يُقَالَ اسْتَطْعَمَا مِنْهُمْ، وَالْجَوَابُ أَنَّ التَّكْرِيرَ قَدْ يَكُونُ لِلتَّأْكِيدِ كَقَوْلِ الشَّاعِرِ:
«onlardan yiyecek istediler» denilmesi gerekirdi? Cevap şudur: Tekrar, şairin şu sözünde olduğu gibi bazen tekit (pekiştirme) için olur:
لَيْتَ الْغُرَابَ غَدَاةَ يَنْعِبُ دَائِمًا ... كَانَ الْغُرَابُ مُقَطَّعَ الْأَوْدَاجِ
«Keşke o karga, sabahleyin durmaksızın öttüğü vakit, / O karganın şah damarları kesilmiş olsaydı!»
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: إِنَّ الضِّيَافَةَ مِنَ الْمَنْدُوبَاتِ فَتَرْكُهَا تَرْكٌ لِلْمَنْدُوبِ وَذَلِكَ أَمْرٌ غَيْرُ مُنْكَرٍ فَكَيْفَ يَجُوزُ مِنْ مُوسَى ﵇ مَعَ عُلُوِّ مَنْصِبِهِ أَنَّهُ غَضِبَ عَلَيْهِمُ الْغَضَبَ الشَّدِيدَ الَّذِي لِأَجْلِهِ تَرَكَ الْعَهْدَ الَّذِي الْتَزَمَهُ مَعَ ذَلِكَ الْعَالِمِ فِي قَوْلِهِ: إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَها فَلا تُصاحِبْنِي وَأَيْضًا مِثْلُ هَذَا الْغَضَبِ لِأَجْلِ تَرْكِ الْأَكْلِ فِي لَيْلَةٍ وَاحِدَةٍ لَا يَلِيقُ بِأَدْوَنِ النَّاسِ فَضْلًا عَنْ كَلِيمِ اللَّهِ. الْجَوَابُ: أَمَّا قَوْلُهُ الضِّيَافَةُ مِنَ الْمَنْدُوبَاتِ قُلْنَا: قَدْ تَكُونُ مِنَ الْمَنْدُوبَاتِ، وَقَدْ تَكُونُ مِنَ الْوَاجِبَاتِ بِأَنْ كَانَ الضَّيْفُ قَدْ بَلَغَ فِي الْجُوعِ إِلَى حَيْثُ لَوْ لَمْ يَأْكُلْ لَهَلَكَ وَإِذَا كَانَ التَّقْدِيرُ مَا ذَكَرْنَاهُ لَمْ يَكُنِ الْغَضَبُ الشَّدِيدُ لِأَجْلِ تَرْكِ الْأَكْلِ يَوْمًا، فَإِنْ قَالُوا: مَا بَلَغَ فِي الْجُوعِ إِلَى حَدِّ الْهَلَاكِ بِدَلِيلِ أَنَّهُ قَالَ: لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ/ أَجْراً وَكَانَ يَطْلُبُ عَلَى إِصْلَاحِ ذَلِكَ الْجِدَارِ أُجْرَةً، وَلَوْ كَانَ قَدْ بَلَغَ فِي الْجُوعِ إِلَى حَدِّ الْهَلَاكِ لَمَا قَدَرَ عَلَى ذَلِكَ الْعَمَلِ فَكَيْفَ يَصِحُّ مِنْهُ طَلَبُ الْأُجْرَةِ قُلْنَا لَعَلَّ ذَلِكَ الْجُوعَ كَانَ شَدِيدًا إِلَّا أَنَّهُ مَا بَلَغَ حَدَّ الْهَلَاكِ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُما وَفِيهِ بَحْثَانِ:
Üçüncü Soru: Ziyafet vermek menduplardandır; dolayısıyla onu terk etmek mendubun terkidir ve bu da dinen münker (harama varan) bir husus değildir. Öyleyse Mûsâ aleyhisselâm yüksek makamına rağmen, o âlimle yaptığı: {إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَها فَلا تُصاحِبْنِي} “Bundan sonra sana bir şey sorarsam artık benimle arkadaşlık etme” sözündeki taahhüdü terk etmesine yol açacak derecede onlara nasıl böylesine şiddetle öfkelenebilmiştir? Ayrıca tek bir gece yemek yememek sebebiyle böyle bir öfke, bırakınız Kelîmullah'ı, insanların en sıradanına bile yakışmaz. Cevap şudur: 'Ziyafet menduplardandır' sözüne gelince, biz deriz ki: [Ziyafet] bazen menduplardan olur, bazen de misafirin açlıktan helak olma derecesine varması halinde vaciplerden olur. Durum zikrettiğimiz gibi takdir edildiğinde, şiddetli öfke bir günlük yemeyi terk etmek sebebiyle olmamış olur. Eğer: 'Açlığı helak derecesine varmamıştı; zira onun: {لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً} “Dileseydin buna karşılık bir ücret alırdın” demesi ve o duvarın onarılması karşılığında ücret istemesi buna delildir. Şayet açlıktan helak olma derecesine varsaydı bu işi yapmaya güç yetiremezdi; öyleyse ücret talep etmesi kendisinden nasıl sahih olur?' derlerse, deriz ki: Muhtemelen o açlık çok şiddetliydi, ancak helak derecesine varmamıştı. Sonra Allah Teâlâ: {فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُما} “Fakat onlar bu ikisini misafir etmekten kaçındılar” buyurmuştur. Bunda iki inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: يُضَيِّفُوهُمَا يُقَالُ ضَافَهُ إِذَا كَانَ لَهُ ضَيْفًا، وَحَقِيقَتُهُ مَالَ إِلَيْهِ مِنْ ضَافَ السَّهْمُ عَنِ الْغَرَضِ.
Birinci İnceleme: {يُضَيِّفُوهُمَا} (onları misafir etmelerini). Kişi birine misafir olduğunda dāfe (ضَافَهُ) denir. Bunun hakiki anlamı ise okun hedeften sapması anlamındaki 'dāfe's-sehmu ani'l-garad' (ضَافَ السَّهْمُ عَنِ الْغَرَضِ) ifadesinden hareketle 'ona meyletti' demektir.
وَنَظِيرُهُ: زَارَهُ مِنَ الِازْوِرَارِ، وَأَضَافَهُ وَضَيَّفَهُ أَنْزَلَهُ، وَجَعَلَهُ ضَيْفَهُ،
Bunun benzeri, sapmak/meyletmek (izvirâr) kökünden gelen zârehû (زَارَهُ - onu ziyaret etti) kelimesidir. Edâfehû (أَضَافَهُ) ve dayyefehû (ضَيَّفَهُ) ise 'onu konuk etti ve onu kendine misafir yaptı' demektir.
وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ كَانُوا أَهْلَ قَرْيَةٍ لِئَامًا.
Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den [şöyle rivayet edilmiştir]: “Onlar cimri ve alçak bir belde halkı idiler.”
الْبَحْثُ الثَّانِي: رَأَيْتُ
İkinci İnceleme: Gördüm ki
فِي كُتُبِ الْحِكَايَاتِ أَنَّ أَهْلَ تِلْكَ الْقَرْيَةِ لَمَّا سَمِعُوا نُزُولَ هَذِهِ الْآيَةِ اسْتَحْيَوْا وَجَاءُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِحِمْلٍ مِنَ الذَّهَبِ وَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ نَشْتَرِي بِهَذَا الذَّهَبِ أَنْ تَجْعَلَ الباء تاءا حَتَّى تَصِيرَ الْقِرَاءَةُ هَكَذَا: فَأَتَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا.
hikâye kitaplarında [şöyle anlatılır]: O belde halkı bu ayetin indiğini duyunca utandılar ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir yük altınla gelip şöyle dediler: 'Ey Allah'ın Resûlü! Kıraatin: {فَأَتَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا} şeklinde olması için bu altınla [karşılığında] bâ (ب) harfini tâ (ت) yapmanı satın almak istiyoruz.'
أَيْ أَتَوْا لِأَنْ يُضَيِّفُوهُمَا، أَيْ كَانَ إِتْيَانُ أَهْلِ تِلْكَ الْقَرْيَةِ إِلَيْهِمَا لِأَجْلِ الضِّيَافَةِ،
Yani «onları misafir etmek için geldiler», yani o belde halkının o ikisine gelişi misafir etmek içindi [anlamına gelsin istediler].
وَقَالُوا: غَرَضُنَا مِنْهُ أَنْ يَنْدَفِعَ عَنَّا هَذَا اللُّؤْمُ فَامْتَنَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَقَالَ: إِنَّ تَغْيِيرَ هَذِهِ النُّقْطَةِ يُوجِبُ دُخُولَ الْكَذِبِ فِي كَلَامِ اللَّهِ،
Ve dediler ki: 'Bundan maksadımız, bu alçaklık/cimrilik [lekesinin] üzerimizden kalkmasıdır.' Fakat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu reddetti ve şöyle buyurdu: “Bu tek bir noktanın değiştirilmesi, Allah'ın kelamına yalanın girmesini gerektirir;
وَذَلِكَ يُوجِبُ الْقَدْحَ فِي الْإِلَهِيَّةِ. فَعَلِمْنَا أَنَّ تَغْيِيرَ النُّقْطَةِ الْوَاحِدَةِ مِنَ الْقُرْآنِ يُوجِبُ بُطْلَانَ الرُّبُوبِيَّةِ وَالْعُبُودِيَّةِ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَوَجَدا فِيها جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقامَهُ أَيْ فَرَأَيَا فِي الْقَرْيَةِ حَائِطًا مَائِلًا، فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ يَجُوزُ وَصْفُ الْجِدَارِ بِالْإِرَادَةِ مَعَ أَنَّ الْإِرَادَةَ مِنْ صِفَاتِ الْأَحْيَاءِ قُلْنَا هَذَا اللَّفْظُ وَرَدَ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِعَارَةِ، وَلَهُ نَظَائِرُ فِي الشِّعْرِ قَالَ:
bu da ilahlığa noksanlık getirmeyi gerektirir.” Böylece Kur'an'dan tek bir noktanın dahi değiştirilmesinin rubûbiyet ve ubûdiyeti iptal edeceğini anlamış olduk. Daha sonra Allah Teâlâ: {فَوَجَدا فِيها جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقامَهُ} “Derken orada yıkılmak üzere olan bir duvar buldular; [o zat] hemen onu doğrultuverdi” buyurmuştur. Yani o beldede eğrilmiş bir duvar gördüler. Eğer: 'İrade canlıların sıfatlarından olduğu halde duvarın irade ile nitelenmesi nasıl caiz olur?' denilirse, deriz ki: Bu lafız istiare yoluyla varid olmuştur ve şiirde bunun benzerleri vardır. [Şair] şöyle demiştir:
يُرِيدُ الرُّمْحُ صَدْرَ أَبِي بَرَاءٍ ... وَيَرْغَبُ عَنْ دِمَاءِ بَنِي عَقِيلٍ
«Mızrak Ebû Berâ'nın göğsünü istemekte / Âkiloğullarının kanlarından ise yüz çevirmektedir.»
وَأَنْشَدَ الْفَرَّاءُ:
Ferrâ da şu beyti inşad etmiştir:
إِنْ دَهْرًا يَلُفُّ شَمْلِي بَجَمْعَلٍ ... لَزَمَانٌ يَهُمُّ بِالْإِحْسَانِ
«Beni Cem'al ile bir araya getiren bir dehir, / Muhakkak ki ihsanda bulunmaya niyetlenen bir zamandır.»
وَقَالَ الرَّاعِي:
Râî de şöyle demiştir:
فِي مهمة فلقت به هاماتها ... فلق الفؤوس إِذَا أَرَدْنَ نُصُولًا
«Öyle ıssız bir çölde ki [develerin] başları orada yarılmıştır; / Tıpkı baltaların saptan çıkmak istediklerinde yarılması gibi.»
وَنَظِيرُهُ مِنَ الْقُرْآنِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ وَقَوْلُهُ: أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ وَقَوْلُهُ: قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ وَقَوْلُهُ: أَنْ يَنْقَضَّ يُقَالُ انْقَضَّ إِذَا أَسْرَعَ سُقُوطُهُ مِنَ انْقِضَاضِ الطَّائِرِ وَهُوَ انْفَعَلَ مُطَاوِعُ قَضَضْتُهُ. وَقِيلَ: انْقَضَّ فِعْلٌ مِنَ النَّقْضِ كَاحْمَرَّ مِنَ الْحُمْرَةِ، وَقُرِئَ أَنْ يُنْقَضَ مِنَ النَّقْضِ، وَأَنْ يَنْقَاضَّ مَنِ انْقَاضَّتِ الْعَيْنُ إِذَا انْشَقَّتْ طُولًا، وَأَمَّا قَوْلُهُ: فَأَقامَهُ قِيلَ نَقَضَهُ ثُمَّ بَنَاهُ، وَقِيلَ: أَقَامَهُ بِيَدِهِ، وَقِيلَ: مَسَحَهُ بِيَدِهِ فَقَامَ وَاسْتَوَى وَكَانَ ذَلِكَ مِنْ مُعْجِزَاتِهِ، وَاعْلَمْ أَنَّ ذَلِكَ الْعَالِمَ لَمَّا فَعَلَ ذَلِكَ. وَكَانَتِ الْحَالَةُ حَالَةَ اضْطِرَارٍ
Bunun Kur'an'daki benzeri Allah Teâlâ'nın: {وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ} “Mûsâ'nın öfkesi yatışınca”, {أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} “Ona 'Ol' demesidir, o da hemen oluverir” ve {قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ} “İkisi de: 'İsteyerek geldik' dediler” ayetleridir. Ayetteki {أَنْ يَنْقَضَّ} “yıkılmak üzere olan” ifadesine gelince; kuşun süzülüp inmesini ifade eden 'inkıdâdu't-tâir' sözünden hareketle, düşmesi hızlandığı zaman 'inkadda' (انْقَضَّ) denir. Bu, 'kadadtuhû' fiilinin infi'âl kalıbında mutâvaatıdır (dönüşlüsüdür). Denildi ki: 'İnkadda', humre'den (kırmızılık) 'ihmerra' dendiği gibi nakz (yıkılma) kökünden gelen bir fiildir. Nakz kökünden {أَنْ يُنْقَضَ} (yıkılması) şeklinde ve 'göz boyuna yarıldığında' kullanılan 'inkâddat' fiilinden hareketle {أَنْ يَنْقَاضَّ} şeklinde de okunmuştur. Ayetteki: {فَأَقامَهُ} “[o zat] hemen onu doğrultuverdi” ifadesine gelince; onu yıkıp sonra yeniden inşa ettiği söylenmiştir; eliyle doğrulttuğu söylenmiştir; eliyle mesh edip duvarın doğrulup düzeldiği söylenmiştir ki bu onun mucizelerindendi. Bil ki o âlim bunu yaptığı vakit durum, bir çaresizlik,
وَافْتِقَارٍ إِلَى الطَّعَامِ فَلِأَجْلِ تِلْكَ الضَّرُورَةِ نَسِيَ مُوسَى مَا قَالَهُ مِنْ قَوْلِهِ: إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَها فَلا تُصاحِبْنِي فَلَا جَرَمَ قَالَ: لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً أَيْ طَلَبْتَ عَلَى عَمَلِكَ أُجْرَةً تَصْرِفُهَا فِي تَحْصِيلِ الْمَطْعُومِ وَتَحْصِيلِ سَائِرِ الْمُهِمَّاتِ، وَقُرِئَ: لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً والتاء في تخذ أَصْلٌ كَمَا فِي تَبِعَ، وَاتَّخَذَ/ افْتَعَلَ مِنْهُ كَقَوْلِنَا اتَّبَعْ مِنْ قَوْلِنَا تَبِعَ، وَاعْلَمْ أَنَّ مُوسَى ﵇ لَمَّا ذَكَرَ هَذَا الْكَلَامَ قال العالم: هذا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ وهاهنا سؤالات. السؤال الأول: قوله: هذا إِشَارَةٌ إِلَى مَاذَا؟ وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ مُوسَى ﵇ قَدْ شَرَطَ أَنَّهُ إِنْ سَأَلَهُ بَعْدَ ذَلِكَ سُؤَالًا آخَرَ يَحْصُلُ الْفِرَاقُ حَيْثُ قَالَ: إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَها فَلا تُصاحِبْنِي فَلَمَّا ذَكَرَ هَذَا السُّؤَالَ فَارَقَهُ ذَلِكَ الْعَالِمُ وَقَالَ: هَذَا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ أَيْ هَذَا الْفِرَاقُ الْمَوْعُودُ. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ هَذَا إِشَارَةً إِلَى السُّؤَالِ الثَّالِثِ أَيْ هَذَا الِاعْتِرَاضُ هُوَ سَبَبُ الْفِرَاقِ. السُّؤَالُ الثَّانِي: مَا مَعْنَى قَوْلِهِ: هَذَا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ؟ الْجَوَابُ: مَعْنَاهُ هَذَا فِرَاقٌ حَصَلَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ، فَأُضِيفَ الْمَصْدَرُ إِلَى الظَّرْفِ، حَكَى الْقَفَّالُ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْعَرَبِيَّةِ أَنَّ الْبَيْنَ هُوَ الْوَصْلُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ فَكَانَ الْمَعْنَى هَذَا فِرَاقُ بَيْنِنَا، أَيِ اتِّصَالُنَا، كَقَوْلِ الْقَائِلِ: أَخْزَى اللَّهُ الْكَاذِبَ مِنِّي وَمِنْكَ، أَيْ أَحَدَنَا هَكَذَا قَالَهُ الزَّجَّاجُ، ثُمَّ قَالَ الْعَالِمُ لِمُوسَى ﵇: سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً أَيْ سَأُخْبِرُكَ بِحِكْمَةِ هَذِهِ الْمَسَائِلِ الثَّلَاثَةِ، وَأَصْلُ التَّأْوِيلِ رَاجِعٌ إِلَى قَوْلِهِمْ آلَ الْأَمْرُ إِلَى كَذَا أَيْ صَارَ إِلَيْهِ، فَإِذَا قِيلَ: مَا تَأْوِيلُهُ فَالْمَعْنَى مَا مَصِيرُهُ.
ve yiyeceğe muhtaç olma durumu idi. İşte bu zaruret sebebiyle Mûsâ: {إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَها فَلا تُصاحِبْنِي} “Bundan sonra sana bir şey sorarsam artık benimle arkadaşlık etme” şeklindeki kendi sözünü unuttu ve nitekim: {لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً} “Dileseydin buna karşılık bir ücret alırdın” dedi; yani 'yiyecek temininde ve diğer mühim ihtiyaçlarda harcayacağın bir ücreti yaptığın işe karşılık isteseydin' demek istedi. Bu ayet {لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً} şeklinde de okunmuştur; 'tehize' fiilindeki 'tâ' harfi, 'tebia' fiilinde olduğu gibi asıldır. 'İttehaze' ise tıpkı 'tebia'dan 'ittebea' dememiz gibi ondan türeyen ifti'âl babıdır. Bil ki Mûsâ aleyhisselâm bu sözü söyleyince o âlim: {هَذَا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ} “İşte bu, benimle senin aramızın ayrılmasıdır” dedi. Burada birtakım sorular vardır. Birinci Soru: Onun {هَذَا} (İşte bu) sözü neye işarettir? Cevap iki yöndendir: Birincisi: Mûsâ aleyhisselâm: {إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَها فَلا تُصاحِبْنِي} “Bundan sonra sana bir şey sorarsam artık benimle arkadaşlık etme” dediğinde bundan sonra ona başka bir soru sorarsa ayrılığın vuku bulacağını şart koşmuştu. Bu soruyu zikredince o âlim ondan ayrıldı ve: {هَذَا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ} “İşte bu, benimle senin aramızın ayrılmasıdır” dedi; yani 'bu, vadedilen ayrılıktır' demektir. İkincisi: Onun {هَذَا} (İşte bu) sözünün üçüncü soruya işaret olmasıdır; yani 'bu itiraz ayrılığın sebebidir' demektir. İkinci Soru: Onun: {هَذَا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ} “İşte bu, benimle senin aramızın ayrılmasıdır” sözünün anlamı nedir? Cevap: Anlamı, 'bu, benimle senin aranda meydana gelen bir ayrılıktır' şeklindedir ve mastar zarfa izafe edilmiştir. Kaffâl bazı Arap dili âlimlerinden nakletmiştir ki beyn (بَيْن), Allah Teâlâ'nın: {لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ} “Aranızdaki bağlar tamamen kopmuştur” ayetinden dolayı 'bağlantı/kavuşma' (vasl) demektir; buna göre mana 'bu, bağımızın yani birlikteliğimizin ayrılmasıdır' şeklinde olur. Tıpkı söz söyleyenin: 'Allah benden ve senden yalancı olanı rezil etsin', yani 'ikimizden birini' demesi gibidir; Zeccâc böyle demiştir. Sonra o âlim Mûsâ aleyhisselâm'a: {سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً} “Sabredemediğin şeylerin iç yüzünü sana bildireceğim” dedi; yani 'bu üç meselenin hikmetini sana haber vereceğim' demektir. Tevilin aslı, onların 'iş şuraya vardı' (âle'l-emru ilâ kezâ) sözüne dayanır; yani 'oraya dönüştü/vardı' demektir. 'Bunun tevili nedir?' denildiğinde ise mana 'varacağı sonuç nedir?' demektir.
[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٧٩ الى ٨٢]
[Kehf Suresi (18), 79-82. Ayetler]
أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً (٧٩) وَأَمَّا الْغُلامُ فَكانَ أَبَواهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما طُغْياناً وَكُفْراً (٨٠) فَأَرَدْنا أَنْ يُبْدِلَهُما رَبُّهُما خَيْراً مِنْهُ زَكاةً وَأَقْرَبَ رُحْماً (٨١) وَأَمَّا الْجِدارُ فَكانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما وَكانَ أَبُوهُما صالِحاً فَأَرادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغا أَشُدَّهُما وَيَسْتَخْرِجا كَنزَهُما رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي ذلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً (٨٢)
{أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً (٧٩) وَأَمَّا الْغُلامُ فَكانَ أَبَواهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما طُغْياناً وَكُفْراً (٨٠) فَأَرَدْنا أَنْ يُبْدِلَهُما رَبُّهُما خَيْراً مِنْهُ زَكاةً وَأَقْرَبَ رُحْماً (٨١) وَأَمَّا الْجِدارُ فَكانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما وَكانَ أَبُوهُما صالِحاً فَأَرادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغا أَشُدَّهُما وَيَسْتَخْرِجا كَنزَهُما رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي ذلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً (٨٢)} “Gemiye gelince, o denizde çalışan yoksul kimselerindi. Onu kusurlu kılmak istedim; çünkü ötelerinde, her [sağlam] gemiye zorla el koyan bir kral vardı. (79) Çocuğa gelince, onun ana babası mümin kimselerdi. Bundan dolayı onun kendilerini azgınlık ve inkâra sürüklemesinden korktuk. (80) Böylece Rablerinin onlara, temizlik bakımından ondan daha hayırlı ve merhametçe daha yakın birini vermesini istedik. (81) Duvara gelince, o şehirde iki yetim çocuğa aitti ve altında onlara ait bir define vardı; babaları da salih bir kimseydi. Rabbin diledi ki onlar rüştlerine ersinler ve Rabbinden bir rahmet olarak definelerini çıkarsınlar. Ben bunları kendiliğimden yapmadım. İşte sabredemediğin şeylerin iç yüzü budur. (82)”
فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayetle ilgili meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْمَسَائِلَ الثَّلَاثَةَ مُشْتَرِكَةٌ فِي شَيْءٍ وَاحِدٍ وَهُوَ أَنَّ أَحْكَامَ الْأَنْبِيَاءِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ مَبْنِيَّةٌ عَلَى الظَّوَاهِرِ كَمَا
Birinci Mesele: Bil ki bu üç mesele tek bir hususta ortaktır; o da peygamberlerin (Allah'ın salâtı üzerlerine olsun) hükümlerinin,
قَالَ ﵇: «نَحْنُ نَحْكُمُ بِالظَّاهِرِ وَاللَّهُ يَتَوَلَّى السَّرَائِرَ»
aleyhisselâm'ın: «Biz zahire göre hükmederiz, gizlilikleri ise Allah üstlenir» buyurduğu gibi zahirlere dayalı olmasıdır.
