Sizler ise ezelin hallerinden gafilsiniz. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ} “Ben onları ne göklerin ve yerin yaratılışına ne de bizzat kendilerinin yaratılışına şahit tuttum.” Siz bu durumu bilmediğinize göre, kendiniz için yücelik, üstünlük ve kemale; başkaları için ise bayağılık ve zillete nasıl hükmedebilirsiniz? Hatta belki de dünyada ve ahirette durum sizin verdiğiniz hükmün tam tersine dönecektir.