Binûn

Kehf Suresi — 7. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ١٠٢ الى ١٠٦]

[Kehf Suresi (18), Ayetler 102-106]

أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا عِبادِي مِنْ دُونِي أَوْلِياءَ إِنَّا أَعْتَدْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ نُزُلاً (١٠٢) قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالاً (١٠٣) الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً (١٠٤) أُولئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ وَلِقائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْناً (١٠٥) ذلِكَ جَزاؤُهُمْ جَهَنَّمُ بِما كَفَرُوا وَاتَّخَذُوا آياتِي وَرُسُلِي هُزُواً (١٠٦)

{ أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا عِبادِي مِنْ دُونِي أَوْلِياءَ إِنَّا أَعْتَدْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ نُزُلاً (١٠٢) قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالاً (١٠٣) الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً (١٠٤) أُولئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ وَلِقائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْناً (١٠٥) ذلِكَ جَزاؤُهُمْ جَهَنَّمُ بِما كَفَرُوا وَاتَّخَذُوا آياتِي وَرُسُلِي هُزُواً (١٠٦) } “İnkâr edenler, beni bırakıp da kullarımı veliler/dostlar edineceklerini mi sandılar? Şüphesiz biz cehennemi inkârcılara bir konaklama yeri olarak hazırladık. (102) De ki: Amelleri bakımından en çok hüsrana uğrayanları size haber verelim mi? (103) Onlar, güzel bir iş yaptıklarını sandıkları halde, dünya hayatındaki çabaları boşa giden kimselerdir. (104) İşte onlar, Rablerinin ayetlerini ve O'na kavuşmayı inkâr eden, bu yüzden amelleri boşa çıkan kimselerdir. Artık kıyamet günü onlar için hiçbir tartı tutmayız/ölçü koymayız. (105) İşte onların cezası, inkâr etmeleri, ayetlerimi ve elçilerimi alaya almaları sebebiyle cehennemdir. (106)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا عِبادِي مِنْ دُونِي أَوْلِياءَ] وَفِيهِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın { أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا عِبادِي مِنْ دُونِي أَوْلِياءَ } “İnkâr edenler, beni bırakıp da kullarımı veliler edineceklerini mi sandılar?” kavli hakkında] ve bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ مِنْ حَالِ الْكَافِرِينَ أَنَّهُمْ أَعْرَضُوا عَنِ الذِّكْرِ وَعَنِ اسْتِمَاعِ مَا جَاءَ بِهِ الرَّسُولُ أَتْبَعَهُ بِقَوْلِهِ: أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا عِبادِي مِنْ دُونِي أَوْلِياءَ وَالْمُرَادُ أَفَظَنُّوا أَنَّهُمْ يَنْتَفِعُونَ بِمَا عَبَدُوهُ مَعَ إِعْرَاضِهِمْ عَنْ تَدَبُّرِ الْآيَاتِ وَتَمَرُّدِهِمْ عَنْ قَبُولِ أَمْرِهِ وَأَمْرِ رَسُولِهِ وَهُوَ اسْتِفْهَامٌ عَلَى سَبِيلِ التَّوْبِيخِ.

Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ, kâfirlerin halinden, zikirden ve Resûl'ün getirdiğini dinlemekten yüz çevirdiklerini beyan edince, bunu { أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا عِبادِي مِنْ دُونِي أَوْلِياءَ } “İnkâr edenler, beni bırakıp da kullarımı veliler edineceklerini mi sandılar?” kavliyle takip etmiştir. Maksat şudur: Ayetleri tefekkür etmekten yüz çevirmeleri, O'nun ve Resûlü'nün emrini kabul etmekten kaçınmalarıyla birlikte, taptıkları şeylerden fayda göreceklerini mi sandılar? Bu, azarlama yollu bir istifhamdır (sorudur).

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ أَبُو بَكْرٍ وَلَمْ يَرْفَعْهُ إِلَى عَاصِمٍ: أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِسُكُونِ السِّينِ وَرَفْعِ الْبَاءِ.

İkinci Mesele: Ebû Bekir —bunu Âsım'a dayandırmaksızın— { أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا } ibaresini sîn harfinin sükûnu ve bâ harfinin raf'ı ile (أَفَحَسْبُ) okumuştur.

وَهِيَ مِنَ الْأَحْرُفِ الَّتِي خَالَفَ فِيهَا عَاصِمًا، وَذَكَرَ أَنَّهُ قِرَاءَةُ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ/ أَبِي طَالِبٍ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَقَوْلُهُ: حَسْبُ مُبْتَدَأٌ، أَنْ يَتَّخِذُوا خَبَرٌ، وَالْمَعْنَى أَفَكَافِيهِمْ وَحَسْبُهُمْ أَنْ يَتَّخِذُوا كَذَا وَكَذَا، وَأَمَّا الْبَاقُونَ فقرأوا فحسب عَلَى لَفْظِ الْمَاضِي، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَفِيهِ حَذْفٌ وَالْمَعْنَى: أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا اتِّخَاذَ عِبَادِي أَوْلِيَاءَ نَافِعًا.