وَهَذَا الْعَالِمُ مَا كَانَتْ أَحْكَامُهُ مَبْنِيَّةً عَلَى ظَوَاهِرِ الْأُمُورِ بَلْ كَانَتْ مَبْنِيَّةً عَلَى الْأَسْبَابِ الْحَقِيقِيَّةِ الْوَاقِعَةِ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الظَّاهِرَ أَنَّهُ يَحْرُمُ التَّصَرُّفُ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ وَفِي أَرْوَاحِهِمْ فِي الْمَسْأَلَةِ الْأُولَى وَفِي الثَّانِيَةِ مِنْ غَيْرِ سَبَبٍ ظَاهِرٍ يُبِيحُ ذَلِكَ التَّصَرُّفَ لِأَنَّ تَخْرِيقَ السَّفِينَةِ تَنْقِيصٌ لِمِلْكِ الْإِنْسَانِ مِنْ غَيْرِ سَبَبٍ ظَاهِرٍ، وَقَتْلَ الْغُلَامِ تَفْوِيتٌ لِنَفْسٍ مَعْصُومَةٍ مِنْ غَيْرِ سَبَبٍ ظَاهِرٍ، وَالْإِقْدَامَ عَلَى إِقَامَةِ ذَلِكَ الْجِدَارِ الْمَائِلِ فِي الْمَسْأَلَةِ الثَّالِثَةِ تَحَمُّلُ التَّعَبِ وَالْمَشَقَّةِ مِنْ غَيْرِ سَبَبٍ ظَاهِرٍ، وَفِي هَذِهِ الْمَسَائِلِ الثَّلَاثَةِ لَيْسَ حُكْمُ ذَلِكَ العالم فيها مبنيا عن الْأَسْبَابِ الظَّاهِرَةِ الْمَعْلُومَةِ، بَلْ كَانَ ذَلِكَ الْحُكْمُ مَبْنِيًّا عَلَى أَسْبَابٍ مُعْتَبَرَةٍ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْعَالِمَ كَانَ قَدْ آتَاهُ اللَّهُ قُوَّةً عَقْلِيَّةً قَدَرَ بِهَا
Bu âlimin hükümleri ise işlerin zahirine dayalı olmayıp, bizzat işin özünde var olan hakiki sebeplere dayalı idi. Zira birinci meselede ve ikinci meselede, o tasarrufu mubah kılan zahir bir sebep olmaksızın insanların mallarında ve canlarında tasarrufta bulunmanın haram olduğu açıktır. Çünkü gemiyi delmek zahir bir sebep olmaksızın insanın mülkünü eksiltmektir; çocuğu öldürmek zahir bir sebep olmaksızın masum bir canı yok etmektir; üçüncü meselede o eğrilmiş duvarı doğrultmaya girişmek ise zahir bir sebep olmaksızın zahmet ve meşakkate katlanmaktır. Bu üç meselede o âlimin bunlardaki hükmü, bilinen zahir sebeplere dayalı değil, aksine işin özünde muteber olan sebeplere dayalı idi. Bu da göstermektedir ki o âlime Allah,
أَنْ يُشْرِفَ عَلَى بَوَاطِنِ الْأُمُورِ وَيَطَّلِعَ بِهَا عَلَى حَقَائِقِ الْأَشْيَاءِ فَكَانَتْ مَرْتَبَةُ مُوسَى ﵇ فِي مَعْرِفَةِ الشَّرَائِعِ وَالْأَحْكَامِ بِنَاءَ الْأَمْرِ عَلَى الظَّوَاهِرِ وَهَذَا الْعَالِمُ كَانَتْ مَرْتَبَتُهُ الْوُقُوفَ عَلَى بَوَاطِنِ الْأَشْيَاءِ وَحَقَائِقِ الْأُمُورِ وَالِاطِّلَاعِ عَلَى أَسْرَارِهَا الْكَامِنَةِ، فَبِهَذَا الطَّرِيقِ ظَهَرَ أَنَّ مَرْتَبَتَهُ فِي الْعِلْمِ كَانَتْ فَوْقَ مَرْتَبَةِ مُوسَى ﵇. إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْمَسَائِلُ الثَّلَاثَةُ مَبْنِيَّةٌ عَلَى حَرْفٍ وَاحِدٍ وَهُوَ أَنَّ عِنْدَ تَعَارُضِ الضَّرَرَيْنِ يَجِبُ تَحَمُّلُ الْأَدْنَى لِدَفْعِ الْأَعْلَى، فَهَذَا هُوَ الْأَصْلُ الْمُعْتَبَرُ فِي الْمَسَائِلِ الثَّلَاثَةِ.
işlerin iç yüzüne vakıf olabileceği ve eşyanın hakikatlerine muttali olabileceği akli bir güç vermişti. Mûsâ aleyhisselâm'ın şeriatları ve hükümleri bilmedeki mertebesi işi zahirlere bina etmek iken, bu âlimin mertebesi eşyanın batınlarına, işlerin hakikatlerine ve onların gizli sırlarına muttali olmaktı. Bu yolla ortaya çıktı ki ilimdeki mertebesi Mûsâ aleyhisselâm'ın mertebesinin üstünde idi. Bunu bildiğinde deriz ki: Bu üç mesele tek bir esas üzerine kuruludur; o da iki zarar çatıştığında daha büyüğünü defetmek için daha hafif olanına katlanmanın vacip olmasıdır. İşte bu üç meselede muteber olan temel kural budur.
أَمَّا الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فَلِأَنَّ ذَلِكَ الْعَالِمَ عَلِمَ أَنَّهُ لَوْ لَمْ يَعِبْ تِلْكَ السَّفِينَةَ بِالتَّخْرِيقِ لَغَصَبَهَا ذَلِكَ الْمَلِكُ، وَفَاتَتْ مَنَافِعُهَا عَنْ مُلَّاكِهَا بِالْكُلِّيَّةِ فَوَقَعَ التَّعَارُضُ بَيْنَ أَنْ يَخْرِقَهَا وَيَعِيبَهَا فَتَبْقَى مَعَ ذَلِكَ عَلَى مُلَّاكِهَا، وَبَيْنَ أَنْ لَا يَخْرِقَهَا فَيَغْصِبَهَا الْمَلِكُ فَتَفُوتَ مَنَافِعُهَا بِالْكُلِّيَّةِ عَلَى مُلَّاكِهَا، وَلَا شَكَّ أَنَّ الضَّرَرَ الْأَوَّلَ أَقَلُّ فَوَجَبَ تَحَمُّلُهُ لِدَفْعِ الضَّرَرِ الثَّانِي الَّذِي هُوَ أَعْظَمُهُمَا.
Birinci meseleye gelince: Çünkü o âlim bildi ki gemiyi delmek suretiyle kusurlu hale getirmezse o kral onu gasbedecek ve menfaatleri tamamen sahiplerinin elinden çıkacaktı. Böylece, gemiyi delip kusurlu hale getirerek sahiplerinin elinde kalması ile delmeyip kralın onu gasbetmesi ve menfaatlerinin tamamen sahiplerinin elinden çıkması seçenekleri arasında bir çatışma meydana geldi. Şüphe yok ki birinci zarar daha azdır; dolayısıyla iki zararın daha büyüğü olan ikinci zararı defetmek için ona katlanmak vacip oldu.
وَأَمَّا الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فَكَذَلِكَ لِأَنَّ بَقَاءَ ذَلِكَ الْغُلَامِ حَيًّا كَانَ مَفْسَدَةً لِلْوَالِدَيْنِ فِي دِينِهِمْ وَفِي دُنْيَاهُمْ، وَلَعَلَّهُ عَلِمَ بِالْوَحْيِ أَنَّ الْمَضَارَّ النَّاشِئَةَ مِنْ قَتْلِ ذَلِكَ الْغُلَامِ أَقَلُّ مِنَ الْمَضَارِّ النَّاشِئَةِ بِسَبَبِ حُصُولِ تِلْكَ الْمَفَاسِدِ لِلْأَبَوَيْنِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ أَقْدَمَ عَلَى قَتْلِهِ.
İkinci meseleye gelince: O da böyledir; zira o çocuğun hayatta kalması ana babası için dinlerinde ve dünyalarında bir fesat idi. Muhtemelen o âlim vahiy ile bildi ki o çocuğun öldürülmesinden doğan zararlar, anne babanın başına gelecek o fesatlar sebebiyle doğacak zararlardan daha azdır; işte bu sebeple onu öldürmeye girişti.
وَالْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَيْضًا كَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَشَقَّةَ الْحَاصِلَةَ بِسَبَبِ الْإِقْدَامِ عَلَى إِقَامَةِ ذَلِكَ الْجِدَارِ ضَرَرُهَا أَقَلُّ مِنْ سُقُوطِهِ لِأَنَّهُ لَوْ سَقَطَ لَضَاعَ مَالُ تِلْكَ الْأَيْتَامِ. وَفِيهِ ضَرَرٌ شَدِيدٌ، فَالْحَاصِلُ أَنَّ ذَلِكَ الْعَالِمَ كَانَ مَخْصُوصًا بِالْوُقُوفِ عَلَى بَوَاطِنِ الْأَشْيَاءِ وَبِالِاطِّلَاعِ عَلَى حَقَائِقِهَا كَمَا هِيَ عَلَيْهَا فِي أَنْفُسِهَا، وَكَانَ مَخْصُوصًا بِبِنَاءِ الْأَحْكَامِ الْحَقِيقِيَّةِ عَلَى تِلْكَ الْأَحْوَالِ الْبَاطِنَةِ، وَأَمَّا مُوسَى ﵇ فَمَا كَانَ كَذَلِكَ بَلْ كَانَتْ أَحْكَامُهُ مَبْنِيَّةً عَلَى ظَوَاهِرِ الْأُمُورِ فَلَا جَرَمَ ظَهَرَ التَّفَاوُتُ بَيْنَهُمَا فِي الْعِلْمِ، فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ فَحَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّهُ تَعَالَى أَطْلَعَهُ عَلَى بَوَاطِنِ الْأَشْيَاءِ وَحَقَائِقِهَا فِي نَفْسِهَا، وَهَذَا النَّوْعُ مِنَ الْعِلْمِ لَا يُمْكِنُ تَعَلُّمُهُ، وَمُوسَى ﵇ إِنَّمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ لِيَتَعَلَّمَ مِنْهُ الْعِلْمَ فَكَانَ مِنَ الْوَاجِبِ/ عَلَى ذَلِكَ الْعَالِمِ أَنْ يُظْهِرَ لَهُ عِلْمًا يُمْكِنُ لَهُ تَعَلُّمُهُ، وَهَذِهِ الْمَسَائِلُ الثَّلَاثَةُ عُلُومٌ لَا يُمْكِنُ تَعَلُّمُهَا فَمَا الْفَائِدَةُ فِي ذِكْرِهَا وَإِظْهَارِهَا. وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْعِلْمَ بِظَوَاهِرِ الْأَشْيَاءِ يُمْكِنُ تَحْصِيلُهُ بِنَاءً عَلَى مَعْرِفَةِ الشَّرَائِعِ الظَّاهِرَةِ، وَأَمَّا الْعِلْمُ بِبَوَاطِنِ الْأَشْيَاءِ فَإِنَّمَا يُمْكِنُ تَحْصِيلُهُ بِنَاءً عَلَى تَصْفِيَةِ الْبَاطِنِ وَتَجْرِيدِ النَّفْسِ وَتَطْهِيرِ الْقَلْبِ عَنِ الْعَلَائِقِ الْجَسَدَانِيَّةِ، وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى فِي صِفَةِ عِلْمِ ذَلِكَ الْعَالِمِ: وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً [الْكَهْفِ: ٦٥] ، ثُمَّ إِنَّ مُوسَى ﵇ لَمَّا كَمُلَتْ مَرْتَبَتُهُ فِي عِلْمِ الشَّرِيعَةِ بَعَثَهُ اللَّهُ إِلَى هَذَا الْعَالِمِ لِيَعْلَمَ مُوسَى ﵇ أَنَّ كَمَالَ الدَّرَجَةِ فِي أَنْ يَنْتَقِلَ الْإِنْسَانُ مِنْ عُلُومِ الشَّرِيعَةِ الْمَبْنِيَّةِ عَلَى الظَّوَاهِرِ إِلَى عُلُومِ الْبَاطِنِ الْمَبْنِيَّةِ عَلَى الْإِشْرَافِ عَلَى الْبَوَاطِنِ وَالتَّطَلُّعِ عَلَى حَقَائِقِ الْأُمُورِ.
Üçüncü mesele de aynı şekildedir; çünkü o duvarı doğrultmaya girişmek sebebiyle hasıl olan meşakkatin zararı, duvarın yıkılmasından daha azdır; zira yıkılsaydı o yetimlerin malı zayi olacaktı ve bunda şiddetli bir zarar vardı. Özetle, o âlim eşyanın batınına vakıf olmaya ve hakikatlerine bizzat oldukları haliyle muttali olmaya tahsis edilmişti; hakiki hükümleri bu batıni haller üzerine bina etmeye de tahsis edilmişti. Mûsâ aleyhisselâm ise böyle değildi, bilakis onun hükümleri işlerin zahirine dayalı idi; dolayısıyla aralarındaki ilim farkı belirginleşti. Eğer biri: 'Sözün özü şudur ki Allah Teâlâ onu eşyanın batınına ve kendilerindeki hakikatlerine muttali kılmıştır; oysa bu tür bir ilmin öğrenilmesi mümkün değildir. Mûsâ aleyhisselâm ise ona ancak kendisinden ilim öğrenmek için gitmişti; öyleyse o âlimin Mûsâ'ya öğrenmesi mümkün olan bir ilmi göstermesi gerekirdi. Bu üç mesele ise öğrenilmesi mümkün olmayan ilimlerdir; dolayısıyla bunları zikretmenin ve ortaya koymanın faydası nedir?' derse, Cevap şudur: Eşyanın zahirine dair ilim, zahir şeriatları bilmeye dayalı olarak elde edilebilir. Eşyanın batınına dair ilim ise ancak batının tasfiyesine, nefsin tecrid edilmesine ve kalbin cismani alakalarından arındırılmasına dayalı olarak elde edilebilir. Bu sebeple Allah Teâlâ o âlimin ilminin niteliği hakkında: {وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً} [Kehf 65] “ve katımızdan bir ilim öğretmiştik” buyurmuştur. Sonra, Mûsâ aleyhisselâm'ın şeriat ilmindeki mertebesi kemale erdiğinde Allah onu bu âlime gönderdi ki Mûsâ aleyhisselâm, mertebedeki kemalin insanın zahirlere dayalı şeriat ilimlerinden batınlara vakıf olmaya ve işlerin hakikatlerine bakmaya dayalı batın ilimlerine intikal etmesinde olduğunu bilsin.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ ذَلِكَ الْعَالِمَ أَجَابَ عَنِ الْمَسْأَلَةِ الْأُولَى بِقَوْلِهِ: أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً وَفِيهِ فَوَائِدُ: الْفَائِدَةُ الْأُولَى: أَنَّ تِلْكَ السَّفِينَةَ كَانَتْ لِأَقْوَامٍ مُحْتَاجِينَ مُتَعَيِّشِينَ بِهَا فِي الْبَحْرِ وَاللَّهُ تَعَالَى سَمَّاهُمْ مَسَاكِينَ، وَاعْلَمْ أَنَّ الشَّافِعِيَّ ﵀ احْتَجَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ حَالَ الْفَقِيرِ فِي الضُّرِّ وَالْحَاجَةِ أَشَدُّ مِنْ حَالِ الْمِسْكِينِ لِأَنَّهُ تَعَالَى سَمَّاهُمْ مَسَاكِينَ مَعَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَمْلِكُونَ تِلْكَ السَّفِينَةَ. الْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ مُرَادَ ذَلِكَ الْعَالِمِ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ أَنَّهُ مَا كَانَ مَقْصُودِي مِنْ تَخْرِيقِ تِلْكَ السَّفِينَةِ تَغْرِيقَ أَهْلِهَا بَلْ مَقْصُودِي أَنَّ ذَلِكَ الْمَلِكَ الظَّالِمَ كَانَ يَغْصِبُ السُّفُنَ الْخَالِيَةَ عن العيوب
İkinci Mesele: Bil ki o âlim birinci meseleye: {أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً} “Gemiye gelince, o denizde çalışan yoksul kimselerindi. Onu kusurlu kılmak istedim; çünkü ötelerinde, her [sağlam] gemiye zorla el koyan bir kral vardı” sözüyle cevap vermiştir. Bunda birtakım faydalar vardır: Birinci Fayda: O gemi, denizde onunla geçinen muhtaç kimselere aitti ve Allah Teâlâ onları 'yoksullar' (mesâkîn) olarak isimlendirmiştir. Bil ki Şâfiî rahimehullâh, fakirin darlık ve ihtiyaç bakımından durumunun miskinden daha şiddetli olduğuna bu ayetle delil getirmiştir; çünkü Allah Teâlâ o gemiye malik oldukları halde onları miskinler olarak isimlendirmiştir. İkinci Fayda: O âlimin bu sözden maksadı şudur: O gemiyi delmekten gayem sahiplerini boğmak değildi; aksine gayem şuydu: O zalim kral kusursuz gemileri gasbediyordu,
فَجَعَلْتُ هَذِهِ السَّفِينَةَ مَعِيبَةً لِئَلَّا يَغْصِبَهَا ذَلِكَ الظَّالِمُ فَإِنَّ ضَرَرَ هَذَا التَّخْرِيقِ أَسْهَلُ مِنَ الضَّرَرِ الْحَاصِلِ مِنْ ذَلِكَ الْغَصْبِ، فَإِنْ قِيلَ وَهَلْ يَجُوزُ لِلْأَجْنَبِيِّ أَنْ يَتَصَرَّفَ فِي مِلْكِ الْغَيْرِ لِمِثْلِ هَذَا الْغَرَضِ، قُلْنَا هَذَا مِمَّا يَخْتَلِفُ أَحْوَالُهُ بِحَسَبِ اخْتِلَافِ الشَّرَائِعِ فَلَعَلَّ هَذَا الْمَعْنَى كَانَ جَائِزًا فِي تِلْكَ الشَّرِيعَةِ، وَأَمَّا فِي شَرِيعَتِنَا فَمِثْلُ هَذَا الْحُكْمِ غَيْرُ بَعِيدٍ، فَإِنَّا إِذَا عَلِمْنَا أَنَّ الَّذِينَ يَقْطَعُونَ الطَّرِيقَ وَيَأْخُذُونَ جَمِيعَ مِلْكِ الْإِنْسَانِ، فَإِنْ دَفَعْنَا إِلَى قَاطِعِ الطَّرِيقِ بَعْضَ ذَلِكَ الْمَالِ سَلِمَ الْبَاقِي فَحِينَئِذٍ يَحْسُنُ مِنَّا أَنْ نَدْفَعَ بَعْضَ مَالِ ذَلِكَ الْإِنْسَانِ إِلَى قَاطِعِ الطَّرِيقِ لِيَسْلَمَ الْبَاقِي وَكَانَ هَذَا مِنَّا يُعَدُّ إِحْسَانًا إِلَى ذَلِكَ الْمَالِكِ. الْفَائِدَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ ذَلِكَ التَّخْرِيقَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ وَاقِعًا عَلَى وَجْهٍ لَا تَبْطُلُ بِهِ تِلْكَ السَّفِينَةُ بِالْكُلِّيَّةِ إِذْ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنِ الضَّرَرُ الْحَاصِلُ مِنْ غَصْبِهَا أَبْلَغَ مِنَ الضَّرَرِ الْحَاصِلِ مِنْ تَخْرِيقِهَا، وَحِينَئِذٍ لَمْ يَكُنْ تَخْرِيقُهَا جَائِزًا. الْفَائِدَةُ الرَّابِعَةُ: لَفْظُ الْوَرَاءِ عَلَى قَوْلِهِ: وَكانَ وَراءَهُمْ فِيهِ قَوْلَانِ:
ben de o zalim gasbetmesin diye bu gemiyi kusurlu yaptım; zira bu delmenin zararı o gasptan kaynaklanan zarardan daha hafiftir. Eğer: 'Yabancı bir kimsenin başkasının mülkünde böyle bir gaye için tasarrufta bulunması caiz midir?' denilirse, deriz ki: Bu, şeriatların farklılığına göre halleri değişen hususlardandır; dolayısıyla muhtemelen bu mana o şeriatta caiz idi. Bizim şeriatımızda ise böyle bir hüküm uzak değildir. Zira biz yol kesenlerin bir insanın bütün malını alacağını bilsek ve o yol kesiciye bu malın bir kısmını verdiğimizde kalanın kurtulacağını anlasak, bu durumda geriye kalanın kurtulması için o insanın malının bir kısmını yol kesiciye vermemiz güzel bir davranış olur ve bu bizden o mal sahibine yapılmış bir iyilik sayılır. Üçüncü Fayda: O delme işleminin, gemiyi tamamen işe yaramaz hale getirmeyecek şekilde gerçekleşmesi gerekirdi; zira öyle olsaydı onun gasbedilmesinden doğan zarar delinmesinden doğan zarardan daha büyük olmazdı ve bu durumda onu delmek caiz olmazdı. Dördüncü Fayda: Onun: {وَكانَ وَراءَهُمْ} “ötelerinde... vardı” sözündeki 'verâ' lafzı hakkında iki görüş vardır:
الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ وَكَانَ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ، هَكَذَا قَالَهُ الْفَرَّاءُ وَتَفْسِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْ وَرائِهِمْ جَهَنَّمُ [الْجَاثِيَةِ: ١٠] أَيْ أَمَامِهِمْ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَذَرُونَ وَراءَهُمْ يَوْماً ثَقِيلًا [الْإِنْسَانِ: ٢٧] وَتَحْقِيقُهُ أَنَّ كُلَّ مَا غَابَ عَنْكَ فَقَدْ تَوَارَى عَنْكَ وَأَنْتَ مُتَوَارٍ عَنْهُ، فَكُلُّ مَا غَابَ عَنْكَ فَهُوَ وَرَاءَكَ وَأَمَامُ الشَّيْءِ وَقُدَّامُهُ إِذَا كَانَ غَائِبًا عَنْهُ مُتَوَارِيًا عَنْهُ فَلَمْ يَبْعُدْ إِطْلَاقُ لَفْظِ وَرَاءَ عَلَيْهِ. وَالْقَوْلُ الثَّانِي: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَلِكُ كَانَ مِنْ وَرَاءِ الْمَوْضِعِ الَّذِي يَرْكَبُ مِنْهُ صَاحِبُهُ وَكَانَ مَرْجِعُ السَّفِينَةِ عَلَيْهِ.
