Binûn

Kehf Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قُرِئَ وَمَا كُنْتَ بِالْفَتْحِ، وَالْخِطَابُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَالْمَعْنَى وَمَا صَحَّ لَكَ الِاعْتِضَادُ بِهِمْ، وَمَا يَنْبَغِي لَكَ أَنْ تَعْتَزَّ بِهِمْ. وَقَرَأَ عَلِيٌّ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِ. مُتَّخِذًا الْمُضِلِّينَ بِالتَّنْوِينِ عَلَى الْأَصْلِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ: عُضْدًا بِسُكُونِ الضَّادِ وَنَقْلِ ضَمَّتِهَا إِلَى الْعَيْنِ، وَقُرِئَ: عَضْدًا بِالْفَتْحِ وَسُكُونِ الضَّادِ وَعُضُدًا بِضَمَّتَيْنِ وَعَضَدًا/ بِفَتْحَتَيْنِ جَمْعُ عَاضِدٍ كَخَادِمٍ وَخَدَمٍ وَرَاصِدٍ وَرَصَدٍ مِنْ عَضَدَهُ إِذَا قَوَّاهُ وَأَعَانَهُ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَرَّرَ أَنَّ الْقَوْلَ الَّذِي قَالُوهُ فِي الِافْتِخَارِ عَلَى الْفُقَرَاءِ اقْتِدَاءً بِإِبْلِيسَ عَادَ بَعْدَهُ إِلَى التَّهْوِيلِ بِأَحْوَالِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ فَقَالَ: وَيَوْمَ يَقُولُ نادُوا شُرَكائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ وَفِيهِ أَبْحَاثٌ:

İkinci Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: [Bir kıraatte] hitap Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yönelik olarak [tâ harfinin] fethasıyla {وَمَا كُنْتَ} şeklinde okunmuştur. Bu durumda mana: “Onları yardımcı edinmek sana uygun düşmezdi ve onlarla güç kazanmaya çalışman sana yakışmazdı” demektir. Ali radıyallâhu anh ise asıl üzere tenvin ile {مُتَّخِذًا الْمُضِلِّينَ} şeklinde okumuştur. Hasan [el-Basrî] dad harfinin sükûnu ve ötresinin ayın harfine nakliyle {عُضْدًا} şeklinde okumuştur. Ayrıca [ayın harfinin] fethası ve dad harfinin sükûnuyla {عَضْدًا}, iki ötre ile {عُضُدًا} ve iki fetha ile {عَضَدًا} şeklinde de okunmuştur ki bu; bir kimseyi güçlendirip ona yardım ettiğinde kullanılan {عَضَدَهُ} fiilinden türeyen ve tıpkı “hâdim-hadem”, “râsıt-rasad” vezninde olduğu gibi “âdıd” (yardım eden) kelimesinin çoğuludur. Bil ki Allah Teâlâ, onların fakirlere karşı böbürlenmek amacıyla söyledikleri sözün İblis'e uymak olduğunu tespit edince, bundan sonra kıyamet gününün dehşetli hallerini hatırlatmaya dönerek şöyle buyurmuştur: {وَيَوْمَ يَقُولُ نادُوا شُرَكائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ} “[Allah'ın] 'Benim ortaklarım olduklarını iddia ettiğiniz şeyleri çağırın!' diyeceği günü [hatırla].” Bu hususta birkaç inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَرَأَ حَمْزَةُ: (نَقُولُ) بِالنُّونِ عَطْفًا عَلَى قوله: وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ وأَوْلِياءَ مِنْ دُونِي وما أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُداً وَالْبَاقُونَ قَرَءُوا بِالْيَاءِ.

Birinci İnceleme: Hamza, {وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ} “Meleklere: 'Âdem'e secde edin' dediğimiz zamanı...”, {أَوْلِياءَ مِنْ دُونِي} “benden başka dostlar”, {ما أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} “Ben onları ne göklerin ve yerin yaratılışına şahit tuttum” ve {وَما كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُداً} “ne de yoldan sapanları yardımcı edindim” buyruklarına atıfla nûn harfiyle (نَقُولُ) [şeklinde] okumuştur. Diğer kıraat imamları ise yâ harfiyle [يَقُولُ] okumuşlardır.

الْبَحْثُ الثَّانِي: وَاذْكُرْ يَوْمَ نَقُولُ عَطْفًا عَلَى قَوْلِهِ: وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا.

İkinci İnceleme: [Takdirî mana]: {وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا} “Hani meleklere: 'Secde edin' demiştik” buyruğuna atıfla, “[Bizim] diyeceğimiz günü hatırla” şeklindedir.

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: الْمَعْنَى وَاذْكُرْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ أَحْوَالَهُمْ وَأَحْوَالَ آلِهَتِهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِذْ يَقُولُ اللَّهُ لَهُمْ: نادُوا شُرَكائِيَ أَيِ ادْعُوا مَنْ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ شُرَكَاءُ لِي حَيْثُ أَهَّلْتُمُوهُمْ لِلْعِبَادَةِ، ادْعُوهُمْ يَشْفَعُوا لَكُمْ وَيَنْصُرُوكُمْ وَالْمُرَادُ بِالشُّرَكَاءِ الْجِنُّ فَدَعَوْهُمْ وَلَمْ يَذْكُرْ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُمْ كَيْفَ دَعَوُا الشُّرَكَاءَ لِأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ ذَلِكَ فِي آيَةٍ أُخْرَى وَهُوَ أَنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا [غَافِرٍ: ٤٧] ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ أَيْ لَمْ يُجِيبُوهُمْ إِلَى مَا دَعَوْهُمْ إِلَيْهِ وَلَمْ يَدْفَعُوا عَنْهُمْ ضَرَرًا وَمَا أَوْصَلُوا إِلَيْهِمْ نَفْعًا. ثُمَّ قَالَ تَعَالَى:

Üçüncü İnceleme: Mana şöyledir: Ey Muhammed! Onlara kendilerinin ve ilahlarının kıyamet günündeki hallerini hatırlat. O gün Allah onlara: {نادُوا شُرَكائِيَ} “Ortaklarımı çağırın!” yani “Kendilerini ibadete layık görmekle benim ortaklarım olduklarını iddia ettiğiniz varlıkları çağırın; çağırın da size şefaat etsinler ve yardım etsinler” der. Ortaklardan kasıt ise cinlerdir. Onlar da bunları çağırırlar. Ancak Allah Teâlâ bu ayette onların ortakları nasıl çağırdıklarını zikretmemiştir; zira O Teâlâ bunu bir başka ayette onların: {إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا} “Doğrusu biz size uymuştuk. Şimdi siz bizden [azabı] savabilir misiniz?” [Mü'min 47] dediklerini belirterek açıklamıştır. Sonra Allah Teâlâ: {فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ} “Fakat onlar bunlara icabet etmediler” yani onları çağırdıkları şeye karşılık vermediler, ne onlardan bir zararı savabildiler ne de onlara bir fayda ulaştırabildiler, buyurmuştur. Ardından Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

وَجَعَلْنا بَيْنَهُمْ مَوْبِقاً وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الْمَوْبِقُ الْمَهْلِكُ مِنْ وَبِقَ يَبِقُ وُبُوقًا وَوَبَقًا.

{وَجَعَلْنا بَيْنَهُمْ مَوْبِقاً} “Biz onların arasına bir helak [engeli/uçurumu] koyduk”. Bu hususta birkaç görüş vardır: Birincisi: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Mevbık (مَوْبِق), helak olunan yer (mehlik) demektir. Bu kelime, bir kimse helak olduğunda söylenen “vebeka yebiku vubûkan ve vebakan” (وَبِقَ يَبِقُ وُبُوقًا وَوَبَقًا) fiilinden;

إِذَا هَلَكَ وَأَوْبَقَهُ غَيْرُهُ فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا كَالْمَوْرِدِ وَالْمَوْعِدِ وَتَقْرِيرُ هَذَا الْوَجْهِ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً كَالْمَلَائِكَةِ وَعِيسَى دَعَوْا هَؤُلَاءِ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ ثُمَّ حِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَهُمْ فَأَدْخَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ جَهَنَّمَ وَأَدْخَلَ عِيسَى الْجَنَّةَ وَصَارَ الْمَلَائِكَةُ إِلَى حَيْثُ أَرَادَ اللَّهُ مِنْ دَارِ الْكَرَامَةِ وَحَصَلَ بَيْنَ أُولَئِكَ الْكُفَّارِ وَبَيْنَ الْمَلَائِكَةِ وَعِيسَى ﵇ هَذَا الْمَوْبِقُ وَهُوَ ذَلِكَ الْوَادِي فِي جَهَنَّمَ. الْوَجْهُ الثَّانِي: قَالَ الْحَسَنُ: (مَوْبِقًا) أَيْ عَدَاوَةً وَالْمَعْنَى عَدَاوَةٌ هِيَ فِي شِدَّتِهَا هَلَاكٌ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ: لَا يَكُنْ حُبُّكَ كَلَفًا، وَلَا بُغْضُكَ تَلَفًا. الْوَجْهُ الثَّالِثُ: قَالَ الْفَرَّاءُ الْبَيْنُ الْمُوَاصَلَةُ أَيْ جَعَلْنَا مُوَاصَلَتَهُمْ فِي الدُّنْيَا هَلَاكًا فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ. الْوَجْهُ الرَّابِعُ: الْمَوْبِقُ الْبَرْزَخُ الْبَعِيدُ أَيْ جَعَلْنَا بَيْنَ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ وَبَيْنَ الْمَلَائِكَةِ وَعِيسَى بَرْزَخًا بَعِيدًا يَهْلِكُ فِيهِ السَّارِي لِفَرْطِ بُعْدِهِ، لِأَنَّهُمْ فِي قَعْرِ جَهَنَّمَ وَهُمْ فِي أَعْلَى الْجِنَانِ ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُواقِعُوها وَفِي هَذَا الظَّنِّ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أن الظن هاهنا بِمَعْنَى الْعِلْمِ وَالْيَقِينِ. وَالثَّانِي: وَهُوَ الْأَقْرَبُ أَنَّ الْمَعْنَى أَنَّ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارَ يَرَوْنَ النَّارَ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ فَيَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا فِي تِلْكَ السَّاعَةِ مِنْ غَيْرِ تَأْخِيرٍ وَمُهْلَةٍ، لِشِدَّةِ مَا

[bir kimse helak olduğunda söylenen “vebeka”] ve başkası onu helak ettiğinde [kullanılan evbekahû (أَوْبَقَهُ) fiilinden türemiş] olup el-mevrid (الْمَوْرِدِ) ve el-mev‘ıd (الْمَوْعِدِ) gibi [mimli] masdar olması da caizdir. Bu görüşün açıklaması şöyle yapılabilir: Allah’tan başka melekleri ve İsa’yı ilah edinen bu müşrikler, bunları yardıma çağırdılar; fakat onlar kendilerine cevap vermediler. Sonra onların arasına engel konuldu; Allah Teâlâ bu müşrikleri cehenneme, İsa’yı cennete koydu; melekler de Allah’ın dilediği ikram yurduna vardılar. Böylece o kâfirler ile melekler ve İsa aleyhisselâm arasında cehennemdeki o vadi olan bu mevbık (helak uçurumu) hasıl oldu. İkinci görüş: Hasan şöyle demiştir: (مَوْبِقًا) yani düşmanlık demektir. Mana, şiddeti sebebiyle helake sürükleyen bir düşmanlıktır. Nitekim: “Sevgin aşırılık, nefretin de helak olmasın” sözü de bu kabildendir. Üçüncü görüş: Ferrâ şöyle demiştir: el-Beyn (الْبَيْنُ), kavuşma ve irtibat demektir; yani “Biz onların dünyadaki irtibatlarını kıyamet gününde bir helak kıldık.” Dördüncü görüş: Mevbık, uzak bir berzahtır (engeldir); yani bu kâfirler ile melekler ve İsa arasına, mesafesinin aşırı uzaklığından dolayı yolcunun içinde helak olacağı uzak bir berzah koyduk. Zira onlar cehennemin dibinde, ötekiler ise cennetlerin en yücesindedirler. Sonra Allah Teâlâ: {وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُواقِعُوها} “Günahkârlar ateşi görürler ve muhakkak oraya düşeceklerini anlarlar” buyurmuştur. Bu zan (ظَنّ) hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Buradaki zan, ilim ve yakin (kesin bilgi) anlamındadır. İkincisi: -ki en tercihe şayan olanı budur- Mana şöyledir: Bu kâfirler ateşi uzak bir mesafeden görürler ve

يَسْمَعُونَ مِنْ تَغَيُّظِهَا وَزَفِيرِهَا. كَمَا قَالَ: إِذا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ سَمِعُوا لَها تَغَيُّظاً وَزَفِيراً [الْفُرْقَانِ: ١٢] وَقَوْلُهُ: مُواقِعُوها أَيْ مُخَالِطُوهَا فَإِنَّ مُخَالَطَةَ الشَّيْءِ لِغَيْرِهِ إِذَا كَانَتْ قَوِيَّةً تَامَّةً يُقَالُ لَهَا مُوَاقَعَةٌ ثُمَّ قَالَ تَعَالَى:

öfke ve uğultunun şiddeti sebebiyle hiçbir gecikme ve mühlet olmaksızın o anda hemen ateşe düşeceklerini zannederler. Nitekim Allah Teâlâ: {إِذا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ سَمِعُوا لَها تَغَيُّظاً وَزَفِيراً} “[Ateş] onları uzak bir yerden gördüğünde, onun öfkesini ve uğultusunu işitirler” [Furkan 12] buyurmuştur. O'nun: {مُواقِعُوها} “oraya düşeceklerini” buyruğu ise, onunla iç içe gireceklerini ifade eder; zira bir şeyin başka bir şeyle güçlü ve tam bir şekilde karışmasına muvâkaa (مواقعة) denir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

وَلَمْ يَجِدُوا عَنْها مَصْرِفاً أَيْ لَمْ يَجِدُوا عَنِ النَّارِ مَعْدِلًا إِلَى غَيْرِهَا لِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ تَسُوقُهُمْ إليها.

{وَلَمْ يَجِدُوا عَنْها مَصْرِفاً} “Ve oradan savuşup kaçacak bir yer bulamazlar” yani ateşten başka yöne dönecek bir sığınak bulamazlar; çünkü melekler onları ateşe doğru sevk etmektedir.

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٥٤ الى ٥٦]

[Kehf Suresi (18), 54-56. Ayetler]

وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَكانَ الْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلاً (٥٤) وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلاَّ أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ قُبُلاً (٥٥) وَما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلاَّ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَيُجادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْباطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَاتَّخَذُوا آياتِي وَما أُنْذِرُوا هُزُواً (٥٦)

{وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَكانَ الْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلاً (٥٤) وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلاَّ أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ قُبُلاً (٥٥) وَما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلاَّ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَيُجادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْباطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَاتَّخَذُوا آياتِي وَما أُنْذِرُوا هُزُواً (٥٦)} “Andolsun biz bu Kur'an'da insanlara her türlü misali türlü türlü şekillerde açıkladık. Fakat insan her şeyden çok tartışmacıdır. (54) Kendilerine hidayet geldiğinde insanları iman etmekten ve Rablerinden bağışlanma dilemekten alıkoyan şey, ancak öncekilerin sünnetinin (helak kanununun) kendilerine gelmesini yahut azabın göz göre göre karşılarına çıkmasını beklemeleridir. (55) Biz peygamberleri sadece müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak göndeririz. İnkâr edenler ise bâtıl ile hakkı ortadan kaldırmak için mücadele ederler ve ayetlerimi ve kendilerine yapılan uyarıları alaya alırlar. (56)”

اعْلَمْ أَنَّ أُولَئِكَ الْكَفَرَةَ لَمَّا افْتَخَرُوا عَلَى فُقَرَاءِ الْمُسْلِمِينَ بِكَثْرَةِ أَمْوَالِهِمْ وَأَتْبَاعِهِمْ وَبَيَّنَ تَعَالَى بِالْوُجُوهِ الْكَثِيرَةِ أَنَّ قَوْلَهُمْ فَاسِدٌ وَشُبْهَتَهُمْ بَاطِلَةٌ وَذَكَرَ فِيهِ الْمَثَلَيْنِ الْمُتَقَدِّمَيْنِ، قَالَ بَعْدَهُ: وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى مَا سَبَقَ وَالتَّصْرِيفُ يَقْتَضِي التَّكْرِيرَ وَالْأَمْرُ كَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى أَجَابَ عَنْ شُبْهَتِهِمُ الَّتِي ذَكَرُوهَا مِنْ وُجُوهٍ كَثِيرَةٍ وَمَعَ تِلْكَ الْجَوَابَاتِ الشَّافِيَةِ وَالْأَمْثِلَةِ الْمُطَابِقَةِ فَهَؤُلَاءِ الْكُفَّارُ لَا يَتْرُكُونَ الْمُجَادَلَةَ الْبَاطِلَةَ فَقَالَ وَكَانَ الْإِنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا أَيْ أَكْثَرَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي يَتَأَتَّى مِنْهَا الْجَدَلُ وَانْتِصَابُ قَوْلِهِ جَدَلًا عَلَى التَّمْيِيزِ قَالَ بَعْضُ الْمُحَقِّقِينَ وَالْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ ﵈ جَادَلُوهُمْ فِي الدِّينِ حَتَّى صَارُوا هُمْ مُجَادِلِينَ لِأَنَّ الْمُجَادَلَةَ لَا تَحْصُلُ إِلَّا مِنَ الطَّرَفَيْنِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقَوْلَ بِالتَّقْلِيدِ بَاطِلٌ، ثُمَّ قَالَ: وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ وَفِيهِ بَحْثَانِ:

Bil ki o kâfirler, mallarının ve adamlarının çokluğuyla fakir Müslümanlara karşı böbürlendiklerinde ve Allah Teâlâ da onların sözlerinin bozuk, şüphelerinin bâtıl olduğunu pek çok yönüyle açıklayıp bu hususta geçen iki misali zikrettikten sonra şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ} “Andolsun biz bu Kur'an'da insanlara her türlü misali türlü türlü şekillerde açıkladık.” Bu, daha önce geçen açıklamalara bir işarettir. Tasrîf (çeşitlendirme) kelimesi tekrarlamayı gerektirir; nitekim durum da böyledir, çünkü Allah Teâlâ onların ileri sürdükleri şüpheye pek çok açıdan cevap vermiştir. Ancak bu tatmin edici cevaplara ve tam uyuşan misallere rağmen o kâfirler bâtıl mücadelelerini bırakmamışlardır. Bu sebeple O: {وَكانَ الْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلاً} “Fakat insan her şeyden çok tartışmacıdır” yani kendisinden tartışma sâdır olan varlıkların en çok mücadele edenidir, buyurmuştur. Ayetteki “cedelen” (جَدَلًا) kelimesinin mansub olması temyiz olmasındandır. Bazı muhakkik âlimler şöyle demiştir: Ayet, peygamberlerin aleyhimüsselâm o kâfirlerle dinde tartıştıklarına ve neticede onların da tartışmacı kimseler haline geldiklerine delalet eder; zira münazara ve tartışma ancak iki taraftan vuku bulur. Bu da taklitçilik görüşünün bâtıl olduğuna delildir. Sonra Allah Teâlâ: {وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ} “Kendilerine hidayet geldiğinde insanları iman etmekten ve Rablerinden bağışlanma dilemekten alıkoyan şey neydi?” buyurmuştur. Bu hususta iki inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يُوجَدْ مَا يَمْنَعُ مِنَ الْإِقْدَامِ عَلَى الْإِيمَانِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى فَسَادِ قَوْلِ مَنْ يَقُولُ إِنَّهُ حَصَلَ الْمَانِعُ. قَالَ أَصْحَابُنَا: الْعِلْمُ بِأَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ مُضَادٌّ لِوُجُودِ الْإِيمَانِ. فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ الْعِلْمُ قَائِمًا كَانَ الْمَانِعُ قَائِمًا. وَأَيْضًا حُصُولُ الدَّاعِي إِلَى الْكُفْرِ قَائِمٌ وَإِلَّا لَمَا وَجَبَ لِأَنَّ الْفِعْلَ الِاخْتِيَارِيَّ بِدُونِ الدَّاعِي مُحَالٌ، وَوُجُودُ الدَّاعِي إِلَى الْكُفْرِ مَانِعٌ مِنْ حُصُولِ الْإِيمَانِ. وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا ظَهَرَ أَنَّ الْمُرَادَ مِقْدَارُ الْمَوَانِعِ الْمَحْسُوسَةِ.

Birinci İnceleme: Mûtezile şöyle demiştir: Ayet, imana yönelmeyi engelleyecek bir şeyin bulunmadığına delalet eder; bu da bir engelin (mâninin) var olduğunu söyleyen kimsenin görüşünün bozuk olduğunu gösterir. Bizim [Ehl-i Sünnet] âlimlerimiz ise şöyle demiştir: [Allah'ın o kişinin] iman etmeyeceğini bilmesi, imanın varlığı ile zıttır. Dolayısıyla bu ilim mevcut olduğu sürece mâni de mevcuttur. Ayrıca küfre yönelten saikin varlığı da sabittir; aksi takdirde küfrün vuku bulması zorunlu olmazdı, çünkü saik (itici güç) olmaksızın ihtiyarî bir fiilin meydana gelmesi imkânsızdır. Küfür saikinin varlığı ise imanın gerçekleşmesine engeldir. Bu sabit olunca, ayette kastedilenin duyularla algılanan engeller olduğu açığa çıkar.