Bu, onun Âsım'a muhalefet ettiği vecihlerdendir. O, bunun Müminlerin Emiri Ali b. Ebî Tâlib'in kıraati olduğunu zikretmiştir. Bu takdire göre { حَسْبُ } mübteda (özne), { أَنْ يَتَّخِذُوا } haber (yüklem)dir. Mana: «Şunu ve şunu edinmeleri kendilerine yeterli mi geldi?» demektir. Diğer [kıraat imamları] ise mazi fiil lafzıyla { فَحَسِبَ } şeklinde okumuşlardır. Bu takdire göre [cümlede] bir hazif vardır ve mana şöyledir: «İnkâr edenler, kullarımı veliler edinmenin [kendilerine] fayda vereceğini mi sandılar?»

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي الْعِبَادِ أَقْوَالٌ قِيلَ: أَرَادَ عِيسَى وَالْمَلَائِكَةَ، وَقِيلَ: هُمُ الشَّيَاطِينُ يُوَالُونَهُمْ وَيُطِيعُونَهُمْ، وَقِيلَ: هِيَ الْأَصْنَامُ سَمَّاهُمْ عِبَادًا كَقَوْلِهِ: عِبادٌ أَمْثالُكُمْ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّا أَعْتَدْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ نُزُلًا وَفِي النُّزُلِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ الزَّجَّاجُ إِنَّهُ الْمَأْوَى وَالْمَنْزِلُ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ الَّذِي يُقَامُ لِلنَّزِيلِ وَهُوَ الضَّيْفُ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ ثُمَّ ذَكَرَ تَعَالَى مَا نَبَّهَ بِهِ عَلَى جَهْلِ الْقَوْمِ فَقَالَ: قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا قِيلَ إِنَّهُمْ هُمُ الرهبان كقوله تعالى: عامِلَةٌ ناصِبَةٌ [الغاشية: ٣] وَعَنْ مُجَاهِدٍ أَهْلُ الْكِتَابِ وَعَنْ عَلِيٍّ أَنَّ ابْنَ الْكَوَّاءِ سَأَلَهُ عَنْهُمْ فَقَالَ: هُمْ أَهْلُ حَرُورَاءَ وَالْأَصْلُ أَنْ يُقَالَ هُوَ الَّذِي يَأْتِي بِالْأَعْمَالِ يَظُنُّهَا طَاعَاتٍ وَهِيَ فِي أَنْفُسِهَا مَعَاصِي وَإِنْ كَانَتْ طَاعَاتٍ لَكِنَّهَا لَا تُقْبَلُ مِنْهُمْ لِأَجْلِ كُفْرِهِمْ فَأُولَئِكَ إِنَّمَا أَتَوْا بِتِلْكَ الْأَعْمَالِ لِرَجَاءِ الثَّوَابِ، وَإِنَّمَا أَتْعَبُوا أَنْفُسَهُمْ فِيهَا لِطَلَبِ الْأَجْرِ وَالْفَوْزِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَإِذَا لَمْ يَفُوزُوا بِمَطَالِبِهِمْ بَيَّنَ أَنَّهُمْ كَانُوا ضَالِّينَ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ صُنْعَهُمْ فَقَالَ: أُولئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ وَلِقائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Üçüncü Mesele: Kulları (el-İbâd) hakkında [farklı] görüşler vardır: İsa'yı ve melekleri kastettiği söylenmiştir. Onların, dost edindikleri ve itaat ettikleri şeytanlar olduğu söylenmiştir. { عِبادٌ أَمْثالُكُمْ } “Sizin gibi kullardır” kavlinde olduğu gibi, putlar olduğu ve [Allah'ın] onları kullar olarak isimlendirdiği de söylenmiştir. Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّا أَعْتَدْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ نُزُلًا } “Şüphesiz biz cehennemi inkârcılara bir konaklama yeri olarak hazırladık” buyurmuştur. Nüzul (نُزُل) hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Zeccâc bunun barınak ve konak yeri olduğunu söylemiştir. İkincisi: Misafir olan kimseye sunulan ikramdır; bunun benzeri { فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } “Onları can yakıcı bir azapla müjdele” kavlidir. Sonra Allah Teâlâ o kavmin cehaletine dikkat çeken hususu zikrederek şöyle buyurmuştur: { قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “De ki: Amelleri bakımından en çok hüsrana uğrayanları, dünya hayatındaki çabaları boşa giden kimseleri size haber verelim mi?” Allah Teâlâ'nın: { عامِلَةٌ ناصِبَةٌ } “Çalışmış, boşuna yorulmuştur” [Gāşiye 3] kavlinde olduğu gibi, bunların rahipler olduğu söylenmiştir. Mücâhid'den [gelen rivayete göre] onlar Ehl-i Kitap'tır. Ali'den [gelen rivayete göre ise] İbnü'l-Kevvâ ona bunları sormuş, o da: «Onlar Harûra ehlidir (Haricîlerdir)» demiştir. Asıl olan ise şöyle denilmesidir: O, itaat zannederek ameller işleyen, halbuki amelleri bizzat masiyet olan kimsedir; şayet bu ameller itaat cinsinden olsalar bile inkârları sebebiyle kendilerinden kabul olunmaz. İşte onlar bu amelleri ancak sevap umuduyla yapmışlar, kıyamet gününde mükâfat ve kurtuluş aramak için kendilerini bu amellerle yormuşlardır; istediklerine kavuşamadıklarında ise onların sapkınlar oldukları açığa çıkmıştır. Sonra Allah Teâlâ onların yaptıklarını beyan ederek: { أُولئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ وَلِقائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ } “İşte onlar, Rablerinin ayetlerini ve O'na kavuşmayı inkâr eden, bu yüzden amelleri boşa çıkan kimselerdir” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لِقَاءُ اللَّهِ عِبَارَةٌ عَنْ رُؤْيَتِهِ بِدَلِيلِ أَنَّهُ يُقَالُ: لَقِيتُ فُلَانًا أَيْ رَأَيْتُهُ، فَإِنْ قِيلَ: اللِّقَاءُ عِبَارَةٌ عَنِ الْوُصُولِ، قَالَ تَعَالَى: فَالْتَقَى الْماءُ عَلى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ [الْقَمَرِ: ١٢] وَذَلِكَ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى مُحَالٌ، فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى لِقَاءِ ثَوَابِ اللَّهِ، وَالْجَوَابُ أَنَّ لَفْظَ اللِّقَاءِ، وَإِنْ كَانَ فِي الْأَصْلِ عِبَارَةً عَنِ الْوُصُولِ وَالْمُلَاقَاةِ إِلَّا أَنَّ اسْتِعْمَالَهُ فِي الرُّؤْيَةِ مَجَازٌ ظَاهِرٌ مَشْهُورٌ، وَالَّذِي يَقُولُونَهُ مِنْ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ لِقَاءُ ثَوَابِ اللَّهِ فَهُوَ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِالْإِضْمَارِ، وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ حَمْلَ اللَّفْظِ عَلَى الْمَجَازِ الْمُتَعَارَفِ الْمَشْهُورِ أَوْلَى مِنْ حَمْلِهِ عَلَى مَا يَحْتَاجُ مَعَهُ إِلَى الْإِضْمَارِ.