Birincisi: Ondan maksadın 've önlerinde alan bir kral vardı' şeklinde olmasıdır; Ferrâ böyle demiştir ve bunun tefsiri Allah Teâlâ'nın: {مِنْ وَرائِهِمْ جَهَنَّمُ} [Câsiye 10] yani 'önlerinde' ayeti ile aynı şekilde Allah Teâlâ'nın: {وَيَذَرُونَ وَراءَهُمْ يَوْماً ثَقِيلًا} [İnsân 27] ayetidir. Bunun hakikati şudur: Senden gayb olan (gözünden gizlenen) her şey senden gizlenmiştir (tevârâ anke) ve sen de ondan gizlenmişsindir; dolayısıyla senden gayb olan her şey senin arkandadır (verâ). Bir şeyin önü ve karşısı da ondan gayb olup gizlendiğinde ona 'verâ' lafzının kullanılması uzak değildir. İkinci Görüş: Kralın, gemi sahibinin bindiği yerin arkasında olması ve geminin dönüşünün ona doğru olması muhtemeldir.
وَأَمَّا الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: وَهِيَ قَتْلُ الْغُلَامِ فَقَدْ أَجَابَ الْعَالِمُ عَنْهَا بِقَوْلِهِ: وَأَمَّا الْغُلامُ فَكانَ/ أَبَواهُ مُؤْمِنَيْنِ قِيلَ: إِنَّ ذَلِكَ الْغُلَامَ كَانَ بَالِغًا وَكَانَ يَقْطَعُ الطَّرِيقَ وَيُقْدِمُ عَلَى الْأَفْعَالِ الْمُنْكَرَةِ، وَكَانَ أَبَوَاهُ يَحْتَاجَانِ إِلَى دَفْعِ شَرِّ النَّاسِ عَنْهُ وَالتَّعَصُّبِ لَهُ وَتَكْذِيبِ مَنْ يَرْمِيهِ بِشَيْءٍ مِنَ الْمُنْكَرَاتِ وَكَانَ يَصِيرُ ذَلِكَ سَبَبًا لِوُقُوعِهِمَا فِي الْفِسْقِ.
İkinci mesele olan çocuğun öldürülmesine gelince; âlim buna: {وَأَمَّا الْغُلامُ فَكانَ أَبَواهُ مُؤْمِنَيْنِ} “Çocuğa gelince, onun ana babası mümin kimselerdi” sözüyle cevap vermiştir. Denildi ki: O çocuk büluğa ermişti; yol kesiyor ve münker fiillere girişiyordu. Ana babası ise insanların şerrini ondan defetmeye, onu savunmaya ve ona münker bir fiil isnat edenleri yalanlamaya muhtaç kalıyorlardı ve bu durum onların fıska düşmelerine sebep oluyordu.
وَرُبَّمَا أَدَّى ذَلِكَ الْفِسْقُ إِلَى الْكُفْرِ، وَقِيلَ: إِنَّهُ كَانَ صَبِيًّا إِلَّا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى عَلِمَ مِنْهُ أَنَّهُ لَوْ صَارَ بَالِغًا لَحَصَلَتْ مِنْهُ هَذِهِ الْمَفَاسِدُ، وَقَوْلُهُ: فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما طُغْياناً وَكُفْراً الْخَشْيَةُ بِمَعْنَى الْخَوْفِ وَغَلَبَةِ الظَّنِّ وَاللَّهُ تَعَالَى قَدْ أَبَاحَ لَهُ قَتْلَ مَنْ غَلَبَ عَلَى ظَنِّهِ تَوَلُّدُ مِثْلِ هَذَا الْفَسَادِ مِنْهُ، وَقَوْلُهُ: أَنْ يُرْهِقَهُما طُغْياناً فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ ذَلِكَ الْغُلَامَ يَحْمِلُ أَبَوَيْهِ عَلَى الطُّغْيَانِ وَالْكُفْرِ كَقَوْلِهِ: وَلا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْراً [الْكَهْفِ: ٧٣] أَيْ لَا تَحْمِلْنِي عَلَى عُسْرٍ وَضِيقٍ وَذَلِكَ لِأَنَّ أَبَوَيْهِ لِأَجْلِ حُبِّ ذَلِكَ الْوَلَدِ يَحْتَاجَانِ إِلَى الذَّبِّ عَنْهُ، وَرُبَّمَا احْتَاجَا إِلَى مُوَافَقَتِهِ فِي تِلْكَ الْأَفْعَالِ الْمُنْكَرَةِ. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَنَّ ذَلِكَ الْوَلَدَ كَانَ يُعَاشِرُهُمَا مُعَاشَرَةَ الطُّغَاةِ الْكُفَّارِ، فَإِنْ قِيلَ: هَلْ يَجُوزُ الْإِقْدَامُ عَلَى قَتْلِ الْإِنْسَانِ لِمِثْلِ هَذَا الظَّنِّ؟ قُلْنَا: إِذَا تَأَكَّدَ ذَلِكَ الظَّنُّ بِوَحْيِ اللَّهِ جَازَ ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَأَرَدْنا أَنْ يُبْدِلَهُما رَبُّهُما خَيْراً مِنْهُ زَكاةً أَيْ أَرَدْنَا أَنْ يَرْزُقَهُمَا اللَّهُ تَعَالَى وَلَدًا خَيْرًا مِنْ هَذَا الْغُلَامِ زَكَاةً أَيْ دِينًا وَصَلَاحًا، وقيل: إن ذكره الزكاة هاهنا عَلَى مُقَابَلَةِ قَوْلِ مُوسَى ﵇: أَقَتَلْتَ نَفْساً زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ [الكهف: ٧٤] فَقَالَ الْعَالِمُ: أَرَدْنَا أَنْ يَرْزُقَ اللَّهُ هَذَيْنِ الْأَبَوَيْنِ خَيْرًا بَدَلًا عَنِ ابْنِهِمَا هَذَا وَلَدًا يَكُونُ خَيْرًا مِنْهُ كَمَا ذَكَرْتَهُ مِنَ الزَّكَاةِ، وَيَكُونُ الْمُرَادُ مِنَ الزَّكَاةِ الطَّهَارَةَ فَكَأَنَّ مُوسَى ﵇ قَالَ: أَقَتَلْتَ نَفْسًا طَاهِرَةً لِأَنَّهَا مَا وَصَلَتْ إِلَى حَدِّ الْبُلُوغِ فَكَانَتْ زَاكِيَةً طَاهِرَةً مِنَ الْمَعَاصِي فَقَالَ الْعَالِمُ: إِنَّ تِلْكَ النَّفْسَ وَإِنْ كَانَتْ زَاكِيَةً طَاهِرَةً فِي الْحَالِ إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى عَلِمَ مِنْهَا أَنَّهَا إِذَا بَلَغَتْ أَقْدَمَتْ عَلَى الطُّغْيَانِ وَالْكُفْرِ فَأَرَدْنَا أَنْ يَجْعَلَ لَهُمَا وَلَدًا أَعْظَمَ زَكَاةً وَطَهَارَةً مِنْهُ وَهُوَ الَّذِي يَعْلَمُ اللَّهُ مِنْهُ أَنَّهُ عِنْدَ الْبُلُوغِ لَا يُقْدِمُ عَلَى شَيْءٍ مِنْ هَذِهِ الْمَحْظُورَاتِ وَمَنْ قَالَ إِنَّ ذَلِكَ الْغُلَامَ كَانَ بَالِغًا قَالَ: الْمُرَادُ مِنْ صِفَةِ نَفْسِهِ بِكَوْنِهَا زَاكِيَةً أَنَّهُ لَمْ يَظْهَرْ عَلَيْهِ مَا يُوجِبُ قَتْلَهُ ثُمَّ قَالَ:
Hatta o fısk küfre bile yol açabilirdi. Denildi ki: O çocuk henüz küçüktü, ancak Allah Teâlâ onun büluğa erdiğinde kendisinden bu fesatların meydana geleceğini bilmişti. Ayetteki: {فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما طُغْياناً وَكُفْراً} “Bundan dolayı onun kendilerini azgınlık ve inkâra sürüklemesinden korktuk” ifadesinde haşyet (خَشْيَة), korku ve zann-ı gālib (kuvvetli kanaat) manasındadır; Allah Teâlâ da kendisinden böyle bir fesadın doğacağına dair zann-ı galibi bulunan kimseyi öldürmeyi ona mubah kılmıştır. Ayetteki: {أَنْ يُرْهِقَهُما طُغْياناً} “onun kendilerini azgınlık [ve inkâra sürüklemesinden]” ifadesi hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Maksadın, tıpkı {وَلا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْراً} [Kehf 73] “işimde bana güçlük çıkarma” yani beni güçlüğe ve darlığa sevk etme ayetinde olduğu gibi, o çocuğun ana babasını azgınlığa ve küfre sürüklemesi olmasıdır. Zira ana babası o çocuğun sevgisi sebebiyle onu savunmaya muhtaç kalır ve belki de o münker fiillerde ona uymak zorunda kalırlardı. İkincisi: Anlamın, o çocuğun onlara azgın kâfirlerin muamelesi gibi davranması olmasıdır. Eğer: 'Böyle bir zan sebebiyle bir insanı öldürmeye girişmek caiz olur mu?' denilirse, deriz ki: Bu zan Allah'ın vahyi ile kesinleştiğinde caiz olur. Daha sonra Allah Teâlâ: {فَأَرَدْنا أَنْ يُبْدِلَهُما رَبُّهُما خَيْراً مِنْهُ زَكاةً} “Böylece Rablerinin onlara, temizlik bakımından ondan daha hayırlı... birini vermesini istedik” buyurmuştur; yani 'Allah Teâlâ'nın onlara bu çocuktan zekat yani din ve salah bakımından daha hayırlı bir evlat rızıklandırmasını istedik' demektir. Denildi ki: Burada zekatın zikredilmesi, Mûsâ aleyhisselâm'ın: {أَقَتَلْتَ نَفْساً زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ} [Kehf 74] “Bir cana karşılık olmaksızın temiz bir cana mı kıydın?” sözüne mukabil gelmektedir. Âlim şöyle demiştir: 'Biz Allah'ın bu iki ana babaya, bu oğullarının yerine senin bahsettiğin zekat (temizlik) gibi ondan daha hayırlı bir evlat ihsan etmesini istedik.' Zekattan muradın taharet (temizlik) olması muhtemeldir; sanki Mûsâ aleyhisselâm: 'Büluğ çağına ulaşmadığı ve günahlardan temiz olduğu için tertemiz bir cana mı kıydın?' demiş; âlim de şöyle cevap vermiştir: 'O can şu anda temiz olsa bile, Allah Teâlâ onun büluğa erdiğinde azgınlık ve küfre girişeceğini bilmiştir; biz de [Rabbin] onlara zekat ve taharet bakımından ondan daha üstün, yani büluğa erdiğinde bu yasak şeylerin hiçbirine girişmeyeceğini Allah'ın bildiği bir evlat vermesini diledik.' O çocuğun büluğa ermiş olduğunu söyleyen kimse ise şöyle demiştir: Onun canının temiz olarak nitelenmesinden kasıt, kendisinde öldürülmesini gerektiren bir durumun zahiren görülmemiş olmasıdır. Sonra şöyle buyurmuştur:
وَأَقْرَبَ رُحْماً أَيْ يَكُونُ هَذَا الْبَدَلُ أَقْرَبَ عَطْفًا وَرَحْمَةً بِأَبَوَيْهِ بِأَنْ يَكُونَ أَبَرَّ بِهِمَا وَأَشْفَقَ عَلَيْهِمَا وَالرُّحْمُ الرَّحْمَةُ وَالْعَطْفُ. رُوِيَ أَنَّهُ وُلِدَتْ لَهُمَا جَارِيَةٌ تَزَوَّجَهَا نَبِيٌّ فَوَلَدَتْ نَبِيًّا هَدَى اللَّهُ عَلَى يَدَيْهِ أُمَّةً عَظِيمَةً.
{وَأَقْرَبَ رُحْماً} “ve merhametçe daha yakın”; yani bu yeni evladın ana babasına şefkat ve merhamet bakımından daha yakın olması, onlara daha iyi davranması ve üzerlerine daha çok titremesidir. Ruhm (رُحْم), merhamet ve şefkat demektir. Rivayet edildiğine göre onlara bir kız çocuğu doğmuş, onunla bir nebi evlenmiş ve o da Allah'ın eliyle büyük bir ümmeti hidayete erdirdiği bir nebi doğurmuştur.
بَقِيَ مِنْ مَبَاحِثِ هَذِهِ الْآيَةِ مَوْضِعَانِ فِي الْقِرَاءَةِ. الْأَوَّلُ: قَرَأَ نَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو يُبَدِّلَهُمَا بِفَتْحِ الْبَاءِ وَتَشْدِيدِ الدَّالِ وَكَذَلِكَ فِي التَّحْرِيمِ: أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْواجاً وَفِي الْقَلَمِ: عَسى رَبُّنا أَنْ يُبْدِلَنا وَالْبَاقُونَ سَاكِنَةَ الْبَاءِ خَفِيفَةَ الدَّالِ وَهُمَا لُغَتَانِ أَبْدَلَ يُبْدِلُ وَبَدَّلَ يُبَدِّلُ. الثَّانِي: قِرَاءَةُ ابْنِ عَامِرٍ فِي إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ عَنْ أَبِي عَمْرٍو رُحُمًا بِضَمِّ الْحَاءِ وَالْبَاقُونَ بِسُكُونِهَا وَهُمَا لُغَتَانِ مِثْلَ نُكْرٍ وَنُكُرٍ وَشُغْلٍ وَشُغُلٍ.
Bu ayetin tetkiklerinden kıraat hususunda iki yer kalmıştır: Birincisi: Nâfi' ve Ebû Amr, bâ'nın fethası ve dāl'ın şeddesiyle {يُبَدِّلَهُمَا} okumuşlardır; aynı şekilde Tahrîm suresinde {أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْواجاً} ve Kalem suresinde {عَسى رَبُّنا أَنْ يُبْدِلَنا} ayetlerini de [bu şekilde okumuşlardır]. Diğerleri ise bâ'nın sükûnu ve dāl'ın tahfifi ile okumuşlardır; bunlar 'ebdele-yubdilu' ve 'beddele-yubeddilu' şeklinde iki lehçedir. İkincisi: Ebû Amr'dan gelen iki rivayetten birinde İbn Âmir'in kıraati, hâ'nın dammesiyle {رُحُمًا} şeklindedir; diğerleri ise onun sükûnuyla okumuşlardır. Bunlar nükr (نُكْر) ve nukur (نُكُر) ile şugl (شُغْل) ve şugul (شُغُل) gibi iki lehçedir.
وَأَمَّا الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: وَهِيَ إِقَامَةُ الْجِدَارِ فَقَدْ أَجَابَ الْعَالِمُ عَنْهَا بِأَنَّ الدَّاعِيَ لَهُ إِلَيْهَا أَنَّهُ كَانَ تَحْتَ ذَلِكَ الْجِدَارِ كَنْزٌ وَكَانَ ذَلِكَ اليتيمين فِي تِلْكَ الْمَدِينَةِ وَكَانَ أَبُوهُمَا صَالِحًا وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ الْجِدَارُ مُشْرِفًا عَلَى السُّقُوطِ وَلَوْ سَقَطَ لَضَاعَ ذَلِكَ الْكَنْزُ فَأَرَادَ اللَّهُ إِبْقَاءَ ذَلِكَ الْكَنْزِ عَلَى ذَيْنِكَ الْيَتِيمَيْنِ/ رِعَايَةً لِحَقِّهِمَا وَرِعَايَةً لَحِقِّ صَلَاحِ أَبِيهِمَا فَأَمَرَنِي بِإِقَامَةِ ذَلِكَ الْجِدَارِ رِعَايَةً لِهَذِهِ الْمَصَالِحِ، وَفِي الْآيَةِ فَوَائِدُ. الْفَائِدَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى سَمَّى ذَلِكَ الْمَوْضِعَ قَرْيَةً حَيْثُ قَالَ: إِذا أَتَيا أَهْلَ قَرْيَةٍ وَسَمَّاهُ أَيْضًا مَدِينَةً حَيْثُ قَالَ: وَأَمَّا الْجِدارُ فَكانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ. الْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي هَذَا الْكَنْزِ فَقِيلَ: إِنَّهُ كَانَ مَالًا وَهَذَا هُوَ الصَّحِيحُ لِوَجْهَيْنِ. الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَفْهُومَ مِنْ لَفْظِ الْكَنْزِ هُوَ الْمَالُ. وَالثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: وَيَسْتَخْرِجا كَنزَهُما يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْكَنْزَ هُوَ الْمَالُ وَقِيلَ إِنَّهُ كَانَ عِلْمًا بِدَلِيلِ أَنَّهُ قَالَ: وَكانَ أَبُوهُما صالِحاً وَالرَّجُلُ الصَّالِحُ يَكُونُ كَنْزُهُ الْعِلْمَ لَا الْمَالَ إِذْ كَنْزُ الْمَالِ لَا يَلِيقُ بِالصَّلَاحِ بِدَلِيلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ [التوبة: ٣٤] وقيل: كان لوحا من ذهب مكتوب فِيهِ: عَجِبْتُ لِمَنْ يُؤْمِنُ بِالْقَدَرِ كَيْفَ يَحْزَنُ، وَعَجِبْتُ لِمَنْ يُؤْمِنُ بِالرِّزْقِ كَيْفَ يَتْعَبُ، وَعَجِبْتُ لِمَنْ يُؤْمِنُ بِالْمَوْتِ كَيْفَ يَفْرَحُ، وَعَجِبْتُ لِمَنْ يُؤْمِنُ بِالْحِسَابِ كَيْفَ يَغْفُلُ، وَعَجِبْتُ لِمَنْ يَعْرِفُ الدُّنْيَا وَتَقَلُّبَهَا بِأَهْلِهَا كَيْفَ يَطْمَئِنُّ إِلَيْهَا، لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ. الْفَائِدَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: وَكانَ أَبُوهُما صالِحاً يَدُلُّ عَلَى أَنَّ صَلَاحَ الْآبَاءِ يُفِيدُ الْعِنَايَةَ بِأَحْوَالِ الْأَبْنَاءِ
Üçüncü mesele olan duvarın doğrultulmasına gelince; âlim buna, kendisini buna sevk eden sebebin o duvarın altında bir define bulunması, o iki yetimin o şehirde olması ve babalarının salih bir kimse olması şeklinde cevap vermiştir. O duvar yıkılmaya yüz tuttuğunda ve şayet yıkılsaydı o define zayi olacağından ötürü, Allah onların hakkını ve babalarının salahının hakkını gözeterek o definenin o iki yetimde kalmasını murat etmiş; bu maslahatları gözeterek o duvarı doğrultmamı bana emretmiştir. Ayette birtakım faydalar vardır: Birinci Fayda: Allah Teâlâ: {إِذا أَتَيا أَهْلَ قَرْيَةٍ} “Nihayet bir belde halkına varıp” buyurduğu yerde orayı 'karye' (belde/köy) olarak isimlendirmiş, {وَأَمَّا الْجِدارُ فَكانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ} “Duvara gelince, o şehirde iki yetim çocuğa aitti” buyurduğu yerde ise orayı 'medine' (şehir) olarak isimlendirmiştir. İkinci Fayda: Bu define hakkında ihtilaf etmişlerdir: Onun bir mal olduğu söylenmiştir ki iki yönden sahih olan budur: Birincisi: Define (kenz) lafzından anlaşılan şey maldır. İkincisi: {وَيَسْتَخْرِجا كَنزَهُما} “ve definelerini çıkarsınlar” buyruğu o definenin mal olduğuna delalet eder. Onun bir ilim olduğu da söylenmiştir; nitekim {وَكانَ أَبُوهُما صالِحاً} “babaları da salih bir kimseydi” buyurmuştur ve salih bir adamın definesi mal değil ilim olur; zira mal biriktirmek, Allah Teâlâ'nın: {وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ} [Tevbe 34] “Altını ve gümüşü yığıp da onları Allah yolunda harcamayanlar var ya, işte onlara acı bir azabı müjdele!” buyruğunun delaletiyle salaha yakışmaz. Denildi ki: O, üzerinde şöyle yazılı olan altından bir levha idi: 'Kadere inanan kimsenin nasıl olup da üzüldüğüne şaşarım; rızka inanan kimsenin nasıl olup da yorulduğuna şaşarım; ölüme inanan kimsenin nasıl olup da sevindiğine şaşarım; hesaba inanan kimsenin nasıl olup da gaflete düştüğüne şaşarım; dünyayı ve ehliyle nasıl dönüp durduğunu bilen kimsenin ona nasıl olup da güvendiğine şaşarım. Lâ ilâhe illallâh Muhammedün resûlullâh.' Üçüncü Fayda: Onun: {وَكانَ أَبُوهُما صالِحاً} “babaları da salih bir kimseydi” sözü, babaların salahının çocukların halleriyle ilgilenilmesine fayda sağladığına delalet eder.
وَعَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ كَانَ بَيْنَ الْغُلَامَيْنِ وَبَيْنَ الْأَبِ الصَّالِحِ سَبْعَةُ آبَاءٍ
Câfer b. Muhammed'den rivayet edildiğine göre, o iki çocuk ile o salih baba arasında yedi ata vardı.
وَعَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ أَنَّهُ قَالَ لِبَعْضِ الْخَوَارِجِ فِي كَلَامٍ جَرَى بَيْنَهُمَا: بِمَ حَفِظَ اللَّهُ مَالَ الْغُلَامَيْنِ؟ قَالَ: بِصَلَاحِ أَبِيهِمَا قَالَ فَأَبِي وَجَدِّي خَيْرٌ مِنْهُ؟ قَالَ: قَدْ أَنْبَأَنَا اللَّهُ أَنَّكُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ.
Hasan b. Ali'den rivayet edildiğine göre o, aralarında geçen bir konuşmada Hâricîlerden birine şöyle demiştir: 'Allah o iki çocuğun malını ne ile korudu?' O da: 'Babalarının salahı ile' dedi. Bunun üzerine [Hasan]: 'Benim babam ve dedem ondan daha hayırlı değil midir?' deyince, o: 'Allah bize sizin çekişmeci bir topluluk olduğunuzu bildirmiştir' dedi.