الْبَحْثُ الثَّانِي: الْمَعْنَى أَنَّهُ لَمَّا جَاءَهُمُ الْهُدَى وَهُوَ الدَّلِيلُ الدَّالُّ عَلَى صِحَّةِ الْإِسْلَامِ، وَثَبَتَ أَنَّهُ/ لَا مَانِعَ لَهُمْ مِنَ الْإِيمَانِ وَلَا مِنَ الِاسْتِغْفَارِ وَالتَّوْبَةِ وَالتَّخْلِيَةُ حَاصِلَةٌ. وَالْأَعْذَارُ زَائِلَةٌ فَلِمَ لَمْ يُقْدِمُوا عَلَى الْإِيمَانِ ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ- وَهُوَ عَذَابُ الِاسْتِئْصَالِ- أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ قُبُلًا قَرَأَ حَمْزَةُ وَعَاصِمٌ وَالْكِسَائِيُّ قُبُلًا بِضَمِّ الْقَافِ وَالْبَاءِ جَمِيعًا وَهُوَ جَمْعُ قَبِيلٍ بِمَعْنَى ضُرُوبٍ مِنَ الْعَذَابِ تَتَوَاصَلُ مَعَ كَوْنِهِمْ أَحْيَاءً وَقِيلَ مُقَابَلَةً وَعِيَانًا وَالْبَاقُونَ قِبَلًا بِكَسْرِ الْقَافِ وَفَتْحِ الْبَاءِ أَيْ عِيَانًا أَيْضًا، وَرَوَى صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» قَبَلًا بِفَتْحَتَيْنِ أَيْ مُسْتَقْبَلًا. وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ لَا يُقْدِمُونَ عَلَى الْإِيمَانِ إِلَّا عِنْدَ نُزُولِ عَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ فَيَهْلِكُوا، أَوْ أَنْ يَتَوَاصَلَ أَنْوَاعُ الْعَذَابِ وَالْبَلَاءِ حَالَ بَقَائِهِمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، وَاعْلَمْ أَنَّهُمْ لَا يُقْدِمُونَ عَلَى الْإِيمَانِ إِلَّا عَلَى هَذَيْنِ الشَّرْطَيْنِ، لِأَنَّ الْعَاقِلَ لَا يَرْضَى بِحُصُولِ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ إِلَّا أَنَّ حَالَهُمْ شَبِيهٌ بِحَالِ مَنْ وَقَفَ الْعَمَلَ عَلَى هَذَيْنِ الشَّرْطَيْنِ. ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ إِنَّمَا أَرْسَلَ الرُّسُلَ مُبَشِّرِينَ بِالثَّوَابِ عَلَى الطَّاعَةِ وَمُنْذِرِينَ بِالْعِقَابِ عَلَى الْمَعْصِيَةِ لِكَيْ يُؤْمِنُوا طَوْعًا وبين

İkinci İnceleme: Mana şudur: İslâm'ın doğruluğunu gösteren delil mahiyetindeki hidayet kendilerine geldiğinde ve iman etmelerine, bağışlanma dilemelerine ve tövbe etmelerine hiçbir engelin bulunmadığı, kendilerine tam bir serbestlik tanındığı ve mazeretlerin ortadan kalktığı sabit olduğunda, onları imana yönelmekten alıkoyan neydi? Ardından Allah Teâlâ: {إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ} “ancak öncekilerin sünnetinin kendilerine gelmesini” -ki bu kök kazıyan helak azabıdır- {أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ قُبُلاً} “yahut azabın göz göre göre karşılarına çıkmasını [beklemeleridir]” buyurmuştur. Hamza, Âsım ve Kisâî “kubulen” {قُبُلًا} kelimesini kâf ve bâ harflerinin ikisinin de ötresiyle okumuşlardır. Bu, hayatta oldukları halde peş peşe gelen türlü türlü azaplar anlamına gelen “kabîl” (قَبِيل) kelimesinin çoğuludur; karşı karşıya ve ayan beyan anlamına geldiği de söylenmiştir. Diğer kıraat imamları ise kâf'ın kesresi ve bâ'nın fethasıyla yine aşikâr ve ayan beyan anlamında {قِبَلًا} şeklinde okumuşlardır. el-Keşşâf sahibi iki fetha ile gelecekte anlamında “kabelen” (قَبَلًا) rivayetini de aktarmıştır. Mana şudur: Onlar ancak kök kazıyıcı azap indiğinde helak olarak imana yönelirler yahut dünya hayatında kaldıkları sürece çeşitli azap ve belaların peş peşe gelmesiyle [inanırlar]. Bil ki onlar sadece bu iki şart altında imana yönelirler; zira akıl sahibi biri bu iki durumun başına gelmesine razı olmaz. Ne var ki onların hali, fiili bu iki şarta bağlayan kimsenin haline benzemektedir. Sonra Allah Teâlâ, peygamberleri sırf itaate karşılık sevapla müjdeleyici, isyana karşılık azapla uyarıcı olarak kendi istekleriyle iman etsinler diye gönderdiğini beyan etmiş ve

مَعَ هَذِهِ الْأَحْوَالِ أَنَّهُ يُوجَدُ مِنَ الْكُفَّارِ الْمُجَادَلَةُ بِالْبَاطِلِ لِغَرَضِ دَحْضِ الْحَقِّ. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ كَانُوا يُجَادِلُونَهُمْ لِمَا بَيَّنَّا أَنَّ الْمُجَادَلَةَ إِنَّمَا تَحْصُلُ مِنَ الْجَانِبَيْنِ وَبَيَّنَ تَعَالَى أَيْضًا أَنَّهُمُ اتَّخَذُوا آيَاتِ اللَّهِ وَهِيَ الْقُرْآنُ وَإِنْذَارَاتِ الْأَنْبِيَاءِ هُزُوًا وَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى اسْتِيلَاءِ الْجَهْلِ وَالْقَسْوَةِ. قَالَ النَّحْوِيُّونَ مَا فِي قَوْلِهِ: وَما أُنْذِرُوا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَوْصُولَةً وَيَكُونَ الْعَائِدُ مِنَ الصِّلَةِ مَحْذُوفًا وَيَجُوزُ أن تكون مصدرية بمعنى إنذارهم.

bu durumlarla birlikte kâfirlerin bâtıl ile hakkı ortadan kaldırma amacıyla mücadeleye giriştiklerini açıklamıştır. Bu da açıkladığımız üzere tartışmanın iki taraflı olması hasebiyle peygamberlerin de onlarla tartıştığına delalet eder. Allah Teâlâ ayrıca onların Allah'ın ayetlerini yani Kur'an'ı ve peygamberlerin uyarılarını alaya aldıklarını bildirmiştir. Bütün bunlar ise cehalet ve katı kalpliliğin onlara galip geldiğine delalet eder. Nahiv âlimleri şöyle demiştir: {وَما أُنْذِرُوا} buyruğundaki “mâ” (ما) edatının ism-i mevsûl olması ve sıladan dönen zamirin hazfedilmiş olması caiz olduğu gibi, mastariyye olup “onların uyarılması” anlamında olması da caizdir.

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٥٧ الى ٥٩]

[Kehf Suresi (18), 57-59. Ayetler]

وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآياتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْها وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَداهُ إِنَّا جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذاً أَبَداً (٥٧) وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤاخِذُهُمْ بِما كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلاً (٥٨) وَتِلْكَ الْقُرى أَهْلَكْناهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجَعَلْنا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِداً (٥٩)

{وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآياتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْها وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَداهُ إِنَّا جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذاً أَبَداً (٥٧) وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤاخِذُهُمْ بِما كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلاً (٥٨) وَتِلْكَ الْقُرى أَهْلَكْناهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجَعَلْنا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِداً (٥٩)} “Kendisine Rabbinin ayetleri hatırlatıldığı halde onlardan yüz çeviren ve ellerinin önden gönderdiğini unutan kimseden daha zalim kim olabilir? Şüphesiz biz, onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına da bir ağırlık koyduk. Sen onları hidayete çağırsan da artık ebediyen hidayete eremezler. (57) Rabbin çok bağışlayıcıdır, merhamet sahibidir. Eğer kazandıkları yüzünden onları hemen hesaba çekecek olsaydı, azabı onlara çarçabuk verirdi. Fakat onlar için belirlenmiş bir süre vardır ki onun dışında asla sığınacak bir yer bulamazlar. (58) İşte haksızlık ettiklerinde helak ettiğimiz memleketler! Biz onların helaki için de belirlenmiş bir vakit tayin etmiştik. (59)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنِ الْكُفَّارِ جِدَالَهُمْ بِالْبَاطِلِ وَصَفَهُمْ بَعْدَهُ بِالصِّفَاتِ الْمُوجِبَةِ لِلْخِزْيِ/ وَالْخِذْلَانِ. الصِّفَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآياتِ رَبِّهِ أَيْ لَا ظُلْمَ أَعْظَمُ مِنْ كُفْرِ مَنْ تَرِدُ عَلَيْهِ الْآيَاتُ وَالْبَيِّنَاتُ فَيُعْرِضُ عَنْهَا وَيَنْسَى مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ أَيْ مَعَ إِعْرَاضِهِ عَنِ التَّأَمُّلِ فِي الدَّلَائِلِ وَالْبَيِّنَاتِ يَتَنَاسَى مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ مِنَ الْأَعْمَالِ الْمُنْكَرَةِ وَالْمَذَاهِبِ الْبَاطِلَةِ وَالْمُرَادُ مِنَ النِّسْيَانِ التَّشَاغُلُ وَالتَّغَافُلُ عَنْ كُفْرِهِ الْمُتَقَدِّمِ.

Bil ki Allah Teâlâ, kâfirlerin bâtıl yolla mücadele edişlerini anlattıktan sonra onları rezillik ve yardımsız bırakılmayı gerektiren sıfatlarla nitelemiştir. Birinci Sıfat: O'nun: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآياتِ رَبِّهِ} “Kendisine Rabbinin ayetleri hatırlatıldığı halde... kimseden daha zalim kim olabilir?” buyruğudur; yani kendisine ayetler ve açık deliller ulaştığı halde onlardan yüz çeviren ve {وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ} “ellerinin önden gönderdiğini unutan” kimseden daha büyük bir zulüm ve küfür yoktur. Yani deliller ve beyyineler üzerinde düşünmekten yüz çevirmesiyle birlikte, elleriyle işlediği çirkin amelleri ve bâtıl inançları unutur. Buradaki unutmaktan maksat, geçmiş küfrüyle meşguliyeti bırakıp onu umursamamaktır.

الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: [قَوْلِهِ] : إِنَّا جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذاً أَبَداً وَقَدْ مَرَّ تَفْسِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى الِاسْتِقْصَاءِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ، وَالْعَجَبُ أَنَّ قَوْلَهُ: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآياتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْها وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَداهُ مُتَمَسَّكُ الْقَدَرِيَّةِ، وَقَوْلَهُ: إِنَّا جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ مُتَمَسَّكُ الْجَبْرِيَّةِ وَقَلَّمَا نَجِدُ فِي الْقُرْآنِ آيَةً لِأَحَدِ هَذَيْنِ الْفَرِيقَيْنِ إِلَّا وَمَعَهَا آيَةٌ لِلْفَرِيقِ الْآخَرِ، وَالتَّجْرِبَةُ تَكْشِفُ عَنْ صِدْقِ قَوْلِنَا. وَمَا ذَاكَ إِلَّا امْتِحَانٌ شَدِيدٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَلْقَاهُ عَلَى عِبَادِهِ لِيَتَمَيَّزَ الْعُلَمَاءُ الرَّاسِخُونَ مِنَ الْمُقَلِّدِينَ ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ الْغَفُورُ الْبَلِيغُ الْمَغْفِرَةِ وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى دَفْعِ الْمَضَارِّ ذُو الرَّحْمَةِ الْمَوْصُوفُ بِالرَّحْمَةِ، وَإِنَّمَا ذُكِرَ لَفْظُ الْمُبَالَغَةِ فِي الْمَغْفِرَةِ لَا فِي الرَّحْمَةِ، لِأَنَّ الْمَغْفِرَةَ تَرْكُ الْإِضْرَارِ وَهُوَ تَعَالَى قَدْ تَرَكَ مَضَارَّ لَا نِهَايَةَ لَهَا مَعَ كَوْنِهِ قَادِرًا عَلَيْهَا، أَمَّا فِعْلُ الرَّحْمَةِ فَهُوَ مُتَنَاهٍ لِأَنَّ تَرْكَ مَا لَا نِهَايَةَ لَهُ مُمْكِنٌ، أَمَّا فِعْلُ مَا لَا نِهَايَةَ لَهُ فَمُحَالٌ وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: الْمُرَادُ أَنَّهُ يَغْفِرُ كَثِيرًا لِأَنَّهُ ذُو الرَّحْمَةِ وَلَا حَاجَةَ بِهِ إِلَيْهَا فَيَهَبُهَا مِنَ الْمُحْتَاجِينَ كَثِيرًا ثُمَّ اسْتَشْهَدَ بِتَرْكِ مُؤَاخَذَةِ أَهْلِ مَكَّةَ عَاجِلًا مِنْ غَيْرِ إِمْهَالٍ مَعَ إِفْرَاطِهِمْ فِي عَدَاوَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ ثُمَّ قَالَ: بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ وَهُوَ إِمَّا يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَإِمَّا فِي الدُّنْيَا وَهُوَ يَوْمُ بَدْرِ وَسَائِرُ أَيَّامِ الْفَتْحِ [وَقَوْلُهُ] : لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا [أَيْ] مَنْجًى وَلَا مَلْجَأً، يُقَالُ وَأَلَ إِذَا لَجَأَ، وَوَأَلَ إِلَيْهِ إِذَا لَجَأَ إِلَيْهِ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَتِلْكَ الْقُرى يُرِيدُ قُرَى الْأَوَّلِينَ مِنْ ثَمُودَ وَقَوْمِ لُوطٍ وَغَيْرِهِمْ أَشَارَ إِلَيْهَا لِيَعْتَبِرُوا، وَتِلْكَ مُبْتَدَأٌ، وَالْقُرَى صِفَةٌ لِأَنَّ أَسْمَاءَ الْإِشَارَةِ تُوصَفُ بِأَصْنَافِ الْأَجْنَاسِ وَأَهْلَكْنَاهُمْ خَبَرٌ وَالْمَعْنَى، وَتِلْكَ أَصْحَابُ الْقُرَى أَهْلَكْنَاهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا مِثْلَ ظُلْمِ أَهْلِ مَكَّةَ: وَجَعَلْنا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِداً أَيْ وَضَرَبْنَا لِإِهْلَاكِهِمْ وَقْتًا مَعْلُومًا لَا يَتَأَخَّرُونَ عَنْهُ كَمَا ضَرَبْنَا لِأَهْلِ مَكَّةَ يَوْمَ بَدْرٍ، وَالْمَهْلِكُ الْإِهْلَاكُ أَوْ وَقْتُهُ، وَقُرِئَ لِمَهْلَكِهِمْ بِفَتْحِ الْمِيمِ واللام

İkinci Sıfat: [Allah Teâlâ'nın]: {إِنَّا جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذاً أَبَداً} “Biz onların kalpleri üzerine, onu (Kur'an'ı) iyice anlamalarına engel olacak perdeler, kulaklarına da bir ağırlık koyduk. Sen onları hidayete çağırsan da artık onlar ebediyen hidayete eremezler” buyruğudur. Bu ayetin tefsiri En'âm Suresi'nde enine boyuna geçmişti. Şaşılacak şeydir ki O'nun: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآياتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْها وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَداهُ} “Kendisine Rabbinin ayetleri hatırlatıldığı halde onlardan yüz çeviren ve iki elinin önden gönderdiği (işlediği günahları) unutan kimseden daha zalim kim olabilir?” buyruğu Kaderiyye'nin dayanağı; {إِنَّا جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ} “Biz onların kalpleri üzerine, onu anlamalarına engel olacak perdeler koyduk...” ayetin sonuna kadar olan kısmı ise Cebriyye'nin dayanağıdır. Kur'an'da bu iki fırkadan birinin lehine olan bir ayet gördüğümüzde, pek nadirdir ki onun yanında diğer fırka lehine bir ayet bulunmasın; tecrübe de bu sözümüzün doğruluğunu ortaya koymaktadır. Bu ise, ilimde derinleşen [râsih] âlimlerin mukallitlerden ayırt edilmesi için Allah Teâlâ'nın kullarına yüklediği çetin bir imtihandan başka bir şey değildir. Sonra Allah Teâlâ: {وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ} “Rabbin çok bağışlayıcıdır, merhamet sahibidir” buyurmuştur. el-Gafûr (الْغَفُورُ), mağfireti pek bol/kapsamlı olan demektir ki bu zararları defetmeye işarettir. Zü'r-rahme (ذُو الرَّحْمَةِ) ise merhametle nitelenendir. Mübalağa (pekiştirme) lafzının rahmette değil de mağfirette zikredilmesinin sebebi şudur: Çünkü mağfiret, zarar vermeyi terk etmektir. O Teâlâ ise, buna kadir olduğu halde sonu olmayan zararları terk etmiştir. Rahmet fiili ise sonludur; zira sonu olmayanı terk etmek mümkündür, sonu olmayanı bilfiil işlemek ise imkânsızdır. Şöyle de denilebilir: Kastedilen, O'nun çokça bağışlamasıdır; zira O merhamet sahibidir, O'nun buna ihtiyacı yoktur ve onu ihtiyaç sahiplerine bolca bağışlar. Sonra, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e olan düşmanlıklarında aşırı gitmelerine rağmen Mekke halkını mühlet tanımaksızın peşinen cezalandırmamayı [buna] delil getirmiş, ardından şöyle buyurmuştur: {بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ} “Aksine, onlar için belirlenmiş bir vaat (zamanı) vardır”. Bu da ya kıyamet günüdür ya da dünyada Bedir günü ve diğer fetih günleridir. [Ve O'nun]: {لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلاً} “Ondan başka hiçbir sığınak bulamayacaklardır” [buyruğundaki] mevl (مَوْئِل), kurtuluş yeri ve sığınak demektir. Sığındığında "veele" (وَأَلَ), ona sığındığında "veele ileyhi" (وَأَلَ إِلَيْهِ) denir. Sonra Allah Teâlâ: {وَتِلْكَ الْقُرى} “İşte o şehirler...” buyurmuştur. Bununla Semûd, Lût kavmi ve diğer öncekilerin şehirlerini kastetmiş, ibret alsınlar diye onlara işaret etmiştir. "Tilke" (وَتِلْكَ) mübteda (özne), "el-kurâ" (الْقُرَى) sıfattır; çünkü işaret isimleri cins türleriyle nitelenir. {أَهْلَكْنَاهُمْ} “Onları helak ettik” ise haberdir (yüklemdir). Anlamı şudur: "Şu şehirlerin halkı var ya, Mekkelilerin zulmü gibi zulmettiklerinde onları helak ettik." {وَجَعَلْنا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِداً} “Ve onların helakleri için belirlenmiş bir vakit tayin ettik”; yani Mekkeliler için Bedir gününü belirlediğimiz gibi, onların helaki için de kendisinden geri kalamayacakları bilinen bir vakit belirledik. Mehlik (الْمَهْلِكُ), helak etmek veya onun vaktidir. Mîm ve lâm'ın fethasıyla {لِمَهْلَكِهِمْ} şeklinde de okunmuştur...

مَفْتُوحَةٌ أَوْ مَكْسُورَةٌ، أَيْ لِهَلَاكِهِمْ أَوْ وَقْتَ هَلَاكِهِمْ، وَالْمَوْعِدُ وَقْتٌ أَوْ مَصْدَرٌ، وَالْمُرَادُ إِنَّا عَجَّلْنَا هَلَاكَهُمْ وَمَعَ ذَلِكَ لَمْ نَدَعْ أَنْ نَضْرِبَ لَهُ وَقْتًا لِيَكُونُوا إِلَى التَّوْبَةِ أَقْرَبَ.

yahut lâmın kesresiyle {لِمَهْلَكِهِمْ} şeklinde okunmuştur; yani onların helakleri veya helak olma vakitleri demektir. Mev'îd (الْمَوْعِدُ) ise vakit veya masdardır. Kastedilen mana şudur: Biz onların helakini çarçabuk getirdik, ancak bununla birlikte tövbeye daha yakın olsunlar diye ona belirli bir vakit tayin etmeyi de ihmal etmedik.

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٦٠ الى ٦٤]

[Kehf Suresi (18), 60-64. Ayetler]

وَإِذْ قالَ مُوسى لِفَتاهُ لَا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أَوْ أَمْضِيَ حُقُباً (٦٠) فَلَمَّا بَلَغا مَجْمَعَ بَيْنِهِما نَسِيا حُوتَهُما فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَباً (٦١) فَلَمَّا جاوَزا قالَ لِفَتاهُ آتِنا غَداءَنا لَقَدْ لَقِينا مِنْ سَفَرِنا هَذَا نَصَباً (٦٢) قالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَما أَنْسانِيهُ إِلاَّ الشَّيْطانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَباً (٦٣) قالَ ذلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلى آثارِهِما قَصَصاً (٦٤)

{وَإِذْ قالَ مُوسى لِفَتاهُ لَا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أَوْ أَمْضِيَ حُقُباً (٦٠) فَلَمَّا بَلَغا مَجْمَعَ بَيْنِهِما نَسِيا حُوتَهُما فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَباً (٦١) فَلَمَّا جاوَزا قالَ لِفَتاهُ آتِنا غَداءَنا لَقَدْ لَقِينا مِنْ سَفَرِنا هَذَا نَصَباً (٦٢) قالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَما أَنْسانِيهُ إِلاَّ الشَّيْطانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَباً (٦٣) قالَ ذلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلى آثارِهِما قَصَصاً (٦٤)} “Hani Mûsâ genç yardımcısına: 'İki denizin birleştiği yere varıncaya kadar durup dinlenmeyeceğim yahut uzun yıllar yürüyeceğim' demişti. (60) Her ikisi iki denizin birleştiği yere varınca balıklarını unuttular. Balık da denizde bir deliğe dalar gibi yolunu tutup gitmişti. (61) Orayı geçtiklerinde [Mûsâ] genç yardımcısına: 'Kuşluk yemeğimizi getir; gerçekten bu yolculuğumuzda epey yorulduk' dedi. (62) [Delikanlı]: 'Gördün mü kayaya sığındığımız vakti? Ben balığı unuttum. Onu hatırlamamı bana şeytandan başkası unutturmadı. O, şaşılacak bir şekilde denizde yolunu tutup gitti' dedi. (63) [Mûsâ]: 'İşte aradığımız da buydu!' dedi. Bunun üzerine kendi izlerini takip ederek geri döndüler. (64)”

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا ابْتِدَاءُ قِصَّةٍ ثَالِثَةٍ ذَكَرَهَا اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَهِيَ أَنَّ مُوسَى ﵇ ذَهَبَ إِلَى الْخَضِرِ ﵇ لِيَتَعَلَّمَ مِنْهُ الْعِلْمَ، وَهَذَا وَإِنْ كَانَ كَلَامًا مُسْتَقِلًّا فِي نَفْسِهِ إِلَّا أَنَّهُ يُعِينُ عَلَى مَا هُوَ الْمَقْصُودُ فِي الْقِصَّتَيْنِ السَّابِقَتَيْنِ. أَمَّا نَفْعُ هَذِهِ الْقِصَّةِ فِي الرَّدِّ عَلَى الْكُفَّارِ الَّذِينَ افْتَخَرُوا عَلَى فُقَرَاءِ الْمُسْلِمِينَ بِكَثْرَةِ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْصَارِ، فَهُوَ أَنَّ مُوسَى ﵇ مَعَ كَثْرَةِ عِلْمِهِ وَعَمَلِهِ وَعُلُوِّ مَنْصِبِهِ وَاسْتِجْمَاعِ مُوجِبَاتِ الشَّرَفِ التَّامِّ فِي حَقِّهِ ذَهَبَ إِلَى الْخَضِرِ لِطَلَبِ الْعِلْمِ وَتَوَاضَعَ لَهُ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ التَّوَاضُعَ خَيْرٌ مِنَ التَّكَبُّرِ، وَأَمَّا نَفْعُ هَذِهِ الْقِصَّةِ فِي قِصَّةِ أَصْحَابِ الْكَهْفِ فَهُوَ أَنَّ الْيَهُودَ قَالُوا لِكُفَّارِ مَكَّةَ: إِنْ أَخْبَرَكُمْ مُحَمَّدٌ عَنْ هَذِهِ الْقِصَّةِ فَهُوَ نَبِيٌّ وَإِلَّا فَلَا، وَهَذَا لَيْسَ بِشَيْءٍ لِأَنَّهُ لَا يَلْزَمُ مِنْ كَوْنِهِ نَبِيًّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعَالَى أَنْ يَكُونَ عَالِمًا بِجَمِيعِ الْقِصَصِ وَالْوَقَائِعِ، كَمَا أَنَّ كَوْنَ مُوسَى ﵇ نَبِيًّا صَادِقًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لَمْ يَمْنَعْ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِيَّاهُ بِأَنْ يَذْهَبَ إِلَى الْخَضِرِ لِيَتَعَلَّمَ مِنْهُ فَظَهَرَ مِمَّا ذَكَرْنَا أَنَّ هَذِهِ الْقِصَّةَ قِصَّةٌ مُسْتَقِلَّةٌ بِنَفْسِهَا، وَمَعَ ذَلِكَ فَهِيَ نَافِعَةٌ فِي تَقْرِيرِ الْمَقْصُودِ فِي الْقِصَّتَيْنِ الْمُتَقَدِّمَتَيْنِ.