Birinci Mesele: Allah'a kavuşmak (likâullah), O'nu görmek demektir; zira «falancaya kavuştum/mülaki oldum» yani «onu gördüm» denilir. Şayet: «Kavuşmak (el-likâ), ulaşmaktan ibarettir; Allah Teâlâ: { فَالْتَقَى الْماءُ عَلى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ } “Böylece sular, takdir edilmiş bir iş için birleşti/kavuştu” [Kamer 12] buyurmuştur. Bu ise Allah Teâlâ hakkında imkânsızdır, dolayısıyla bunun Allah'ın sevabına kavuşmak şeklinde yorumlanması vaciptir» denilirse; cevap şudur: Likâ lafzı, asıl itibariyle ulaşmak ve kavuşmaktan ibaret olsa bile, onun görme anlamında kullanılması açık ve meşhur bir mecazdır. Onların 'bundan maksat Allah'ın sevabına kavuşmaktır' şeklindeki sözleri ise ancak bir takdir/hazif ile tamam olur. Bilinmektedir ki lafzı bilinen ve meşhur olan mecaza hamletmek, onunla birlikte takdire ihtiyaç duyulan şeye hamletmekten daha evladır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اسْتَدَلَّتِ الْمُعْتَزِلَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَحَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ عَلَى أَنَّ الْقَوْلَ بِالْإِحْبَاطِ وَالتَّكْفِيرِ حَقٌّ، وَهَذِهِ الْمَسْأَلَةُ قَدْ ذَكَرْنَاهَا بِالِاسْتِقْصَاءِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فَلَا نُعِيدُهَا، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْناً وَفِيهِ وُجُوهٌ. الْأَوَّلُ: أَنَّا نَزْدَرِي بِهِمْ وَلَيْسَ لَهُمْ عِنْدَنَا وَزْنٌ وَمِقْدَارٌ. الثَّانِي: لَا نُقِيمُ لَهُمْ مِيزَانًا لِأَنَّ الْمِيزَانَ إِنَّمَا يُوضَعُ لِأَهْلِ الْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ مِنَ الْمُوَحِّدِينَ لِتَمْيِيزِ مِقْدَارِ الطَّاعَاتِ وَمِقْدَارِ السَّيِّئَاتِ. الثَّالِثُ: قَالَ الْقَاضِي: إِنَّ مَنْ غَلَبَتْ مَعَاصِيهِ صَارَ مَا فِي فِعْلِهِ مِنَ الطَّاعَةِ كَأَنْ لَمْ يَكُنْ فَلَا يَدْخُلُ فِي الْوَزْنِ شَيْءٌ مِنْ طَاعَتِهِ.