وَذَكَرُوا أَيْضًا أَنَّ ذَلِكَ الْأَبَ الصَّالِحَ كَانَ النَّاسُ يَضَعُونَ الْوَدَائِعَ إِلَيْهِ فَيَرُدُّهَا إِلَيْهِمْ بِالسَّلَامَةِ، فَإِنْ قِيلَ:
Ayrıca o salih babanın, insanların kendisine emanetler bıraktığı ve bunları kendilerine tastamam iade ettiği bir kimse olduğunu da zikretmişlerdir. Eğer:
الْيَتِيمَانِ هَلْ عَرَفَ أَحَدٌ مِنْهُمَا حُصُولَ الْكَنْزِ تَحْتَ ذَلِكَ الْجِدَارِ أَوْ مَا عَرَفَ أَحَدٌ مِنْهُمَا؟ فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ امْتَنَعَ أَنْ يَتْرُكُوا سُقُوطَ ذَلِكَ الْجِدَارِ. وَإِنْ كَانَ الثَّانِي فَكَيْفَ يُمْكِنُهُمْ بَعْدَ الْبُلُوغِ اسْتِخْرَاجُ ذَلِكَ الْكَنْزِ وَالِانْتِفَاعُ بِهِ؟
'O iki yetimden biri o duvarın altında define bulunduğunu biliyor muydu, yoksa ikisi de bilmiyor muydu? Şayet birincisi ise, o duvarın yıkılmaya terk edilmesine razı olmaları imkânsızdır. Şayet ikincisi ise, büluğdan sonra o defineyi çıkarıp ondan faydalanmaları nasıl mümkün olacaktır?' denilirse,
الْجَوَابُ: لَعَلَّ الْيَتِيمَيْنِ كَانَا جَاهِلَيْنِ بِهِ إِلَّا أَنَّ وَصِيَّهُمَا كَانَ عَالِمًا بِهِ ثُمَّ [إِنَّ] ذَلِكَ الْوَصِيَّ غَابَ وَأَشْرَفَ ذَلِكَ الْجِدَارُ فِي غَيْبَتِهِ عَلَى السُّقُوطِ وَلَمَّا قَرَّرَ الْعَالِمُ هَذِهِ الْجَوَابَاتِ قَالَ: رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ يَعْنِي إِنَّمَا فَعَلْتُ هَذِهِ الْفِعَالَ لِغَرَضِ أَنْ تَظْهَرَ رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهَا بِأَسْرِهَا تَرْجِعُ إِلَى حَرْفٍ وَاحِدٍ وَهُوَ تَحَمُّلُ الضَّرَرِ الْأَدْنَى لِدَفْعِ الضَّرَرِ الْأَعْلَى كَمَا قَرَّرْنَاهُ ثُمَّ قَالَ: وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي يَعْنِي مَا فَعَلْتُ مَا رَأَيْتَ مِنْ هَذِهِ الْأَحْوَالِ عَنْ أَمْرِي وَاجْتِهَادِي وَرَأْيِي وَإِنَّمَا فَعَلْتُهُ بِأَمْرِ اللَّهِ وَوَحْيِهِ لِأَنَّ الْإِقْدَامَ عَلَى تَنْقِيصِ أَمْوَالِ النَّاسِ وَإِرَاقَةِ دِمَائِهِمْ لَا يَجُوزُ إِلَّا بِالْوَحْيِ وَالنَّصِّ الْقَاطِعِ بَقِيَ فِي الْآيَةِ سُؤَالٌ، وَهُوَ أَنَّهُ قَالَ: فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها وَقَالَ: فَأَرَدْنا أَنْ يُبْدِلَهُما رَبُّهُما خَيْراً مِنْهُ زَكاةً وَقَالَ: فَأَرادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغا أَشُدَّهُما كَيْفَ اخْتَلَفَتِ الْإِضَافَةُ فِي هَذِهِ الْإِرَادَاتِ الثَّلَاثِ وَهِيَ
Cevap şudur: Muhtemelen o iki yetim bunu bilmiyordu, fakat vasileri biliyordu. Sonra o vasi ortadan kayboldu ve onun yokluğunda o duvar yıkılmaya yüz tuttu. Âlim bu cevapları ortaya koyunca: {رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ} “Rabbinden bir rahmet olarak” dedi; yani 'bu fiilleri ancak Allah Teâlâ'nın rahmeti zahir olsun diye yaptım; çünkü bunların tamamı, açıkladığımız üzere daha büyük zararı defetmek için daha hafif zarara katlanmak şeklindeki tek bir esasa dayanmaktadır.' Sonra: {وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي} “Ben bunları kendiliğimden yapmadım” dedi; yani 'gördüğün bu durumları kendi emrimle, ictihadımla ve şahsi görüşümle yapmadım; aksine bunu ancak Allah'ın emri ve vahyi ile yaptım. Çünkü insanların mallarını eksiltmeye ve kanlarını dökmeye girişmek ancak vahiy ve kesin bir nass ile caiz olur.' Ayette geriye şöyle bir soru kalmıştır: Onun {فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها} “Onu kusurlu kılmak istedim”, {فَأَرَدْنا أَنْ يُبْدِلَهُما رَبُّهُما خَيْراً مِنْهُ زَكاةً} “Böylece Rablerinin onlara... daha hayırlı birini vermesini istedik” ve {فَأَرادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغا أَشُدَّهُما} “Rabbin diledi ki onlar rüştlerine ersinler” sözlerinde, bu üç iradedeki izafe ediliş şekli,
كُلُّهَا فِي قِصَّةٍ وَاحِدَةٍ وَفِعْلٍ وَاحِدٍ؟ وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ الْعَيْبَ أَضَافَهُ إِلَى إِرَادَةِ نَفْسِهِ فَقَالَ: أَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَهَا وَلَمَّا ذَكَرَ الْقَتْلَ عَبَّرَ عَنْ نَفْسِهِ بِلَفْظِ الْجَمْعِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُ مِنَ الْعُظَمَاءِ فِي عُلُومِ الْحِكْمَةِ فَلَمْ يُقْدِمُ عَلَى هَذَا الْقَتْلِ إِلَّا لِحِكْمَةٍ عَالِيَةٍ، وَلَمَّا ذَكَرَ رِعَايَةَ مَصَالِحِ الْيَتِيمَيْنِ لِأَجْلِ صَلَاحِ أَبِيهِمَا أَضَافَهُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّ الْمُتَكَفِّلَ بِمَصَالِحِ الْأَبْنَاءِ لِرِعَايَةِ حَقِّ الْآبَاءِ لَيْسَ إلا الله ﷾.
hepsi tek bir kıssada ve tek bir fiilde olduğu halde nasıl farklılık göstermiştir? Cevap şudur: Kusuru zikrettiğinde onu kendi nefsine izafe ederek: 'Onu kusurlu kılmak istedim' dedi. Öldürmeyi zikrettiğinde, hikmet ilimlerinde büyüklerden olduğuna ve bu öldürmeye ancak yüce bir hikmet sebebiyle giriştiğine dikkat çekmek için kendisini çoğul lafzıyla ifade etti. Babalarının salahı sebebiyle iki yetimin maslahatlarının gözetilmesini zikrettiğinde ise bunu Allah Teâlâ'ya izafe etti; çünkü babaların hakkını gözeterek evlatların maslahatlarını tekeffül eden ancak ve ancak aziz ve celil olan Allah'tır.
[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٨٣ الى ٨٥]
[Kehf Suresi (18), 83-85. Ayetler]
وَيَسْئَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ قُلْ سَأَتْلُوا عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْراً (٨٣) إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ وَآتَيْناهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَباً (٨٤) فَأَتْبَعَ سَبَباً (٨٥)
{وَيَسْئَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ قُلْ سَأَتْلُوا عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْراً (٨٣) إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ وَآتَيْناهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَباً (٨٤) فَأَتْبَعَ سَبَباً (٨٥)} “Sana Zülkarneyn hakkında soruyorlar. De ki: 'Size ondan bir hatıra okuyacağım.' (83) Gerçekten biz onu yeryüzünde iktidar sahibi kıldık ve ona her şeyden bir sebep (yol ve vasıta) verdik. (84) O da bir sebebi takip etti (bir yol tuttu). (85)”
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْقِصَّةُ الرَّابِعَةُ مِنَ الْقِصَصِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَفِيهَا مَسَائِلُ:
Bil ki bu, bu surede zikredilen kıssaların dördüncüsüdür ve bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَدْ ذَكَرْنَا فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ أَنَّ الْيَهُودَ أَمَرُوا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يَسْأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنِ قِصَّةِ أَصْحَابِ الْكَهْفِ وَعَنْ قِصَّةِ ذِي القرنين وعن الروح فالمراد من قوله: وَيَسْئَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ [الكهف: ٨٣] هُوَ ذَلِكَ السُّؤَالُ.
Birinci Mesele: Bu surenin başında, Yahudilerin müşriklere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Ashâb-ı Kehf kıssasını, Zülkarneyn kıssasını ve ruhu sormalarını emrettiklerini zikretmiştik. Dolayısıyla: {وَيَسْئَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ} [Kehf 83] “Sana Zülkarneyn hakkında soruyorlar” buyruğundan murat işte bu sorudur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي أَنَّ ذَا الْقَرْنَيْنِ مَنْ هُوَ وَذَكَرُوا فِيهِ أَقْوَالًا: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ هُوَ الْإِسْكَنْدَرُ بْنُ فِيلِبُوسَ الْيُونَانِيُّ قَالُوا وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ الْقُرْآنَ دَلَّ عَلَى أَنَّ الرَّجُلَ الْمُسَمَّى بِذِي الْقَرْنَيْنِ بَلَغَ مُلْكُهُ إِلَى أَقْصَى الْمَغْرِبِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: حَتَّى إِذا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ [الْكَهْفِ: ٨٦] وَأَيْضًا بَلَغَ مُلْكُهُ أَقْصَى الْمَشْرِقِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: حَتَّى إِذا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ [الْكَهْفِ: ٩٠] وَأَيْضًا بَلَغَ مُلْكُهُ أَقْصَى الشَّمَالِ بِدَلِيلِ أَنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ قَوْمٌ مِنَ التُّرْكِ يَسْكُنُونَ فِي أَقْصَى الشَّمَالِ، وَبِدَلِيلِ أَنَّ السَّدَّ الْمَذْكُورَ فِي الْقُرْآنِ يُقَالُ فِي كُتُبِ التَّوَارِيخِ إِنَّهُ مَبْنِيٌّ فِي أَقْصَى الشَّمَالِ فَهَذَا الْإِنْسَانُ الْمُسَمَّى بِذِي الْقَرْنَيْنِ فِي الْقُرْآنِ قَدْ دَلَّ الْقُرْآنُ عَلَى أَنَّ مُلْكَهُ بَلَغَ أَقْصَى المغرب والمشرق وَهَذَا هُوَ تَمَامُ الْقَدْرِ الْمَعْمُورِ مِنَ الْأَرْضِ، وَمِثْلُ هَذَا الْمَلِكِ الْبَسِيطِ لَا شَكَّ أَنَّهُ عَلَى خِلَافِ الْعَادَاتِ وَمَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَبْقَى ذِكْرُهُ مُخَلَّدًا عَلَى وَجْهِ الدَّهْرِ وَأَنْ لَا يَبْقَى مَخْفِيًّا مُسْتَتِرًا، وَالْمَلِكُ الَّذِي اشْتُهِرَ فِي كُتُبِ التَّوَارِيخِ أَنَّهُ بَلَغَ مُلْكُهُ إِلَى هَذَا الْحَدِّ لَيْسَ إِلَّا الْإِسْكَنْدَرَ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمَّا مَاتَ أَبُوهُ جَمَعَ مُلُوكَ الرُّومِ بَعْدَ أَنْ كَانُوا طَوَائِفَ ثُمَّ جَمَعَ مُلُوكَ الْمَغْرِبِ وَقَهَرَهُمْ وَأَمْعَنَ حَتَّى انْتَهَى إِلَى الْبَحْرِ الْأَخْضَرِ ثُمَّ عَادَ إِلَى مِصْرَ فَبَنَى الْإِسْكَنْدَرِيَّةَ وَسَمَّاهَا بِاسْمِ نَفْسِهِ ثُمَّ دَخَلَ الشَّامَ وَقَصَدَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَوَرَدَ بَيْتَ الْمَقْدِسِ وَذَبَحَ فِي مَذْبَحِهِ ثُمَّ انْعَطَفَ إِلَى أَرْمِينِيَّةَ وَبَابِ الْأَبْوَابِ وَدَانَتْ لَهُ الْعِرَاقِيُّونَ وَالْقِبْطُ وَالْبَرْبَرُ. ثُمَّ تَوَجَّهَ نَحْوَ دَارَا بْنِ دَارَا وَهَزَمَهُ مَرَّاتٍ إِلَى أَنْ قَتَلَهُ صَاحِبُ حَرَسِهِ فَاسْتَوْلَى الْإِسْكَنْدَرُ عَلَى مَمَالِكِ الْفُرْسِ ثُمَّ قَصَدَ الْهِنْدَ وَالصِّينَ وَغَزَا الْأُمَمَ الْبَعِيدَةَ وَرَجَعَ إِلَى خُرَاسَانَ وَبَنَى الْمُدُنَ الكثيرة ورجع إلى العراق ومرض بشهر زور وَمَاتَ بِهَا. فَلَمَّا ثَبَتَ بِالْقُرْآنِ أَنَّ ذَا الْقَرْنَيْنِ كَانَ رَجُلًا مَلَكَ الْأَرْضَ بِالْكُلِّيَّةِ، أَوْ مَا يَقْرُبُ مِنْهَا، وَثَبَتَ بِعِلْمِ التَّوَارِيخِ أَنَّ الَّذِي هَذَا شَأْنُهُ مَا كَانَ إِلَّا الْإِسْكَنْدَرَ وَجَبَ الْقَطْعُ بِأَنَّ الْمُرَادَ بِذِي الْقَرْنَيْنِ هُوَ الْإِسْكَنْدَرُ بْنُ فِيلِبُوسَ الْيُونَانِيُّ ثُمَّ ذَكَرُوا فِي سَبَبِ تَسْمِيَتِهِ بِهَذَا الِاسْمِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لُقِّبَ بِهَذَا اللَّقَبِ لِأَجْلِ بُلُوغِهِ قَرْنَيِ الشَّمْسِ أَيْ/ مَطْلَعِهَا وَمَغْرِبِهَا كَمَا لُقِّبَ أَرْدَشِيرُ بْنُ بَهْمَنَ بِطَوِيلِ الْيَدَيْنِ لِنُفُوذِ أَمْرِهِ حَيْثُ أَرَادَ. وَالثَّانِي: أَنَّ الْفُرْسَ قَالُوا: إِنْ دَارَا الْأَكْبَرَ كَانَ قَدْ تَزَوَّجَ بِابْنَةِ فِيلِبُوسَ فَلَمَّا قَرُبَ مِنْهَا وَجَدَ مِنْهَا رَائِحَةً مُنْكَرَةً فَرَدَّهَا عَلَى أَبِيهَا فِيلِبُوسَ وَكَانَتْ قَدْ حَمَلَتْ مِنْهُ
İkinci Mesele: İnsanlar Zülkarneyn'in kim olduğu hususunda ihtilaf etmiş ve bu hususta görüşler zikretmişlerdir: Birincisi: Onun Yunanlı Filipos'un oğlu İskender olduğudur. Şöyle dediler: Buna delil, Kur'an'ın Zülkarneyn olarak isimlendirilen kişinin mülkünün: {حَتَّى إِذا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ} [Kehf 86] “Nihayet güneşin battığı yere ulaşınca, onu kara balçıklı bir gözede batar buldu” buyruğunun delaletiyle en uzak batıya ulaştığına delalet etmesidir. Ayrıca onun mülkü: {حَتَّى إِذا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ} [Kehf 90] “Nihayet güneşin doğduğu yere varınca” buyruğunun delaletiyle en uzak doğuya da ulaşmıştır. Yine onun mülkü en uzak kuzeye de ulaşmıştır; çünkü Ye'cûc ve Me'cûc en uzak kuzeyde yaşayan Türklerden bir kavimdir ve Kur'an'da zikredilen seddin de tarih kitaplarında en uzak kuzeyde inşa edildiği söylenmektedir. Kur'an'da Zülkarneyn olarak isimlendirilen bu insanın mülkünün en uzak batıya ve doğuya ulaştığına Kur'an delalet etmiştir ki bu da yeryüzünün mamur olan kısmının tamamıdır. Böyle geniş bir hükümdarlığın adetlerin hilafına olduğu şüphesizdir; böyle olan bir şeyin ise zikrinin çağlar boyunca baki kalması, gizli ve örtülü kalmaması vaciptir. Tarih kitaplarında mülkünün bu sınıra ulaştığı şöhret bulan hükümdar ise ancak İskender'dir. Zira o, babası ölünce kabileler halinde olan Rum hükümdarlarını bir araya getirdi, sonra batı hükümdarlarını toplayıp onlara boyun eğdirdi ve Yeşil Deniz'e (Atlas Okyanusu'na) varıncaya kadar ilerledi. Sonra Mısır'a dönüp İskenderiye'yi inşa etti ve ona kendi adını verdi. Sonra Şam'a girip İsrailoğulları'na yöneldi, Beytülmakdis'e vardı ve onun kurban kesim yerinde kurban kesti. Sonra Ermenistan'a ve Bâbülebvâb'a (Derbent'e) yöneldi; Iraklılar, Kıptîler ve Berberîler ona itaat etti. Ardından Dârâ b. Dârâ'ya yöneldi ve muhafız birliği komutanı onu öldürünceye kadar onu defalarca hezimete uğrattı; böylece İskender Fars mülklerine hakim oldu. Sonra Hindistan ve Çin'e yönelip uzak kavimlerle savaştı; Horasan'a dönüp birçok şehir inşa etti; Irak'a döndü, Şehrezûr'da hastalandı ve orada öldü. Zülkarneyn'in yeryüzünün tamamına veya ona yakın bir kısmına hükmeden bir adam olduğu Kur'an ile sabit olunca ve bu durumda olan kişinin ancak İskender olduğu tarih ilmi ile sabit olunca, Zülkarneyn'den muradın Yunanlı Filipos oğlu İskender olduğunu kesin olarak kabul etmek gerekmiştir. Daha sonra onun bu isimle isimlendirilmesinin sebebi hakkında birtakım yönler zikrettiler: Birincisi: Tıpkı Behmen oğlu Erdeşîr'e, emri istediği yere ulaştığı için 'uzun elli' (tavîlü'l-yedeyn) lakabı verildiği gibi, ona da güneşin iki boynuzuna yani doğusuna ve batısına ulaşmasından dolayı bu lakap verilmiştir. İkincisi: Farslar dediler ki: Büyük Dârâ, Filipos'un kızıyla evlenmişti. Ona yaklaştığında kendisinden hoş olmayan bir koku hissetti ve onu babası Filipos'a geri gönderdi; oysa kadın ondan
بِالْإِسْكَنْدَرِ فَوَلَدَتِ الْإِسْكَنْدَرَ بَعْدَ عَوْدِهَا إِلَى أَبِيهَا فَبَقِيَ الْإِسْكَنْدَرُ عِنْدَ فِيلِبُوسَ وَأَظْهَرَ فِيلِبُوسُ أَنَّهُ ابْنُهُ وَهُوَ فِي الْحَقِيقَةِ ابْنُ دَارَا الْأَكْبَرِ قَالُوا وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ الْإِسْكَنْدَرَ لَمَّا أَدْرَكَ دارا ابن دَارَا وَبِهِ رَمَقٌ وَضَعَ رَأْسَهُ فِي حِجْرِهِ وَقَالَ لِدَارَا: يَا أَبِي أَخْبِرْنِي عَمَّنْ فَعَلَ هَذَا لِأَنْتَقِمَ لَكَ مِنْهُ! فَهَذَا مَا قَالَهُ الْفُرْسُ قَالُوا وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالْإِسْكَنْدَرُ أَبُوهُ دَارَا الْأَكْبَرُ وَأُمُّهُ بِنْتُ فِيلِبُوسَ فَهُوَ إِنَّمَا تَوَلَّدَ مِنْ أَصْلَيْنِ مُخْتَلِفَيْنِ الْفُرْسِ وَالرُّومِ وَهَذَا الَّذِي قَالَهُ الْفُرْسُ إِنَّمَا ذَكَرُوهُ لِأَنَّهُمْ أَرَادُوا أَنْ يَجْعَلُوهُ مِنْ نَسْلِ مُلُوكِ الْعَجَمِ حَتَّى لَا يَكُونَ مَلِكٌ مِثْلُهُ مِنْ نَسَبٍ غَيْرِ نَسَبِ مُلُوكِ الْعَجَمِ وَهُوَ فِي الْحَقِيقَةِ كَذِبٌ، وَإِنَّمَا قَالَ الْإِسْكَنْدَرُ لِدَارَا يَا أَبِي عَلَى سَبِيلِ التَّوَاضُعِ وَأَكْرَمَ دَارَا بِذَلِكَ الْخِطَابِ. وَالْقَوْلُ الثَّانِي: قَالَ أَبُو الرَّيْحَانِ الْهَرَوِيُّ الْمُنَجِّمُ فِي كِتَابِهِ الَّذِي سَمَّاهُ بِالْآثَارِ الْبَاقِيَةِ عَنِ الْقُرُونِ الْخَالِيَةِ، قِيلَ: إِنَّ ذَا الْقَرْنَيْنِ هُوَ أَبُو كَرْبٍ شِمْرُ بْنُ عُبَيْرِ بْنِ أَفْرِيقِشَ الْحِمْيَرِيُّ فَإِنَّهُ بَلَغَ مُلْكُهُ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا وَهُوَ الَّذِي افْتَخَرَ بِهِ أَحَدُ الشُّعَرَاءِ مِنْ حِمْيَرَ حَيْثُ قَالَ:
İskender'e hamile kalmıştı. Babasına döndükten sonra İskender'i doğurdu; böylece İskender Filipos'un yanında kaldı ve Filipos onun kendi oğlu olduğunu ilan etti; oysa o gerçekte Büyük Dârâ'nın oğluydu. Şöyle dediler: Buna delil, İskender'in Dârâ b. Dârâ'ya henüz can çekişirken yetiştiğinde, başını kucağına koyup Dârâ'ya: «Ey babacığım! Senden intikamını almam için bunu kimin yaptığını bana haber ver!» demesidir. İşte Farsların söylediği budur. Dediler ki: Bu kabule göre İskender'in babası Büyük Dârâ, annesi ise Filipos'un kızıdır; dolayısıyla o, Fars ve Rum gibi iki farklı kökenden doğmuştur. Farsların bu söylediği ise, onun gibi bir hükümdarın Acem hükümdarlarının soyundan başka bir soydan olmaması için onu Acem hükümdarlarının soyuna nispet etmek istemelerinden kaynaklanmaktadır; oysa bu gerçekte bir yalandır. İskender Dârâ'ya «Ey babacığım» sözünü ancak tevazu gereği söylemiş ve bu hitapla Dârâ'ya hürmet göstermiştir. İkinci Görüş: Müneccim Ebü'r-Reyhân el-Herevî, el-Âsârü'l-bâkıye ani'l-kurûni'l-hâliye adını verdiği kitabında şöyle demiştir: Zülkarneyn'in Himyerî olan Ebû Kerib Şemir b. Ubeyr b. Efrîkış olduğu söylenmiştir. Zira onun mülkü de yeryüzünün doğularına ve batılarına ulaşmıştır; Himyer şairlerinden birinin şu sözleriyle kendisiyle övündüğü kişi de odur:
قَدْ كَانَ ذُو الْقَرْنَيْنِ قَبْلِي مُسْلِمًا ... مَلِكًا عَلَا فِي الْأَرْضِ غَيْرَ مُفْنِدِي
«Benden önce Zülkarneyn de bir Müslümandı; / Yeryüzünde bâtıla sapmaksızın yücelen bir hükümdardı.»
بَلَغَ الْمَشَارِقَ وَالْمَغَارِبَ يَبْتَغِي ... أَسْبَابَ مُلْكٍ مِنْ كَرِيمٍ سَيِّدِ
«Kerîm ve yüce bir Seyyid'den hükümranlık sebeplerini dileyerek / Doğulara ve batılara ulaştı.»