Bil ki bu, Allah Teâlâ'nın bu surede zikrettiği üçüncü kıssanın başlangıcıdır; o da Mûsâ aleyhisselâm'ın kendisinden ilim öğrenmek üzere Hızır aleyhisselâm'a gitmesidir. Bu kıssa kendi içinde müstakil bir anlatım olsa da önceki iki kıssada hedeflenen maksada yardımcı olmaktadır. Bu kıssanın mallarının ve yardımcılarının çokluğuyla fakir Müslümanlara karşı böbürlenen kâfirlere reddiye konusundaki faydası şudur: Mûsâ aleyhisselâm, ilminin ve amelinin çokluğuna, makamının yüceliğine ve tam şerefin bütün gereklerini kendisinde toplamış olmasına rağmen ilim tahsil etmek için Hızır'a gitmiş ve ona karşı tevazu göstermiştir. Bu da tevazu göstermenin kibirlenmekten daha hayırlı olduğuna delalet eder. Ashâb-ı Kehf kıssası açısından faydası ise şudur: Yahudiler Mekke kâfirlerine: “Eğer Muhammed size bu kıssayı haber verirse o bir peygamberdir, aksi halde değildir” demişlerdi. Bu ise tutarsız bir iddiadır; zira Allah Teâlâ katından bir peygamber olmanın gereği, bütün kıssaları ve olayları bilmek demek değildir. Nitekim Mûsâ aleyhisselâm'ın Allah katından sâdık bir peygamber olması, Allah'ın ona ilim öğrenmek üzere Hızır'a gitmesini emretmesine engel teşkil etmemiştir. Zikrettiğimiz hususlardan açığa çıktı ki bu kıssa kendi başına müstakil bir kıssa olmakla birlikte, önceki iki kıssadaki maksadı pekiştirmede de son derece faydalıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ مُوسَى الْمَذْكُورَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ صَاحِبُ الْمُعْجِزَاتِ الظَّاهِرَةِ وَصَاحِبُ التَّوْرَاةِ. وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ أَنَّهُ قَالَ لِابْنِ عَبَّاسٍ: إِنَّ نَوْفًا ابْنَ امْرَأَةِ كَعْبٍ يَزْعُمُ أَنَّ الْخَضِرَ لَيْسَ صَاحِبَ مُوسَى بْنِ عِمْرَانَ، وَإِنَّمَا هُوَ صَاحِبُ مُوسَى بْنِ مِيشَا بْنِ يُوسُفَ بْنِ يَعْقُوبَ، وَقِيلَ هُوَ كَانَ نَبِيًّا قَبْلَ مُوسَى بْنِ عِمْرَانَ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ كَانَ لِيُوسُفَ ﵇ وَلَدَانِ أَفْرَائِيمُ وَمِيشَا فَوَلَدَ افرائيم نون وَوَلَدَ نُونٌ يُوشَعَ بْنَ نُونٍ وَهُوَ صَاحِبُ مُوسَى وَوَلِيُّ عَهْدِهِ بَعْدَ وَفَاتِهِ، وَأَمَّا وَلَدُ مِيشَا فَقِيلَ إِنَّهُ جَاءَتْهُ النُّبُوَّةُ قَبْلَ مُوسَى بْنِ عِمْرَانَ، وَيَزْعُمُ أَهْلُ التَّوْرَاةِ أَنَّهُ هُوَ الَّذِي طَلَبَ هَذَا الْعِلْمَ لِيَتَعَلَّمَ وَالْخَضِرُ هُوَ الَّذِي خَرَقَ/ السَّفِينَةَ، وَقَتَلَ الْغُلَامَ، وَأَقَامَ الْجِدَارَ، وَمُوسَى بْنُ مِيشَا مَعَهُ، هَذَا هُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ الْيَهُودِ، وَاحْتَجَّ الْقَفَّالُ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِنَا إِنَّ مُوسَى هَذَا هُوَ صَاحِبُ التَّوْرَاةِ، قَالَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَا ذَكَرَ مُوسَى فِي كِتَابِهِ إِلَّا وَأَرَادَ بِهِ صَاحِبَ التَّوْرَاةِ فَإِطْلَاقُ هَذَا الِاسْمِ يُوجِبُ الِانْصِرَافَ إِلَيْهِ، وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ شَخْصًا آخَرَ مُسَمًّى بِمُوسَى غَيْرَهُ لَوَجَبَ تَعْرِيفُهُ بِصِفَةٍ تُوجِبُ الِامْتِيَازَ وَإِزَالَةَ الشُّبْهَةِ، كَمَا أَنَّهُ لَمَّا كَانَ الْمَشْهُورُ فِي الْعُرْفِ مِنْ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ هُوَ الرَّجُلَ الْمُعَيَّنَ فَلَوْ ذَكَرْنَا هَذَا الِاسْمَ وَأَرَدْنَا بِهِ رَجُلًا سواء لَقَيَّدْنَاهُ مِثْلَ أَنْ نَقُولَ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ الدِّينَوَرِيُّ، وَحُجَّةُ الَّذِينَ قَالُوا: مُوسَى هَذَا غَيْرُ صَاحِبِ التَّوْرَاةِ أَنَّهُ تَعَالَى بَعْدَ أَنْ أَنْزَلَ التَّوْرَاةَ عَلَيْهِ وَكَلَّمَهُ بِلَا وَاسِطَةٍ وَحَجَّ

İkinci Mesele: Âlimlerin çoğuna göre bu ayette zikredilen Mûsâ, apaçık mucizelerin ve Tevrat'ın sahibi olan Mûsâ b. İmrân'dır. Saîd b. Cübeyr'den rivayet edildiğine göre o, İbn Abbâs'a: “Kâ'b'ın karısının oğlu Nevf, Hızır'ın arkadaşının Mûsâ b. İmrân olmadığını, bilakis onun Yûsuf b. Ya'kûb'un torunu Mûsâ b. Mîşâ olduğunu; hatta onun Mûsâ b. İmrân'dan önce bir peygamber olduğunu iddia ediyor” demiştir. Bunun üzerine İbn Abbâs: “Allah'ın düşmanı yalan söylemiş!” demiştir. Bil ki Yûsuf aleyhisselâm'ın Efrâîm ve Mîşâ adında iki oğlu vardı. Efrâîm'den Nûn doğdu; Nûn'dan da Mûsâ'nın arkadaşı ve vefatından sonraki halifesi olan Yûşa' b. Nûn dünyaya geldi. Mîşâ'nın oğluna gelince, onun Mûsâ b. İmrân'dan önce peygamber olduğu söylenmiştir. Tevrat ehli de öğrenmek üzere bu ilmi talep edenin, Hızır'ın gemiyi deldiği, çocuğu öldürdüğü ve duvarı doğrulttuğu sırada yanında bulunan kişinin Mûsâ b. Mîşâ olduğunu iddia etmektedir. Yahudilerin çoğunluğunun görüşü budur. el-Kaffâl, bu Mûsâ'nın Tevrat sahibi olduğu yönündeki görüşümüzün doğruluğuna şöyle delil getirmiştir: Allah Teâlâ Kitabı'nda Mûsâ'yı her zikrettiğinde mutlaka Tevrat sahibini kastetmiştir. Dolayısıyla bu ismin mutlak olarak zikredilmesi ona hamledilmesini gerektirir. Şayet kastedilen, Mûsâ adındaki başka bir şahıs olsaydı, onu ayırt edecek ve şüpheyi giderecek bir sıfatla tanıtması gerekirdi. Nitekim örfte Ebû Hanîfe rahimehullâh denildiğinde bilinen muayyen bir şahıs anlaşıldığı için, biz bu ismi zikredip de başkasını kastedecek olsaydık “Ebû Hanîfe ed-Dîneverî dedi” gibi bir kayıt koyardık. “Bu Mûsâ Tevrat sahibinden başkasıdır” diyenlerin delili ise şudur: Allah Teâlâ ona Tevrat'ı indirdikten, vasıtasız olarak onunla konuştuktan ve hasmını büyük peygamberlerin çoğuna nasip olmayan ezici ve muazzam mucizelerle

خَصْمَهُ بِالْمُعْجِزَاتِ الْقَاهِرَةِ الْعَظِيمَةِ الَّتِي لَمْ يَتَّفِقْ مِثْلُهَا لِأَكْثَرِ أَكَابِرِ الْأَنْبِيَاءِ يَبْعُدُ أَنْ يَبْعَثَهُ بَعْدَ ذَلِكَ لِتَعَلُّمِ الِاسْتِفَادَةِ، وَأُجِيبَ عَنْهُ بِأَنَّهُ لَا يَبْعُدُ أَنَّ الْعَالِمَ الْكَامِلَ فِي أَكْثَرِ الْعُلُومِ يَجْهَلُ بَعْضَ الْأَشْيَاءِ فَيَحْتَاجُ فِي تَعَلُّمِهَا إِلَى مَنْ دُونَهُ وَهَذَا أَمْرٌ مُتَعَارَفٌ مَعْلُومٌ.

susturduktan sonra, onu bundan böyle istifade edip öğrenmeye göndermesi uzak bir ihtimaldir. Buna şöyle cevap verilmiştir: İlimlerin çoğunda yetkin ve kâmil bir âlimin bazı hususları bilmeyip bunları öğrenmede kendisinden daha alt seviyedeki birine muhtaç olması uzak bir ihtimal değildir; bu bilinen ve tabii karşılanan bir durumdur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي فَتَى مُوسَى فَالْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّهُ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ،

Üçüncü Mesele: Mûsâ'nın genç yardımcısı (fetâsı) hususunda ihtilaf etmişlerdir; çoğunluğa göre o, Yûşa' b. Nûn'dur.

وَرَوَى الْقَفَّالُ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ يَقُولُ فَتَاهُ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ.

el-Kaffâl; Süfyân b. Uyeyne'den, o Amr b. Dînâr'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan, o Ebû Hureyre'den, o Übeyy b. Kâ'b'dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den onun şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Onun delikanlısı Yûşa' b. Nûn idi.”

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ فَتَى مُوسَى أَخُو يُوشَعَ وَكَانَ صَاحِبًا لِمُوسَى ﵇ فِي هَذَا السَّفَرِ.

İkinci Görüş: Mûsâ'nın delikanlısı Yûşa'ın kardeşiydi ve bu yolculukta Mûsâ aleyhisselâm'ın arkadaşı idi.

وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: رَوَى عَمْرُو بْنُ عُبَيْدٍ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ: وَإِذْ قالَ مُوسى لِفَتاهُ لَا أَبْرَحُ قَالَ يَعْنِي عَبْدَهُ، قَالَ الْقَفَّالُ وَاللُّغَةُ تَحْتَمِلُ ذَلِكَ

Üçüncü Görüş: Amr b. Ubeyd, Hasan [el-Basrî]'den {وَإِذْ قالَ مُوسى لِفَتاهُ لَا أَبْرَحُ} “Hani Mûsâ genç yardımcısına: '...varmadıkça durup dinlenmeyeceğim' demişti” ayeti hakkında onun: “Yani kölesine demişti” dediğini rivayet etmiştir. el-Kaffâl şöyle demiştir: Dil de buna uygundur;

رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «لَا يَقُولَنَّ أَحَدُكُمْ عَبْدِي وَأَمَتِي، وَلْيَقُلْ فَتَايَ وَفَتَاتِي»

nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Hiçbiriniz 'kulum', 'cariyem' demesin; 'delikanlım/gencim' ve 'genç kızım' desin.”

وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا يُسَمُّونَ الْعَبْدَ فَتًى وَالْأَمَةَ فَتَاةً.

Bu da onların erkek köleye “fetâ” (فَتًى), kadın köleye de “fetât” (فَتَاة) dediklerini gösterir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ:

Dördüncü Mesele:

قِيلَ إِنَّ مُوسَى ﵇ لَمَّا أُعْطِيَ الْأَلْوَاحَ وَكَلَّمَهُ اللَّهُ تَعَالَى قَالَ: مَنِ الَّذِي أَفْضَلُ مِنِّي وَأَعْلَمُ؟ فَقِيلَ عَبْدٌ لِلَّهِ يَسْكُنُ جَزَائِرَ الْبَحْرِ وَهُوَ الْخَضِرُ، وَفِي رِوَايَةٍ أُخْرَى أَنَّ مُوسَى ﵇ لَمَّا أُوتِيَ مِنَ الْعِلْمِ مَا أُوتِيَ ظَنَّ أَنَّهُ لَا أَحَدَ مِثْلُهُ فَأَتَاهُ جِبْرِيلُ ﵇ وَهُوَ بِسَاحِلِ الْبَحْرِ قَالَ: يَا مُوسَى انْظُرْ إِلَى هَذَا الطَّيْرِ الصَّغِيرِ يَهْوِي إِلَى الْبَحْرِ يَضْرِبُ بِمِنْقَارِهِ فِيهِ ثُمَّ يَرْتَفِعُ فَأَنْتَ فِيمَا أُوتِيتَ مِنَ الْعِلْمِ دُونَ قَدْرِ مَا يَحْمِلُ هَذَا الطَّيْرُ بِمِنْقَارِهِ مِنَ الْبَحْرِ،

Rivayet edildiğine göre Mûsâ aleyhisselâm'a levhalar verilip Allah Teâlâ onunla konuşunca o: “Benden daha faziletli ve daha bilgili kim vardır?” demiştir. Bunun üzerine: “Deniz adalarında yaşayan Allah'ın bir kulu vardır ki o Hızır'dır” denilmiştir. Bir diğer rivayette ise Mûsâ aleyhisselâm'a bunca ilim verildiğinde kendisi gibi birinin bulunmadığını zannettiği; bunun üzerine o deniz sahilindeyken Cibrîl aleyhisselâm'ın gelip şöyle dediği aktarılır: “Ey Mûsâ! Şu küçük kuşa bak; denize doğru süzülüp gagasıyla suya dokunuyor, sonra yükseliyor. İşte sana verilen ilim, bu kuşun gagasıyla denizden aldığı miktarın bile altındadır.”

قَالَ الْأُصُولِيُّونَ: هَذِهِ الرِّوَايَةُ ضَعِيفَةٌ لِأَنَّ الْأَنْبِيَاءَ يَجِبُ أَنْ يَعْلَمُوا أَنَّ مَعْلُومَاتِ اللَّهِ لَا نِهَايَةَ لَهَا وَأَنْ يَعْلَمُوا أَنَّ مَعْلُومَاتِ الْخَلْقِ يَجِبُ كَوْنُهَا مُتَنَاهِيَةً وَكُلُّ قَدْرٍ مُتَنَاهٍ فَإِنَّ الزَّائِدَ عَلَيْهِ مُمْكِنٌ فَلَا مَرْتَبَةَ مِنْ مَرَاتِبِ الْعِلْمِ إِلَّا وَفَوْقَهَا مَرْتَبَةٌ وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ وَإِذَا كَانَتْ هَذِهِ الْمُقَدِّمَاتُ مَعْلُومَةً فَمِنَ الْمُسْتَبْعَدِ جِدًّا أَنْ يَقْطَعَ الْعَاقِلُ بِأَنَّهُ لَا أَحَدَ أَعْلَمُ مِنِّي لَا سِيَّمَا مُوسَى ﵇ مَعَ عِلْمِهِ الْوَافِرِ بِحَقَائِقِ الْأَشْيَاءِ وَشِدَّةِ بَرَاءَتِهِ عَنِ الْأَخْلَاقِ الذَّمِيمَةِ كَالْعُجْبِ وَالتِّيهِ وَالصَّلَفِ. وَالرِّوَايَةُ الثَّالِثَةُ:

Usûl âlimleri şöyle demiştir: Bu rivayet zayıftır; çünkü peygamberlerin Allah'ın bildiklerinin sonsuz olduğunu ve yaratılmışların bildiklerinin ise mutlaka sonlu olması gerektiğini bilmeleri vaciptir. Her sonlu miktarın ise fazlası mümkündür; dolayısıyla ilim mertebelerinden hiçbir mertebe yoktur ki üstünde daha yüksek bir mertebe bulunmasın. Nitekim Allah Teâlâ: {وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ} “Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bilen biri vardır” [Yûsuf 76] buyurmuştur. Bu öncüller bilindiğine göre, akıl sahibi bir kimsenin “Benden daha bilgilisi yoktur” diye kesin hüküm vermesi pek uzak bir ihtimaldir; özellikle de eşyanın hakikatlerine dair engin ilmiyle ve ucb (kendini beğenme), gurur ve böbürlenme gibi yerilmiş ahlaklardan son derece uzak oluşuyla Mûsâ aleyhisselâm için bu büsbütün uzaktır. Üçüncü rivayete gelince:

قِيلَ إِنَّ مُوسَى/ ﵇ سَأَلَ رَبَّهُ: أَيُّ عِبَادِكَ أَحَبُّ إِلَيْكَ؟ قَالَ: الَّذِي يَذْكُرُنِي وَلَا يَنْسَانِي، قَالَ فَأَيُّ عِبَادِكَ أَقَضَى؟ قَالَ: الَّذِي يَقْضِي بِالْحَقِّ وَلَا يَتَّبِعُ الْهَوَى. قَالَ: فَأَيُّ عِبَادِكَ أَعْلَمُ؟ قَالَ: الَّذِي يَبْتَغِي عِلْمَ النَّاسِ إِلَى عِلْمِهِ عَسَى أَنْ يُصِيبَ كَلِمَةً تَدُلُّهُ عَلَى هُدًى أَوْ تَرُدُّهُ عَنْ رَدًى، فَقَالَ مُوسَى ﵇: إِنْ كَانَ فِي عِبَادِكَ مَنْ هُوَ أَعْلَمُ مِنِّي فَادْلُلْنِي عَلَيْهِ، فَقَالَ: أَعْلَمُ مِنْكَ الْخَضِرُ، قَالَ فَأَيْنَ أَطْلُبُهُ؟ قَالَ: عَلَى السَّاحِلِ عِنْدَ الصَّخْرَةِ. قَالَ يَا رَبِّ: كَيْفَ لِي بِهِ؟ قَالَ: تَأْخُذُ حُوتًا فِي مِكْتَلٍ فَحَيْثُ فَقَدْتَهُ فَهُوَ هُنَاكَ. فَقَالَ لِفَتَاهُ إِذَا فَقَدْتَ الْحُوتَ فَأَخْبِرْنِي فَذَهَبَا يَمْشِيَانِ وَرَقَدَ مُوسَى وَاضْطَرَبَ الْحُوتُ وَطَفَرَ إِلَى الْبَحْرِ فَلَمَّا جَاءَ وَقْتُ الْغَدَاءِ طَلَبَ مُوسَى الْحُوتَ فَأَخْبَرَهُ فَتَاهَ بِوُقُوعِهِ فِي الْبَحْرِ فَرَجَعَ مِنْ ذَلِكَ الْمَوْضِعِ إِلَى الْمَوْضِعِ الَّذِي طَفَرَ الْحُوتُ فِيهِ إِلَى الْبَحْرِ فَإِذَا رَجُلٌ مُسَجًّى بِثَوْبِهِ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ مُوسَى ﵇ فَقَالَ: وَأَنَّى بِأَرْضِكَ السَّلَامُ! فَعَرَّفَهُ نَفْسَهُ، فَقَالَ: يَا مُوسَى أَنَا عَلَى عِلْمٍ عَلَّمَنِي اللَّهُ لَا تَعْلَمُهُ أَنْتَ وَأَنْتَ عَلَى عِلْمٍ عَلَّمَكَ اللَّهُ لَا أَعْلَمُهُ أَنَا، فَلَمَّا رَكِبَا السَّفِينَةَ جَاءَ عُصْفُورٌ فَوَقَعَ عَلَى حَرْفِهَا فَنَقَرَ فِي الْمَاءِ فَقَالَ الْخَضِرُ: مَا يَنْقُصُ عِلْمِي وَعِلْمُكَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ مِقْدَارَ مَا أَخَذَ هَذَا الْعُصْفُورُ مِنَ الْبَحْرِ

Şöyle rivayet edilmiştir: Mûsâ aleyhisselâm Rabbine: “Kullarının Sana en sevgilisi kimdir?” diye sordu. [Allah]: “Beni zikreden ve Beni unutmayandır” buyurdu. Mûsâ: “Kullarının en iyi hüküm vereni kimdir?” dedi. [Allah]: “Hak ile hükmeden ve hevasına uymayandır” buyurdu. Mûsâ: “Kullarının en bilgilisi kimdir?” dedi. [Allah]: “Kendisine hidayeti gösterecek yahut kendisini helaktan döndürecek bir kelimeye rastlar ümidiyle insanların ilmini kendi ilmine katmak isteyendir” buyurdu. Bunun üzerine Mûsâ aleyhisselâm: “Kulların içinde benden daha bilgili biri varsa beni ona ulaştır” dedi. [Allah]: “Senden daha bilgili olan Hızır'dır” buyurdu. Mûsâ: “Onu nerede arayayım?” deyince, O: “Sahilde kayanın yanında” buyurdu. Mûsâ: “Ey Rabbim, ona nasıl ulaşırım?” diye sordu. [Allah]: “Bir zembil içinde bir balık al; balığı nerede kaybedersen o oradadır” buyurdu. Mûsâ genç yardımcısına: “Balığı kaybettiğin zaman bana haber ver” dedi. Yürüyerek gittiler; Mûsâ uykuya daldı, balık kımıldayıp denize sıçradı. Kuşluk vakti geldiğinde Mûsâ balığı istedi; genç yardımcısı ona balığın denize düştüğünü haber verdi. Mûsâ o yerden balığın denize sıçradığı yere geri döndü. Bir de baktı ki elbisesine bürünmüş bir adam var. Mûsâ aleyhisselâm ona selam verdi. O: “Senin bu memleketinde selam ne gezer!” dedi. Mûsâ kendini tanıttı. Hızır: “Ey Mûsâ! Ben Allah'ın bana öğrettiği, senin bilmediğin bir ilim üzereyim; sen de Allah'ın sana öğrettiği, benim bilmediğim bir ilim üzeresin” dedi. Gemiye bindiklerinde bir serçe gelip geminin kenarına kondu ve gagasıyla sudan bir yudum aldı. Bunun üzerine Hızır: “Benim ilmim ve senin ilmin, Allah'ın ilminden ancak bu serçenin denizden eksilttiği kadarını eksiltir” dedi.

- أَقُولُ نِسْبَةُ ذَلِكَ الْقَدْرِ الْقَلِيلِ الَّذِي أَخَذَهُ ذَلِكَ

- [Ben de] derim ki: O [kuşun] aldığı o az miktarın...

الْعُصْفُورُ مِنْ ذَلِكَ الْمَاءِ إِلَى كُلِّيَّةِ مَاءِ الْبَحْرِ نِسْبَةُ مُتَنَاهٍ إِلَى مُتَنَاهٍ وَنِسْبَةُ مَعْلُومَاتِ جَمِيعِ الْمَخْلُوقَاتِ إِلَى مَعْلُومَاتِ اللَّهِ تَعَالَى نِسْبَةُ مُتَنَاهٍ إِلَى غَيْرِ مُتَنَاهٍ، فَأَيْنَ إِحْدَى النِّسْبَتَيْنِ مِنْ الْأُخْرَى وَاللَّهُ الْعَالِمُ بِحَقَائِقِ الْأُمُورِ، وَنَرْجِعُ إِلَى التَّفْسِيرِ، أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا أَبْرَحُ قَالَ الزَّجَّاجُ قَوْلُهُ: لَا أَبْرَحُ لَيْسَ مَعْنَاهُ لَا أَزُولُ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَقْطَعْ أَرْضًا، أَقُولُ يُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ بِأَنَّ الزَّوَالَ عَنِ الشَّيْءِ عِبَارَةٌ عَنْ تَرْكِهِ وَالْإِعْرَاضِ عَنْهُ، يُقَالُ: زَالَ فُلَانٌ عَنْ طَرِيقَتِهِ فِي الْجُودِ أَيْ تَرَكَهَا، فَقَوْلُهُ: لَا أَبْرَحُ بِمَعْنَى لَا أَزُولُ عَنِ السَّيْرِ وَالذَّهَابِ بِمَعْنَى لَا أَتْرُكُ هَذَا الْعَمَلَ وَهَذَا الْفِعْلَ- وَأَقُولُ الْمَشْهُورُ عِنْدَ الْجُمْهُورِ أَنَّ قَوْلَهُ لَا أَبْرَحُ مَعْنَاهُ لَا أَزُولُ، وَالْعَرَبُ تَقُولُ: لَا أَبْرَحُ وَلَا أَزَالُ وَلَا أَنْفَكُّ وَلَا أَفْتَأُ بِمَعْنًى وَاحِدٍ. قَالَ الْقَفَّالُ: وَقَالُوا أَصْلُ قَوْلِهِمْ لَا أَبْرَحُ مِنَ الْبَرَاحِ كَمَا أَنَّ أَصْلَ لَا أَزَالُ مِنَ الزَّوَالِ. يُقَالُ: زَالَ يَزَالُ وَيَزُولُ كَمَا يُقَالُ دَامَ يَدَامُ وَيَدُومُ وَمَاتَ يَمَاتُ وَيَمُوتُ إِلَّا أَنَّ الْمُسْتَعْمَلَ فِي هَذِهِ اللَّفْظَةِ يَزَالُ فَقَوْلُهُ: لَا أَبْرَحُ أَيْ أُقِيمُ لِأَنَّ الْبَرَاحَ هُوَ الْعَدَمُ فَقَوْلُهُ لَا أَبْرَحُ يَكُونُ عَدَمًا لِلْعَدَمِ فَيَكُونُ ثُبُوتًا، فَقَوْلُهُ: لَا أَزَالُ وَلَا أَبْرَحُ يُفِيدُ الدَّوَامَ وَالثَّبَاتَ عَلَى الْعَمَلِ فَإِنْ قِيلَ: إِذَا كَانَ قَوْلُهُ لَا أَبْرَحُ بِمَعْنَى لَا أَزَالُ فَلَا بُدَّ مِنَ الْخَبَرِ، قُلْنَا:

deniz suyunun tamamına oranı, sonlunun sonluya oranıdır. Bütün yaratılmışların bildiklerinin Allah Teâlâ'nın ilmine oranı ise sonlunun sonsuza oranıdır; dolayısıyla bu iki oranın birbiriyle ne ilgisi olabilir! İşlerin hakikatini en iyi bilen Allah'tır. Tefsire dönelim: Allah Teâlâ'nın: {لَا أَبْرَحُ} “Durup dinlenmeyeceğim” buyruğuna gelince; Zeccâc O'nun {لَا أَبْرَحُ} sözünün anlamının “ayrılmayacağım” (lâ ezûlü) demek olmadığını, çünkü şayet öyle olsaydı hiçbir yer katetmemesi gerekeceğini söylemiştir. Ben derim ki: Buna şöyle cevap verilebilir: Bir şeyden zeval bulmak, onu terk etmek ve ondan yüz çevirmekten ibarettir. Nitekim: “Filan kişi cömertlik yolundan zeval buldu” yani onu terk etti, denilir. Dolayısıyla O'nun: {لَا أَبْرَحُ} sözü “yürümekten ve gitmekten zeval bulmayacağım” yani bu işi ve bu fiili terk etmeyeceğim manasındadır. Ben derim ki: Çoğunluğun nezdinde meşhur olan, {لَا أَبْرَحُ} ifadesinin “vazgeçmeyeceğim/ayrılmayacağım” (lâ ezûlü) manasına geldiğidir. Araplar aynı anlamda olmak üzere “lâ ebrehu”, “lâ ezâlü”, “lâ enfekku” ve “lâ efteü” derler. el-Kaffâl şöyle demiştir: Âlimler, “lâ ezâlü” sözünün aslının “zeval”den geldiği gibi, “lâ ebrehu” sözünün aslının da “berâh”tan geldiğini söylemişlerdir. Nitekim “dâme yedâmü ve yedûmü”, “mâte yemâtü ve yemûtü” denildiği gibi “zâle yezâlü ve yezûlü” denir; ancak bu lafızda yaygın olarak kullanılan “yezâlü”dür. Dolayısıyla O'nun: {لَا أَبْرَحُ} sözü “duracağım/devam edeceğim” demektir; çünkü berâh yokluktur, dolayısıyla {لَا أَبْرَحُ} sözü yokluğun yokluğu olur ki bu da sübût (varlık ve devamlılık) ifade eder. Bu bakımdan “lâ ezâlü” ve “lâ ebrehu” sözleri amelde devamlılık ve sebat bildirir. Şayet: “{لَا أَبْرَحُ} sözü 'lâ ezâlü' manasında ise mutlaka bir habere ihtiyaç duyar, [haberi nerededir?]” denilirse, deriz ki:

حُذِفَ الْخَبَرُ لِأَنَّ الْحَالَ وَالْكَلَامَ يَدُلَّانِ عَلَيْهِ، أَمَّا الْحَالُ فَلِأَنَّهَا كَانَتْ حَالَ سَفَرٍ، وَأَمَّا الْكَلَامُ فَلِأَنَّ قَوْلَهُ: حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ غَايَةٌ مَضْرُوبَةٌ تَسْتَدْعِي شَيْئًا هِيَ غَايَةٌ لَهُ فَيَكُونُ الْمَعْنَى لَا أَبْرَحُ أَسِيرُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى لَا أَبْرَحُ مِمَّا أَنَا عَلَيْهِ يَعْنِي أَلْزَمُ الْمَسِيرَ وَالطَّلَبَ وَلَا أَتْرُكُهُ وَلَا أُفَارِقُهُ حَتَّى أَبْلُغَ كَمَا تَقُولُ لَا أَبْرَحُ الْمَكَانَ. وَأَمَّا مَجْمَعُ الْبَحْرَيْنِ فَهُوَ الْمَكَانُ الَّذِي وُعِدَ فِيهِ مُوسَى بِلِقَاءِ الْخَضِرِ ﵉ وَهُوَ مُلْتَقَى بَحْرَيْ فَارِسَ وَالرُّومِ مِمَّا يَلِي الْمَشْرِقَ وَقِيلَ غَيْرُهُ وَلَيْسَ فِي اللَّفْظِ مَا يَدُلُّ عَلَى تَعْيِينِ هَذَيْنِ الْبَحْرَيْنِ فَإِنْ صَحَّ بِالْخَبَرِ الصَّحِيحِ شَيْءٌ فَذَاكَ وَإِلَّا فَالْأَوْلَى السُّكُوتُ عَنْهُ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: الْبَحْرَانِ مُوسَى وَالْخَضِرُ/ لِأَنَّهُمَا كَانَا بَحْرَيِ الْعِلْمِ وَقُرِئَ مِجْمَعَ بِكَسْرِ الْمِيمِ ثُمَّ قَالَ أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا أَيْ أَسِيرُ زَمَانًا طَوِيلًا وَقِيلَ الْحُقْبُ:

Durum ve sözün akışı ona delalet ettiği için haber hazfedilmiştir. Duruma gelince; çünkü bu bir yolculuk hali idi. Söze gelince; çünkü O'nun: {حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ} “İki denizin birleştiği yere varıncaya kadar” sözü, kendisi için bir gaye teşkil eden bir şeyi gerektiren tayin edilmiş bir gayedir. Buna göre mana: “İki denizin birleştiği yere varıncaya kadar yürümekten geri durmayacağım” şeklinde olur. Mananın: “Üzerinde bulunduğum halden ayrılmayacağım” yani “Tıpkı 'bu mekândan ayrılmam' dediğin gibi, oraya varıncaya kadar yürümeyi ve aramayı sürdüreceğim, onu bırakmayıp ondan ayrılmayacağım” şeklinde olması da muhtemeldir. İki denizin birleştiği yere (mecmeu'l-bahreyn) gelince; burası Mûsâ'ya Hızır aleyhimesselâm ile buluşacağı vaat edilen yerdir. Burası Fars ve Rum denizlerinin doğuya doğru birleştiği yerdir; başka bir yer olduğu da söylenmiştir. Ancak lafızda bu iki denizi belirlemeye delalet eden bir husus yoktur; şayet sahih bir haberle bir şey sabit olursa ne âlâ, aksi halde bu konuda sükût etmek en evlâsıdır. İnsanlardan bazıları ise: “İki denizden maksat Mûsâ ve Hızır'dır; çünkü onlar iki ilim denizi idiler” demiştir. Bir kıraatte mimin kesresiyle {مِجْمَعَ} şeklinde okunmuştur. Sonra: {أَوْ أَمْضِيَ حُقُباً} “Yahut uzun yıllar yürüyeceğim” yani uzun bir zaman yürüyeceğim, buyurmuştur. Hukub (الْحُقْبُ) kelimesinin:

ثَمَانُونَ سَنَةً وَقَدْ تَكَلَّمْنَا فِي هَذَا اللَّفْظِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لابِثِينَ فِيها أَحْقاباً [النَّبَأِ: ٢٣] وَحَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّ اللَّهَ ﷿ كَانَ أَعْلَمَ مُوسَى حَالَ هَذَا الْعَالِمِ، وَمَا أَعْلَمَهُ مَوْضِعَهُ بِعَيْنِهِ، فَقَالَ مُوسَى ﵇: لَا أَزَالُ أَمْضِي حَتَّى يَجْتَمِعَ الْبَحْرَانِ فَيَصِيرَا بَحْرًا وَاحِدًا أَوْ أَمْضِي دَهْرًا طَوِيلًا حَتَّى أَجِدَ هَذَا الْعَالِمَ، وَهَذَا إِخْبَارٌ مِنْ مُوسَى بِأَنَّهُ وَطَّنَ نَفْسَهُ عَلَى تَحَمُّلِ التَّعَبِ الشَّدِيدِ وَالْعَنَاءِ الْعَظِيمِ فِي السَّفَرِ لِأَجْلِ طَلَبِ الْعِلْمِ وَذَلِكَ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ الْمُتَعَلِّمَ لَوْ سَافَرَ مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَى الْمَغْرِبِ لِطَلَبِ مَسْأَلَةٍ وَاحِدَةٍ لَحُقَّ لَهُ ذَلِكَ ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَلَمَّا بَلَغا مَجْمَعَ بَيْنِهِما وَالْمَعْنَى فَانْطَلَقَا إِلَى أَنْ بَلَغَا مَجْمَعَ بَيْنِهِمَا وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ بَيْنِهِمَا إِلَى مَاذَا يَعُودُ؟ فِيهِ قَوْلَانِ، الْأَوَّلُ: مَجْمَعُ بَيْنِهِمَا أَيْ مَجْمَعُ الْبَحْرَيْنِ وَهُوَ كَأَنَّهُ إِشَارَةٌ إِلَى [قَوْلِ] مُوسَى لَا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أَيْ فَحَقَّقَ [اللَّهُ] مَا قَالَهُ. وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمَعْنَى فَلَمَّا بَلَغَ الْمَوْضِعَ الَّذِي يَجْتَمِعُ [فِيهِ] مُوسَى وَصَاحِبُهُ الَّذِي كَانَ يَقْصِدُهُ لِأَنَّ ذَلِكَ الْمَوْضِعَ الَّذِي وَقَعَ فِيهِ نِسْيَانُ الْحُوتِ هُوَ الْمَوْضِعُ الَّذِي كَانَ يَسْكُنُهُ الْخَضِرُ أَوْ يَسْكُنُ بِقُرْبِهِ وَلِأَجْلِ هَذَا الْمَعْنَى لَمَّا رَجَعَ مُوسَى وَفَتَاهُ بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ الْحُوتَ صَارَ إِلَيْهِ وَهُوَ مَعْنًى حَسَنٌ، وَالْمُفَسِّرُونَ عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: نَسِيا حُوتَهُما وَفِيهِ مَبَاحِثُ:

seksen yıl olduğu söylenmiştir. Bu lafız hakkında Allah Teâlâ'nın: {لابِثِينَ فِيها أَحْقاباً} “Orada çağlar boyu kalacaklardır” [Nebe 23] buyruğunda söz etmiştik. Sözün özü şudur: Allah Azze ve Celle Mûsâ'ya bu âlimin halini bildirmiş fakat yerini bizzat bildirmemişti. Bunun üzerine Mûsâ aleyhisselâm: “Bu âlimi buluncaya kadar iki deniz birleşip tek bir deniz oluncaya dek durmadan yürüyeceğim yahut uzun bir zaman geçireceğim” demiştir. Bu, Mûsâ'nın ilim tahsil etmek uğruna yolculukta şiddetli yorgunluğa ve büyük zahmetlere katlanmaya nefsini hazırladığını bildirmesidir. Bu da öğrencinin tek bir meseleyi öğrenmek için doğudan batıya seyahat etse bile bunun kendisine hak olduğuna bir tenbihtir. Sonra Allah Teâlâ: {فَلَمَّا بَلَغا مَجْمَعَ بَيْنِهِما} “Her ikisi iki denizin birleştiği yere varınca” buyurmuştur. Mana: “İkisi aralarının birleştiği yere varıncaya kadar gittiler” şeklindedir. O'nun “beynihimâ” {بَيْنِهِمَا} buyruğundaki zamirin neye döndüğü hususunda iki görüş vardır: Birincisi: “Aralarının birleştiği yer” yani iki denizin birleştiği yerdir. Bu, sanki Mûsâ'nın: {لَا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ} “İki denizin birleştiği yere varıncaya kadar durup dinlenmeyeceğim” sözüne bir işarettir; yani Allah onun söylediği şeyi gerçekleştirmiştir. İkinci Görüş: Mana; Mûsâ ile aramakta olduğu arkadaşının buluşacağı yere vardığında, demektir. Çünkü balığın unutulduğu o yer, Hızır'ın ikamet ettiği yahut yakınına yerleştiği yerdir. İşte bu sebeple Mûsâ ve delikanlısı balığı hatırladıktan sonra geri döndüklerinde oraya varmışlardır. Bu güzel bir manadır. Müfessirler ise birinci görüş üzerindedir. Sonra Allah Teâlâ: {نَسِيا حُوتَهُما} “Balıklarını unuttular” buyurmuştur. Bu hususta birkaç inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: الرِّوَايَاتُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ لِمُوسَى ﵇ أَنَّ هَذَا الْعَالِمَ مَوْضِعُهُ مَجْمَعُ الْبَحْرَيْنِ إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ انْقِلَابَ الْحُوتِ حَيًّا عَلَامَةً عَلَى مَسْكَنِهِ الْمُعَيَّنِ كَمَنْ يَطْلُبُ إِنْسَانًا فَيُقَالُ لَهُ: إِنَّ مَوْضِعَهُ مَحَلَّةُ كَذَا مِنَ الرَّيِّ فَإِذَا انْتَهَيْتَ إِلَى الْمَحَلَّةِ فسل فلانا عن داره وأين ما ذَهَبَ بِكَ فَاتْبَعْهُ فَإِنَّكَ تَصِلْ إِلَيْهِ فَكَذَا هاهنا قيل

Birinci İnceleme: Rivayetler, Allah Teâlâ'nın Mûsâ aleyhisselâm'a bu âlimin yerinin iki denizin birleştiği yer olduğunu bildirdiğine; ancak O Teâlâ'nın, balığın canlanmasını onun muayyen ikametgâhı için bir işaret kıldığına delalet eder. Tıpkı bir adamı arayan ve kendisine: “Onun yeri Rey şehrinin falan mahallesidir; mahalleye vardığında filana onun evini sor, o seni nereye götürürse peşinden git, ona ulaşırsın” denilen kimse gibi. İşte burada da kendisine:

لَهُ إِنَّ مَوْضِعَهُ مَجْمَعُ الْبَحْرَيْنِ فَإِذَا وَصَلْتَ إِلَيْهِ رَأَيْتَ الْحُوتَ انْقَلَبَ حَيًّا وَطَفَرَ إِلَى الْبَحْرِ، فَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ قِيلَ لَهُ فَهُنَالِكَ مَوْضِعُهُ وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ قِيلَ لَهُ فَاذْهَبْ عَلَى مُوَافَقَةِ ذَهَابِ ذَلِكَ الْحُوتِ فَإِنَّكَ تَجِدُهُ. إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ:

onun yerinin iki denizin birleştiği yer olduğu; oraya vardığında balığın canlanıp denize sıçradığını göreceği bildirilmiştir. Dolayısıyla kendisine “Onun yeri işte orasıdır” denilmiş olması muhtemel olduğu gibi, “O balığın gittiği yöne doğru git, onu bulursun” denilmiş olması da muhtemeldir. Bunu anladığında deriz ki:

إِنَّ مُوسَى وَفَتَاهُ لَمَّا بَلَغَا مَجْمَعَ بَيْنِهِمَا طَفَرَتِ السَّمَكَةُ إِلَى الْبَحْرِ وَسَارَتْ وَفِي كَيْفِيَّةِ طَفْرِهَا رِوَايَاتٌ أَيْضًا قِيلَ إِنَّ الْفَتَى كَانَ يَغْسِلُ السَّمَكَةَ لِأَنَّهَا كَانَتْ مُمَلَّحَةً فَطَفَرَتْ وَسَارَتْ وَقِيلَ إِنَّ يُوشَعَ تَوَضَّأَ فِي ذَلِكَ الْمَكَانِ فَانْتَضَحَ الْمَاءُ عَلَى الْحُوتِ الْمَالِحِ فعاش ووثب في الماء وقيل انفجر [ت] هُنَاكَ عَيْنٌ مِنَ الْجَنَّةِ وَوَصَلَتْ قَطَرَاتٌ مِنْ تِلْكَ الْعَيْنِ إِلَى السَّمَكَةِ فَحَيِيَتْ وَطَفَرَتْ إِلَى الْبَحْرِ فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ فِي صِفَةِ الْحُوتِ.

Mûsâ ve genç yardımcısı iki denizin birleştiği yere vardıklarında balık denize sıçrayıp yol aldı. Balığın sıçrayış şekli hakkında da rivayetler vardır: Denildiğine göre genç yardımcısı tuzlanmış olduğu için balığı yıkıyordu; bu esnada balık sıçrayıp gitti. Bir görüşe göre Yûşa' o mekânda abdest aldı; sudan tuzlu balığın üzerine sıçradı, balık da dirilip suya atladı. Bir diğer görüşe göre ise orada cennetten bir pınar fışkırdı; o pınardan balığa damlalar ulaştı, böylece balık canlanıp denize sıçradı. İşte balığın durumu hakkındaki söz budur.

الْبَحْثُ الثَّانِي: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: نَسِيا حُوتَهُما أَنَّهُمَا نَسِيَا كَيْفِيَّةَ الِاسْتِدْلَالِ بِهَذِهِ الْحَالَةِ الْمَخْصُوصَةِ عَلَى الْوُصُولِ إِلَى الْمَطْلُوبِ، فَإِنْ قِيلَ انْقِلَابُ السَّمَكَةِ الْمَالِحَةِ حَيَّةً حَالَةٌ عَجِيبَةٌ فَلَمَّا جَعَلَ اللَّهُ حُصُولَ هَذِهِ الْحَالَةِ الْعَجِيبَةِ دَلِيلًا عَلَى الْوُصُولِ إِلَى الْمَطْلُوبِ فَكَيْفَ يُعْقَلُ حُصُولُ النِّسْيَانِ فِي هَذَا الْمَعْنَى؟ أَجَابَ الْعُلَمَاءُ عَنْهُ بِأَنْ يُوشَعَ كَانَ قَدْ شَاهَدَ الْمُعْجِزَاتِ الْقَاهِرَةَ مِنْ مُوسَى ﵇ كَثِيرًا فَلَمْ يَبْقَ لِهَذِهِ الْمُعْجِزَةِ عِنْدَهُ وَقْعٌ عَظِيمٌ فَجَازَ حُصُولُ النِّسْيَانِ. وَعِنْدِي فِيهِ جَوَابٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّ مُوسَى ﵇ لَمَّا اسْتَعْظَمَ عِلْمَ نَفْسِهِ أَزَالَ اللَّهُ عَنْ قَلْبِ صَاحِبِهِ هَذَا الْعِلْمَ الضَّرُورِيَّ تَنْبِيهًا/ لِمُوسَى ﵇ عَلَى أَنَّ الْعِلْمَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِتَعْلِيمِ اللَّهِ وَحِفْظِهِ عَلَى الْقَلْبِ وَالْخَاطِرِ، أَمَّا قَوْلُهُ: فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَباً فَفِيهِ وُجُوهٌ. الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ سَرَبَ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا إِلَّا أَنَّهُ أُقِيمَ قَوْلُهُ فَاتَّخَذَ مُقَامَ قَوْلِهِ سَرَبَ وَالسَّرَبُ هُوَ الذَّهَابُ وَمِنْهُ قَوْلُهُ: وَسارِبٌ بِالنَّهارِ [الرَّعْدِ: ١٠] . الثَّانِي: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمْسَكَ إِجْرَاءَ الْمَاءِ عَلَى الْبَحْرِ وَجَعَلَهُ كَالطَّاقِ وَالْكُوَّةِ حَتَّى سَرَى الْحُوتُ فِيهِ فَلَمَّا جَاوَزَ أَيْ مُوسَى وَفَتَاهُ الْمَوْعِدَ الْمُعَيَّنَ وَهُوَ الْوُصُولُ إِلَى الصَّخْرَةِ بِسَبَبِ النِّسْيَانِ الْمَذْكُورِ وَذَهَبَا كَثِيرًا وَتَعِبَا وَجَاعَا: قالَ لِفَتاهُ آتِنا غَداءَنا لَقَدْ لَقِينا مِنْ سَفَرِنا هَذَا نَصَباً قالَ الْفَتَى: أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنا إِلَى الصَّخْرَةِ الْهَمْزَةُ فِي أَرَأَيْتَ هَمْزَةُ الِاسْتِفْهَامِ وَرَأَيْتَ عَلَى مَعْنَاهُ الْأَصْلِيِّ وَقَدْ جَاءَ هَذَا الْكَلَامُ عَلَى مَا هُوَ الْمُتَعَارَفُ بَيْنَ النَّاسِ فَإِنَّهُ إِذَا حَدَثَ لِأَحَدِهِمْ أَمْرٌ عَجِيبٌ قَالَ لصاحبه أرأيت ما حدث لي؟ كذلك هاهنا كَأَنَّهُ قَالَ: أَرَأَيْتَ مَا وَقَعَ لِي مِنْهُ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ، فَحُذِفَ مَفْعُولُ أَرَأَيْتَ لِأَنَّ قَوْلَهُ: فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ يَدُلُّ عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ: وَما أَنْسانِيهُ إِلَّا الشَّيْطانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَفِيهِ مَبَاحِثُ:

İkinci İnceleme: Allah Teâlâ'nın: {نَسِيا حُوتَهُما} “Balıklarını unuttular” buyruğundan maksat; aranan zâta ulaşmak için bu hususi durumla delil getirme keyfiyetini unutmalarıdır. Şayet: “Tuzlu bir balığın canlanması fevkalade şaşılacak bir durumdur; Allah bu acayip durumun gerçekleşmesini aranan zâta ulaşmaya bir delil kılmışken, bu hususta unutmanın meydana gelmesi nasıl tasavvur edilebilir?” denilirse; âlimler buna şöyle cevap vermişlerdir: Yûşa', Mûsâ aleyhisselâm'dan pek çok ezici mucizeler görmüştü; bu sebeple bu mucizenin onun nezdinde çok büyük bir tesiri kalmamıştı, dolayısıyla unutmanın vuku bulması caizdir. Benim nezdinde ise buna dair başka bir cevap vardır: Mûsâ aleyhisselâm kendi ilmini büyük görünce, ilmin ancak Allah'ın öğretmesiyle ve onu kalpte ve zihinde muhafaza etmesiyle hasıl olacağına Mûsâ aleyhisselâm'a bir tenbih olsun diye Allah Teâlâ arkadaşının kalbinden bu zorunlu bilgiyi gideriverdi. O'nun: {فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَباً} “[Balık] denizde bir deliğe dalar gibi yolunu tutup gitmişti” buyruğuna gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Takdirin “denizde bir yola akıp gitti” (serebe fi'l-bahri seraben) şeklinde olmasıdır; ancak “serebe” yerine “ittehaze” (edindi/tuttu) kelimesi ikame edilmiştir. Sereb (السَّرَبُ) ise akıp gitmektir; nitekim: {وَسارِبٌ بِالنَّهارِ} “gündüzün açıkta gezen” [Ra'd 10] ayeti de bu köktendir. İkincisi: Allah Teâlâ denizin üzerinde suyun akışını tuttu ve balık onun içinde akıp gidinceye kadar orayı bir kemer ve menfez gibi kıldı. Mûsâ ve genç yardımcısı söz konusu unutma sebebiyle belirlenen buluşma yerini yani kayaya varma noktasını aşıp epey yol gidip yorulup acıkınca: {قالَ لِفَتاهُ آتِنا غَداءَنا لَقَدْ لَقِينا مِنْ سَفَرِنا هَذَا نَصَباً} “[Mûsâ] genç yardımcısına: 'Kuşluk yemeğimizi getir; gerçekten bu yolculuğumuzda epey yorulduk' dedi.” Delikanlı: {قالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنا إِلَى الصَّخْرَةِ} “[Delikanlı]: 'Gördün mü kayaya sığındığımız vakti?' dedi.” {أَرَأَيْتَ} kelimesindeki hemze istifham (soru) hemzesidir; “raeyte” ise asıl anlamındadır. Bu ifade insanların aralarında alışılagelen konuşma tarzı üzere gelmiştir; zira onlardan birinin başına şaşılacak bir olay geldiğinde arkadaşına: “Gördün mü başıma geleni?” der. İşte burada da delikanlı sanki: “Kayaya sığındığımızda ondan başıma gelen şeyi gördün mü?” demiştir. {أَرَأَيْتَ} fiilinin mefulü hazfedilmiştir; çünkü O'nun: {فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ} “Ben balığı unuttum” sözü buna delalet etmektedir. Sonra o: {وَما أَنْسانِيهُ إِلَّا الشَّيْطانُ أَنْ أَذْكُرَهُ} “Onu hatırlamamı bana şeytandan başkası unutturmadı” demiştir. Bu hususta birkaç inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ اعْتِرَاضٌ وَقَعَ بَيْنَ الْمَعْطُوفِ وَالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ وَالتَّقْدِيرُ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا، وَالسَّبَبُ فِي وُقُوعِ هَذَا الِاعْتِرَاضِ مَا يَجْرِي مَجْرَى الْعُذْرِ وَالْعِلَّةِ لِوُقُوعِ ذَلِكَ النِّسْيَانِ.

Birinci İnceleme: Bu cümle, matuf ile matufun aleyh arasına girmiş bir itiraziyye (ara) cümlesidir. Cümlenin takdiri: “Ben balığı unuttum ve o, şaşılacak bir şekilde denizde yolunu tutup gitti” şeklindedir. Bu itiraziyye cümlesinin araya girmesinin sebebi ise, o unutmanın meydana gelmesi için bir mazeret ve gerekçe konumunda olmasıdır.

الْبَحْثُ الثَّانِي: قَالَ الْكَعْبِيُّ: وَما أَنْسانِيهُ إِلَّا الشَّيْطانُ أَنْ أَذْكُرَهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى مَا خَلَقَ ذَلِكَ النِّسْيَانَ وَمَا أَرَادَهُ وَإِلَّا كَانَتْ إِضَافَتُهُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى أَوْجَبَ مِنْ إِضَافَتِهِ إِلَى الشَّيْطَانِ لِأَنَّهُ تَعَالَى إِذَا خَلَقَهُ فِيهِ لَمْ يَكُنْ لِسَعْيِ الشَّيْطَانِ فِي وُجُودِهِ وَلَا فِي عَدَمِهِ، أَثَرٌ قَالَ الْقَاضِي: وَالْمُرَادُ بِالنِّسْيَانِ أَنْ يَشْتَغِلَ قَلْبُ الْإِنْسَانِ بِوَسَاوِسِهِ الَّتِي هِيَ مِنْ فِعْلِهِ دُونَ النِّسْيَانِ الَّذِي يُضَادُّ الذِّكْرَ لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ إِلَّا مِنْ قِبَلِ اللَّهِ تَعَالَى.