ثُمَّ قَالَ أَبُو الرَّيْحَانِ وَيُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْقَوْلُ أَقْرَبَ لِأَنَّ الْأَذْوَاءَ كَانُوا مِنَ الْيَمَنِ وَهُمُ الَّذِينَ لَا تَخْلُو أساميهم من ذي كذا كَذِي النَّادِي وَذِي نُوَاسٍ وَذِي النُّونِ وَغَيْرِ ذَلِكَ. وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ كَانَ عَبْدًا صَالِحًا مَلَّكَهُ اللَّهُ الْأَرْضَ وَأَعْطَاهُ الْعِلْمَ وَالْحِكْمَةَ وَأَلْبَسَهُ الْهَيْبَةَ، وَإِنْ كُنَّا لَا نَعْرِفُ أَنَّهُ مَنْ هُوَ ثُمَّ ذَكَرُوا فِي تَسْمِيَتِهِ بِذِي الْقَرْنَيْنِ وجوها: الأول:
Sonra Ebü'r-Reyhân şöyle dedi: Bu görüşün [gerçeğe] daha yakın olması muhtemeldir. Çünkü «Ezva'» (Zû ile başlayan lakap sahipleri) Yemen'dendi; onlar, Zü'n-Nâdî, Zû Nüvâs, Zü'n-Nûn ve benzerleri gibi isimlerinde mutlaka «Zû...» bulunan kimselerdir. Üçüncü görüş: O, her ne kadar kim olduğunu tam olarak bilmesek de, Allah'ın kendisine yeryüzünde mülk/iktidar verdiği, ilim ve hikmet bağışladığı, heybet giydirdiği salih bir kul idi. Sonra ona Zülkarneyn adının verilmesi hakkında birtakım gerekçeler zikrettiler: Birincisi:
سأل ابن الكواء عَلِيًّا ﵁ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ وَقَالَ أَمَلِكٌ هُوَ أَمْ نَبِيٌّ فَقَالَ: لَا مَلِكٌ وَلَا نَبِيٌّ كَانَ عَبْدًا صَالِحًا ضُرِبَ عَلَى قَرْنِهِ الْأَيْمَنِ فِي طَاعَةِ اللَّهِ فَمَاتَ ثُمَّ بَعَثَهُ اللَّهُ فَضُرِبَ عَلَى قَرْنِهِ الْأَيْسَرِ فَمَاتَ فَبَعَثَهُ اللَّهُ فَسُمِّيَ بِذِي الْقَرْنَيْنِ وَمَلِكِ مُلْكِهِ.
İbnü'l-Kevvâ, Ali radıyallâhu anh'a Zülkarneyn hakkında sordu ve: «O bir hükümdar mıydı yoksa bir peygamber miydi?» dedi. Ali şöyle dedi: «Ne bir hükümdar ne de bir peygamberdi; o salih bir kuldu. Allah'a itaat yolunda [başının] sağ tarafına vuruldu ve öldü, sonra Allah onu diriltti. Ardından [başının] sol tarafına vuruldu ve öldü, Allah onu yine diriltti. Bu sebeple Zülkarneyn diye isimlendirildi ve mülkünün hükümdarı kılındı.»
الثَّانِي: سُمِّيَ بِذِي الْقَرْنَيْنِ لِأَنَّهُ انْقَرَضَ فِي وَقْتِهِ قَرْنَانِ مِنَ النَّاسِ.
İkincisi: Kendi döneminde insanlardan iki nesil (karn) yok olup gittiği için Zülkarneyn diye isimlendirilmiştir.
الثَّالِثُ: قِيلَ كَانَ صَفْحَتَا رَأْسِهِ مِنْ نُحَاسٍ. الرَّابِعُ: كَانَ عَلَى رَأْسِهِ مَا يُشْبِهُ الْقَرْنَيْنِ. الْخَامِسُ: [كَانَ] لِتَاجِهِ قَرْنَانِ. السَّادِسُ:
Üçüncüsü: Başının iki yanının bakırdan olduğu söylenmiştir. Dördüncüsü: Başında iki boynuza benzer bir şey vardı. Beşincisi: Tacının iki boynuzu [çıkıntısı] vardı. Altıncısı:
عَنِ النَّبِيِّ ﷺ سُمِّيَ ذَا الْقَرْنَيْنِ لِأَنَّهُ طَافَ قَرْنَيِ الدُّنْيَا
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [rivayet edildiğine göre]: «Dünyanın iki boynuzunu dolaştığı için Zülkarneyn diye isimlendirildi»
يَعْنِي شَرْقَهَا وَغَرْبَهَا. السَّابِعُ: كَانَ لَهُ قَرْنَانِ أَيْ ضَفِيرَتَانِ. الثَّامِنُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى سَخَّرَ لَهُ النُّورَ وَالظُّلْمَةَ فَإِذَا سَرَى يَهْدِيهِ النُّورُ مِنْ أَمَامِهِ وَتَمُدُّهُ الظَّلَمَةُ مِنْ وَرَائِهِ. التَّاسِعُ: يَجُوزُ أَنْ يُلَقَّبَ بِذَلِكَ لِشَجَاعَتِهِ كَمَا يُسَمَّى الشُّجَاعُ كَبْشًا كَأَنَّهُ يَنْطَحُ أَقْرَانَهُ. الْعَاشِرُ: رَأَى فِي الْمَنَامِ كَأَنَّهُ صَعِدَ الْفَلَكَ فَتَعَلَّقَ بِطَرَفَيِ الشَّمْسِ وَقَرْنَيْهَا وَجَانِبَيْهَا فَسُمِّيَ/ لِهَذَا السَّبَبِ بِذِي الْقَرْنَيْنِ. الْحَادِي عَشَرَ: سُمِّيَ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ دَخَلَ النُّورَ وَالظُّلْمَةَ. وَالْقَوْلُ الرَّابِعُ: أَنَّ ذَا الْقَرْنَيْنِ مَلَكٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ عَنْ عُمَرَ أَنَّهُ سَمِعَ رَجُلًا يَقُولُ: يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ فقال: اللهم اغفر . أَمَا رَضِيتُمْ أَنْ تُسَمُّوا بِأَسْمَاءِ الْأَنْبِيَاءِ حَتَّى تُسَمُّوا بِأَسْمَاءِ الْمَلَائِكَةِ! فَهَذَا جُمْلَةُ مَا قِيلَ فِي هَذَا الْبَابِ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَظْهَرُ لِأَجْلِ الدَّلِيلِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ وَهُوَ أَنَّ مِثْلَ هَذَا الْمَلِكِ الْعَظِيمِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مَعْلُومَ الْحَالِ عِنْدَ أَهْلِ الدُّنْيَا وَالَّذِي هُوَ مَعْلُومُ الْحَالِ بِهَذَا الْمُلْكِ الْعَظِيمِ هُوَ الْإِسْكَنْدَرُ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِذِي الْقَرْنَيْنِ هُوَ هُوَ إِلَّا أَنَّ فِيهِ إِشْكَالًا قَوِيًّا وَهُوَ أَنَّهُ كَانَ تلميذ أرسطاطاليس
Yani doğusunu ve batısını [demektir]. Yedincisi: İki boynuzu, yani iki saç örgüsü vardı. Sekizincisi: Allah Teâlâ nuru ve karanlığı onun hizmetine vermişti; gece yolculuğu yaptığında nur önünden ona kılavuzluk eder, karanlık da arkasından onu kuşatıp takip ederdi. Dokuzuncusu: Cesaretinden dolayı bu lakapla isimlendirilmiş olması muhtemeldir; nitekim cesur kimse, akranlarıyla [boynuzlarıyla tokuşur gibi] çarpıştığı için "koç" (kebş) olarak isimlendirilir. Onuncusu: Rüyasında sanki semaya yükselmiş de güneşin iki ucuna, iki boynuzuna ve iki yanına tutunmuş gibi görmüş, bu sebeple Zülkarneyn diye isimlendirilmiştir. On birincisi: Nura ve karanlığa girdiği için böyle isimlendirilmiştir. Dördüncü görüş: Zülkarneyn'in meleklerden bir melek olduğudur. Ömer [radıyallâhu anh]'dan [rivayet edildiğine göre], o bir adamın: «Ey Zülkarneyn!» dediğini işitince şöyle demiştir: «Allah'ım bağışla! Peygamberlerin isimleriyle isimlendirilmeye razı olmadınız da meleklerin isimleriyle mi isimlendirilmeye başladınız!» İşte bu konuda söylenenlerin özeti budur. Birinci görüş, zikrettiğimiz delilden ötürü daha açıktır; o da şudur: Böyle muazzam bir hükümdarın durumunun dünya ehli nezdinde bilinir olması gerekir. Bu büyük hükümdarlıkla durumu bilinen şahıs ise İskender'dir. Dolayısıyla Zülkarneyn'den kastedilenin bizzat o olması gerekmiştir. Ne var ki bu görüşte kuvvetli bir müşkil (güçlük) bulunmaktadır; o da onun Aristoteles'in talebesi...
الْحَكِيمِ وَكَانَ عَلَى مَذْهَبِهِ فَتَعْظِيمُ اللَّهِ إِيَّاهُ يُوجِبُ الْحُكْمَ بِأَنَّ مَذْهَبَ أَرِسْطَاطَالِيسَ حَقٌّ وَصِدْقٌ وَذَلِكَ مِمَّا لَا سَبِيلَ إِلَيْهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
ve onun mezhebi/felsefesi üzere bulunmasıdır. Allah'ın onu yüceltmesi ise Aristoteles'in mezhebinin hak ve doğru olduğuna hükmetmeyi gerektirir ki bu da asla kabul edilemez bir şeydir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي ذِي الْقَرْنَيْنِ هَلْ كَانَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ أَمْ لَا؟ مِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ كَانَ نَبِيًّا وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِوُجُوهٍ. الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ وَالْأَوْلَى حَمْلُهُ عَلَى التَّمْكِينِ فِي الدِّينِ وَالتَّمْكِينُ الْكَامِلُ فِي الدِّينِ هُوَ النُّبُوَّةُ. وَالثَّانِي: قَوْلُهُ: وَآتَيْناهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَباً وَمِنْ جُمْلَةِ الْأَشْيَاءِ النُّبُوَّةُ فَمُقْتَضَى الْعُمُومِ فِي قَوْلِهِ: وَآتَيْناهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَباً هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى آتَاهُ فِي النُّبُوَّةِ سَبَبًا. الثَّالِثُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْنا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً وَالَّذِي يَتَكَلَّمُ اللَّهُ مَعَهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ نَبِيًّا وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ إِنَّهُ كَانَ عَبْدًا صَالِحًا وَمَا كَانَ نَبِيًّا.
Üçüncü Mesele: Zülkarneyn'in peygamberlerden olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bir kısmı: «O bir peygamberdi» demişler ve buna birtakım gerekçelerle delil getirmişlerdir: Birincisi: { إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ } “Gerçekten biz onu yeryüzünde iktidar sahibi kıldık” kavlidir. Bunu dinde iktidar kılınmaya hamletmek daha evladır; dinde tam iktidar kılınma ise peygamberliktir. İkincisi: { وَآتَيْناهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَباً } “Ve ona her şeyden bir sebep (ulaşma yolu) verdik” kavlidir. Peygamberlik de bu şeylerin kapsamındadır. Dolayısıyla { وَآتَيْناهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَباً } “Ve ona her şeyden bir sebep verdik” kavlindeki umumilik, Allah Teâlâ'nın ona peygamberlik hususunda da bir sebep vermiş olmasını iktiza eder. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { قُلْنا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً } “Dedik ki: «Ey Zülkarneyn! Ya cezalandırırsın ya da haklarında güzel bir muameleyi tercih edersin»” kavlidir. Allah'ın kendisiyle konuştuğu kimsenin mutlaka peygamber olması gerekir. Onlardan bir kısmı da onun salih bir kul olduğunu, peygamber olmadığını söylemiştir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: في دخول السين في قوله: سَأَتْلُوا مَعْنَاهُ إِنِّي سَأَفْعَلُ هَذَا إِنْ وَفَّقَنِي اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِ وَأَنْزَلَ فِيهِ وَحَيًّا وَأَخْبَرَنِي عَنْ كَيْفِيَّةِ تِلْكَ الْحَالِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ فَهَذَا التَّمْكِينُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ التَّمْكِينَ بِسَبَبِ النُّبُوَّةِ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ التَّمْكِينَ بِسَبَبِ الْمُلْكِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ مَلَكَ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّ التَّمْكِينَ بِسَبَبِ النُّبُوَّةِ أَعْلَى مِنَ التَّمْكِينِ بِسَبَبِ الْمُلْكِ وَحَمْلُ كَلَامِ اللَّهِ عَلَى الْوَجْهِ الْأَكْمَلِ الْأَفْضَلِ أَوْلَى ثُمَّ قَالَ: وَآتَيْناهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَباً قَالُوا: السَّبَبُ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ عِبَارَةٌ عَنِ الْحَبْلِ ثُمَّ اسْتُعِيرَ لِكُلِّ مَا يُتَوَصَّلُ بِهِ إِلَى الْمَقْصُودِ وَهُوَ يَتَنَاوَلُ الْعِلْمَ وَالْقُدْرَةَ وَالْآلَةَ فَقَوْلُهُ: وَآتَيْناهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَباً مَعْنَاهُ: أَعْطَيْنَاهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي يَتَوَصَّلُ بِهَا إِلَى تَحْصِيلِ ذَلِكَ الشَّيْءِ ثُمَّ إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا: إِنَّهُ كَانَ نَبِيًّا قَالُوا: مِنْ جُمْلَةِ الْأَشْيَاءِ النُّبُوَّةُ فَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَعْطَاهُ الطَّرِيقَ الَّذِي بِهِ يَتَوَصَّلُ إِلَى تَحْصِيلِ النُّبُوَّةِ، وَالَّذِينَ أَنْكَرُوا كَوْنَهُ نَبِيًّا قَالُوا: الْمُرَادُ بِهِ وَآتَيْنَاهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ يَحْتَاجُ إِلَيْهِ فِي إِصْلَاحِ مُلْكِهِ سَبَبًا، إِلَّا أَنَّ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنْ تَخْصِيصَ الْعُمُومِ خِلَافُ الظَّاهِرِ فَلَا يُصَارُ إِلَيْهِ إِلَّا بِدَلِيلٍ، ثُمَّ قَالَ: فَأَتْبَعَ سَبَباً وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَعْطَاهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَبَهُ فَإِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَتْبَعَ سَبَبًا يُوَصِّلُهُ إِلَيْهِ وَيُقَرِّبُهُ مِنْهُ قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو فَاتَّبَعَ بِتَشْدِيدِ التَّاءِ، وَكَذَلِكَ ثُمَّ اتَّبَعَ أَيْ سَلَكَ وَسَارَ وَالْبَاقُونَ فَأَتْبَعَ بِقَطْعِ الْأَلِفِ وَسُكُونِ التاء مخففة.
Dördüncü Mesele: { سَأَتْلُوا } “Size okuyacağım” kavlindeki «sîn» harfinin dahil oluşu; «Eğer Allah Teâlâ beni buna muvaffak kılar, bu hususta vahiy indirir ve bana o durumun keyfiyetini haber verirse bunu yapacağım» anlamındadır. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ } “Gerçekten biz onu yeryüzünde iktidar sahibi kıldık” kavline gelince; bu iktidar kılınmadan kastedilenin peygamberlik sebebiyle iktidar kılınma olması muhtemel olduğu gibi, yeryüzünün doğularına ve batılarına hâkim olması hasebiyle saltanat sebebiyle iktidar kılınma olması da muhtemeldir. Birincisi daha evladır; çünkü peygamberlik sebebiyle olan iktidar, saltanat sebebiyle olandan daha üstündür ve Allah'ın kelamını en mükemmel ve en faziletli veçheye hamletmek daha uygundur. Sonra { وَآتَيْناهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَباً } “Ve ona her şeyden bir sebep verdik” buyurdu. Dediler ki: Sebep, dilin aslında ipten ibarettir; sonra maksada ulaştıran her şey için istiare yoluyla kullanılmıştır ve bu; ilmi, kudreti ve aleti kapsar. Dolayısıyla { وَآتَيْناهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَباً } “Ve ona her şeyden bir sebep verdik” kavlinin anlamı: «Ona, o şeyin elde edilmesine vesile olan hususlardan her birinin sebebini verdik» demektir. Ardından onun peygamber olduğunu söyleyenler dediler ki: Bu şeylerin kapsamına peygamberlik de dahildir; dolayısıyla bu ayet, Allah Teâlâ'nın ona peygamberliği elde etmeye vesile olan yolu verdiğine delalet eder. Onun peygamber olduğunu inkar edenler ise şöyle dediler: Bununla kastedilen, «Mülkünü ıslah etmede ihtiyaç duyduğu her şeyden ona bir sebep verdik» demektir. Ancak bir kimse şöyle diyebilir: Umumun tahsisi (genel ifadenin daraltılması) zahire aykırıdır; binaenaleyh bir delil olmaksızın buna başvurulamaz. Sonra { فَأَتْبَعَ سَبَباً } “O da bir sebebi takip etti” buyurdu. Bunun manası şudur: Allah Teâlâ ona her şeyin sebebini vermiş olduğundan, bir şey dilediğinde kendisini ona ulaştıracak ve yaklaştıracak bir sebebi takip ederdi. Nâfi‘, İbn Kesîr ve Ebû Amr, «tâ» harfinin şeddesiyle { فَاتَّبَعَ } ve aynı şekilde { ثُمَّ اتَّبَعَ } şeklinde okumuşlardır; yani [o yolu] tuttu ve yürüdü demektir. Diğerleri ise hemzenin kat'ı ve «tâ» harfinin sükûnu ile şeddesiz olarak { فَأَتْبَعَ } şeklinde okumuşlardır.
[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٨٦ الى ٨٨]
[Kehf Suresi (18), 86-88. Ayetler]
حَتَّى إِذا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ وَوَجَدَ عِنْدَها قَوْماً قُلْنا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً (٨٦) قالَ أَمَّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ يُرَدُّ إِلى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذاباً نُكْراً (٨٧) وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَلَهُ جَزاءً الْحُسْنى وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنا يُسْراً (٨٨)
{ حَتَّى إِذا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ وَوَجَدَ عِنْدَها قَوْماً قُلْنا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً (٨٦) قالَ أَمَّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ يُرَدُّ إِلى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذاباً نُكْراً (٨٧) وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَلَهُ جَزاءً الْحُسْنى وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنا يُسْراً (٨٨) } “Nihayet güneşin battığı yere ulaştığında, onu balçıklı/kara çamurlu bir gözede batar buldu. Orada bir kavme rastladı. Biz: «Ey Zülkarneyn! Ya [onları] cezalandırırsın ya da haklarında güzel bir muameleyi tercih edersin» dedik. (86) Dedi ki: «Kim zulmederse onu cezalandıracağız, sonra o Rabbine döndürülür; O da onu dehşetli bir azapla cezalandırır. (87) İman edip salih amel işleyene gelince, onun için en güzel karşılık vardır ve buyruğumuzdan ona kolay olanı söyleyeceğiz.» (88)”
اعْلَمْ أَنَّ الْمَعْنَى أَنَّهُ أَرَادَ بُلُوغَ الْمَغْرِبِ فَأَتْبَعَ سَبَبًا يُوصِّلُهُ إِلَيْهِ حَتَّى بَلَغَهُ، أَمَّا قَوْلُهُ: وَجَدَها تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ فَفِيهِ مَبَاحِثُ:
Bil ki bunun manası; o batıya ulaşmak istedi ve oraya ulaşıncaya kadar kendisini oraya ulaştıracak bir sebebi takip etti demektir. { وَجَدَها تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ } “Onu balçıklı bir gözede batar buldu” kavline gelince, bunda birkaç inceleme vardır:
الْأَوَّلُ: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ فِي عَيْنٍ حَامِيَةٍ بِالْأَلِفِ مِنْ غَيْرِ هُمَزَةٍ أَيْ حَارَّةٍ،
Birincisi: İbn Âmir, Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir, hemzesiz olarak elif ile { فِي عَيْنٍ حَامِيَةٍ } şeklinde okumuşlardır; yani sıcak [bir kaynak demektir].
وَعَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ: كُنْتُ رَدِيفَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى جَمَلٍ فَرَأَى الشَّمْسَ حِينَ غَابَتْ فَقَالَ: أَتَدْرِي يَا أَبَا ذَرٍّ أَيْنَ
Ebû Zerr'den [rivayet edildiğine göre] o şöyle demiştir: Bir devenin üzerinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in terkisindeydim. Güneş battığı esnada onu gördü ve şöyle buyurdu: «Ey Ebû Zerr! Bunun nereye
تَغْرُبُ هَذِهِ؟ قُلْتُ: اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، قَالَ: فَإِنَّهَا تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَامِيَةٍ،
battığını bilir misin?» Ben: «Allah ve Resûlü daha iyi bilir» dedim. Şöyle buyurdu: «O, sıcak bir gözede batar.»
وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ وَطَلْحَةَ وَابْنِ عَامِرٍ، وَالْبَاقُونَ حَمِئَةٍ، وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَاتَّفَقَ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ كَانَ عِنْدَ مُعَاوِيَةَ فَقَرَأَ مُعَاوِيَةُ حَامِيَةٍ بِأَلِفٍ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ حَمِئَةٍ، فَقَالَ مُعَاوِيَةُ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ كَيْفَ تَقْرَأُ؟ قَالَ: كَمَا يَقْرَأُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ، ثُمَّ وَجَّهَ إِلَى كَعْبِ الْأَحْبَارِ كَيْفَ تَجِدُ الشَّمْسَ تَغْرُبُ؟ قَالَ: فِي مَاءٍ وَطِينٍ كَذَلِكَ نَجِدُهُ فِي التَّوْرَاةِ، وَالْحَمِئَةُ مَا فِيهِ مَاءٌ، وَحَمْأَةٌ سَوْدَاءُ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا تَنَافِيَ بَيْنَ الْحَمِئَةِ وَالْحَامِيَةِ، فَجَائِزٌ أَنْ تَكُونَ الْعَيْنُ جَامِعَةً لِلْوَصْفَيْنِ جَمِيعًا.