İkinci İnceleme: el-Ka'bî şöyle demiştir: {وَما أَنْسانِيهُ إِلَّا الشَّيْطانُ أَنْ أَذْكُرَهُ} “Onu hatırlamamı bana şeytandan başkası unutturmadı” buyruğu, o unutmayı Allah Teâlâ'nın yaratmadığına ve dilemediğine delalet eder. Aksi takdirde unutmanın şeytana değil, Allah Teâlâ'ya nispet edilmesi daha gerekli olurdu; zira Allah Teâlâ onu onda yarattığında, şeytanın onun varlığında yahut yokluğunda hiçbir çabası ve tesiri olamazdı. Kâdî [Abdülcebbâr] ise şöyle demiştir: Unutmaktan kasıt; insanın kalbinin hatırlamaya zıt olan unutma ile değil, şeytanın kendi fiili olan vesveseleriyle meşgul olmasıdır; zira [hatırlamaya zıt olan unutma] ancak Allah Teâlâ tarafından meydana gelebilir.

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: أَنْ أَذْكُرَهُ بَدَلٌ مِنَ الْهَاءِ فِي أَنْسانِيهُ أَيْ: وَمَا أَنْسَانِي ذِكْرَهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ ثُمَّ قَالَ:

Üçüncü İnceleme: O'nun: {أَنْ أَذْكُرَهُ} sözü {أَنْسانِيهُ} kelimesindeki “hâ” zamirinden bedeldir; yani: “Bana onu anmayı şeytandan başkası unutturmadı” demektir. Sonra şöyle buyurmuştur:

وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَباً وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ عَجَبًا صِفَةٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ كَأَنَّهُ قِيلَ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ اتِّخَاذًا عَجَبًا وَوَجْهُ كَوْنِهِ عَجَبًا انْقِلَابُهُ مِنَ الْمِكْتَلِ وَصَيْرُورَتُهُ حَيًّا وَإِلْقَاءُ نَفْسِهِ فِي الْبَحْرِ عَلَى غَفْلَةِ مِنْهُمَا. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ مَا ذَكَرْنَا أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ الْمَاءَ عَلَيْهِ كَالطَّاقِ وَكَالسِّرْبِ. الثَّالِثُ: قِيلَ إِنَّهُ تَمَّ

{وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَباً} “Balık şaşılacak bir şekilde denizde yolunu tutup gitti.” Bu hususta birkaç görüş vardır: Birincisi: {عَجَبًا} kelimesinin hazfedilmiş bir masdarın sıfatı olmasıdır; sanki “Denizde şaşılacak bir gidişle yolunu tuttu” denilmiş gibidir. Şaşılacak şey olmasının sebebi ise; zembilden sıçrayıp canlanması ve ikisinin gafletinde kendisini denize bırakmasıdır. İkincisi: Bundan kastedilenin zikrettiğimiz üzere Allah Teâlâ'nın suyu onun üzerinde bir kemer ve menfez gibi kılmasıdır. Üçüncüsü: Sözün

الْكَلَامُ عِنْدَ قَوْلِهِ: وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ: عَجَبًا وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ تَعَجُّبُهُ مِنْ تِلْكَ الْعَجِيبَةِ الَّتِي رَآهَا وَمِنْ نِسْيَانِهِ لَهَا وَقِيلَ إِنَّ قَوْلَهُ عَجَبًا حِكَايَةٌ لِتَعَجُّبِ مُوسَى وَهُوَ لَيْسَ بِقَوْلِهِ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قالَ ذلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ أَيْ قَالَ مُوسَى ذَلِكَ الَّذِي كُنَّا نَطْلُبُهُ لِأَنَّهُ أَمَارَةُ الظَّفَرِ بِالْمَطْلُوبِ وَهُوَ لِقَاءُ الْخَضِرِ وَقَوْلُهُ نَبْغِ أَصْلُهُ نَبْغِي فَحُذِفَتِ الْيَاءُ طَلَبًا لِلتَّخْفِيفِ لِدَلَالَةِ الْكَسْرَةِ عَلَيْهِ، وَكَانَ الْقِيَاسُ أَنْ لَا يُحْذَفَ لِأَنَّهُمْ إِنَّمَا يَحْذِفُونَ الْيَاءَ فِي الْأَسْمَاءِ وَهَذَا فِعْلٌ إِلَّا أَنَّهُ قَدْ يَجُوزُ عَلَى ضَعْفِ الْقِيَاسِ حَذْفُهَا لِأَنَّهَا تُحْذَفُ مَعَ السَّاكِنِ الَّذِي يَكُونُ بَعْدَهَا كَقَوْلِكَ مَا نَبْغِي الْيَوْمَ؟ فَلَمَّا حُذِفَتْ مَعَ السَّاكِنِ حُذِفَتْ أَيْضًا مَعَ غَيْرِ السَّاكِنِ ثُمَّ قَالَ فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا أَيْ/ فَرَجَعَا وَقَوْلُهُ:

{وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ} “Denizde yolunu tutup gitti” ifadesinde tamamlandığı, ardından {عَجَبًا} “Şaşılacak şey!” dendiği söylenmiştir. Bundan maksat; delikanlının gördüğü o harika olaya ve onu unutmuş olmasına şaşmasıdır. {عَجَبًا} sözünün Mûsâ'nın şaşkınlığının nakli olduğu da söylenmiştir; ancak bu delikanlının sözü değildir. Sonra Allah Teâlâ: {قالَ ذلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ} “[Mûsâ]: 'İşte aradığımız da buydu!' dedi” yani aradığımız şeye -ki o da Hızır ile buluşmaktır- ulaşmanın işareti budur, dedi. O'nun {نَبْغِ} sözünün aslı {نَبْغِي} şeklindedir; kesrenin ona delalet etmesi sebebiyle hafifletme maksadıyla yâ harfi hazfedilmiştir. Kurala göre hazfedilmemesi gerekirdi; çünkü Araplar yâ harfini ancak isimlerde hazfederler, bu ise fiildir. Ne var ki zayıf bir kıyasa dayalı olarak hazfi caiz görülmüştür; zira “Bugün ne arıyoruz?” (mâ nebğı'l-yevme) sözünde olduğu gibi kendisinden sonraki sâkin harfle birlikte yâ hazfedilir. Sâkin harfle hazfedilince sâkin olmayan harfle birlikte de hazfedilmiştir. Sonra: {فَارْتَدَّا عَلى آثارِهِما} “Bunun üzerine kendi izlerini takip ederek geri döndüler” yani geri döndüler buyurmuştur. O'nun:

قَصَصاً فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ مَصْدَرٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ أَيْ رَجَعَا عَلَى آثَارِهِمَا مُقْتَصِّينَ آثَارَهُمَا. وَالثَّانِي:

{قَصَصاً} “iz sürerek” buyruğunda iki vecih vardır: Birincisi: Hâl makamında bir masdardır; yani kendi izlerini adım adım takip ederek geri döndüler demektir. İkincisi:

أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا لِقَوْلِهِ فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا، لِأَنَّ مَعْنَاهُ فَاقْتَصَّا عَلَى آثَارِهِمَا. وَحَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّهُمَا لَمَّا عَرَفَا أَنَّهُمَا تَجَاوَزَا عَنِ الْمَوْضِعِ الَّذِي يَسْكُنُ فِيهِ ذَلِكَ الْعَالِمُ رَجَعَا وَعَادَا إِلَيْهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

{فَارْتَدَّا عَلى آثارِهِما} buyruğunun masdarı olmasıdır; çünkü bunun manası “kendi izlerini sürdüler” demektir. Sözün özü şudur: İkisi o âlimin ikamet ettiği yeri geçtiklerini anlayınca geri dönüp oraya vardılar. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٦٥ الى ٧٠]

[Kehf Suresi (18), 65-70. Ayetler]

فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً (٦٥) قالَ لَهُ مُوسى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً (٦٦) قالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٦٧) وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً (٦٨) قالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْراً (٦٩)

{فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً (٦٥) قالَ لَهُ مُوسى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً (٦٦) قالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٦٧) وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً (٦٨) قالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْراً (٦٩)} “Derken kullarımızdan bir kul buldular ki, biz ona katımızdan bir rahmet vermiş ve tarafımızdan bir ilim öğretmiştik. (65) Mûsâ ona: 'Sana öğretilen doğru bilgiden bana da öğretmen şartıyla sana uyayım mı?' dedi. (66) [O zat]: 'Doğrusu sen benimle beraberliğe sabredemezsin' dedi. (67) 'İç yüzünü kavrayamadığın bir şeye nasıl sabredeceksin ki?' (68) [Mûsâ]: 'İnşallah beni sabırlı bulacaksın ve senin hiçbir emrine karşı gelmeyeceğim' dedi. (69)”

قالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلا تَسْئَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْراً (٧٠)

{قالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلا تَسْئَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْراً (٧٠)} “[O da]: 'Eğer bana uyacaksan, ben sana ondan söz açmadıkça bana hiçbir şey hakkında soru sorma!' dedi. (70)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: {فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً} “Derken kullarımızdan bir kul buldular ki, biz ona katımızdan bir rahmet vermiş ve tarafımızdan bir ilim öğretmiştik” buyruğuna dair] ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا فِيهِ بَحْثَانِ:

Birinci Mesele: O'nun: {فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا} “Kullarımızdan bir kul buldular” buyruğunda iki inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَالَ الْأَكْثَرُونَ إِنَّ ذَلِكَ الْعَبْدَ كَانَ نَبِيًّا وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِوُجُوهٍ. الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَالرَّحْمَةُ هِيَ النُّبُوَّةُ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ [الزخرف: ٣٢] وقوله:

Birinci İnceleme: Çoğunluk, bu kulun bir peygamber olduğunu söylemiş ve buna dair birtakım deliller getirmiştir. Birincisi: Allah Teâlâ'nın: {آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا} “Ona katımızdan bir rahmet vermiştik” buyurmasıdır; buradaki rahmet peygamberliktir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: {أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ} [Zuhruf 32] “Rabbinin rahmetini onlar mı paylaştırıyorlar?” buyruğu ve şu buyruğu buna delildir:

وَما كُنْتَ تَرْجُوا أَنْ يُلْقى إِلَيْكَ الْكِتابُ إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ [الْقَصَصِ: ٨٦] وَالْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الرَّحْمَةِ النُّبُوَّةُ، وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ نُسَلِّمُ أَنَّ النُّبُوَّةَ رَحْمَةٌ أَمَّا لَا يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ كُلُّ رَحْمَةٍ نُبُوَّةً.

{وَما كُنْتَ تَرْجُوا أَنْ يُلْقى إِلَيْكَ الْكِتابُ إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ} [Kasas 86] “Sen, bu kitabın sana verileceğini ummuyordun; bu ancak Rabbinden bir rahmettir”. Buradaki rahmetten kasıt nübüvvettir. Buna karşı biri şöyle diyebilir: Nübüvvetin bir rahmet olduğunu kabul ederiz, fakat her rahmetin nübüvvet olması gerekmez.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّهُ تَعَالَى عَلَّمَهُ لَا بِوَاسِطَةِ تَعْلِيمِ مُعَلِّمٍ وَلَا إِرْشَادِ مُرْشِدٍ وَكُلُّ مَنْ عَلَّمَهُ اللَّهُ لَا بِوَاسِطَةِ الْبَشَرِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ نَبِيًّا يَعْلَمُ الْأُمُورَ بِالْوَحْيِ مِنَ اللَّهِ. وَهَذَا الِاسْتِدْلَالُ ضَعِيفٌ لِأَنَّ الْعُلُومَ الضَّرُورِيَّةَ تَحْصُلُ ابْتِدَاءً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَذَلِكَ لَا يَدُلُّ عَلَى النُّبُوَّةِ.

İkinci Delil: Allah Teâlâ'nın: {وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً} “Ve tarafımızdan bir ilim öğretmiştik” buyruğudur. Bu, Allah Teâlâ'nın ona bir öğreticinin öğretmesi veya bir yol göstericinin irşadı vasıtası olmaksızın öğrettiğini iktiza eder. Allah'ın insan vasıtası olmaksızın öğrettiği herkesin, meseleleri Allah'tan gelen vahiy ile bilen bir peygamber olması gerekir. [Fakat] bu istidlal zayıftır; çünkü zaruri ilimler doğrudan Allah katından hâsıl olur ve bu da nübüvvete delalet etmez.

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ مُوسَى ﵇ قَالَ: هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ [الكهف: ٦٦] وَالنَّبِيُّ لَا يَتَّبِعُ غَيْرَ النَّبِيِّ/ فِي التَّعْلِيمِ وَهَذَا أَيْضًا ضَعِيفٌ، لِأَنَّ النَّبِيَّ لَا يَتَّبِعُ غَيْرَ النَّبِيِّ فِي الْعُلُومِ الَّتِي بِاعْتِبَارِهَا صَارَ نَبِيًّا أَمَّا فِي غَيْرِ تِلْكَ الْعُلُومِ فَلَا.

Üçüncü Delil: Mûsâ aleyhisselâm'ın: {هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ} [Kehf 66] “Bana öğretmen şartıyla sana uyayım mı?” demiş olmasıdır; bir peygamber ilim öğrenmede peygamber olmayana tâbi olmaz. Bu da zayıftır; zira peygamber, kendisi sebebiyle peygamber olduğu ilimlerde peygamber olmayana tâbi olmaz, ancak bu ilimlerin dışındakilerde tâbi olabilir.

الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّ ذَلِكَ الْعَبْدَ أَظْهَرَ التَّرَفُّعَ عَلَى مُوسَى حَيْثُ قَالَ لَهُ: وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً وَأَمَّا مُوسَى فَإِنَّهُ أَظْهَرَ التَّوَاضُعَ لَهُ حَيْثُ قَالَ: لا أَعْصِي لَكَ أَمْراً وَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْعَالِمَ

Dördüncü Delil: O kulun Mûsâ'ya: {وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً} “İç yüzünü kavrayamadığın bir şeye nasıl sabredeceksin ki?” diyerek ona karşı bir üstünlük sergilemesidir. Mûsâ ise ona: {لا أَعْصِي لَكَ أَمْراً} “Senin hiçbir emrine karşı gelmeyeceğim” diyerek tevazu göstermiştir. Bütün bunlar o âlimin,

كان فوق موسى، ومن لَا يَكُونُ فَوْقَ النَّبِيِّ وَهَذَا أَيْضًا ضَعِيفٌ لِأَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ غَيْرُ النَّبِيِّ فَوْقَ النَّبِيِّ فِي عُلُومٍ لَا تَتَوَقَّفُ نُبُوَّتُهُ عَلَيْهَا. فَلِمَ قُلْتُمْ إِنَّ ذَلِكَ لَا يَجُوزُ فَإِنْ قَالُوا لِأَنَّهُ يُوجِبُ التَّنْفِيرَ. قُلْنَا فَإِرْسَالُ مُوسَى إِلَى التَّعَلُّمِ مِنْهُ بَعْدَ إِنْزَالِ اللَّهِ عَلَيْهِ التَّوْرَاةَ وَتَكْلِيمِهِ بِغَيْرِ وَاسِطَةٍ يُوجِبُ التَّنْفِيرَ، فَإِنْ قَالُوا: إِنَّ هَذَا لَا يُوجِبُ التَّنْفِيرَ فَكَذَا الْقَوْلُ فِيمَا ذَكَرُوهُ.

Mûsâ'nın fevkinde olduğuna delalet eder; peygamber olmayan ise peygamberin fevkinde olamaz. Bu da zayıftır; çünkü peygamber olmayanın, peygamberliği kendisine bağlı olmayan ilimlerde peygamberin üstünde olması caizdir. Öyleyse bunun caiz olmadığını nereden çıkardınız? Eğer: “Çünkü bu nefret uyandırır” derlerse; biz deriz ki: Allah'ın kendisine Tevrat'ı indirmesinden ve onunla vasıtasız konuşmasından sonra Mûsâ'nın ondan öğrenmeye gönderilmesi de nefret uyandırır. Şayet: “Bu nefret uyandırmaz” derlerse, onların zikrettiği husus hakkında da aynı şey söylenir.

الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: احْتَجَّ الْأَصَمُّ عَلَى نُبُوَّتِهِ بِقَوْلِهِ فِي أَثْنَاءِ الْقِصَّةِ: وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي وَمَعْنَاهُ فَعَلْتُهُ بِوَحْيِ اللَّهِ، وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى النُّبُوَّةِ. وَهَذَا أَيْضًا دَلِيلٌ ضَعِيفٌ وَضَعْفُهُ ظَاهِرٌ.

Beşinci Delil: el-Asam, onun peygamberliğine kıssanın içinde geçen: {وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي} “Bunu kendiliğimden yapmadım” sözüyle delil getirmiştir; bunun manası “Onu Allah'ın vahyi ile yaptım” demektir ve bu da nübüvvete delalet eder. Bu da zayıf bir delildir ve zayıflığı açıktır.

الْحُجَّةُ السَّادِسَةُ: مَا

Altıncı Delil: Şöyle

رُوِيَ أَنَّ مُوسَى ﵇ لَمَّا وَصَلَ إِلَيْهِ قَالَ السَّلَامُ عَلَيْكَ، فَقَالَ وَعَلَيْكَ السَّلَامُ يَا نَبِيَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ. فَقَالَ مُوسَى ﵇ مَنْ عَرَّفَكَ هَذَا؟ قَالَ: الَّذِي بَعَثَكَ إِلَيَّ.

rivayet edilmiş olmasıdır: Mûsâ aleyhisselâm onun yanına varınca “Selâm sana!” dedi. O da: “Ve aleykümselâm ey İsrâiloğulları'nın peygamberi!” diye karşılık verdi. Mûsâ aleyhisselâm: “Bunu sana kim bildirdi?” deyince, o: “Seni bana gönderen bildirdi” dedi.

قَالُوا وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ إِنَّمَا عَرَفَ ذَلِكَ بِالْوَحْيِ وَالْوَحْيُ لَا يَكُونُ إِلَّا مَعَ النُّبُوَّةِ، وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مِنْ بَابِ الْكَرَامَاتِ وَالْإِلْهَامَاتِ.

Dediler ki: Bu, onun bunu ancak vahiy ile bildiğine delalet eder; vahiy ise sadece nübüvvetle birlikte olur. Buna karşı biri şöyle diyebilir: Bunun kerametler ve ilhamlar kabilinden olması niçin caiz olmasın?

الْبَحْثُ الثَّانِي: قَالَ الْأَكْثَرُونَ إِنَّ ذَلِكَ الْعَبْدَ هُوَ الْخَضِرُ، وَقَالُوا إِنَّمَا سُمِّيَ بِالْخَضِرِ لِأَنَّهُ كَانَ لَا يَقِفُ مَوْقِفًا إِلَّا اخْضَرَّ ذَلِكَ الْمَوْضِعُ، قَالَ الْجُبَّائِيُّ قَدْ ظَهَرَتِ الرِّوَايَةُ أَنَّ الْخَضِرَ إِنَّمَا بُعِثَ بَعْدَ مُوسَى ﵇ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ. فَإِنَّ صَحَّ ذَلِكَ لَمْ يَجُزْ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْعَبْدُ هُوَ الْخَضِرُ. وَأَيْضًا فَبِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْعَبْدُ هُوَ الْخَضِرُ، وَقَدْ ثَبَتَ أَنَّهُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ نَبِيًّا فَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الْخَضِرُ أَعْلَى شَأْنًا مِنْ مُوسَى صَاحِبِ التَّوْرَاةِ، لِأَنَّا قَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الْأَلْفَاظَ الْمَذْكُورَةَ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ كَانَ يَتَرَفَّعُ عَلَى مُوسَى، وَكَانَ مُوسَى يُظْهِرُ التَّوَاضُعَ لَهُ إِلَّا أَنَّ كَوْنَ الْخَضِرِ أَعْلَى شَأْنًا مِنْ مُوسَى غَيْرُ جَائِزٍ لِأَنَّ الْخَضِرَ إِمَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ كَانَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَوْ مَا كَانَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَإِنْ قُلْنَا: إِنَّهُ كَانَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ [فَقَدْ] كَانَ مِنْ أُمَّةِ مُوسَى لِقَوْلِهِ تَعَالَى: حِكَايَةً عَنْ مُوسَى ﵇ أَنَّهُ قال لفرعون: فَأَرْسِلْ مَعَنا بَنِي إِسْرائِيلَ [الشُّعَرَاءِ: ١٧] وَالْأُمَّةُ لَا تَكُونُ أَعْلَى حَالًا مِنَ النَّبِيِّ، وَإِنْ قُلْنَا إِنَّهُ مَا كَانَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَمْ يَجُزْ أَنْ يَكُونَ أَفْضَلَ مِنْ مُوسَى لِقَوْلِهِ تَعَالَى لِبَنِي إِسْرَائِيلَ: وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ [الْبَقَرَةِ: ٤٧] وَهَذِهِ الْكَلِمَاتُ تُقَوِّي قَوْلَ مَنْ يَقُولُ: إِنَّ مُوسَى هَذَا غَيْرُ مُوسَى صَاحِبِ التَّوْرَاةِ.