Bu, İbn Mes'ûd, Talha ve İbn Âmir'in kıraatidir. Diğerleri ise { حَمِئَةٍ } şeklinde okumuşlardır ki bu da İbn Abbâs'ın kıraatidir. Nitekim İbn Abbâs, Muâviye'nin yanındaydı; Muâviye elif ile { حَامِيَةٍ } diye okuyunca İbn Abbâs { حَمِئَةٍ } dedi. Bunun üzerine Muâviye, Abdullah b. Ömer'e: «Sen nasıl okuyorsun?» dedi. O da: «Müminlerin emîrinin okuduğu gibi» dedi. Sonra Kâ'bü'l-Ahbâr'a haber gönderip: «Güneşin nereye battığını görüyorsun/biliyorsun?» dedi. O da: «Su ve çamur içine; Tevrat'ta da böyle buluyoruz» dedi. «Hami'e» ise içinde su ve kara balçık bulunan yerdir. Bil ki «hami'e» ile «hâmiye» arasında bir zıtlık yoktur; gözenin her iki vasfı birden kendisinde toplamış olması caizdir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: أَنَّهُ ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ أَنَّ الْأَرْضَ كُرَةٌ وَأَنَّ السَّمَاءَ مُحِيطَةٌ بِهَا، وَلَا شَكَّ أَنَّ الشَّمْسَ فِي الْفَلَكِ، وَأَيْضًا قَالَ: وَوَجَدَ عِنْدَها قَوْماً وَمَعْلُومٌ أَنَّ جُلُوسَ قَوْمٍ فِي قُرْبِ الشَّمْسِ غَيْرُ مَوْجُودٍ، وَأَيْضًا الشَّمْسُ أَكْبَرُ مِنَ الْأَرْضِ بِمَرَّاتٍ كَثِيرَةٍ فَكَيْفَ يُعْقَلُ دُخُولُهَا فِي عَيْنٍ مِنْ عُيُونِ الْأَرْضِ، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: تَأْوِيلُ قَوْلِهِ: تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ مِنْ وُجُوهٍ. الْأَوَّلُ: أَنَّ ذَا الْقَرْنَيْنِ لَمَّا بَلَغَ مَوْضِعَهَا فِي الْمَغْرِبِ وَلَمْ يَبْقَ بَعْدَهُ شَيْءٌ مِنَ الْعِمَارَاتِ وَجَدَ الشَّمْسَ كَأَنَّهَا تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ وَهْدَةٍ مُظْلِمَةٍ وَإِنْ لَمْ تَكُنْ كَذَلِكَ فِي الْحَقِيقَةِ كَمَا أَنَّ رَاكِبَ الْبَحْرِ يَرَى الشَّمْسَ كَأَنَّهَا تَغِيبُ/ فِي الْبَحْرِ إِذَا لَمْ يَرَ الشَّطَّ وَهِيَ فِي الْحَقِيقَةِ تَغِيبُ وَرَاءَ الْبَحْرِ، هَذَا هُوَ التَّأْوِيلُ الَّذِي ذَكَرَهُ أَبُو عَلِيٍّ الْجُبَّائِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ. الثَّانِي: أَنَّ لِلْجَانِبِ الْغَرْبِيِّ مِنَ الْأَرْضِ مَسَاكِنَ يُحِيطُ الْبَحْرُ بِهَا فَالنَّاظِرُ إِلَى الشَّمْسِ يَتَخَيَّلُ كَأَنَّهَا تَغِيبُ فِي تِلْكَ الْبِحَارِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْبِحَارَ الْغَرْبِيَّةَ قَوِيَّةُ السُّخُونَةِ فَهِيَ حَامِيَةٌ وَهِيَ أَيْضًا حَمِئَةٌ لِكَثْرَةِ مَا فِيهَا مِنَ الْحَمْأَةِ السَّوْدَاءِ وَالْمَاءِ فَقَوْلُهُ: تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْجَانِبَ الْغَرْبِيَّ مِنَ الْأَرْضِ قَدْ أَحَاطَ بِهِ الْبَحْرُ وَهُوَ مَوْضِعٌ شَدِيدُ السُّخُونَةِ. الثَّالِثُ: قَالَ أَهْلُ الْأَخْبَارِ: إِنَّ الشَّمْسَ تَغِيبُ فِي عَيْنٍ كَثِيرَةِ الْمَاءِ وَالْحَمْأَةِ وَهَذَا فِي غَايَةِ الْبُعْدِ، وَذَلِكَ لِأَنَّا إِذَا رَصَدْنَا كُسُوفًا قَمَرِيًّا فَإِذَا اعْتَبَرْنَاهُ وَرَأَيْنَا أَنَّ الْمَغْرِبِيِّينَ قَالُوا: حَصَلَ هَذَا الْكُسُوفُ فِي أَوَّلِ اللَّيْلِ وَرَأَيْنَا الْمَشْرِقِيِّينَ قَالُوا: حَصَلَ فِي أَوَّلِ النَّهَارِ فَعَلِمْنَا أَنَّ أَوَّلَ اللَّيْلِ عِنْدَ أَهْلِ الْمَغْرِبِ هُوَ أَوَّلُ النَّهَارِ الثَّانِي عِنْدَ أَهْلِ الْمَشْرِقِ بَلْ ذَلِكَ الْوَقْتُ الَّذِي هُوَ أَوَّلُ اللَّيْلِ عِنْدَنَا فَهُوَ وَقْتُ الْعَصْرِ فِي بَلَدٍ وَوَقْتُ الظُّهْرِ فِي بَلَدٍ آخَرَ، وَوَقْتُ الضَّحْوَةِ فِي بَلَدٍ ثَالِثٍ. وَوَقْتُ طُلُوعِ الشَّمْسِ فِي بَلَدٍ رَابِعٍ، وَنِصْفُ اللَّيْلِ فِي بَلَدٍ خَامِسٍ، وَإِذَا كَانَتْ هَذِهِ الْأَحْوَالُ مَعْلُومَةً بَعْدَ الِاسْتِقْرَاءِ وَالِاعْتِبَارِ. وَعَلِمْنَا أَنَّ الشَّمْسَ طَالِعَةٌ ظَاهِرَةٌ فِي كُلِّ هَذِهِ الْأَوْقَاتِ كَانَ الَّذِي يُقَالُ: إِنَّهَا تَغِيبُ فِي الطِّينِ وَالْحَمْأَةِ كَلَامًا عَلَى خِلَافِ الْيَقِينِ وَكَلَامُ اللَّهِ تَعَالَى مُبَرَّأٌ عَنْ هَذِهِ التُّهْمَةِ، فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنْ يُصَارَ إِلَى التَّأْوِيلِ الَّذِي ذكرناه ثم قَالَ تَعَالَى: وَوَجَدَ عِنْدَها قَوْماً الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ عِنْدَهَا إِلَى مَاذَا يَعُودُ؟ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى الشَّمْسِ وَيَكُونُ التَّأْنِيثُ لِلشَّمْسِ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ لَمَّا تَخَيَّلَ أَنَّ الشَّمْسَ تَغْرُبُ هُنَاكَ كَانَ سُكَّانُ هَذَا الْمَوْضِعِ كَأَنَّهُمْ سَكَنُوا بِالْقُرْبِ مِنَ الشَّمْسِ. وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ عَائِدًا إِلَى الْعَيْنِ الْحَامِيَةِ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَالتَّأْوِيلُ مَا ذَكَرْنَاهُ، ثُمَّ قَالَ تعالى: قُلْنا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً وَفِيهِ مَبَاحِثُ:
İkinci İnceleme: Delille sabittir ki yer küre şeklindedir ve gökyüzü onu kuşatmaktadır. Güneşin felekte (yörüngede) olduğunda ise şüphe yoktur. Ayrıca O: { وَوَجَدَ عِنْدَها قَوْماً } “Orada bir kavme rastladı” buyurmuştur; oysa bir kavmin güneşin yakınında oturması malumdur ki vaki değildir. Hem güneş yeryüzünden katbekat büyüktür; öyleyse onun yerdeki göze/kaynaklardan bir gözenin içine girmesi nasıl akla uygun olabilir? Bu sabit olunca deriz ki: { تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ } “Balçıklı bir gözede batar” kavlinin tevili birkaç veçhe üzeredir: Birincisi: Zülkarneyn batıda güneşin bulunduğu konuma ulaştığında ve ondan ötede hiçbir imar edilmiş yer kalmadığında, gercekte öyle olmasa bile, güneşi sanki karanlık bir çukur gözede batıyormuş gibi buldu; nitekim denizdeki bir yolcu kıyıyı görmediğinde güneşi sanki denizin içinde batıyormuş gibi görür, oysa o gerçekte denizin ardında batmaktadır. Ebû Ali el-Cübbâî'nin tefsirinde zikrettiği tevil budur. İkincisi: Yeryüzünün batı tarafında denizin çevrelediği yerleşim yerleri vardır; güneşe bakan kimse sanki onun o denizlerde battığını zanneder. Şüphe yok ki batı denizleri son derece sıcaktır, dolayısıyla sıcaktır (hâmiye); aynı zamanda içinde bulunan yoğun kara balçık ve su sebebiyle de balçıklıdır (hami'e). Binaenaleyh: { تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ } kavli, yeryüzünün batı tarafının denizle çevrili olduğuna ve oranın aşırı sıcak bir yer olduğuna işarettir. Üçüncüsü: Rivayet ehli: «Güneş suyu ve balçığı bol bir gözede batar» dediler ki bu son derece uzaktır. Zira biz bir ay tutulmasını gözlemlediğimizde ve bunu değerlendirdiğimizde; batılıların «Bu tutulma gecenin başında oldu», doğuluların ise «Gündüzün başında oldu» dediklerini görürüz. Böylece anlarız ki batı ehli nezdindeki gecenin başı, doğu ehli nezdindeki ikinci günün başıdır. Hatta bizde gecenin başı olan o vakit, bir başka memlekette ikindi vakti, diğer bir memlekette öğle vakti, üçüncü bir memlekette kuşluk vakti, dördüncü bir memlekette güneşin doğuş vakti, beşinci bir memlekette ise gece yarısıdır. Araştırma ve değerlendirme neticesinde bu haller bilindiğinde ve güneşin bütün bu vakitlerde doğmuş ve zahir olduğunu anladığımızda; onun çamur ve balçıkta battığına dair söylenenlerin yakîne/gerçeğe aykırı bir söz olduğu anlaşılır. Allah Teâlâ'nın kelamı ise bu ithamdan uzaktır. Geriye ancak zikrettiğimiz tevile başvurmaktan başka bir yol kalmaz. Sonra Allah Teâlâ: { وَوَجَدَ عِنْدَها قَوْماً } “Orada bir kavme rastladı” buyurdu. «İndehâ» (orada/onun yanında) kavlindeki zamir neye dönmektedir? Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Güneşe dönmektedir; müenneslik güneşe aittir. Çünkü insan güneşin orada battığını tahayyül ettiğinde, o mevkinin sakinleri sanki güneşin yakınında oturuyormuş gibi olurlar. İkinci görüş: Zamirin sıcak gözeye dönmesidir. Bu görüşe göre tevil zikrettiğimiz gibidir. Sonra Allah Teâlâ: { قُلْنا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً } “Dedik ki: «Ey Zülkarneyn! Ya [onları] cezalandırırsın ya da haklarında güzel bir muameleyi tercih edersin»” buyurdu. Bunda birkaç inceleme vardır:
الأول: أن قوله تعالى: قُلْنا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى تَكَلَّمَ مَعَهُ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةٍ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ نَبِيًّا وَحُمِلَ هَذَا اللَّفْظُ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُ خَاطَبَهُ عَلَى أَلْسِنَةِ بَعْضِ الْأَنْبِيَاءِ فَهُوَ عُدُولٌ عَنِ الظَّاهِرِ.
Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { قُلْنا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً } “Dedik ki: «Ey Zülkarneyn! Ya [onları] cezalandırırsın ya da haklarında güzel bir muameleyi tercih edersin»” kavli, Allah Teâlâ'nın onunla vasıtasız konuştuğuna delalet eder. Bu da onun bir peygamber olduğunu gösterir. Bu lafzın, O'nun peygamberlerden bazılarının diliyle ona hitap ettiği anlamına hamledilmesi ise zahirden sapmaktır.
الْبَحْثُ الثَّانِي: قَالَ أَهْلُ الْأَخْبَارِ فِي صِفَةِ ذَلِكَ الْمَوْضِعِ أَشْيَاءَ عَجِيبَةً، قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: هُنَاكَ مَدِينَةٌ لَهَا اثْنَا عَشَرَ أَلْفَ بَابٍ لَوْلَا أَصْوَاتُ أَهْلِهَا سَمِعَ النَّاسُ وَجْبَةَ الشَّمْسِ حِينَ تَغِيبُ.
İkinci İnceleme: Rivayet ehli o mevkinin vasfı hakkında acayip şeyler söylemişlerdir. İbn Cüreyc dedi ki: Orada on iki bin kapısı olan bir şehir vardır; eğer ahalisinin sesleri olmasaydı insanlar güneş batarken çıkardığı gürültüyü işitirlerdi.
البحث الثالث: قوله تعالى: قُلْنا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً يَدُلُّ عَلَى أَنَّ سُكَّانَ آخِرِ الْمَغْرِبِ كَانُوا كُفَّارًا فَخَيَّرَ اللَّهُ ذَا الْقَرْنَيْنِ فِيهِمْ بَيْنَ التَّعْذِيبِ لَهُمْ إِنْ أَقَامُوا عَلَى كُفْرِهِمْ وَبَيْنَ الْمَنِّ عَلَيْهِمْ وَالْعَفْوِ عَنْهُمْ وَهَذَا التَّخْيِيرُ عَلَى مَعْنَى الِاجْتِهَادِ فِي أَصْلَحِ الْأَمْرَيْنِ كَمَا خَيَّرَ نَبِيَّهُ ﵇ بَيْنَ الْمَنِّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ وَبَيْنَ قَتْلِهِمْ، وَقَالَ الْأَكْثَرُونَ: هَذَا التَّعْذِيبُ هُوَ الْقَتْلُ، وَأَمَّا اتِّخَاذُ الْحُسْنَى فِيهِمْ فَهُوَ تَرْكُهُمْ أَحْيَاءً، ثُمَّ قَالَ ذُو الْقَرْنَيْنِ: أَمَّا مَنْ ظَلَمَ أَيْ ظَلَمَ نَفْسَهُ بِالْإِقَامَةِ عَلَى الْكُفْرِ. وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ هَذَا هُوَ الْمُرَادُ أَنَّهُ ذَكَرَ فِي مُقَابَلَتِهِ: وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ/ صالِحاً ثُمَّ قَالَ: فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ أَيْ بِالْقَتْلِ فِي الدُّنْيَا: ثُمَّ يُرَدُّ إِلى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذاباً نُكْراً أَيْ مُنْكَرًا فَظِيعًا: وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَلَهُ جَزاءً الْحُسْنى قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ: جَزاءً الْحُسْنى بِالنَّصْبِ وَالتَّنْوِينِ وَالْبَاقُونَ بِالرَّفْعِ وَالْإِضَافَةِ، فَعَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى يَكُونُ التَّقْدِيرُ فَلَهُ الْحُسْنَى جَزَاءً كَمَا تَقُولُ لَكَ هَذَا الثَّوْبُ هِبَةً، وَأَمَّا عَلَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ فَفِي التَّفْسِيرِ وَجْهَانِ. الْأَوَّلُ: فَلَهُ جَزَاءُ الْفَعْلَةِ الْحُسْنَى وَالْفَعْلَةُ الْحُسْنَى هِيَ الْإِيمَانُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ فَلَهُ جَزَاءً الْمَثُوبَةُ الْحُسْنَى وَيَكُونُ الْمَعْنَى فَلَهُ ذَا الْجَزَاءُ الَّذِي هُوَ الْمَثُوبَةُ الْحُسْنَى وَالْجَزَاءُ مَوْصُوفٌ بِالْمَثُوبَةِ الْحُسْنَى وإضافة الموصوف إلى الصفة مشهورة كقوله: وَلَدارُ الْآخِرَةِ [الأنعام: ٣٢] وحَقُّ الْيَقِينِ [الْوَاقِعَةِ: ٩٥] ثُمَّ قَالَ: وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنا يُسْراً أَيْ لَا نَأْمُرُهُ بِالصَّعْبِ الشَّاقِّ وَلَكِنْ بِالسَّهْلِ الْمُيَسَّرِ مِنَ الزَّكَاةِ وَالْخَرَاجِ وَغَيْرِهِمَا وَتَقْدِيرُ هَذَا يُسْرٌ كَقَوْلِهِ: قَوْلًا مَيْسُوراً [الْإِسْرَاءِ: ٢٨] وقرئ يسرا بضمتين.
Üçüncü İnceleme: Allah Teâlâ'nın: { قُلْنا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً } “Dedik ki: «Ey Zülkarneyn! Ya [onları] cezalandırırsın ya da haklarında güzel bir muameleyi tercih edersin»” kavli, en uç batının sakinlerinin kafir olduklarına delalet eder. Allah, küfürlerinde ısrar ettikleri takdirde onları cezalandırma ile onlara lütufta bulunup bağışlama arasında Zülkarneyn'i muhayyer kılmıştır. Bu muhayyerlik, Peygamberi aleyhisselâm'ı müşriklere lütufta bulunma ile onları öldürme arasında muhayyer kıldığı gibi, iki işten en uygun olanı hususunda ictihadda bulunma anlamındadır. Çoğunluk: «Bu cezalandırma öldürmedir; haklarında güzel davranmak ise onları sağ bırakmaktır» demiştir. Sonra Zülkarneyn: { أَمَّا مَنْ ظَلَمَ } “Kim zulmederse” yani küfürde ısrar ederek nefsine zulmederse dedi. Bununla kastedilenin bu olduğuna delil, onun karşılığında: { وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً } “İman edip salih amel işleyene gelince” ifadesini zikretmesidir. Sonra { فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ } “Onu cezalandıracağız” yani dünyada öldürmek suretiyle; { ثُمَّ يُرَدُّ إِلى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذاباً نُكْراً } “Sonra o Rabbine döndürülür; O da onu dehşetli bir azapla cezalandırır” yani çirkin ve korkunç bir azapla; { وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَلَهُ جَزاءً الْحُسْنى } “İman edip salih amel işleyene gelince, onun için en güzel karşılık vardır” dedi. Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs, nasb ve tenvin ile { جَزاءً الْحُسْنى } şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise ref' ve izâfet ile okumuşlardır. Birinci kıraate göre takdir, tıpkı senin «Sana bağış olarak bu elbise vardır» demen gibi, «Onun için karşılık olarak en güzel mükafat vardır» şeklinde olur. İkinci kıraate göre ise tefsirde iki veçhe vardır: Birincisi: «Onun için en güzel amelin karşılığı vardır» demektir; en güzel amel ise iman ve salih ameldir. İkincisi: Takdirin «Onun için karşılık olarak en güzel sevap vardır» şeklinde olmasıdır; bu takdirde mana, «Onun için en güzel mükâfat olan bu karşılık vardır» şeklinde olur ve karşılık en güzel sevapla nitelenmiş olur. Mefulün/mevsufun sıfata izafesi ise meşhurdur; nitekim { وَلَدارُ الْآخِرَةِ } [el-En'âm: 32] ve { حَقُّ الْيَقِينِ } [el-Vâkıa: 95] kavilleri böyledir. Sonra { وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنا يُسْراً } “Ve buyruğumuzdan ona kolay olanı söyleyeceğiz” buyurdu; yani ona zor ve meşakkatli olanı değil, zekat, haraç ve benzeri hususlardan kolay ve zahmetsiz olanı emrederiz. Bunun takdiri, { قَوْلًا مَيْسُوراً } [el-İsrâ: 28] kavlinde olduğu gibi «Bu, kolay bir sözdür» demektir. İki zamme ile «yüsüran» olarak da okunmuştur.
[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٨٩ الى ٩١]
[Kehf Suresi (18), 89-91. Ayetler]
ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً (٨٩) حَتَّى إِذا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَطْلُعُ عَلى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِها سِتْراً (٩٠) كَذلِكَ وَقَدْ أَحَطْنا بِما لَدَيْهِ خُبْراً (٩١)
{ ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً (٨٩) حَتَّى إِذا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَطْلُعُ عَلى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِها سِتْراً (٩٠) كَذلِكَ وَقَدْ أَحَطْنا بِما لَدَيْهِ خُبْراً (٩١) } “Sonra bir sebebi daha takip etti. (89) Nihayet güneşin doğduğu yere ulaştığında, onu öyle bir kavmin üzerine doğar buldu ki, onlara güneşin önünden [korunacak] bir siper yapmamıştık. (90) İşte böylece; onun yanında bulunan her şeyi ilmimizle kuşatmıştık. (91)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَوَّلًا أَنَّهُ قَصَدَ أَقْرَبَ الْأَمَاكِنِ الْمَسْكُونَةِ مِنْ مَغْرِبِ الشَّمْسِ أَتْبَعَهُ بِبَيَانِ أَنَّهُ قَصَدَ أَقْرَبَ الْأَمَاكِنِ الْمَسْكُونَةِ مِنْ مَطْلِعِ الشَّمْسِ فَبَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ وَجَدَ الشَّمْسَ تَطْلُعُ عَلَى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهَا سِتْرًا وَفِيهِ قَوْلَانِ. الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَيْسَ هُنَاكَ شَجَرٌ وَلَا جَبَلٌ وَلَا أَبْنِيَةٌ تَمْنَعُ مِنْ وُقُوعِ شُعَاعِ الشَّمْسِ عَلَيْهِمْ فَلِهَذَا السَّبَبِ إِذَا طَلَعَتِ الشَّمْسُ دَخَلُوا فِي أَسْرَابٍ وَاغِلَةٍ فِي الْأَرْضِ أَوْ غَاصُوا فِي الْمَاءِ فَيَكُونُ عِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ يَتَعَذَّرُ عَلَيْهِمُ التَّصَرُّفُ فِي الْمَعَاشِ وَعِنْدَ غُرُوبِهَا يَشْتَغِلُونَ بِتَحْصِيلِ مُهِمَّاتِ الْمَعَاشِ حَالُهُمْ بِالضِّدِّ مِنْ أَحْوَالِ سَائِرِ الْخَلْقِ.
Bil ki Allah Teâlâ, önce onun güneşin battığı yere en yakın meskun mahalli kastettiğini beyan edince, ardından güneşin doğduğu yere en yakın meskun mahalli kastettiğini beyanla bunu takip etti. Allah Teâlâ, onun güneşi, kendilerine güneşin önünden bir siper kılmadığı bir kavim üzerine doğar bulduğunu açıkladı. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Orada güneş şualarının üzerlerine düşmesine engel olacak ne bir ağaç, ne bir dağ, ne de binalar vardı. Bu sebeple güneş doğduğunda yerin derinliklerindeki dehlizlere girerler veya suya dalarlardı. Böylece güneşin doğuşunda geçimlerini temin etme faaliyetleri imkansız hale gelir, batışında ise diğer mahlukatın hallerinin tam aksine geçim gereklerini temin etmekle meşgul olurlardı.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ مَعْنَاهُ أَنَّهُ لَا ثِيَابَ لَهُمْ وَيَكُونُونَ كَسَائِرِ الْحَيَوَانَاتِ عُرَاةً أَبَدًا وَيُقَالُ فِي كُتُبِ الْهَيْئَةِ إِنَّ حَالَ أَكْثَرِ الزِّنْجِ كَذَلِكَ وَحَالَ كُلِّ مَنْ يَسْكُنُ الْبِلَادَ الْقَرِيبَةَ مِنْ خَطِّ الِاسْتِوَاءِ كَذَلِكَ، وَذُكِرَ فِي كُتُبِ التَّفْسِيرِ أَنَّ بَعْضَهُمْ قَالَ:
İkinci görüş: Bunun manası; onların hiçbir elbiselerinin olmaması ve diğer hayvanlar gibi daima çıplak bulunmalarıdır. Coğrafya/kozmografya kitaplarında Zencilerin çoğunun halinin böyle olduğu ve ekvator çizgisine yakın memleketlerde oturan herkesin durumunun da bu şekilde olduğu söylenir. Tefsir kitaplarında bazılarının şöyle dediği zikredilmiştir:
سَافَرْتُ حَتَّى جَاوَزْتُ الصِّينَ فَسَأَلْتُ عَنْ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ، فَقِيلَ: بَيْنَكَ وَبَيْنَهُمْ مَسِيرَةُ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ فَبَلَغْتُهُمْ فَإِذَا أَحَدُهُمْ يَفْرِشُ أُذُنَهُ الْوَاحِدَةَ وَيَلْبَسُ الْأُخْرَى وَلَمَّا قَرُبَ طُلُوعُ الشَّمْسِ سَمِعْتُ كَهَيْئَةِ الصَّلْصَلَةِ فَغُشِيَ عَلَيَّ ثُمَّ أَفَقْتُ وَهُمْ يَمْسَحُونَنِي بِالدُّهْنِ فَلَمَّا طَلَعَتِ الشَّمْسُ إِذَا هِيَ فوق الماء كهيئة الزيت فأدخلونا سربالهم فَلَمَّا ارْتَفَعَ النَّهَارُ جَعَلُوا يَصْطَادُونَ السَّمَكَ وَيَطْرَحُونَهُ فِي الشَّمْسِ فَيَنْضَجُ ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: كَذلِكَ وَقَدْ أَحَطْنا بِما لَدَيْهِ خُبْراً وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَيْ كَذَلِكَ فَعَلَ ذُو الْقَرْنَيْنِ أَتْبَعَ هَذِهِ الْأَسْبَابَ حَتَّى بَلَغَ مَا بَلَغَ وَقَدْ عَلِمْنَا حِينَ مَلَّكْنَاهُ مَا عِنْدَهُ مِنَ/ الصَّلَاحِيَةِ لِذَلِكَ الْمُلْكِ وَالِاسْتِقْلَالِ بِهِ. وَالثَّانِي: كَذَلِكَ جَعَلَ اللَّهُ أَمْرَ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ عَلَى مَا قَدْ أَعْلَمَ رَسُولَهُ عَلَيْهِ
«Çin'i geçinceye kadar yolculuk yaptım ve bu kavmi sordum. Bana: 'Seninle onlar arasında bir gün bir gecelik mesafe var' denildi. Onlara ulaştım; bir de baktım ki onlardan biri kulaklarından birini sergi yapıyor, diğerini ise örtünüyor. Güneşin doğuşu yaklaştığında çıngırak sesine benzer bir ses işittim ve bayıldım. Sonra ayıldım; beni yağ ile siliyorlardı. Güneş doğduğunda bir de gördüm ki o, zeytinyağı gibi suyun üzerindeydi. Bizi dehlizlerine soktular. Gündüz yükselince balık avlamaya başladılar ve onu güneşe atıyorlardı, balık da pişiyordu.» Sonra Allah Teâlâ: { كَذلِكَ وَقَدْ أَحَطْنا بِما لَدَيْهِ خُبْراً } “İşte böylece; onun yanında bulunan her şeyi ilmimizle kuşatmıştık” buyurdu. Bunda birtakım veçheler vardır: Birincisi: Yani Zülkarneyn de böyle yaptı; ulaştığı yere ulaşıncaya kadar bu sebepleri takip etti. Biz onu iktidar sahibi kıldığımızda, onun bu mülke ve onu idare etmeye olan ehliyetini elbette biliyorduk. İkincisi: Allah, bu kavmin durumunu Resûlü aleyhisselâm'a bu kıssada bildirdiği şekilde kılmıştır.