İkinci İnceleme: Çoğunluk bu kulun Hızır olduğunu söylemiş ve şöyle demiştir: Ona Hızır denilmesinin sebebi, durduğu her yerin yeşillenmesidir. Cübbâî şöyle demiştir: Rivayete göre Hızır ancak Mûsâ aleyhisselâm'dan sonra İsrâiloğulları'ndan gönderilmiştir. Eğer bu rivayet sahihse bu kulun Hızır olması caiz olamaz. Ayrıca bu kulun Hızır olduğu ve peygamber olmasının gerektiği sabit kabul edilse bile, bu durum Hızır'ın Tevrat sahibi Mûsâ'dan daha üstün bir mertebede olmasını gerektirir; çünkü bu ayetlerde geçen lafızların, o kulun Mûsâ'ya üstünlük gösterdiğine ve Mûsâ'nın da ona tevazu sergilediğine delalet ettiğini beyan etmiştik. Halbuki Hızır'ın Mûsâ'dan daha üstün mertebede olması caiz değildir; çünkü Hızır'ın ya İsrâiloğulları'ndan olduğu yahut İsrâiloğulları'ndan olmadığı söylenecektir. Eğer İsrâiloğulları'ndan olduğunu söylersek Mûsâ'nın ümmetinden olur; zira Allah Teâlâ, Mûsâ aleyhisselâm'ın Firavun'a şöyle dediğini nakletmektedir: {فَأَرْسِلْ مَعَنا بَنِي إِسْرائِيلَ} [Şuarâ 17] “İsrâiloğullarını bizimle birlikte salıver”; ümmet ise peygamberden daha üstün bir konumda olamaz. Şayet İsrâiloğulları'ndan olmadığını söylersek, Allah Teâlâ'nın İsrâiloğulları'na hitaben: {وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ} [Bakara 47] “Ve sizi âlemlere üstün kıldığımı [hatırlayın]” buyruğu gereğince yine Mûsâ'dan daha faziletli olması caiz olmaz. İşte bu ifadeler: “Bu Mûsâ, Tevrat sahibi Mûsâ'dan başkasıdır” diyen kimsenin sözünü kuvvetlendirmektedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً يُفِيدُ أَنَّ تِلْكَ الْعُلُومَ حَصَلَتْ عِنْدَهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةٍ، وَالصُّوفِيَّةُ سَمَّوُا الْعُلُومَ الْحَاصِلَةَ بِطَرِيقِ الْمُكَاشَفَاتِ الْعُلُومَ اللَّدُنِّيَّةَ، وَلِلشَّيْخِ أَبِي حَامِدٍ الْغَزَالِيِّ رِسَالَةٌ فِي إِثْبَاتِ الْعُلُومِ اللَّدُنِّيَّةِ، وَأَقُولُ تَحْقِيقُ الْكَلَامِ فِي هَذَا الْبَابِ أَنْ نَقُولَ: / إِذَا أَدْرَكْنَا أَمْرًا مِنَ الْأُمُورِ وَتَصَوَّرْنَا حَقِيقَةً مِنَ الْحَقَائِقِ فَإِمَّا أَنْ نَحْكُمَ عَلَيْهِ بِحُكْمٍ وَهُوَ التَّصْدِيقُ أَوْ لَا نَحْكُمَ وَهُوَ التَّصَوُّرُ، وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ نَظَرِيًّا حَاصِلًا مِنْ غَيْرِ كَسْبٍ وَطَلَبٍ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ كَسْبِيًّا، أَمَّا الْعُلُومُ النَّظَرِيَّةُ فَهِيَ تَحْصُلُ فِي النَّفْسِ وَالْعَقْلِ مِنْ غَيْرِ كَسْبٍ وَطَلَبٍ، مِثْلُ تَصَوُّرِنَا الْأَلَمَ وَاللَّذَّةَ، وَالْوُجُودَ وَالْعَدَمَ، وَمِثْلُ تَصْدِيقِنَا بِأَنَّ النَّفْيَ وَالْإِثْبَاتَ لَا يَجْتَمِعَانِ وَلَا يَرْتَفِعَانِ، وَأَنَّ الْوَاحِدَ نِصْفُ الِاثْنَيْنِ. وَأَمَّا الْعُلُومُ الْكَسْبِيَّةُ فَهِيَ الَّتِي لَا تَكُونُ حَاصِلَةً فِي جَوْهَرِ النَّفْسِ ابْتِدَاءً بَلْ لَا بُدَّ مِنْ طَرِيقٍ يُتَوَصَّلُ بِهِ إِلَى اكْتِسَابِ تِلْكَ الْعُلُومِ، وَهَذَا الطَّرِيقُ عَلَى قِسْمَيْنِ. أَحَدُهُمَا: أَنْ يَتَكَلَّفَ الْإِنْسَانُ تَرَكُّبَ تِلْكَ الْعُلُومِ الْبَدِيهِيَّةِ النَّظَرِيَّةِ حَتَّى يَتَوَصَّلَ بِتَرَكُّبِهَا إِلَى اسْتِعْلَامِ الْمَجْهُولَاتِ. وَهَذَا الطَّرِيقُ هُوَ الْمُسَمَّى بِالنَّظَرِ وَالتَّفَكُّرِ وَالتَّدَبُّرِ وَالتَّأَمُّلِ وَالتَّرَوِّي وَالِاسْتِدْلَالِ، وَهَذَا النَّوْعُ مِنْ تَحْصِيلِ الْعُلُومِ هُوَ الطَّرِيقُ الَّذِي لَا يَتِمُّ إِلَّا بِالْجُهْدِ وَالطَّلَبِ. وَالنَّوْعُ الثَّانِي: أَنْ يَسْعَى الْإِنْسَانُ بِوَاسِطَةِ الرِّيَاضَاتِ وَالْمُجَاهَدَاتِ فِي أَنْ تَصِيرَ

Üçüncü Mesele: O'nun: {وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً} “Ve tarafımızdan bir ilim öğretmiştik” buyruğu, o ilimlerin onun nezdinde vasıtasız olarak Allah katından hâsıl olduğunu ifade eder. Tasavvuf ehli, mükaşefe yoluyla hâsıl olan ilimleri “ledünnî ilimler” olarak adlandırmıştır; Şeyh Ebû Hâmid el-Gazzâlî'nin de ledünnî ilimlerin ispatına dair bir risalesi vardır. Derim ki: Bu babdaki sözün tahkiki şudur: Biz bir şeyi idrak edip bir hakikati tasavvur ettiğimizde, onun hakkında ya bir hüküm veririz ki bu tasdiktir, ya da hüküm vermeyiz ki bu tasavvurdur. Bu iki kısımdan her biri ya bir kesb ve talep olmaksızın hâsıl olan nazarî [zaruri/bedîhî] bilgidir ya da kesbîdir. Nazarî ilimler nefiste ve akılda bir kesb ve talep olmaksızın hâsıl olur; elemi ve lezzeti, varlığı ve yokluğu tasavvur etmemiz gibi; nefiy ile ispatın bir arada bulunamayacağı ve aynı anda yok olamayacağı (çelişmezlik) ile birin ikinin yarısı olduğunu tasdik etmemiz gibi. Kesbî ilimler ise başlangıçta nefsin cevherinde hâsıl olmayıp bilakis o ilimleri kazanmaya ulaştıran bir yola muhtaç olunan ilimlerdir. Bu yol iki kısımdır: Birincisi: İnsanın, meçhulleri öğrenmeye ulaşmak için o apaçık nazarî ilimleri terkip etmeye zahmetle girişmesidir. İşte bu yol nazar (düşünme), tefekkür, tedebbür, teemmül, etraflıca düşünme ve istidlal diye adlandırılan yoldur; ilimleri elde etmenin bu türü ancak çaba ve taleple tamamlanan bir yoldur. İkinci tür ise: İnsanın riyazetler ve mücahedeler vasıtasıyla gayret ederek...

الْقُوَى الْحِسِّيَّةُ وَالْخَيَالِيَّةُ ضَعِيفَةً فَإِذَا ضَعُفَتْ قَوِيَتِ الْقُوَّةُ الْعَقْلِيَّةُ وَأَشْرَقَتِ الْأَنْوَارُ الْإِلَهِيَّةُ فِي جَوْهَرِ الْعَقْلِ، وَحَصَلَتِ الْمَعَارِفُ وَكَمُلَتِ الْعُلُومُ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةِ سَعْيٍ وَطَلَبٍ فِي التَّفَكُّرِ وَالتَّأَمُّلِ، وَهَذَا هُوَ الْمُسَمَّى بِالْعُلُومِ اللَّدُنِّيَّةِ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: جَوَاهِرُ النَّفْسِ النَّاطِقَةِ مُخْتَلِفَةٌ بِالْمَاهِيَّةِ فَقَدْ تَكُونُ النَّفْسُ نَفْسًا مُشْرِقَةً نُورَانِيَّةً إِلَهِيَّةً عُلْوِيَّةً قَلِيلَةَ التَّعَلُّقِ بِالْجَوَاذِبِ الْبَدَنِيَّةِ وَالنَّوَازِعِ الْجُسْمَانِيَّةِ فَلَا جَرَمَ كَانَتْ أَبَدًا شَدِيدَةَ الِاسْتِعْدَادِ لِقَبُولِ الْجَلَايَا الْقُدُسِيَّةِ وَالْأَنْوَارِ الْإِلَهِيَّةِ، فَلَا جَرَمَ فَاضَتْ عَلَيْهَا مِنْ عَالَمِ الْغَيْبِ تِلْكَ الْأَنْوَارُ عَلَى سَبِيلِ الْكَمَالِ وَالتَّمَامِ، وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ بِالْعِلْمِ اللَّدُنِّيِّ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً وَأَمَّا النَّفْسُ الَّتِي مَا بَلَغَتْ فِي صَفَاءِ الْجَوْهَرِ وَإِشْرَاقِ الْعُنْصُرِ فَهِيَ النَّفْسُ النَّاقِصَةُ الْبَلِيدَةُ الَّتِي لَا يُمْكِنُهَا تَحْصِيلُ الْمَعَارِفِ وَالْعُلُومِ إِلَّا بِمُتَوَسِّطٍ بَشَرِيٍّ يُحْتَالُ فِي تَعْلِيمِهِ وَتَعَلُّمِهِ وَالْقِسْمُ الْأَوَّلُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْقِسْمِ الثَّانِي كَالشَّمْسِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْأَضْوَاءِ الْجُزْئِيَّةِ وَكَالْبَحْرِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْجَدَاوِلِ الْجُزْئِيَّةِ وَكَالرُّوحِ الْأَعْظَمِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْأَرْوَاحِ الْجُزْئِيَّةِ. فَهَذَا تَنْبِيهٌ قَلِيلٌ عَلَى هَذَا الْمَأْخَذِ، وَوَرَاءَهُ أَسْرَارٌ لَا يُمْكِنُ ذِكْرُهَا فِي هَذَا الْكِتَابِ. ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قالَ لَهُ مُوسى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

...hissî ve hayalî kuvvetlerin zayıflamasını sağlamasıdır. Bunlar zayıflayınca aklî kuvvet güçlenir, aklın cevherinde ilahî nurlar parıldar ve tefekkür ile teemmülde herhangi bir çaba ve talep vasıtası olmaksızın marifetler hâsıl olur, ilimler kemale erer. İşte ledünnî ilimler diye adlandırılan şey budur. Bunu anladığında deriz ki: Düşünen nefsin (nefs-i nâtıka) cevherleri mahiyet bakımından farklı farklıdır; nitekim bazen nefis parlak, nuranî, ilahî, ulvî ve bedenî çekimlere ve cismanî dürtülere bağlılığı az olan bir nefis olur. Dolayısıyla kudsî tecellileri ve ilahî nurları kabule daima son derece yatkın olur; bundan ötürü gayb âleminden o nurlar onun üzerine tam ve mükemmel bir şekilde feyz olup akar. Ledünnî ilimden kasıt budur ve Allah Teâlâ'nın: {آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً} “Biz ona katımızdan bir rahmet vermiş ve tarafımızdan bir ilim öğretmiştik” buyruğundan maksat da budur. Cevherinin saflığında ve unsurunun parlaklığında bu mertebeye ulaşamamış nefse gelince; o, öğretme ve öğrenme çarelerine başvurulan bir beşer vasıtası olmaksızın marifet ve ilimleri elde etmesi mümkün olmayan noksan ve anlayışı kıt bir nefistir. Birinci kısım ikinci kısma nispetle, güneşin cüz'î ışıklara nispeti, denizin cüz'î arklara nispeti ve en büyük ruhun cüz'î ruhlara nispeti gibidir. Bu, bu esasa dair muhtasar bir uyarıdır; bunun ötesinde bu kitapta zikredilmesi mümkün olmayan sırlar vardır. Sonra Allah Teâlâ: {قالَ لَهُ مُوسى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً} “Mûsâ ona: 'Sana öğretilen doğru bilgiden bana da öğretmen şartıyla sana uyayım mı?' dedi” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ رَشَدًا بِفَتْحِ الرَّاءِ وَالشِّينِ وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ بِضَمِّ الرَّاءِ وَالشِّينِ وَالْبَاقُونَ بِضَمِّ الرَّاءِ وَتَسْكِينِ الشِّينِ قَالَ الْقَفَّالُ وَهِيَ لُغَاتٌ فِي مَعْنًى وَاحِدٍ يُقَالُ رُشْدٌ وَرَشَدٌ مِثْلَ نُكْرٌ وَنَكْرٌ كَمَا يُقَالُ سُقْمٌ وَسَقَمٌ وَشُغْلٌ وَشَغْلٌ وَبُخْلٌ وَبَخَلٌ وَعُدْمٌ وَعَدَمٌ وَقَوْلُهُ رُشْداً أَيْ عِلْمًا ذَا رُشْدٍ قَالَ الْقَفَّالُ قَوْلُهُ: رُشْداً يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ الرُّشْدُ رَاجِعًا إِلَى الْخَضِرِ أَيْ مِمَّا عَلَّمَكَ اللَّهُ وَأَرْشَدَكَ بِهِ. وَالثَّانِي: أَنْ يَرْجِعَ ذَلِكَ إِلَى مُوسَى وَيَكُونُ الْمَعْنَى عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِي وَتُرْشِدَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ.

Birinci Mesele: Ebû Amr ve Ya'kûb rā ve şîn harflerinin fethasıyla {رَشَدًا} (reşeden); İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan gelen rivayette rā ve şîn harflerinin dammesiyle [rüşüden]; diğerleri ise rā'nın dammesi ve şîn'in sükûnuyla {رُشْداً} (rüşden) okumuşlardır. Kaffâl der ki: Bunlar aynı anlamda farklı lehçelerdir; tıpkı nukr ve nekr, sukm ve sekam, şuğl ve şağl, buhl ve bahal, 'udm ve 'adem denildiği gibi rüşd ve reşed de denir. O'nun {رُشْداً} sözü, “doğruluk ve olgunluk içeren bir ilim” demektir. Kaffâl şöyle demiştir: O'nun {رُشْداً} sözü iki veçhe ihtimallidir: Birincisi: Rüşdün Hızır'a raci olmasıdır; yani “Allah'ın sana öğrettiği ve seninle doğru yolu gösterdiği şeyden” demektir. İkincisi: Bunun Mûsâ'ya raci olmasıdır; bu takdirde mana “sana öğretilen şeyden bana öğretmen ve bana doğru yolu göstermen şartıyla” şeklinde olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ مُوسَى ﵇ رَاعَى أَنْوَاعًا كثيرة من الأدب واللطف عند ما أَرَادَ أَنْ يَتَعَلَّمَ مِنَ الْخَضِرِ. فَأَحَدُهَا: أَنَّهُ جَعَلَ نَفْسَهُ تَبَعًا لَهُ لِأَنَّهُ قَالَ: هَلْ أَتَّبِعُكَ. وثانيها: أن استأذن في إثبات هذا التَّبَعِيَّةِ فَإِنَّهُ قَالَ هَلْ تَأْذَنُ لِي أَنْ أجعل نفسي تبعا لك وهذا مُبَالَغَةٌ عَظِيمَةٌ فِي التَّوَاضُعِ.

İkinci Mesele: Bil ki bu ayetler, Mûsâ aleyhisselâm'ın Hızır'dan ilim öğrenmek istediğinde pek çok edep ve nezaket kuralına riayet ettiğini gösterir. Birincisi: Kendisini ona tâbi kılmasıdır; çünkü: {هَلْ أَتَّبِعُكَ} “Sana uyayım mı?” demiştir. İkincisi: Bu tâbiiyetin gerçekleşmesi için izin istemesidir; zira “Kendimi sana tâbi kılmama izin verir misin?” demiş olmaktadır ki bu, tevazuda büyük bir mübalağadır.

وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ قَالَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ وَهَذَا إِقْرَارٌ لَهُ عَلَى نَفْسِهِ بِالْجَهْلِ وَعَلَى أستاذه بالعلم. ورابعها: أنه قال:

Üçüncüsü: {عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ} “Bana öğretmen şartıyla” demesidir; bu, kendi aleyhine cehaleti, hocası lehine ise ilmi ikrar etmektir. Dördüncüsü: O'nun:

مِمَّا عُلِّمْتَ وَصِيغَةُ مِنْ لِلتَّبْعِيضِ فَطَلَبَ مِنْهُ تَعْلِيمَ بَعْضِ مَا عَلَّمَهُ اللَّهُ، وَهَذَا أَيْضًا مُشْعِرٌ بِالتَّوَاضُعِ كَأَنَّهُ يَقُولُ لَهُ لَا أَطْلُبُ مِنْكَ أَنْ تَجْعَلَنِي مُسَاوِيًا فِي الْعِلْمِ لَكَ، بَلْ أَطْلُبُ مِنْكَ أَنْ تُعْطِيَنِي جُزْأً مِنْ أَجْزَاءِ عِلْمِكَ، كَمَا يَطْلُبُ الْفَقِيرُ مِنَ الْغَنِيِّ أَنْ يَدْفَعَ إِلَيْهِ جُزْأً مِنْ أَجْزَاءِ مَالِهِ. وَخَامِسُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: مِمَّا عُلِّمْتَ اعْتِرَافٌ بِأَنَّ اللَّهَ عَلَّمَهُ ذَلِكَ الْعِلْمَ. وَسَادِسُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: رُشْداً طَلَبٌ مِنْهُ لِلْإِرْشَادِ وَالْهِدَايَةِ وَالْإِرْشَادُ هُوَ الْأَمْرُ الَّذِي لَوْ لَمْ يَحْصُلْ لَحَصَلَتِ الْغَوَايَةُ والضلال. وسابعها: أن قوله: تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ مَعْنَاهُ أَنَّهُ طَلَبَ مِنْهُ أَنْ يُعَامِلَهُ بِمِثْلِ مَا عَامَلَهُ اللَّهُ بِهِ وَفِيهِ إِشْعَارٌ بِأَنَّهُ يَكُونُ إِنْعَامُكَ عَلَيَّ عِنْدَ هَذَا التَّعْلِيمِ شَبِيهًا بِإِنْعَامِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْكَ فِي هذا التعليم وَلِهَذَا الْمَعْنَى قِيلَ أَنَا عَبْدُ مَنْ تَعَلَّمْتُ مِنْهُ حَرْفًا. وَثَامِنُهَا: أَنَّ الْمُتَابَعَةَ عِبَارَةٌ عَنِ الْإِتْيَانِ بِمِثْلِ فِعْلِ الْغَيْرِ لِأَجْلِ كَوْنِهِ فِعْلًا لِذَلِكَ الْغَيْرِ، فَإِنَّا إِذَا قُلْنَا: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَالْيَهُودُ الَّذِينَ كَانُوا قَبْلَنَا كَانُوا يَذْكُرُونَ هَذِهِ الْكَلِمَةَ فَلَا يَجِبُ كَوْنُنَا مُتَّبِعِينَ لَهُمْ فِي ذِكْرِ هَذِهِ الْكَلِمَةِ، لِأَنَّا لَا نَقُولُ هَذِهِ الْكَلِمَةَ لِأَجْلِ أَنَّهُمْ قَالُوهَا بَلْ إِنَّمَا نَقُولُهَا لِقِيَامِ الدَّلِيلِ عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ ذِكْرُهَا، أَمَّا إِذَا أَتَيْنَا بِهَذِهِ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ عَلَى مُوَافَقَةِ فِعْلِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَإِنَّمَا أَتَيْنَا بِهَا لِأَجْلِ أَنَّهُ

{مِمَّا عُلِّمْتَ} “sana öğretilenlerden” [demesidir]. Buradaki {مِنْ} edatı teb'îz (kısmîlik bildirme) içindir; dolayısıyla Allah'ın ona öğrettiği şeylerin bir kısmını kendisine öğretmesini talep etmiştir. Bu da aynı şekilde bir tevazu ifadesidir; sanki ona şöyle demektedir: “Senden beni ilimde kendine denk kılmanı istemiyorum; aksine fakirin zenginden malının bir kısmını vermesini istemesi gibi, ben de senin ilminden bir parçayı bana vermeni istiyorum.” Beşincisi: {مِمَّا عُلِّمْتَ} “Sana öğretilenlerden” sözü, o ilmi ona Allah'ın öğrettiğini bir ikrardır. Altıncısı: {رُشْداً} “Doğruya ulaştıracak bir bilgi olarak” sözü, ondan irşad ve hidayet talep etmektir. İrşad ise gerçekleşmediği takdirde azgınlık ve sapkınlığın hasıl olacağı durumdur. Yedincisi: {تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ} “Sana öğretilenlerden bana öğretmen” sözünün manası, Allah'ın kendisine muamele ettiği gibi onun da kendisine muamele etmesini talep etmesidir. Bunda, bu öğretim esnasında senin bana olan lütfunun, Allah Teâlâ'nın bu öğretim hususunda sana olan lütfuna benzer olacağına dair bir işaret vardır. İşte bu manadan ötürü “Bana bir harf öğretenin kulu/kölesi olurum” denilmiştir. Sekizincisi: Mütâbaat (tâbi olma), başkasının fiilinin benzerini sırf o başkasının fiili olduğu gerekçesiyle yerine getirmekten ibarettir. Zira biz “Lâ ilâhe illallâh” dediğimizde, bizden önceki Yahudiler de bu kelimeyi zikrediyorlardı; fakat bu kelimeyi zikretmede onlara tâbi olmuş sayılmamız gerekmez. Çünkü biz bu kelimeyi onlar söylediği için değil, zikredilmesinin gerekliliğine dair delil kaim olduğu için söylüyoruz. Fakat biz bu beş vakit namazı Allah Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem fiiline muvafık olarak eda ettiğimizde, bunu sırf O

عَلَيْهِ السَّلَامُ أَتَى بِهَا لَا جَرَمَ كُنَّا مُتَابِعِينَ فِي فِعْلِ هَذِهِ الصَّلَوَاتِ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ قَوْلُهُ: هَلْ أَتَّبِعُكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يَأْتِي بِمِثْلِ أَفْعَالِ ذَلِكَ الْأُسْتَاذِ لِمُجَرَّدِ كَوْنِ ذَلِكَ الْأُسْتَاذِ آتِيًا بِهَا. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُتَعَلِّمَ يَجِبُ عَلَيْهِ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ التَّسْلِيمُ وَتَرْكُ الْمُنَازَعَةِ وَالِاعْتِرَاضِ. وَتَاسِعُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: أَتَّبِعُكَ يَدُلُّ عَلَى طَلَبِ مُتَابَعَتِهِ مُطْلَقًا فِي جَمِيعِ الْأُمُورِ غَيْرَ مُقَيَّدٍ بِشَيْءٍ دُونَ شَيْءٍ. وَعَاشِرُهَا: أَنَّهُ ثَبَتَ بِالْأَخْبَارِ أَنَّ الْخَضِرَ عَرَفَ أَوَّلًا أَنَّهُ نَبِيُّ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَأَنَّهُ هُوَ مُوسَى صَاحِبُ التَّوْرَاةِ وَهُوَ الرَّجُلُ الَّذِي كَلَّمَهُ اللَّهُ ﷿ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةٍ وَخَصَّهُ بِالْمُعْجِزَاتِ الْقَاهِرَةِ الْبَاهِرَةِ، ثُمَّ إِنَّهُ ﵇ مَعَ هَذِهِ الْمَنَاصِبِ الرَّفِيعَةِ وَالدَّرَجَاتِ الْعَالِيَةِ الشَّرِيفَةِ أَتَى بِهَذِهِ الْأَنْوَاعِ الْكَثِيرَةِ مِنَ التَّوَاضُعِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ ﵇ آتِيًا فِي طَلَبِ الْعِلْمِ بِأَعْظَمِ أَنْوَاعِ الْمُبَالَغَةِ وَهَذَا هُوَ اللَّائِقُ بِهِ لِأَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَتْ إِحَاطَتُهُ بِالْعُلُومِ أَكْثَرَ كَانَ عِلْمُهُ بِمَا فِيهَا مِنَ الْبَهْجَةِ وَالسَّعَادَةِ أَكْثَرَ فَكَانَ طَلَبُهُ لَهَا أَشَدَّ وَكَانَ تَعْظِيمُهُ لِأَرْبَابِ الْعِلْمِ أَكْمَلَ وَأَشَدَّ. وَالْحَادِي عَشَرَ: أَنَّهُ قَالَ: هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ فَأَثْبَتَ كَوْنَهُ تَبَعًا لَهُ أَوَّلًا ثُمَّ طَلَبَ ثَانِيًا أَنْ يُعَلِّمَهُ وَهَذَا مِنْهُ ابْتِدَاءٌ بِالْخِدْمَةِ ثُمَّ فِي الْمَرْتَبَةِ الثَّانِيَةِ طَلَبَ مِنْهُ التَّعْلِيمَ. وَالثَّانِي عَشَرَ:

...aleyhisselâm kıldığı için kılarız; şüphesiz bu namazları kılmada Allah Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem tâbi olmuşuzdur. Bu sabit olunca deriz ki: Onun: {هَلْ أَتَّبِعُكَ} “Sana uyayım mı?” sözü, o hocanın fiillerinin benzerini sırf o hoca yaptığı için yapacağına delalet eder. Bu da öğrencinin işin başında teslim olması, münakaşa ve itirazı bırakması gerektiğine delalet eder. Dokuzuncusu: {أَتَّبِعُكَ} “Sana uyayım” sözünün, bir şeyi diğerinden ayırt etmeksizin bütün hususlarda ona mutlak olarak tâbi olmayı talep ettiğine delalet etmesidir. Onuncusu: Rivayetlerle sabittir ki Hızır, onun İsrâiloğulları'nın peygamberi olduğunu, Tevrat sahibi Mûsâ olduğunu ve Allah Azze ve Celle'nin vasıtasız konuştuğu, apaçık ezici mucizelerle tahsis ettiği zat olduğunu en başta bilmiştir. Sonra Mûsâ aleyhisselâm bu yüce makamlara ve şerefli yüksek derecelere sahip olmasına rağmen bu pek çok tevazu türünü sergilemiştir. Bu da onun aleyhisselâm ilim talep etmede en büyük gayret ve ihtimamı gösterdiğine delalet eder. Ona yakışan da budur; çünkü bir kimsenin ilimleri ihata etmesi ne kadar çok olursa, ilimdeki sevinç ve saadete dair bilgisi o kadar çok olur; dolayısıyla ilim talebi daha şiddetli, ilim erbabına tazimi ise daha kâmil ve daha kuvvetli olur. On birincisi: {هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ} “Bana öğretmen şartıyla sana uyayım mı?” demesidir; böylece önce ona tâbi olduğunu belirtmiş, ikinci olarak da kendisine öğretmesini talep etmiştir. Bu, onun önce hizmetle başlayıp ikinci mertebede öğretim talep etmesidir. On ikincisi:

أَنَّهُ قَالَ: هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ فَلَمْ يَطْلُبْ عَلَى تِلْكَ الْمُتَابَعَةِ عَلَى التَّعْلِيمِ شيئا كان قَالَ لَا أَطْلُبُ مِنْكَ عَلَى هَذِهِ الْمُتَابَعَةِ الْمَالَ وَالْجَاهَ وَلَا غَرَضَ لِي إِلَّا طَلَبُ الْعِلْمِ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى/ حَكَى عَنِ الْخَضِرِ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً وَفِيهِ مَسَائِلُ:

{هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ} “Bana öğretmen şartıyla sana uyayım mı?” demiş ve öğretim karşılığındaki bu tâbiiyete mukabil başka hiçbir şey talep etmemiştir; adeta “Bu tâbiiyetim karşılığında senden ne mal ne de makam istiyorum; benim ilim talebinden başka hiçbir gayem yoktur” demiştir. Sonra Allah Teâlâ, Hızır'ın şöyle dediğini nakletmiştir: {إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً} “Doğrusu sen benimle beraberliğe sabredemezsin. İç yüzünü kavrayamadığın bir şeye nasıl sabredeceksin ki?” Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ الْمُتَعَلِّمَ عَلَى قِسْمَيْنِ مُتَعَلِّمٌ لَيْسَ عِنْدَهُ شَيْءٌ مِنَ الْعِلْمِ وَلَمْ يُمَارِسِ الْقِيلَ وَالْقَالَ وَلَمْ يَتَعَوَّدِ التَّقْرِيرَ وَالِاعْتِرَاضَ، وَمُتَعَلِّمٌ حَصَّلَ الْعُلُومَ الْكَثِيرَةَ وَمَارَسَ الِاسْتِدْلَالَ وَالِاعْتِرَاضَ. ثُمَّ إِنَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُخَالِطَ إِنْسَانًا أَكْمَلَ مِنْهُ لِيَبْلُغَ دَرَجَةَ التَّمَامِ وَالْكَمَالِ وَالتَّعَلُّمُ فِي هَذَا الْقِسْمِ الثَّانِي شَاقٌّ شَدِيدٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ إِذَا رَأَى شَيْئًا أَوْ سَمِعَ كَلَامًا فَرُبَّمَا كَانَ ذَلِكَ بِحَسَبِ الظَّاهِرِ مُنْكَرًا إِلَّا أَنَّهُ كَانَ فِي الْحَقِيقَةِ حَقًّا صَوَابًا، فَهَذَا الْمُتَعَلِّمُ لِأَجْلِ أَنَّهُ أَلِفَ الْقِيلَ وَالْقَالَ وَتَعَوَّدَ الْكَلَامَ وَالْجِدَالَ يَغْتَرُّ ظَاهِرُهُ وَلِأَجْلِ عَدَمِ كَمَالِهِ لَا يَقِفُ عَلَى سِرِّهِ وَحَقِيقَتِهِ، وَحِينَئِذٍ يُقْدِمُ عَلَى النِّزَاعِ وَالِاعْتِرَاضِ وَالْمُجَادَلَةِ، وَذَلِكَ مِمَّا يَثْقُلُ سَمَاعُهُ عَلَى الْأُسْتَاذِ الْكَامِلِ الْمُتَبَحِّرِ فَإِذَا اتَّفَقَ مِثْلُ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلَاثَةً حَصَلَتِ النَّفْرَةُ التَّامَّةُ وَالْكَرَاهَةُ الشَّدِيدَةُ، وَهَذَا هُوَ الَّذِي أَشَارَ إِلَيْهِ الْخَضِرُ بِقَوْلِهِ: إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً إِشَارَةً إِلَى أَنَّهُ أَلِفَ الْكَلَامَ وَتَعَوَّدَ الْإِثْبَاتَ وَالْإِبْطَالَ وَالِاسْتِدْلَالَ وَالِاعْتِرَاضَ، وَقَوْلِهِ:

Birinci Mesele: Bil ki ilim öğrenen iki kısımdır: Yanında hiçbir ilim bulunmayan, dedikodu ve münazaralara girişmemiş, delil getirme ve itiraz etmeye alışmamış talebe; bir de pek çok ilim tahsil etmiş, istidlal ve itirazda tecrübe kazanmış talebe. Sonra bu ikinci talebe tamlık ve kemal derecesine ulaşmak için kendisinden daha kâmil bir kimseyle bir arada bulunmak ister. Bu ikinci kısımda öğrenim görmek gayet meşakkatli ve zordur. Çünkü bir şey gördüğünde yahut bir söz işittiğinde, bu belki zahiren münker/çirkin görünür fakat hakikatte doğru ve isabetlidir. Bu talebe kîl ü kāle (tartışmalara) ünsiyet kesbettiği, kelam ve cedele alıştığı için onun zahirine aldanır ve kendi kemalinin noksanlığı sebebiyle işin sırrına ve hakikatine vakıf olamaz. O zaman münakaşaya, itiraza ve cedele girişir; bu da kâmil ve mütebahhir hocaya dinlemesi ağır gelen şeylerdendir. Şayet bu tür bir hadise iki veya üç kez tekrarlanırsa tam bir soğukluk ve şiddetli bir nefret meydana gelir. İşte Hızır'ın: {إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً} “Doğrusu sen benimle beraberliğe sabredemezsin” sözüyle işaret ettiği husus budur; bu, onun kelama alıştığına, ispat, ibtal, istidlal ve itiraza alışkın olduğuna bir işarettir. O'nun:

وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً إِشَارَةً إِلَى كَوْنِهِ غَيْرَ عَالِمٍ بِحَقَائِقِ الْأَشْيَاءِ كَمَا هِيَ، وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّهُ مَتَى حَصَلَ الْأَمْرَانِ صَعُبَ السُّكُوتُ وَعَسُرَ التَّعْلِيمُ وَانْتَهَى الْأَمْرُ بِالْآخِرَةِ إِلَى النَّفْرَةِ وَالْكَرَاهِيَةِ وَحُصُولِ التَّقَاطُعِ وَالتَّنَافُرِ.

{وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً} “İç yüzünü kavrayamadığın bir şeye nasıl sabredeceksin ki?” sözü ise eşyanın hakikatlerini olduğu gibi bilmediğine bir işarettir. Zikrettiğimiz üzere bu iki durum bir araya geldiğinde susmak zorlaşır, öğretim güçleşir ve işin sonu neticede soğukluğa, nefrete, bağların kopmasına ve birbirinden uzaklaşmaya varır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِقَوْلِهِ: إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً عَلَى أَنَّ الِاسْتِطَاعَةَ لَا تَحْصُلُ قَبْلَ الْفِعْلِ. قَالُوا: لَوْ كَانَتِ الِاسْتِطَاعَةُ عَلَى الْفِعْلِ حَاصِلَةً قَبْلَ حُصُولِ الْفِعْلِ لَكَانَتِ الِاسْتِطَاعَةُ عَلَى الصَّبْرِ حَاصِلَةً لِمُوسَى ﵇ قَبْلَ حُصُولِ الصَّبْرِ فَيَلْزَمُ أَنْ يَصِيرَ قَوْلُهُ: إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً كَذِبًا، وَلَمَّا بَطَلَ ذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّ الِاسْتِطَاعَةَ لَا تُوجَدُ قَبْلَ الْفِعْلِ. أَجَابَ الْجُبَّائِيُّ عَنْهُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذَا الْقَوْلِ أَنَّهُ يَثْقُلُ عَلَيْهِ الصَّبْرُ لَا أَنَّهُ لَا يَسْتَطِيعُهُ، يُقَالُ فِي الْعُرْفِ: إِنَّ فُلَانًا لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يَرَى فَلَانًا وَ [لَا] أَنْ يُجَالِسَهُ إِذَا كَانَ يَثْقُلُ عَلَيْهِ ذَلِكَ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا كانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ أَيْ كَانَ يَشُقُّ عَلَيْهِمُ الِاسْتِمَاعُ، فَيُقَالُ لَهُ: هَذَا عُدُولٌ عَنِ

İkinci Mesele: [Eş'arî] mezhebimize mensup âlimlerimiz, {إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً} “Doğrusu sen benimle beraberliğe asla sabredemezsin” ayetini istitaatın (güç yetirmenin) fiilden önce meydana gelmediğine delil getirmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Eğer fiile güç yetirme, fiilin meydana gelmesinden önce hâsıl olsaydı, sabra güç yetirme de sabrın gerçekleşmesinden önce Mûsâ aleyhisselâm için hâsıl olurdu. Bu takdirde onun: {إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً} “Doğrusu sen benimle beraberliğe asla sabredemezsin” sözünün gerçek dışı olması gerekirdi. Bu ise bâtıl olduğuna göre, anladık ki istitaat fiilden önce bulunmaz. Cübbâî buna şöyle cevap vermiştir: Bu sözden murat, onun sabretmeye güç yetirememesi değil, sabretmenin ona ağır geleceğidir. Örfte, bir kimseye bu durum ağır geldiğinde: “Filan kimse falanı görmeye ve onunla bir arada oturmaya güç yetiremez” denilir. Bunun benzeri, Allah Teâlâ'nın: {مَا كانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ} “Onlar [hakkı] işitmeye güç yetiremiyorlardı” buyruğudur; yani dinlemek onlara ağır geliyordu. Ona şöyle denilir: Bu,

الظَّاهِرِ مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ وَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ. وَأَقُولُ مِمَّا يُؤَكِّدُ هَذَا الِاسْتِدْلَالَ الَّذِي ذَكَرَهُ الْأَصْحَابُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً اسْتَبْعَدَ حُصُولَ الصَّبْرِ عَلَى مَا لَمْ يَقِفِ الْإِنْسَانُ عَلَى حَقِيقَتِهِ، وَلَوْ كَانَتِ الِاسْتِطَاعَةُ قَبْلَ الْفِعْلِ لَكَانَتِ الْقُدْرَةُ عَلَى الْعِلْمِ حَاصِلَةً قَبْلَ حُصُولِ ذَلِكَ الْعِلْمِ، وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَمَا كَانَ حُصُولُ الصَّبْرِ عِنْدَ عَدَمِ ذَلِكَ الْعِلْمِ مُسْتَبْعَدًا لِأَنَّ الْقَادِرَ عَلَى الْفِعْلِ لَا يَبْعُدُ مِنْهُ إِقْدَامُهُ عَلَى ذَلِكَ الْفِعْلِ، وَلَمَّا حَكَمَ اللَّهُ بِاسْتِبْعَادِهِ عَلِمْنَا أَنَّ الِاسْتِطَاعَةَ لَا تَحْصُلُ قَبْلَ الْفِعْلِ. ثُمَّ حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْ مُوسَى أَنَّهُ قَالَ: سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْراً وَفِيهِ مَسَائِلُ:

delilsiz olarak zahirden sapmaktır ve bu caiz değildir. Derim ki: Ashabın zikrettiği bu istidlali teyit eden hususlardan biri de Allah Teâlâ'nın: {وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً} “İç yüzünü kavrayamadığın bir şeye nasıl sabredeceksin ki?” buyruğudur; [burada] insanın hakikatine vakıf olmadığı şeye karşı sabrın hâsıl olmasını uzak görmüştür. Eğer istitaat fiilden önce olsaydı, ilme güç yetirme de o ilim hâsıl olmadan önce bulunurdu. Durum böyle olsaydı, o ilmin yokluğu anında sabrın hâsıl olması uzak görülmezdi; zira fiile muktedir olan kimseden o fiile girişmesi uzak görülmez. Allah bunun uzak olduğunu hükme bağlayınca, istitaatın fiilden önce hâsıl olmadığını anlamış olduk. Sonra Allah Teâlâ Mûsâ'nın şöyle dediğini nakletmiştir: {سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْراً} “İnşallah beni sabırlı bulacaksın ve senin hiçbir emrine karşı gelmeyeceğim”. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: احْتَجَّ الطَّاعِنُونَ فِي عِصْمَةِ اللَّهِ الْأَنْبِيَاءَ بِهَذِهِ الْآيَةِ فَقَالُوا: إِنَّ الْخَضِرَ قَالَ لِمُوسَى: إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً وَقَالَ مُوسَى: سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً وَلا أَعْصِي/ لَكَ أَمْراً وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ يُكَذِّبُ الْآخَرَ فَيَلْزَمُ إِلْحَاقُ الْكَذِبِ بِأَحَدِهِمَا وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ فَيَلْزَمُ صُدُورُ الْكَذِبِ عَنِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈، وَالْجَوَابُ أَنْ يُحْمَلَ قَوْلُهُ: إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً عَلَى الْأَكْثَرِ الْأَغْلَبِ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَلَا يَلْزَمُ مَا ذَكَرُوهُ.

Birinci Mesele: Allah'ın peygamberleri korumasına (ismet sıfatına) itiraz edenler bu ayetle delil getirip şöyle demişlerdir: Hızır Mûsâ'ya: {إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً} “Doğrusu sen benimle beraberliğe sabredemezsin” demiş, Mûsâ ise: {سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْراً} “İnşallah beni sabırlı bulacaksın ve senin hiçbir emrine karşı gelmeyeceğim” demiştir. Bu iki sözden her biri diğerini yalanlamaktadır; dolayısıyla ikisinden birine yalanın nispet edilmesi gerekir. Her iki takdirde de peygamberlerden aleyhimüsselâm yalan sâdır olması gerekir. Cevap şudur: Hızır'ın: {إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً} sözü çoğunluğa ve genele hamledilir; bu takdirde onların zikrettiği şey gerekmez.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لَفْظَةُ إِنْ كَانَ كَذَا تُفِيدُ الشَّكَّ فَقَوْلُهُ: سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً مَعْنَاهُ سَتَجِدُنِي صَابِرًا إِنْ شَاءَ اللَّهُ كَوْنِي صَابِرًا، وَهَذَا يَقْتَضِي وُقُوعَ الشَّكِّ فِي أَنَّ اللَّهَ هَلْ يُرِيدُ كَوْنَهُ صَابِرًا أَمْ لَا. وَلَا شَكَّ أَنَّ الصَّبْرَ فِي مَقَامِ التَّوَقُّفِ وَاجِبٌ، فَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ لَا يُرِيدُ مِنَ الْعَبْدِ مَا أَوْجَبَهُ عَلَيْهِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِنَا:

İkinci Mesele: “Eğer şöyle olursa” ifadesi şüphe bildirir; dolayısıyla onun: {سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً} “İnşallah beni sabırlı bulacaksın” sözünün manası, “Allah benim sabırlı olmamı dilerse beni sabırlı bulacaksın” demektir. Bu da Allah'ın onun sabırlı olmasını dileyip dilemediği hususunda bir şüphenin vuku bulmasını iktiza eder. Şüphe yok ki duraklama makamında sabır vaciptir; bu durum Allah Teâlâ'nın kula vacip kıldığı şeyi bazen murad etmeyebileceğini iktiza eder. Bu da bizim şu sözümüzün sıhhatine delalet eder:

إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ يَأْمُرُ بِالشَّيْءِ مَعَ أَنَّهُ لَا يُرِيدُهُ، قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: هَذِهِ الْكَلِمَةُ إِنَّمَا تُذْكَرُ رِعَايَةً لِلْأَدَبِ فِيمَا يُرِيدُ الْإِنْسَانُ أَنْ يَفْعَلَهُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ فَيُقَالُ لَهُمْ هَذَا الْأَدَبُ إِنْ صَحَّ مَعْنَاهُ فَقَدْ ثَبَتَ الْمَطْلُوبُ، وَإِنْ فَسَدَ فَأَيُّ أَدَبٍ فِي ذِكْرِ هَذَا الْكَلَامِ الْبَاطِلِ؟

Allah Teâlâ bir şeyi murad etmediği halde emredebilir. Mûtezile: “Bu kelime (inşallah), insanın gelecekte yapmak istediği şeylerde sırf edebe riayet maksadıyla zikredilir” demiştir. Onlara şöyle denilir: Bu edebin manası sahih ise istenen şey sabit olmuştur; şayet fasit ise bu batıl sözü zikretmekte ne gibi bir edep olabilir?

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْراً يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ظَاهِرَ الْأَمْرِ يُفِيدُ الْوُجُوبَ لِأَنَّ تَارِكَ الْمَأْمُورِ بِهِ عَاصٍ بِدَلَالَةِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَالْعَاصِي يَسْتَحِقُّ الْعِقَابَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ [الْجِنِّ: ٢٣] وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ظَاهِرَ الْأَمْرِ يُفِيدُ الْوُجُوبَ.

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: {وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْراً} “Ve senin hiçbir emrine karşı gelmeyeceğim” buyruğu, emrin zahirinin vücub ifade ettiğine delalet eder; çünkü emredileni terk eden kimse bu ayetin delaletiyle âsidir (karşı gelendir). Âsi olan ise Allah Teâlâ'nın: {وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ} [Cin 23] “Kim Allah'a ve Resûlü'ne isyan ederse, şüphesiz onun için cehennem ateşi vardır” buyruğu gereğince cezayı hak eder. Bu da emrin zahirinin vücub ifade ettiğine delalet eder.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُ الْخَضِرِ لِمُوسَى ﵇: وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً نِسْبَةٌ إِلَى قِلَّةِ الْعِلْمِ وَالْخَبَرِ، وَقَوْلُ مُوسَى لَهُ: سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْراً تَوَاضُعٌ شَدِيدٌ وَإِظْهَارٌ لِلتَّحَمُّلِ التَّامِّ وَالتَّوَاضُعِ الشَّدِيدِ، وَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْوَاجِبَ عَلَى الْمُتَعَلِّمِ إِظْهَارُ التَّوَاضُعِ بِأَقْصَى الْغَايَاتِ، وَأَمَّا الْمُعَلِّمُ فَإِنْ رَأَى أَنَّ فِي التَّغْلِيظِ عَلَى الْمُتَعَلِّمِ مَا يُفِيدُهُ نَفْعًا وَإِرْشَادًا إِلَى الْخَيْرِ. فَالْوَاجِبُ عَلَيْهِ ذِكْرُهُ فَإِنَّ السُّكُوتَ عَنْهُ يُوقِعُ الْمُتَعَلِّمَ فِي الْغُرُورِ وَالنَّخْوَةِ وَذَلِكَ يَمْنَعُهُ مِنَ التَّعَلُّمِ ثُمَّ قَالَ: فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلا تَسْئَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْراً أَيْ لَا تَسْتَخْبِرْنِي عَمَّا تَرَاهُ مِنِّي مِمَّا لَا تَعْلَمُ وَجْهَهُ حَتَّى أَكُونَ أَنَا الْمُبْتَدِئَ لِتَعْلِيمِكَ إِيَّاهُ وَإِخْبَارِكِ بِهِ، وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ عَامِرٍ فَلَا تَسْأَلَنِّ مُحَرَّكَةَ اللَّامِ مُشَدَّدَةَ النُّونِ بِغَيْرِ يَاءٍ. وَرُوِيَ عَنْهُ لَا تَسْأَلَنِّي مُثَقَّلَةً مَعَ الْيَاءِ وَهِيَ قِرَاءَةُ نَافِعٍ، وَفِي قِرَاءَةِ الباقين لا تسألن خفيفة والمعنى واحد.

Dördüncü Mesele: Hızır'ın Mûsâ aleyhisselâm'a: {وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً} “İç yüzünü kavrayamadığın bir şeye nasıl sabredeceksin ki?” demesi, ilim ve malumat azlığına bir nispet oluşturur; Mûsâ'nın ona: {سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْراً} “İnşallah beni sabırlı bulacaksın ve senin hiçbir emrine karşı gelmeyeceğim” demesi ise son derece bir tevazu, tam bir tahammül ve derin bir alçakgönüllülük sergilemektir. Bütün bunlar, öğrencinin tevazuyu en son noktasına kadar sergilemesinin vacip olduğuna delalet eder. Öğretmene gelince; şayet öğrenciye sert davranmakta ona fayda sağlayacak ve onu hayra yönlendirecek bir yön görürse, bunu dile getirmesi ona vacip olur; zira bundan susmak talebeyi gurura ve kibre sürükler, bu da onun öğrenmesine engel olur. Sonra: {فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلا تَسْئَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْراً} “Eğer bana uyacaksan, ben sana ondan söz açmadıkça bana hiçbir şey hakkında soru sorma!” buyurmuştur; yani benden görüp de hikmetini bilmediğin hususları, onu sana bizzat öğretmeye ve haber vermeye başlayan ben olmadıkça bana sorma demektir. İbn Âmir'in kıraatinde lām harekeli, nûn şeddeli ve yā'sız olarak {فَلَا تَسْأَلَنِّ} şeklindedir; ondan yā ile birlikte şeddeli olarak {لَا تَسْأَلَنِّي} şeklinde de rivayet edilmiştir ki bu Nâfi'in kıraatidir; diğerlerinin kıraatinde ise şeddesiz olarak {لَا تَسْأَلْنِي} şeklindedir; anlam birdir.

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٧١ الى ٧٣]

[Kehf Suresi (18), 71-73. Ayetler]

فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا رَكِبا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَها قالَ أَخَرَقْتَها لِتُغْرِقَ أَهْلَها لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً إِمْراً (٧١) قالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٧٢) قالَ لَا تُؤاخِذْنِي بِما نَسِيتُ وَلا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْراً (٧٣)

{فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا رَكِبا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَها قالَ أَخَرَقْتَها لِتُغْرِقَ أَهْلَها لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً إِمْراً (٧١) قالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٧٢) قالَ لَا تُؤاخِذْنِي بِما نَسِيتُ وَلا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْراً (٧٣)} “Bunun üzerine yola koyuldular; nihayet bir gemiye bindiklerinde [o zat] gemiyi deldi. [Mûsâ]: 'İçindekileri boğmak için mi deldin? Gerçekten çok tehlikeli/büyük bir iş yaptın!' dedi. (71) [O zat]: 'Ben sana benimle beraberliğe sabredemezsin demedim mi?' dedi. (72) [Mûsâ]: 'Unuttuğum şeyden ötürü beni hesaba çekme ve bu işimden dolayı bana güçlük çıkarma!' dedi. (73)”

اعْلَمْ أَنَّ مُوسَى وَذَلِكَ الْعَالِمَ لَمَّا تَشَارَطَا عَلَى الشَّرْطِ الْمَذْكُورِ وَسَارَا فَانْتَهَيَا إِلَى مَوْضِعٍ احْتَاجَا فِيهِ إِلَى رُكُوبِ السَّفِينَةِ فَرَكِبَاهَا وَأَقْدَمَ ذَلِكَ الْعَالِمُ عَلَى خَرْقِ السَّفِينَةِ، وَأَقُولُ لَعَلَّهُ أَقْدَمَ عَلَى خَرْقِ جِدَارِ السَّفِينَةِ لِتَصِيرَ السَّفِينَةُ بِسَبَبِ ذَلِكَ الْخَرْقِ مَعِيبَةً ظَاهِرَةَ الْعَيْبِ فَلَا يَتَسَارَعُ الْغَرَقُ إِلَى أَهْلِهَا فَعِنْدَ ذَلِكَ قَالَ مُوسَى لَهُ: أَخَرَقْتَها لِتُغْرِقَ أَهْلَها وَفِيهِ بَحْثَانِ:

Bil ki Mûsâ ile o âlim zikredilen şart üzerinde anlaşıp yola çıktıklarında, gemiye binmeye ihtiyaç duydukları bir yere ulaştılar. Gemiye bindiler ve o âlim gemiyi delmeye girişti. Derim ki: Muhtemelen o, bu delik sebebiyle gemi açıkça kusurlu hale gelsin de içindekilere boğulma hemen sirayet etmesin diye geminin kenar tahtasını delmeye girişti. İşte o zaman Mûsâ ona: {أَخَرَقْتَها لِتُغْرِقَ أَهْلَها} “İçindekileri boğmak için mi deldin?” dedi. Bunda iki inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: لِيَغْرَقَ أَهْلُهَا بِفَتْحِ الْيَاءِ عَلَى إِسْنَادِ الْغَرَقِ إِلَى الْأَهْلِ وَالْبَاقُونَ لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا عَلَى الْخِطَابِ، وَالتَّقْدِيرُ لِتُغْرِقَ أَنْتَ أَهْلَ هَذِهِ السَّفِينَةِ.

Birinci İnceleme: Hamza ve Kisâî, boğulma fiilini yolculara isnat ederek yā'nın fethasıyla {لِيَغْرَقَ أَهْلُهَا} (li-yeğraka ehlühâ) şeklinde; diğerleri ise muhatap sîgasıyla {لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا} (li-tuğrika ehlehâ) şeklinde okumuşlardır; takdiri “Sen bu geminin halkını boğasın diye”dir.