السَّلَامُ فِي هَذَا الذِّكْرِ. وَالثَّالِثُ: كَذَلِكَ كَانَتْ حَالَتُهُ مَعَ أَهْلِ الْمَطْلِعِ كَمَا كَانَتْ مَعَ أَهْلِ الْمَغْرِبِ، قَضَى فِي هَؤُلَاءِ كَمَا قَضَى فِي أُولَئِكَ، مِنْ تَعْذِيبِ الظَّالِمِينَ وَالْإِحْسَانِ إِلَى الْمُؤْمِنِينَ. وَالرَّابِعُ: أَنَّهُ تَمَّ الْكَلَامُ عِنْدَ قَوْلِهِ كَذَلِكَ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: أَمَرَ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ كَمَا وَجَدَهُمْ عَلَيْهِ ذُو الْقَرْنَيْنِ ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ: وَقَدْ أَحَطْنا بِما لَدَيْهِ خُبْراً أي كنا عالمين بأن الأمر كذلك.
Üçüncüsü: Onun doğu ehliyle olan durumu da tıpkı batı ehliyle olan durumu gibiydi; zalimleri cezalandırma ve müminlere ihsanda bulunma hususunda öncekilere nasıl hükmettiyse bunlara da öyle hükmetti. Dördüncüsü: Söz { كَذلِكَ } ifadesinde tamamlanmıştır; manası şudur: Allah Teâlâ, bu kavmin durumunun Zülkarneyn'in onları bulduğu şekilde olduğunu buyurmuş, sonra da: { وَقَدْ أَحَطْنا بِما لَدَيْهِ خُبْراً } “Onun yanında bulunan her şeyi ilmimizle kuşatmıştık” buyurmuştur; yani meselenin böyle olduğunu elbette biliyorduk demektir.
[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٩٢ الى ٩٥]
[Kehf Suresi (18), 92-95. Ayetler]
ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً (٩٢) حَتَّى إِذا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ وَجَدَ مِنْ دُونِهِما قَوْماً لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلاً (٩٣) قالُوا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجاً عَلى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا (٩٤) قالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْماً (٩٥)
{ ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً (٩٢) حَتَّى إِذا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ وَجَدَ مِنْ دُونِهِما قَوْماً لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلاً (٩٣) قالُوا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجاً عَلى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا (٩٤) قالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْماً (٩٥) } “Sonra bir sebebi daha takip etti. (92) Nihayet iki seddin/dağın arasına ulaştığında, bunların önünde neredeyse hiçbir söz anlamayan bir kavim buldu. (93) Dediler ki: «Ey Zülkarneyn! Ye'cûc ve Me'cûc bu yerde bozgunculuk yapmaktadırlar. Bizimle onlar arasına bir set yapman şartıyla sana bir vergi verelim mi?» (94) Dedi ki: «Rabbimin beni içinde iktidar sahibi kıldığı şeyler daha hayırlıdır. Siz bana beden gücüyle yardım edin de sizinle onlar arasına sağlam bir set yapayım.» (95)”
اعْلَمْ أَنَّ ذَا الْقَرْنَيْنِ لَمَّا بَلَغَ الْمَشْرِقَ وَالْمَغْرِبَ اتَّبَعَ سَبَبًا آخَرَ وَسَلَكَ الطَّرِيقَ حَتَّى بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ، وَقَدْ آتَاهُ اللَّهُ مِنَ الْعِلْمِ والقدرة ما يقوم بهذه الأمور. وهاهنا مَبَاحِثُ:
Bil ki Zülkarneyn doğuya ve batıya ulaşınca, başka bir sebebi takip etti ve iki seddin arasına ulaşıncaya kadar yolu tuttu. Allah ona bu işlerin üstesinden gelecek ilim ve kudret vermişti. Burada birtakım incelemeler vardır:
الْأَوَّلُ: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: السَّدَّيْنِ بِضَمِّ السِّينِ وَسَدًّا بِفَتْحِهَا حَيْثُ كَانَ، وَقَرَأَ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ بِالْفَتْحِ فِيهِمَا فِي كُلِّ الْقُرْآنِ، وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ بِالضَّمِّ فِيهِمَا فِي كُلِّ الْقُرْآنِ، وَقَرَأَ ابن كثير وأبو عمرو السَّدَّيْنِ وسدا هاهنا بِفَتْحِ السِّينِ فِيهِمَا وَضَمِّهَا فِي يس فِي الْمَوْضِعَيْنِ قَالَ الْكِسَائِيُّ: هُمَا لُغَتَانِ، وَقِيلَ: مَا كَانَ مِنْ صَنْعَةِ بَنِي آدَمَ فَهُوَ السَّدُّ بِفَتْحِ السِّينِ، وَمَا كَانَ مِنْ صُنْعِ اللَّهِ فَهُوَ السُّدُّ بِضَمِّ السِّينِ وَالْجَمْعُ سُدَدٌ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي عُبَيْدَةَ وَابْنِ الْأَنْبَارِيِّ، قَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ: السُّدُّ بِالضَّمِّ فُعْلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ أَيْ هُوَ مِمَّا فَعَلَهُ اللَّهُ وَخَلَقَهُ، وَالسَّدُّ بِالْفَتْحِ مَصْدَرٌ حَدَثٌ يُحْدِثُهُ النَّاسُ.
Birincisi: Hamza ve Kisâî her geçtiği yerde «sîn» harfinin zammesiyle { السُّدَّيْنِ } ve fethasıyla { سَدّاً } şeklinde okumuşlardır. Âsım'dan rivayetle Hafs, bütün Kur'an'da her ikisini de fetha ile okumuştur. Nâfi‘, İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir, bütün Kur'an'da her ikisini de zamme ile okumuşlardır. İbn Kesîr ve Ebû Amr ise burada «sîn» harfinin fethasıyla { السَّدَّيْنِ } ve { سَدّاً } şeklinde, Yâsîn Suresi'ndeki iki yerde ise zamme ile okumuşlardır. Kisâî: «Bunlar iki ayrı lehçedir» demiştir. Denildi ki: Âdemoğlunun yaptığına «sîn» harfinin fethasıyla «sed», Allah'ın yarattığına ise «sîn» harfinin zammesiyle «süd» denir; çoğulu ise «süded» gelir. Bu, Ebû Ubeyde ve İbnü'l-Enbârî'nin görüşüdür. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Zamme ile «es-süd», mef'ûl anlamında «fu'l» veznindedir; yani Allah'ın yaptığı ve yarattığı şeydir. Fetha ile «es-sed» ise mastardır, insanların meydana getirdiği bir hadisedir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: الْأَظْهَرُ أَنَّ مَوْضِعَ السَّدَّيْنِ فِي نَاحِيَةِ الشَّمَالِ، وَقِيلَ: جَبَلَانِ بَيْنَ أَرْمِينِيَّةَ وَبَيْنَ أَذْرَبِيجَانَ، وَقِيلَ: هَذَا الْمَكَانُ فِي مَقْطَعِ أَرْضِ التُّرْكِ، وَحَكَى مُحَمَّدُ بْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ فِي/ تَارِيخِهِ أَنَّ صَاحِبَ أَذْرَبِيجَانَ أَيَّامَ فَتْحِهَا وَجَّهَ إِنْسَانًا إِلَيْهِ مِنْ نَاحِيَةِ الْخَزَرِ فَشَاهَدَهُ وَوَصَفَ أَنَّهُ بُنْيَانٌ رَفِيعٌ وَرَاءَ خَنْدَقٍ عَمِيقٍ وَثِيقٍ مَنِيعٍ، وَذَكَرَ ابْنُ خردا [ذبة] فِي كِتَابِ الْمَسَالِكِ وَالْمَمَالِكِ أَنَّ الْوَاثِقَ بِاللَّهِ رَأَى فِي الْمَنَامِ كَأَنَّهُ فَتَحَ هَذَا الرَّدْمَ فَبَعَثَ بَعْضَ الْخَدَمِ إِلَيْهِ لِيُعَايِنُوهُ فَخَرَجُوا مِنْ بَابِ الْأَبْوَابِ حَتَّى وَصَلُوا إِلَيْهِ وَشَاهَدُوهُ فَوَصَفُوا أَنَّهُ بِنَاءٌ مِنْ لَبِنٍ مِنْ حَدِيدٍ مَشْدُودٍ بِالنُّحَاسِ الْمُذَابِ وَعَلَيْهِ بَابٌ مُقْفَلٌ، ثُمَّ إِنَّ ذَلِكَ الْإِنْسَانَ لَمَّا حَاوَلَ الرُّجُوعَ أَخْرَجَهُمُ الدَّلِيلُ عَلَى الْبِقَاعِ الْمُحَاذِيَةِ لِسَمَرْقَنْدَ، قَالَ أَبُو الرَّيْحَانِ: مُقْتَضَى هَذَا أَنَّ مَوْضِعَهُ فِي الرُّبْعِ الشَّمَالِيِّ الْغَرْبِيِّ مِنَ الْمَعْمُورَةِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِحَقِيقَةِ الْحَالِ.
İkinci İnceleme: En zahir olan, iki seddin yerinin kuzey tarafında olmasıdır. Ermenistan ile Azerbaycan arasındaki iki dağ olduğu da söylenmiştir. Bu yerin Türk beldelerinin bittiği sınırda olduğu da söylenmiştir. Muhammed b. Cerîr et-Taberî tarihinde nakletmiştir ki: Azerbaycan fethi günlerinde oranın emîri, Hazar tarafından oraya bir adam göndermiş, o da seddi görüp derin, sağlam ve muhkem bir hendeğin ardında yükselen bir bina olduğunu vasfetmiştir. İbn Hurdâzbih el-Mesâlik ve'l-memâlik adlı kitabında zikretmiştir ki: el-Vâsik-Billâh rüyasında sanki bu seddin açıldığını görmüş, bunun üzerine durumu gözleriyle görsünler diye oraya bazı hizmetliler göndermiştir. Onlar Bâbü'l-ebvâb'dan (Derbent'ten) çıkıp nihayet sedde ulaşmışlar ve onu görmüşlerdir. Onun eritilmiş bakırla perçinlenmiş demir tuğlalardan yapılmış bir bina olduğunu ve üzerinde kilitli bir kapı bulunduğunu vasfetmişlerdir. Sonra o kişi geri dönmek istediğinde, rehber onları Semerkant hizasındaki beldelere çıkarmıştır. Ebü'r-Reyhân şöyle demiştir: Bunun gereği, onun yerinin meskun dünyanın kuzeybatı çeyreğinde bulunmasıdır. Durumun hakikatini en iyi Allah bilir.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: أَنَّ ذَا الْقَرْنَيْنِ لَمَّا بَلَغَ مَا بَيْنَ السَّدَّيْنِ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمَا أَيْ مِنْ وَرَائِهِمَا مُجَاوِزًا عَنْهُمَا قَوْماً أَيْ أُمَّةً مِنَ النَّاسِ: لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ يُفَقِهُونَ بِضَمِّ الْيَاءِ وَكَسْرِ الْقَافِ عَلَى مَعْنَى لَا يُمْكِنُهُمْ تَفْهِيمُ غَيْرِهِمْ وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَالْقَافِ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ لَا يَعْرِفُونَ غَيْرَ لُغَةِ أَنْفُسِهِمْ وَمَا كَانُوا يَفْهَمُونَ اللِّسَانَ الَّذِي يَتَكَلَّمُ بِهِ ذُو الْقَرْنَيْنِ، ثُمَّ قَالَ تعالى: قالُوا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ فَهِمَ ذُو الْقَرْنَيْنِ مِنْهُمْ هَذَا الْكَلَامَ بَعْدَ أَنْ وَصَفَهُمُ اللَّهُ بِقَوْلِهِ: لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا وَالْجَوَابُ: أَنْ نَقُولَ كَادَ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ إِثْبَاتَهُ نَفْيٌ، وَنَفْيَهُ إِثْبَاتٌ، فَقَوْلُهُ: لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا لَا
Üçüncü İnceleme: Zülkarneyn iki seddin arasına ulaştığında, bunların ötesinde, onları aşan bir yerde: { قَوْماً } yani insanlardan bir topluluk: { لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا } “Neredeyse hiçbir söz anlamayan” buldu. Hamza ve Kisâî, başkalarına anlatmaya güç yetiremezler manasında «yâ»nın zammesi ve «kâf»ın kesresiyle { يُفْقِهُونَ } şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise «yâ» ve «kâf»ın fethasıyla okumuşlardır. Manası şudur: Onlar kendi dillerinden başkasını bilmezlerdi ve Zülkarneyn'in konuştuğu dili de anlamıyorlardı. Sonra Allah Teâlâ: { قالُوا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ } “Dediler ki: «Ey Zülkarneyn! Ye'cûc ve Me'cûc bu yerde bozgunculuk yapmaktadırlar»” buyurdu. Eğer: «Allah onları { لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا } “Neredeyse hiçbir söz anlamazlar” diye nitelendirdikten sonra, Zülkarneyn onlardan bu sözü nasıl anladı?» denilirse, cevaben deriz ki: «Kâde» fiilinde iki görüş vardır: Birincisi: Onun olumlusu olumsuz, olumsuzu olumludur; dolayısıyla { لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا } kavli
يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ لَا يَفْهَمُونَ شَيْئًا، بَلْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ قَدْ يَفْهَمُونَ عَلَى مَشَقَّةٍ وَصُعُوبَةٍ. وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ كَادَ مَعْنَاهُ الْمُقَارَبَةُ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَقَوْلُهُ: لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا أَيْ لَا يَعْلَمُونَ وَلَيْسَ لَهُمْ قُرْبٌ مِنْ أَنْ يَفْقَهُوا.
onların hiçbir şey anlamadıklarına delalet etmez; bilakis meşakkat ve zorlukla da olsa anlayabildiklerine delalet eder. İkinci görüş: «Kâde» fiilinin anlamı yaklaşmaktır. Bu görüşe göre { لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا } kavli; yani bilmezler ve anlamaya yakınlıkları bile yoktur demektir.
وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَلَا بُدَّ مِنْ إِضْمَارٍ، وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: لَا يَكَادُونَ يَفْهَمُونَهُ إِلَّا بَعْدَ تَقْرِيبٍ وَمَشَقَّةٍ مِنْ إِشَارَةٍ وَنَحْوِهَا، وَهَذِهِ الْآيَةُ تَصْلُحُ أَنْ يُحْتَجَّ بِهَا عَلَى صِحَّةِ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ فِي تَفْسِيرِ كَادَ.
Bu görüşe göre ise takdirde bulunmak gerekir; o da şöyle demektir: «İşaret ve benzeri vasıtalarla yaklaştırma ve meşakkat olmadıkça onu neredeyse hiç anlamazlar.» Bu ayet, «kâde» fiilinin tefsirinde birinci görüşün sıhhatine delil getirilmeye elverişlidir.
الْبَحْثُ الرَّابِعُ: فِي يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمَا اسْمَانِ أَعْجَمِيَّانِ مَوْضُوعَانِ بِدَلِيلِ مَنْعِ الصَّرْفِ.
Dördüncü İnceleme: Ye'cûc ve Me'cûc hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Gayrimunsarıf olmalarının delaletiyle bunların yabancı kökenli (A'cemî) iki özel isim olduğudur.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُمَا مُشْتَقَّانِ، وَقَرَأَ عَاصِمٌ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ بِالْهَمْزِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ يَاجُوجَ وَمَاجُوجَ وَقُرِئَ فِي رِوَايَةٍ آجُوجَ وَمَأْجُوجَ وَالْقَائِلُونَ بِكَوْنِ هَذَيْنِ الِاسْمَيْنِ مُشْتَقَّيْنِ ذَكَرُوا وَجُوهًا. الْأَوَّلُ: قَالَ الْكِسَائِيُّ: يَأْجُوجَ مَأْخُوذٌ مِنْ تَأَجُّجِ النَّارِ وَتَلَهُّبِهَا فلسرعتهم في الحركة سموا بذلك ومأجوج مِنْ مَوْجِ الْبَحْرِ. الثَّانِي: أَنَّ يَأْجُوجَ مَأْخُوذٌ مِنْ تَأَجُّجِ الْمِلْحِ وَهُوَ شِدَّةُ مُلُوحَتِهِ فَلِشِدَّتِهِمْ فِي الْحَرَكَةِ سُمُّوا بِذَلِكَ. الثَّالِثُ: قَالَ الْقُتَيْبِيُّ: هُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِمْ أَجَّ الظَّلِيمُ فِي مَشْيِهِ يَئِجُّ أَجًّا إِذَا هَرْوَلَ وَسَمِعْتَ حَفِيفَهُ فِي عَدْوِهِ. الرَّابِعُ: قَالَ الْخَلِيلُ: الْأَجُّ حَبٌّ كَالْعَدَسِ وَالْمَجُّ مَجُّ الرِّيقِ فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَا مَأْخُوذَيْنِ مِنْهُمَا وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُمَا مِنْ أَيِّ الْأَقْوَامِ فَقِيلَ: إِنَّهُمَا مِنَ التُّرْكِ، وَقِيلَ: يَأْجُوجَ من الترك وَمَأْجُوجَ مِنَ الْجِيلِ وَالدَّيْلَمِ ثُمَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ وَصَفَهُمْ بِقِصَرِ الْقَامَةِ وَصِغَرِ الْجُثَّةِ بِكَوْنِ طُولِ أَحَدِهِمْ شِبْرًا وَمِنْهُمْ مَنْ وَصَفَهُمْ بِطُولِ الْقَامَةِ وَكِبَرِ الْجُثَّةِ وَأَثْبَتُوا لَهُمْ مَخَالِيبَ فِي/ الْأَظْفَارِ وَأَضْرَاسًا كَأَضْرَاسِ السِّبَاعِ وَاخْتَلَفُوا فِي كَيْفِيَّةِ إِفْسَادِهِمْ فِي الْأَرْضِ فَقِيلَ: كَانُوا يَقْتُلُونَ النَّاسَ وَقِيلَ كَانُوا يَأْكُلُونَ لُحُومَ النَّاسِ وَقِيلَ كَانُوا يَخْرُجُونَ أَيَّامَ الرَّبِيعِ فَلَا يَتْرُكُونَ لَهُمْ شَيْئًا أَخْضَرَ وَبِالْجُمْلَةِ فَلَفْظُ الْفَسَادِ مُحْتَمِلٌ لِكُلِّ هَذِهِ الْأَقْسَامِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمُرَادِهِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ أَهْلِ مَا بَيْنَ السَّدَّيْنِ أَنَّهُمْ قَالُوا لِذِي الْقَرْنَيْنِ: فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجاً عَلى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ خَرَاجًا وَالْبَاقُونَ خَرْجاً قِيلَ: الْخَرَاجُ وَالْخَرْجُ وَاحِدٌ، وَقِيلَ هُمَا أَمْرَانِ مُتَغَايِرَانِ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ اخْتَلَفُوا: قِيلَ: الْخَرْجُ بِغَيْرِ أَلِفٍ هُوَ الْجُعْلُ لِأَنَّ النَّاسَ يُخْرِجُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ شَيْئًا مِنْهُ فَيُخْرِجُ هَذَا أَشْيَاءَ وَهَذَا أَشْيَاءَ، وَالْخَرَاجُ هُوَ الَّذِي يَجْبِيهِ السُّلْطَانُ كُلَّ سَنَةٍ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ:
İkinci görüş: Bu ikisinin türemiş olduğudur. Âsım hemze ile { يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ } şeklinde okumuştur. Diğerleri ise hemzesiz olarak { يَاجُوجَ وَمَاجُوجَ } okumuşlardır. Bir rivayette { آجُوجَ وَمَأْجُوجَ } şeklinde de okunmuştur. Bu iki ismin türemiş olduğunu söyleyenler birtakım veçheler zikretmişlerdir: Birincisi: Kisâî dedi ki: Ye'cûc ateşin tutuşmasından ve alevlenmesinden (teeccüc) alınmıştır; hareketlerindeki sürat sebebiyle böyle isimlendirilmişlerdir. Me'cûc ise denizin dalgalanmasından (mevc) alınmıştır. İkincisi: Ye'cûc tuzun acılığından/tuzluluğundan (tuzun teeccücü) alınmıştır ki bu da tuzunun şiddetli olmasıdır; binaenaleyh hareketlerindeki şiddetten dolayı böyle isimlendirilmişlerdir. Üçüncüsü: Kuteybî dedi ki: Bu, Arapların devenin hızlı yürüyüşü ve koşarken çıkardığı ses için söyledikleri «Ecce'z-zalîmu fî meşyihî» ifadesinden alınmıştır. Dördüncüsü: Halîl dedi ki: «Ecce» mercimek gibi bir tanedir, «mecce» ise tükürüğü atmaktır; dolayısıyla bu ikisinden türemiş olmaları muhtemeldir. Hangi kavimden oldukları konusunda da ihtilaf etmişlerdir: Türklerden oldukları söylenmiştir. Ye'cûc'ün Türklerden, Me'cûc'ün ise Cîl ve Deylem'den olduğu da söylenmiştir. Sonra insanlardan kimileri onları kısa boylu ve küçük cüsseli olarak, hatta boylarının bir karış olduğunu söyleyerek nitelemiş; kimileri de onları uzun boylu ve iri cüsseli olarak nitelemiş, tırnaklarında pençeler ve yırtıcı hayvanların azı dişleri gibi dişler bulunduğunu ileri sürmüştür. Yeryüzünde nasıl bozgunculuk yaptıkları konusunda da ihtilaf etmişlerdir: İnsanları öldürdükleri söylenmiştir. İnsan eti yedikleri söylenmiştir. Bahar günlerinde çıkıp geride hiçbir yeşillik bırakmadıkları söylenmiştir. Hülasa, fesat lafzı bütün bu kısımları kapsamaya elverişlidir; muradını en iyi Allah bilir. Sonra Allah Teâlâ iki sed arasındaki kavmin Zülkarneyn'e şöyle dediklerini nakletmiştir: { فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجاً عَلى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا } “Bizimle onlar arasına bir set yapman şartıyla sana bir vergi verelim mi?” Hamza ve Kisâî { خَرَاجاً }, diğerleri ise { خَرْجاً } şeklinde okumuşlardır. «Harâc» ile «harc»ın aynı şey olduğu söylenmiştir; farklı iki şey olduğu da söylenmiştir. Bu görüşe göre de ihtilaf etmişlerdir: Elifsiz olan «harc»ın ücret/bahşiş olduğu söylenmiştir; çünkü insanlar bundan birer pay çıkarıp verirler, bu kimse birtakım şeyler, şu kimse de birtakım şeyler çıkarıp verir. «Harâc» ise hükümdarın her yıl topladığı vergidir. Ferrâ ise şöyle demiştir:
الْخَرَاجُ هُوَ الِاسْمُ الْأَصْلِيُّ وَالْخَرْجُ كَالْمَصْدَرِ وَقَالَ قُطْرُبٌ: الْخَرْجُ الْجِزْيَةُ وَالْخَرَاجُ فِي الْأَرْضِ. فَقَالَ ذُو الْقَرْنَيْنِ: مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي أَيْ مَا جَعَلَنِي مَكِينًا مِنَ الْمَالِ الْكَثِيرِ وَالْيَسَارِ الْوَاسِعِ خَيْرٌ مِمَّا تَبْذُلُونَ مِنَ الْخَرَاجِ فَلَا حَاجَةَ بِي إِلَيْهِ، وَهُوَ كَمَا قَالَ سُلَيْمَانُ ﵇: فَما آتانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا آتاكُمْ [النَّمْلِ: ٣٦] قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ: (مَا مَكَّنَنِي) بِنُونَيْنِ عَلَى الْإِظْهَارِ وَالْبَاقُونَ بِنُونٍ وَاحِدَةٍ مُشَدَّدَةٍ عَلَى الْإِدْغَامِ، ثُمَّ قَالَ ذُو الْقَرْنَيْنِ:
«Harâc» asıl isimdir; «harc» ise mastar gibidir. Kutrub ise: «Harc cizyedir, harâc ise araziden alınandır» demiştir. Bunun üzerine Zülkarneyn şöyle dedi: { مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي } “Rabbimin beni içinde iktidar sahibi kıldığı şeyler daha hayırlıdır. Siz bana yardım edin”; yani Rabbimin bana verdiği bol mal ve geniş imkânlar, sizin vermeyi teklif ettiğiniz vergiden daha hayırlıdır; dolayısıyla benim ona ihtiyacım yoktur. Bu, Süleyman aleyhisselâm'ın: { فَمَا آتَانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا آتَاكُمْ } “Allah'ın bana verdiği şey, size verdiğinden daha hayırlıdır” [en-Neml: 36] demesi gibidir. İbn Kesîr izhar ile iki nûn ile { مَا مَكَّنَنِي } şeklinde okumuştur; diğerleri ise idgam ile tek şeddeli nûn ile okumuşlardır. Sonra Zülkarneyn:
فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْماً أَيْ لَا حَاجَةَ لِي فِي مالكم ولكن أعينوني بِرِجَالٍ وَآلَةٍ أَبْنِي بِهَا السَّدَّ، وَقِيلَ الْمَعْنَى: أَعِينُونِي بِمَالٍ أَصْرِفُهُ إِلَى هَذَا الْمُهِمِّ وَلَا أَطْلُبُ الْمَالَ لِآخُذَهُ لِنَفْسِي، وَالرَّدْمُ هُوَ السَّدُّ.
{ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْماً } “Siz bana beden gücüyle yardım edin de sizinle onlar arasına sağlam bir set yapayım” dedi; yani sizin malınıza ihtiyacım yoktur, fakat seddi inşa edeceğim adam ve aletle bana yardım edin. Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: «Bu önemli işe sarf edeceğim malla bana yardım edin; yoksa malı kendime almak için istemiyorum.» «Redm» ise settir.
يُقَالُ: رَدَمْتُ الْبَابَ أَيْ سَدَدْتُهُ وَرَدَمْتُ الثَّوْبَ رَقَّعْتُهُ لِأَنَّهُ يَسُدُّ الْخَرْقَ بِالرُّقْعَةِ وَالرَّدْمُ أَكْثَرُ مِنَ السَّدِّ مِنْ قَوْلِهِمْ:
«Kapıyı kapattım/tıkadım» anlamında «rademtü'l-bâbe» ve elbiseyi yamadığı zaman deliği yamayla kapattığı için «rademtü's-sevbe» denir. «Redm», «sed»den daha büyüktür; nitekim onların şu sözünden alınmıştır:
ثَوْبٌ مَرْدُومٌ أَيْ وضعت عليه رقاع.
«Sevbun merdûmun» yani üzerine yamalar konulmuş elbise.
[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٩٦ الى ٩٨]
[Kehf Suresi (18), 96-98. Ayetler]
آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ حَتَّى إِذا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ قالَ انْفُخُوا حَتَّى إِذا جَعَلَهُ نَارًا قالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْراً (٩٦) فَمَا اسْطاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ وَمَا اسْتَطاعُوا لَهُ نَقْباً (٩٧) قالَ هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي فَإِذا جاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَكَّاءَ وَكانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا (٩٨)
{ آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ حَتَّى إِذا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ قالَ انْفُخُوا حَتَّى إِذا جَعَلَهُ نَارًا قالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْراً (٩٦) فَمَا اسْطاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ وَمَا اسْتَطاعُوا لَهُ نَقْباً (٩٧) قالَ هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي فَإِذا جاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَكَّاءَ وَكانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا (٩٨) } “«Bana demir kütleleri getirin.» Nihayet iki dağın arasını eşitleyip düzleyince: «Körükleyin!» dedi. Nihayet onu bir kor haline getirince: «Bana getirin, üzerine erimiş bakır dökeyim» dedi. (96) Artık onu ne aşabildiler ne de onda bir delik açabildiler. (97) Dedi ki: «Bu, Rabbimden bir rahmettir. Rabbimin vaadi geldiği zaman ise O, bunu yerle bir eder. Rabbimin vaadi haktır.» (98)”
اعْلَمْ أَنَّ زُبَرَ الْحَدِيدِ قِطَعُهُ قَالَ الْخَلِيلُ الزُّبْرَةُ مِنَ الْحَدِيدِ الْقِطْعَةُ الضَّخْمَةُ، قِرَاءَةُ الْجَمِيعِ آتَوْنِي بِمَدِّ الْأَلِفِ إِلَّا حَمْزَةَ فَإِنَّهُ قَرَأَ ائْتُونِي مِنَ الْإِتْيَانِ، وَقَدْ رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عَاصِمٍ وَالتَّقْدِيرُ ائْتُونِي بِزُبَرِ الْحَدِيدِ ثُمَّ حُذِفَ الْبَاءُ كَقَوْلِهِ: شَكَرْتُهُ وَشَكَرْتُ لَهُ وَكَفَرْتُهُ وَكَفَرْتُ لَهُ، وَقَوْلُهُ: حَتَّى إِذا سَاوَى / بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ فِيهِ إِضْمَارٌ أَيْ فَأَتَوْهُ بِهَا فَوَضَعَ تِلْكَ الزُّبَرَ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ حَتَّى صَارَتْ بِحَيْثُ تَسُدُّ مَا بَيْنَ الْجَبَلَيْنِ إِلَى أَعْلَاهُمَا ثُمَّ وَضَعَ الْمَنَافِخَ عَلَيْهَا حَتَّى إِذَا صَارَتْ كَالنَّارِ صَبَّ النُّحَاسَ الْمُذَابَ عَلَى الْحَدِيدِ الْمُحْمَى فَالْتَصَقَ بَعْضُهُ بِبَعْضٍ وَصَارَ جَبَلًا صَلْدًا، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا مُعْجِزٌ قَاهِرٌ لِأَنَّ هَذِهِ الزُّبَرَ الْكَثِيرَةَ إِذَا نُفِخَ عَلَيْهَا حَتَّى صَارَتْ كَالنَّارِ لَمْ يَقْدِرِ الْحَيَوَانُ عَلَى الْقُرْبِ مِنْهَا، وَالنَّفْخُ عَلَيْهَا لَا يُمَكِنُ إِلَّا مَعَ الْقُرْبِ مِنْهَا فَكَأَنَّهُ تَعَالَى صَرَفَ تَأْثِيرَ تِلْكَ الْحَرَارَةِ الْعَظِيمَةِ عَنْ أَبْدَانِ أُولَئِكَ النَّافِخِينَ عَلَيْهَا. قَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ: قِيلَ بُعْدُ مَا بَيْنَ السَّدَّيْنِ مِائَةُ فَرْسَخٍ. والصدفان بِفَتْحَتَيْنِ جَانِبَا الْجَبَلَيْنِ لِأَنَّهُمَا يَتَصَادَفَانِ أَيْ يَتَقَابَلَانِ وقرئ: الصُّدُفَيْنِ بِضَمَّتَيْنِ. وَالصُّدْفَيْنِ بِضَمَّةٍ وَسُكُونٍ وَالْقِطْرُ النُّحَاسُ المذاب لأنه يقطر، وقوله: قِطْراً مَنْصُوبٌ بِقَوْلِهِ: أُفْرِغْ وَتَقْدِيرُهُ آتَوْنِي قِطْرًا:
Bil ki demirin «züber»i onun parçalarıdır. Halîl: «Demirin zübresi, büyük parçasıdır» demiştir. Hamza hariç bütün kurrâ elifin meddiyle { آتُونِي } şeklinde okumuştur; Hamza ise gelmek (ityân) kökünden { ائْتُونِي } şeklinde okumuştur ki bu Âsım'dan da rivayet edilmiştir. Bunun takdiri «Bana demir kütlelerini getirin» (i'tûnî bi-züberi'l-hadîd) şeklindedir; sonra «şekertühû» ve «şekertü lehû», «kefertühû» ve «kefertü lehû» ifadelerinde olduğu gibi «bâ» harf-i cerri hazfedilmiştir. { حَتَّى إِذا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ } kavlinde bir hazif vardır; yani onlar demir kütlelerini ona getirdiler, o da bu kütleleri iki dağın arasını en tepe noktasına kadar kapatacak şekilde üst üste koydu. Sonra üzerlerine körükleri yerleştirdi; kütleler ateş gibi olunca kızgın demirin üzerine erimiş bakırı döktü; böylece birbirine yapışıp yekpare sert bir dağ haline geldi. Bil ki bu apaçık bir mucizedir; çünkü bu çok sayıdaki demir kütleleri körüklenip ateş koru haline gelince canlının ona yaklaşması mümkün olmaz. Onu körüklemek ise ancak yaklaşmakla mümkündür; sanki Allah Teâlâ o muazzam hararetin tesirini körükleyen kimselerin bedenlerinden çevirip uzaklaştırmıştır. Keşşâf sahibi dedi ki: «İki seddin arasının mesafesinin yüz fersah olduğu söylenmiştir.» İki fetha ile «sadifeyn», iki dağın iki yamacıdır; çünkü bunlar karşı karşıyadır (tesâdüf eder). İki zamme ile { الصُّدُفَيْنِ } ve bir zamme bir sükûn ile { الصُّدْفَيْنِ } şeklinde de okunmuştur. «el-Kıtr» ise eridiğinde damladığı için erimiş bakırdır. { قِطْراً } kelimesi { أُفْرِغْ } fiiliyle mansuptur; takdiri ise «Bana erimiş bakır getirin ki üzerine dökeyim» şeklindedir:
أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْراً فَحُذِفَ الْأَوَّلُ لِدَلَالَةِ الثَّانِي عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ: فَمَا اسْطاعُوا فَحَذَفَ التَّاءَ لِلْخِفَّةِ لِأَنَّ التَّاءَ قَرِيبَةُ الْمَخْرَجِ مِنَ الطَّاءِ وَقُرِئَ: فَمَا اصْطَاعُوا بِقَلْبِ السِّينِ صَادًا أَنْ يَظْهَرُوهُ أَنْ يَعْلُوهُ أَيْ مَا قَدَرُوا عَلَى الصُّعُودِ عَلَيْهِ لِأَجْلِ ارْتِفَاعِهِ وَمَلَاسَتِهِ وَلَا عَلَى نَقْبِهِ لِأَجْلِ صَلَابَتِهِ وَثَخَانَتِهِ، ثُمَّ قَالَ ذُو الْقَرْنَيْنِ: هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي فَقَوْلُهُ هَذَا إِشَارَةٌ إِلَى السَّدِّ، أَيْ هَذَا السَّدُّ نِعْمَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ عَلَى عِبَادِهِ أَوْ هَذَا الِاقْتِدَارُ وَالتَّمْكِينُ مِنْ تَسْوِيَتِهِ: فَإِذا جاءَ وَعْدُ رَبِّي يَعْنِي فَإِذَا دَنَا مَجِيءُ الْقِيَامَةِ جَعَلَ السَّدَّ دَكًّا أَيْ مَدْكُوكًا مُسَوًّى بِالْأَرْضِ. وَكُلُّ مَا انْبَسَطَ بَعْدَ الِارْتِفَاعِ فَقَدِ انْدَكَّ وَقُرِئَ دَكَّاءَ بِالْمَدِّ أَيْ أَرْضًا مُسْتَوِيَةً وَكانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا وهاهنا آخر حكاية ذي القرنين.
{ أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْراً } “Üzerine erimiş bakır dökeyim”; birincisi ikincisinin delaletinden ötürü hazfedilmiştir. Sonra { فَمَا اسْطاعُوا } buyurdu; «tâ» harfi «tâ» (tâ-i mühmele) harfine mahreççe yakın olduğu için hafiflik amacıyla «tâ» hazfedilmiştir. «Sîn» harfi «sâd»a dönüştürülerek { فَمَا اصْطَاعُوا } şeklinde de okunmuştur. { أَنْ يَظْهَرُوهُ } onu aşmaya, yani yüksekliği ve kayganlığı sebebiyle üzerine çıkmaya güç yetiremediler; sertliği ve kalınlığı sebebiyle de onu delmeye güç yetiremediler. Sonra Zülkarneyn: { هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي } “Bu, Rabbimden bir rahmettir” dedi; buradaki «hâzâ» (bu) sedde işarettir; yani bu set Allah'tan bir nimet ve kullarına bir rahmettir; yahut onu inşa edip düzlemeye güç yetirmek bir rahmettir. { فَإِذا جاءَ وَعْدُ رَبِّي } yani kıyametin gelişi yaklaştığı vakit, seddi { دَكّاً } yerle bir edilmiş, yerle düzlenmiş kılar. Yükseldikten sonra düzleşen her şeye «indekke» denir. Med ile { دَكَّاءَ } şeklinde de okunmuştur; yani düz bir arazi [kılar]. { وَكانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا } “Rabbimin vaadi haktır”. İşte Zülkarneyn kıssasının sonu burasıdır.
[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٩٩ الى ١٠١]
[Kehf Suresi (18), 99-101. Ayetler]
وَتَرَكْنا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَجَمَعْناهُمْ جَمْعاً (٩٩) وَعَرَضْنا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكافِرِينَ عَرْضاً (١٠٠) الَّذِينَ كانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطاءٍ عَنْ ذِكْرِي وَكانُوا لَا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعاً (١٠١)
{ وَتَرَكْنا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَجَمَعْناهُمْ جَمْعاً (٩٩) وَعَرَضْنا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكافِرِينَ عَرْضاً (١٠٠) الَّذِينَ كانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطاءٍ عَنْ ذِكْرِي وَكانُوا لَا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعاً (١٠١) } “O gün onları bırakmışızdır, birbirleri içinde dalgalanırlar. Sûra da üfürülmüştür, artık onları bütünüyle toplamışızdır. (99) O gün cehennemi inkârcılara öyle bir gösteririz ki! (100) Onlar ki, beni hatırlatan ayetlerime karşı gözleri perdelidir ve işitmeye de tahammül edemezlerdi. (101)”
اعْلَمْ أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ بَعْضَهُمْ عَائِدٌ إِلَى: يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ [الأنبياء: ٩٦] وَقَوْلُهُ: يَوْمَئِذٍ فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ يَوْمَ السَّدِّ مَاجَ بَعْضُهُمْ فِي بَعْضٍ خَلْفَهُ لَمَّا مُنِعُوا مِنَ الْخُرُوجِ. الثَّانِي: أَنْ عِنْدَ الْخُرُوجِ يَمُوجُ بَعْضُهُمْ فِي بَعْضٍ قِيلَ إِنَّهُمْ حِينَ يَخْرُجُونَ مِنْ وَرَاءِ السَّدِّ يَمُوجُونَ مُزْدَحِمِينَ فِي الْبِلَادِ يَأْتُونَ الْبَحْرَ فَيَشْرَبُونَ مَاءَهُ وَيَأْكُلُونَ دَوَابَّهُ ثُمَّ يَأْكُلُونَ الشَّجَرَ وَيَأْكُلُونَ لُحُومَ النَّاسِ وَلَا يَقْدِرُونَ أَنْ يَأْتُوا مَكَّةَ وَالْمَدِينَةَ وَبَيْتَ الْمَقْدِسِ ثُمَّ يَبْعَثُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ حَيَوَانَاتٍ فَتَدْخُلُ آذَانَهُمْ فَيَمُوتُونَ. وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: يَوْمَئِذٍ يَوْمُ الْقِيَامَةِ وَكُلُّ ذَلِكَ مُحْتَمَلٌ إِلَّا أَنَّ الْأَقْرَبَ أَنَّ/ الْمُرَادَ الْوَقْتُ الَّذِي جَعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ السَّدَّ دَكًّا فَعِنْدَهُ مَاجَ بَعْضُهُمْ فِي بَعْضٍ وَبَعْدَهُ نُفِخَ فِي الصُّورِ وَصَارَ ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ الْقِيَامَةِ، وَالْكَلَامُ فِي الصُّورِ قَدْ تَقَدَّمَ وَسَيَجِيءُ مِنْ بَعْدُ، وَأَمَّا عَرْضُ جَهَنَّمَ وَإِبْرَازُهُ حَتَّى يَصِيرَ مَكْشُوفًا بِأَهْوَالِهِ فَذَلِكَ يَجْرِي مَجْرَى عِقَابِ الْكُفَّارِ لِمَا يَتَدَاخَلُهُمْ مِنَ الْغَمِّ الْعَظِيمِ، وَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ يَكْشِفُهُ لِلْكَافِرِينَ الَّذِينَ عَمُوا وَصَمُّوا، أَمَّا الْعَمَى فَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: كانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطاءٍ عَنْ
Bil ki { بَعْضَهُمْ } kavlindeki zamir Ye'cûc ve Me'cûc'e [el-Enbiyâ: 96] dönmektedir. { يَوْمَئِذٍ } “O gün” kavlinde ise birtakım veçheler vardır: Birincisi: Seddin yapıldığı gün, çıkmaktan menedildiklerinde seddin arkasında birbirlerine karışıp dalgalandılar. İkincisi: Çıkışları esnasında birbirlerine karışıp dalgalanacaklardır. Denildi ki: Onlar seddin arkasından çıktıklarında beldelerde izdiham halinde dalgalanırlar; denize gelirler, suyunu içerler, canlılarını yerler; sonra ağaçları yerler ve insan etlerini yerler. Ancak Mekke'ye, Medine'ye ve Beytü'l-Makdis'e girmeye güç yetiremezler. Sonra Allah üzerlerine küçük canlılar/kurtçuklar gönderir, onlar da kulaklarına girer ve böylece ölürler. Üçüncü görüş: { يَوْمَئِذٍ } kavlinden maksadın kıyamet günü olmasıdır. Bütün bunlar muhtemeldir; ancak en yakın olanı, Allah'ın o seddi yerle bir ettiği vaktin kastedilmesidir; işte o vakitte birbirlerine karışıp dalgalanırlar ve bundan sonra Sûr'a üflenir ve bu da kıyamet alametlerinden olur. Sûr hakkındaki açıklama daha önce geçmişti, ileride de gelecektir. Cehennemin arz edilmesine, bütün korkunçluklarıyla ortaya serilmesine gelince; bu, kafirlerin içine düşeceği büyük keder sebebiyle onlar için bir azap yerine geçer. Allah Teâlâ, onu kör ve sağır olan kafirlere göstereceğini beyan etmiştir. Körlüğe gelince; o, { كانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطاءٍ عَنْ ذِكْرِي }
ذِكْرِي
“Gözleri beni hatırlatan ayetlerime karşı perdeliydi”
وَالْمُرَادُ مِنْهُ شِدَّةُ انْصِرَافِهِمْ عَنْ قَبُولِ الْحَقِّ، وَأَمَّا الصَّمَمُ فَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَكانُوا لَا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعاً يَعْنِي أَنَّ حَالَتَهُمْ أَعْظَمُ مِنَ الصَّمَمِ لِأَنَّ الْأَصَمَّ قَدْ يَسْتَطِيعُ السَّمْعَ إِذَا صِيحَ بِهِ وَهَؤُلَاءِ زَالَتْ عَنْهُمْ تِلْكَ الِاسْتِطَاعَةُ وَاحْتَجَّ الْأَصْحَابُ بِقَوْلِهِ: وَكانُوا لَا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعاً عَلَى أَنَّ الِاسْتِطَاعَةَ مَعَ الْفِعْلِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ لَمَّا لَمْ يَسْمَعُوا لَمْ يَسْتَطِيعُوا، قَالَ الْقَاضِي: الْمُرَادُ مِنْهُ نَفْرَتُهُمْ عَنْ سَمَاعِ ذَلِكَ الْكَلَامِ وَاسْتِثْقَالُهُمْ إِيَّاهُ كَقَوْلِ الرَّجُلِ:
kavlinden kastedilendir; bundan murat da onların hakkı kabul etmekten şiddetle yüz çevirmeleridir. Sağırlığa gelince; o da { وَكانُوا لَا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعاً } “Ve işitmeye de tahammül edemezlerdi / işitemezlerdi” kavlinden kastedilendir. Yani onların hali sağırlıktan daha büyüktür; zira sağır olan kimse kendisine bağırıldığında işitebilir, bunlardan ise o güç tamamen yok olmuştur. Ashabımız (Eş'arîler), { وَكانُوا لَا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعاً } kavlini istitaatın (gücün) fiille birlikte olduğuna delil getirmişlerdir; çünkü onlar işitmedikleri zaman güç de yetirememişlerdir. Kadı dedi ki: Bundan murat, tıpkı kişinin:
لَا أستطيع النظر إلى فلان.
«Falancaya bakmaya tahammül edemiyorum / bakamıyorum» demesi gibi, o kelamı işitmekten nefret etmeleri ve onu ağır bulmalarıdır.