الْبَحْثُ الثَّانِي: أَنَّ مُوسَى ﵇ لَمَّا شَاهَدَ ذَلِكَ الْأَمْرَ الْمُنْكَرَ بِحَسَبِ الظَّاهِرِ نَسِيَ الشَّرْطَ الْمُتَقَدِّمَ فَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ مَا قَالَ، وَاحْتَجَّ الطَّاعِنُونَ فِي عِصْمَةِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ بِهَذِهِ الْآيَةِ مِنْ وَجْهَيْنِ. الْأَوَّلُ: أَنَّهُ ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ أَنَّ ذَلِكَ الْعَالِمَ كَانَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، ثُمَّ قَالَ مُوسَى ﵇: أَخَرَقْتَها لِتُغْرِقَ أَهْلَها فَإِنْ صَدَقَ مُوسَى فِي هَذَا الْقَوْلِ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى صُدُورِ الذَّنْبِ الْعَظِيمِ عَنْ ذَلِكَ النَّبِيِّ، وَإِنْ كَذَبَ دَلَّ عَلَى صُدُورِ الْكَذِبِ عَنْ مُوسَى ﵇. الثَّانِي: أَنَّهُ الْتَزَمَ أَنْ لَا يَعْتَرِضَ عَلَى ذَلِكَ الْعَالِمِ. وَجَرَتِ الْعُهُودُ الْمُؤَكِّدَةُ لِذَلِكَ، ثُمَّ إِنَّهُ خَالَفَ تِلْكَ الْعُهُودَ وَذَلِكَ ذَنْبٌ. وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّهُ لَمَّا شَاهَدَ مُوسَى ﵇ مِنْهُ الْأَمْرَ الْخَارِجَ عَنِ الْعَادَةِ قَالَ هَذَا الْكَلَامَ، لَا لِأَجْلِ أَنَّهُ اعْتَقَدَ فِيهِ أَنَّهُ فَعَلَ قَبِيحًا، بَلْ لِأَنَّهُ أَحَبَّ أَنْ يَقِفَ عَلَى وَجْهِهِ وَسَبَبِهِ، وَقَدْ يُقَالُ فِي الشَّيْءِ الْعَجِيبِ الَّذِي لَا يُعْرَفُ سَبَبُهُ إِنَّهُ إِمْرٌ يُقَالُ أَمِرَ الْأَمْرُ إِذَا عَظُمَ وَقَالَ الشَّاعِرُ:

İkinci İnceleme: Mûsâ aleyhisselâm zahire göre o münker hadiseyi görünce önceki şartı unuttu ve işte bu sebeple söylediği sözü söyledi. Peygamberlerin aleyhimüsselâm ismetine itiraz edenler bu ayetle iki yönden delil getirmişlerdir: Birincisi: Delille sabittir ki o âlim peygamberlerdendi; sonra Mûsâ aleyhisselâm: {أَخَرَقْتَها لِتُغْرِقَ أَهْلَها} “İçindekileri boğmak için mi deldin?” demiştir. Eğer Mûsâ bu sözünde doğru söylüyorsa bu durum o peygamberden büyük bir günahın sâdır olduğuna delalet eder; şayet yalan söylüyorsa Mûsâ aleyhisselâm'dan yalan sâdır olduğuna delalet eder. İkincisi: O, o âlime itiraz etmeyeceğini taahhüt etmiş ve buna dair pekiştirilmiş ahitler gerçekleşmişti; sonra o ahitlere muhalefet etti ve bu da bir günahtır. Birinciye cevap şudur: Mûsâ aleyhisselâm onda alışılmışın dışında bir durum görünce bu sözü, onun çirkin bir iş yaptığına inandığından dolayı değil, bilakis onun hikmetine ve sebebine vakıf olmayı arzu ettiği için söylemiştir. Sebebi bilinmeyen şaşırtıcı şey hakkında da imr (büyük/dehşetli) denir. Nitekim iş büyüdüğünde “emira'l-emru” denir. Şair de şöyle demiştir:

دَاهِيَةً دَهْيَاءَ وَعَلَى الثَّانِي: أَنَّهُ فَعَلَ بِنَاءً عَلَى النِّسْيَانِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ ذَلِكَ الْعَالِمِ أَنَّهُ لَمَّا خَالَفَ الشَّرْطَ لَمْ يَزِدْ عَلَى أَنْ قَالَ: أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً فَعِنْدَ هَذَا اعْتَذَرَ مُوسَى ﵇ بِقَوْلِهِ: لَا تُؤاخِذْنِي بِما نَسِيتُ أَرَادَ أَنَّهُ نَسِيَ وَصِيَّتَهُ وَلَا مُؤَاخَذَةَ عَلَى النَّاسِي بِشَيْءٍ: وَلا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْراً يُقَالُ: رَهَقَهُ إِذَا غَشِيَهُ وَأَرْهَقَهُ إِيَّاهُ أَيْ وَلَا تُغْشِنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا، وَهُوَ اتِّبَاعُهُ إِيَّاهُ يَعْنِي وَلَا تُعَسِّرْ عَلَيَّ مُتَابَعَتَكَ وَيَسِّرْهَا عَلَيَّ بِالْإِغْضَاءِ وَتَرْكِ المناقشة، وقرئ: عُسْراً بضمتين.

...büyük bir bela anlamında [kullanmıştır]. İkinciye [cevap]: Bunu unutmaya binaen yapmış olmasıdır. Sonra Allah Teâlâ, şartı çiğnediğinde o âlimin: {أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً} “Ben sana benimle beraberliğe sabredemezsin demedim mi?” demekten fazlasını yapmadığını nakletmiştir. Bunun üzerine Mûsâ aleyhisselâm: {لَا تُؤاخِذْنِي بِما نَسِيتُ} “Unuttuğum şeyden ötürü beni hesaba çekme” sözüyle mazeret beyan etmiştir; onun tavsiyesini unuttuğunu kastetmiştir, unutan kimse ise hiçbir şeyle sorumlu tutulmaz. {وَلا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْراً} “Ve bu işimden dolayı bana güçlük çıkarma!”; bir kimseyi bir şey kapladığında “rahakehû”, onu kaplatıp sardığında “erhakehû iyyâhu” denir; yani işimden -ki o da ona tâbi olmasıdır- dolayı beni zorluğa boğma, yani sana tâbi olmamı bana zorlaştırma; göz yumarak ve münakaşayı terk ederek bunu bana kolaylaştır demektir. İki damme ile {عُسُرًا} (usuran) şeklinde de okunmuştur.

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٧٤ الى ٧٦]

[Kehf Suresi (18), 74-76. Ayetler]

فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا لَقِيا غُلاماً فَقَتَلَهُ قالَ أَقَتَلْتَ نَفْساً زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً نُكْراً (٧٤) قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٧٥) قالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَها فَلا تُصاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْراً (٧٦)

{فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا لَقِيا غُلاماً فَقَتَلَهُ قالَ أَقَتَلْتَ نَفْساً زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً نُكْراً (٧٤) قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٧٥) قالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَها فَلا تُصاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْراً (٧٦)} “Yine yola koyuldular. Nihayet bir erkek çocuğa rastladıklarında [o zat] onu öldürdü. [Mûsâ]: 'Bir cana karşılık olmaksızın masum/temiz bir cana mı kıydın? Doğrusu çok fena/çirkin bir iş yaptın!' dedi. (74) [O zat]: 'Ben sana benimle beraberliğe sabredemezsin demedim mi?' dedi. (75) [Mûsâ]: 'Eğer bundan sonra sana bir şey sorarsam artık benimle arkadaşlık etme; doğrusu benim tarafımdan mazur görülecek son noktaya ulaştın' dedi. (76)”

اعْلَمْ أَنَّ لَفْظَ الْغُلَامِ قَدْ يَتَنَاوَلُ الشَّابَّ الْبَالِغَ بِدَلِيلِ أَنَّهُ يُقَالُ رَأْيُ الشَّيْخِ خَيْرٌ مِنْ مَشْهَدِ الْغُلَامِ جَعَلَ الشَّيْخَ نَقِيضًا لِلْغُلَامِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْغُلَامَ هُوَ الشَّابُّ وَأَصْلُهُ مِنَ الِاغْتِلَامِ وَهُوَ شِدَّةُ الشَّبَقِ وَذَلِكَ إِنَّمَا يَكُونُ فِي الشَّبَابِ، وَأَمَّا تَنَاوُلُ هَذَا اللَّفْظِ لِلصَّبِيِّ الصَّغِيرِ فَظَاهِرٌ، وَلَيْسَ فِي الْقُرْآنِ كَيْفَ لَقِيَاهُ هَلْ كَانَ يَلْعَبُ مَعَ جَمْعٍ مِنَ الْغِلْمَانِ الصِّبْيَانِ أَوْ كَانَ مُنْفَرِدًا؟ وَهَلْ كَانَ مُسْلِمًا أَوْ كَانَ كَافِرًا؟ وَهَلْ كَانَ مُنْعَزِلًا؟ وَهَلْ كَانَ بَالِغًا أَوْ كَانَ صَغِيرًا؟

Bil ki gulam (غُلام) lafzı baliğ olmuş genci de kapsayabilir; nitekim “İhtiyarın görüşü, gencin hazır bulunmasından hayırlıdır” denilmesi buna delildir. Burada ihtiyar, gulamın zıddı kılınmıştır; bu da gulamın genç olduğuna delalet eder. Kelimenin aslı da şehvetin şiddetlenmesi demek olan “iğtilâm”dan gelir ve bu da ancak gençlikte olur. Bu lafzın küçük çocuğu kapsaması ise zaten açıktır. Kur'an'da onunla nasıl karşılaştıkları; çocuklardan bir grupla oynuyor muydu yoksa tek başına mıydı, Müslüman mıydı yoksa kâfir miydi, bir kenara çekilmiş miydi, baliğ miydi yoksa küçük müydü yer almamaktadır.

وَكَانَ اسْمُ الْغُلَامِ بِالصَّغِيرِ أَلْيَقَ وَإِنِ احْتَمَلَ الْكَبِيرَ إِلَّا أَنَّ قَوْلَهُ: بِغَيْرِ نَفْسٍ أَلْيَقُ بِالْبَالِغِ مِنْهُ بِالصَّبِيِّ لِأَنَّ الصَّبِيَّ لَا يُقْتَلُ وَإِنْ قَتَلَ، وَأَيْضًا فَهَلْ قَتَلَهُ بِأَنْ حَزَّ رَأْسَهُ أَوْ بِأَنْ ضَرَبَ رَأْسَهُ بِالْجِدَارِ أَوْ بِطْرِيقٍ آخَرَ فَلَيْسَ فِي لفظ القرآن

Gulam ismi büyüğe ihtimali olsa da küçüğe daha uygundur; ancak O'nun: {بِغَيْرِ نَفْسٍ} “bir cana karşılık olmaksızın” buyruğu çocuktan ziyade baliğe daha uygundur, zira çocuk öldürse bile öldürülmez. Ayrıca onu başını keserek mi, başını duvara vurarak mı yoksa başka bir yolla mı öldürdü? Kur'an'ın lafzında...

مَا يَدُلُّ عَلَى شَيْءٍ مِنْ هَذِهِ الْأَقْسَامِ فَعِنْدَ هَذَا قَالَ مُوسَى ﵇: أَقَتَلْتَ نَفْساً زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً نُكْراً وَفِيهِ مَبَاحِثُ:

...bu kısımlardan herhangi birine delalet eden bir şey yoktur. İşte bu esnada Mûsâ aleyhisselâm: {أَقَتَلْتَ نَفْساً زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً نُكْراً} “Bir cana karşılık olmaksızın masum/temiz bir cana mı kıydın? Doğrusu çok fena/çirkin bir iş yaptın!” demiştir. Bunda birkaç inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو زَاكِيَةً بِالْأَلِفِ وَالْبَاقُونَ زَكِيَّةً بِغَيْرِ أَلِفٍ قَالَ الْكِسَائِيُّ: الزَّاكِيَةُ وَالزَّكِيَّةُ لُغَتَانِ وَمَعْنَاهُمَا الطَّاهِرَةُ، وَقَالَ أَبُو عَمْرٍو الزَّاكِيَةُ الَّتِي لَمْ تُذْنِبُ وَالزَّكِيَّةُ الَّتِي أَذْنَبَتْ ثُمَّ تَابَتْ.

Birinci İnceleme: Nâfi', İbn Kesîr ve Ebû Amr elif ile {زَاكِيَةً} (zâkiyeten); diğerleri ise elifsiz olarak {زَكِيَّةً} (zekiyyeten) okumuşlardır. Kisâî: “ez-Zâkiye ve ez-zekiyye iki lehçedir, ikisinin manası da temiz/pak demektir” demiştir. Ebû Amr ise: “ez-Zâkiye hiç günah işlememiş olan, ez-zekiyye ise günah işleyip sonra tövbe etmiş olandır” demiştir.

الْبَحْثُ الثَّانِي: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مُوسَى ﵇ اسْتَبْعَدَ أَنْ يَقْتُلَ النَّفْسَ إِلَّا لِأَجْلِ الْقِصَاصِ بِالنَّفْسِ وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لِأَنَّهُ قَدْ يَحِلُّ دَمُهُ بِسَبَبٍ مِنَ الْأَسْبَابِ، وَجَوَابُهُ أَنَّ السَّبَبَ الْأَقْوَى هُوَ ذَلِكَ.

İkinci İnceleme: Ayetin zahiri, Mûsâ aleyhisselâm'ın bir canın ancak cana kısas sebebiyle öldürülmesini mümkün görüp bunun dışındakini uzak gördüğüne delalet eder; oysa durum böyle değildir, çünkü birtakım sebeplerden ötürü kişinin kanı helal olabilir. Bunun cevabı şudur: En kuvvetli sebep o [kısas] sebebidir.

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: النُّكْرُ أَعْظَمُ مِنَ الْإِمْرِ فِي الْقُبْحِ، وَهَذَا إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ قَتْلَ الْغُلَامِ أَقْبَحُ مِنْ خَرْقِ السَّفِينَةِ لِأَنَّ ذَلِكَ مَا كَانَ إِتْلَافًا لِلنَّفْسِ لِأَنَّهُ كَانَ يُمْكِنُ أَنْ لا يحصل الغرق، أما هاهنا حَصَلَ الْإِتْلَافُ قَطْعًا فَكَانَ أَنْكَرَ وَقِيلَ إِنَّ قَوْلَهُ: لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً إِمْراً أَيْ عَجَبًا وَالنُّكْرُ أَعْظَمُ مِنَ الْعَجَبِ وَقِيلَ النُّكْرُ مَا أَنْكَرَتْهُ الْعُقُولُ وَنَفَرَتْ عَنْهُ النُّفُوسُ فَهُوَ أَبْلَغُ فِي تَقْبِيحِ الشَّيْءِ مِنَ الْإِمْرِ وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: الْإِمْرُ أَعْظَمُ. قَالَ: لِأَنَّ خَرْقَ السَّفِينَةِ يؤدي إلى إتلاف نفوس كثيرة وهذ الْقَتْلُ لَيْسَ إِلَّا إِتْلَافَ شَخْصٍ وَاحِدٍ وَأَيْضًا الْإِمْرُ هُوَ الدَّاهِيَةُ الْعَظِيمَةُ فَهُوَ أَبْلَغُ مِنَ النُّكْرِ وَإِنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ ذَلِكَ الْعَالِمِ أَنَّهُ مَا زَادَ عَلَى أَنْ ذَكَّرَهُ مَا عَاهَدَهُ عَلَيْهِ فَقَالَ: أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً وَهَذَا عَيْنُ مَا ذَكَرَهُ فِي الْمَسْأَلَةِ الْأُولَى إِلَّا أَنَّهُ زَادَ هاهنا لَفْظَةَ لَكَ لِأَنَّ هَذِهِ اللَّفْظَةَ تُؤَكِّدُ التَّوْبِيخَ فَعِنْدَ هَذَا قَالَ مُوسَى: إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَها فَلا تُصاحِبْنِي مَعَ الْعِلْمِ بِشِدَّةِ حِرْصِهِ عَلَى مُصَاحَبَتِهِ وَهَذَا كَلَامُ نَادِمٍ شَدِيدِ النَّدَامَةِ ثُمَّ قَالَ: قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْراً وَالْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُ يَمْدَحُهُ بِهَذِهِ الطَّرِيقَةِ مِنْ حَيْثُ احْتَمَلَهُ مَرَّتَيْنِ أَوَّلًا وَثَانِيًا، مَعَ قُرْبِ الْمُدَّةِ وَبَقِيَ مِمَّا يَتَعَلَّقُ بِالْقِرَاءَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ ثَلَاثَةُ مَوَاضِعَ. الْأَوَّلُ: قَرَأَ نَافِعٌ بِرِوَايَةِ وَرْشٍ وَقَالُونُ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ نُكُرًا بِضَمِّ الْكَافِ فِي جَمِيعِ الْقُرْآنِ وَالْبَاقُونَ سَاكِنَةَ الْكَافِ حَيْثُ كَانَ وَهُمَا لغتان. الثاني: الكل قرءوا: فَلا تُصاحِبْنِي بِالْأَلِفِ إِلَّا يَعْقُوبَ فَإِنَّهُ قَرَأَ: (لَا تَصْحَبْنِي) مِنْ صَحِبَ وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ/ الثَّالِثُ: فِي لَدُنِّي قراءات. الأولى: قراءة نافع وأبي فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ عَنْ عَاصِمٍ: مِنْ لَدُنِي بِتَخْفِيفِ النُّونِ وَضَمِّ الدَّالِ. الثَّانِيَةُ: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ: لَدُنِّي مُشَدَّدَةَ النُّونِ وَضَمَّ الدَّالِ. الثَّالِثَةُ: قَرَأَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ بالإشمام وغير إشباع. الرابعة:

Üçüncü İnceleme: Nükr (نُكْر), çirkinlik bakımından imr (إِمْر) kelimesinden daha büyüktür. Bu, çocuğun öldürülmesinin geminin delinmesinden daha çirkin olduğuna bir işarettir; çünkü gemiyi delmek bizzat canı telef etmek değildi, zira boğulmanın meydana gelmemesi mümkündü. Burada ise telef etme kesin olarak gerçekleşmiştir, bu yüzden daha münker olmuştur. O'nun: {لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً إِمْراً} sözünün “şaşılacak bir şey” manasında olduğu, nükrun ise şaşılacak şeyden daha büyük olduğu da söylenmiştir. Yine nükrun akılların inkâr ettiği ve nefislerin ürktüğü şey olduğu, dolayısıyla bir şeyi çirkinleştirmede imr kelimesinden daha beliğ olduğu söylenmiştir. Bazıları ise imr'in daha büyük olduğunu söylemiş ve şöyle demiştir: Çünkü geminin delinmesi pek çok canın telef olmasına yol açar; bu cinayet ise sadece tek bir kişinin telef edilmesidir; ayrıca imr büyük felaket demektir, dolayısıyla nükrden daha beliğdir. Allah Teâlâ o âlimin, Mûsâ'ya verdiği sözü hatırlatmaktan başka bir şey yapmadığını naklederek şöyle buyurmuştur: {أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً} “Ben sana benimle beraberliğe sabredemezsin demedim mi?” Bu, birinci meselede zikrettiğinin aynısıdır; ancak burada {لَكَ} “sana” lafzını ilave etmiştir, çünkü bu lafız azarlamayı pekiştirir. İşte bu esnada Mûsâ, onunla arkadaşlık etmeye son derece hırslı olduğunu bildiği halde: {إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَها فَلا تُصاحِبْنِي} “Eğer bundan sonra sana bir şey sorarsam artık benimle arkadaşlık etme” demiştir ki bu, son derece pişman olmuş bir kimsenin sözüdür. Sonra: {قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْراً} “Doğrusu benim tarafımdan mazur görülecek son noktaya ulaştın” demiştir; bundan maksat, sürenin yakınlığına rağmen kendisini birincisinde ve ikincisinde iki defa alttan alıp tahammül etmesi cihetiyle onu bu yolla övmesidir. Bu ayette kıraatle ilgili geriye üç yer kalmaktadır: Birincisi: Nâfi' -Verş ve Kālûn rivayetiyle-, İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr bütün Kur'an'da kâf'ın dammesiyle {نُكُرًا} (nükuran); diğerleri ise geçtiği her yerde kâf'ın sükûnuyla okumuşlardır; ikisi de lehçedir. İkincisi: Ya'kûb müstesna hepsi elif ile {فَلا تُصاحِبْنِي} okumuşlardır; Ya'kûb ise 'sahibe' fiilinden {لَا تَصْحَبْنِي} okumuştur, anlam birdir. Üçüncüsü: {لَدُنِّي} kelimesinde kıraatler vardır. Birincisi: Nâfi'in kıraati ile Âsım'dan gelen bazı rivayetlerde Ebû Bekr'in kıraatidir: Nûn'un tahfifi (şeddesiz) ve dāl'ın dammesiyle {مِنْ لَدُنِي} (min ledünî). İkincisi: İbn Kesîr, İbn Âmir, Ebû Amr, Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs, nûn'un şeddesi ve dāl'ın dammesiyle {لَدُنِّي} (ledünnî) okumuşlardır. Üçüncüsü: Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr işmam ile ve doyumsuz (işbâ'sız) okumuştur. Dördüncüsü:

لَدُنِّي بِضَمِّ اللَّامِ وَسُكُونِ الدَّالِ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ عَنْ عَاصِمٍ وَهَذِهِ الْقِرَاءَاتُ كُلُّهَا لُغَاتٌ في هذه اللفظة.

Âsım'dan gelen bazı rivayetlerde lâm'ın dammesi ve dāl'ın sükûnuyla {لُدْنِي} (lüdnî) şeklindedir. Bu kıraatlerin hepsi bu lafızdaki lehçelerdir.

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٧٧ الى ٧٨]

[Kehf Suresi (18), 77-78. Ayetler]

فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا أَتَيا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَما أَهْلَها فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُما فَوَجَدا فِيها جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقامَهُ قالَ لَوْ شِئْتَ لاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً (٧٧) قالَ هَذَا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً (٧٨)

{فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا أَتَيا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَما أَهْلَها فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُما فَوَجَدا فِيها جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقامَهُ قالَ لَوْ شِئْتَ لاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً (٧٧) قالَ هَذَا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِيعَ عَلَيْهِ صَبْراً (٧٨)} “Yine yola koyuldular. Nihayet bir belde halkına varıp onlardan yiyecek istediler; fakat onlar bu ikisini misafir etmekten kaçındılar. Derken orada yıkılmak üzere olan bir duvar buldular; [o zat] hemen onu doğrultuverdi. [Mûsâ]: 'Dileseydin buna karşılık bir ücret alırdın' dedi. (77) [O zat]: 'İşte bu, benimle senin aramızın ayrılmasıdır. Sabredemediğin şeylerin iç yüzünü sana bildireceğim' dedi. (78)”

اعْلَمْ أَنَّ تِلْكَ الْقَرْيَةَ هِيَ أَنْطَاكِيَّةُ وقيل هي الأيلة وهاهنا سُؤَالَاتٌ: الْأَوَّلُ: إِنَّ الِاسْتِطْعَامَ لَيْسَ مِنْ عَادَةِ الْكِرَامِ فَكَيْفَ أَقْدَمَ عَلَيْهِ مُوسَى وَذَلِكَ الْعَالِمُ لِأَنَّ مُوسَى كَانَ مِنْ عَادَتِهِ عَرْضُ الْحَاجَةِ وَطَلَبُ الطَّعَامِ أَلَا تَرَى أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ فِي قِصَّةِ مُوسَى عِنْدَ وُرُودِ مَاءِ مَدْيَنَ: رَبِّ إِنِّي لِما أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ [الْقَصَصِ: ٢٤] . الْجَوَابُ: أَنَّ إِقْدَامَ الْجَائِعِ عَلَى الِاسْتِطْعَامِ أَمْرٌ مُبَاحٌ فِي كُلِّ الشَّرَائِعِ بَلْ رُبَّمَا وَجَبَ ذَلِكَ عِنْدَ خَوْفِ الضَّرَرِ الشَّدِيدِ. السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ قَالَ: حَتَّى إِذا أَتَيا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَما أَهْلَها وَكَانَ مِنَ الْوَاجِبِ أَنْ

Bil ki o kasaba Antakya'dır; Eyle olduğu da söylenmiştir. Burada birtakım sorular vardır: Birincisi: Yiyecek istemek kerem ehlinin âdeti değildir; öyleyse Mûsâ ve o âlim buna nasıl girişmiştir? Çünkü Mûsâ'nın âdeti ihtiyacını arz etmek ve yemek talep etmek idi; görmez misin ki Allah Teâlâ Medyen suyuna vardığında Mûsâ'nın kıssasında onun şöyle dediğini nakletmiştir: {رَبِّ إِنِّي لِما أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ} [Kasas 24] “Rabbim! Doğrusu bana indireceğin her hayra muhtacım”. Cevap şudur: Aç olanın yiyecek istemeye girişmesi bütün şeriatlarda mubah olan bir husustur, hatta şiddetli bir zarardan korkulduğunda bu vacip bile olabilir. İkinci Soru: Niçin: {حَتَّى إِذا أَتَيا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَما أَهْلَها} “Nihayet bir belde halkına varıp onlardan yiyecek istediler” buyurmuştur? Oysa [zamir kullanarak]...