İkinci Mesele: Mu'tezile, Allah Teâlâ'nın { فَحَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ } “Bu yüzden amelleri boşa çıkmıştır” kavlini, ihbât (amellerin silinmesi) ve tekfîr görüşünün hak olduğuna delil getirmiştir. Bu meseleyi Bakara Suresi'nde ayrıntılı olarak zikretmiştik, bu yüzden tekrar etmiyoruz. Sonra Allah Teâlâ: { فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْناً } “Artık kıyamet günü onlar için hiçbir tartı tutmayız/ölçü koymayız” buyurmuştur. Bunda [birkaç] vecih vardır: Birincisi: Onları hor ve hakir görürüz, bizim katımızda onların hiçbir ağırlığı ve değeri yoktur. İkincisi: Onlar için bir terazi kurmayız; çünkü terazi, itaatlerin ve günahların miktarını ayırt etmek için sadece muvahhidlerden iyilik ve kötülük sahipleri için kurulur. Üçüncüsü: Kadı dedi ki: Günahları galip gelen kimsenin fiilindeki itaat kısmı sanki hiç yokmuş gibi olur, dolayısıyla tartıya onun itaatinden hiçbir şey girmez.

وَهَذَا التَّفْسِيرُ بِنَاءً عَلَى قَوْلِهِ بِالْإِحْبَاطِ وَالتَّكْفِيرِ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ذلِكَ جَزاؤُهُمْ جَهَنَّمُ فَقَوْلُهُ: ذلِكَ أَيْ ذَلِكَ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ وَفَصَّلْنَاهُ مِنْ أَنْوَاعِ الْوَعِيدِ هُوَ جَزَاؤُهُمْ عَلَى أَعْمَالِهِمُ الْبَاطِلَةِ، وَقَوْلُهُ: جَهَنَّمُ عَطْفُ بَيَانٍ لِقَوْلِهِ: جَزاؤُهُمْ ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ ذَلِكَ الْجَزَاءَ جَزَاءٌ عَلَى مَجْمُوعِ أَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: كُفْرُهُمْ. الثَّانِي: أَنَّهُمْ أَضَافُوا إِلَى/ الْكُفْرِ أَنِ اتَّخَذُوا آيَاتِ اللَّهِ وَاتَّخَذُوا رُسُلَهُ هُزُوًا، فَلَمْ يَقْتَصِرُوا عَلَى الرَّدِّ عَلَيْهِمْ وَتَكْذِيبِهِمْ حَتَّى اسْتَهْزَءُوا بهم.

Bu tefsir, onun ihbât ve tekfîr görüşüne dayanmaktadır. Sonra Allah Teâlâ: { ذلِكَ جَزاؤُهُمْ جَهَنَّمُ } “İşte onların cezası cehennemdir” buyurmuştur. O'nun { ذلِكَ } sözü, yani zikrettiğimiz ve ayrıntılandırdığımız o tehdit türleri, onların batıl amellerinin cezasıdır demektir. { جَهَنَّمُ } kelimesi ise { جَزاؤُهُمْ } kelimesinin atf-ı beyanıdır. Sonra Allah Teâlâ bu cezanın iki şeyin toplamına karşılık olduğunu beyan etmiştir: Birincisi: Onların inkârlarıdır. İkincisi: İnkâra ek olarak Allah'ın ayetlerini ve elçilerini alaya almalarıdır; nitekim sadece onları reddetmek ve yalanlamakla kalmayıp onlarla alay da etmişlerdir.

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ١٠٧ الى ١٠٨]

[Kehf Suresi (18), Ayetler 107-108]

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلاً (١٠٧) خالِدِينَ فِيها لَا يَبْغُونَ عَنْها حِوَلاً (١٠٨)

{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلاً (١٠٧) خالِدِينَ فِيها لَا يَبْغُونَ عَنْها حِوَلاً (١٠٨) } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, onlar için bir konaklama yeri olarak Firdevs cennetleri vardır. (107) Orada ebedî kalıcıdırlar; oradan başka bir yere ayrılmak/geçmek istemezler. (108)”

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayette [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ الْوَعِيدَ أَتْبَعَهُ بِالْوَعْدِ، وَلَمَّا ذَكَرَ فِي الْكُفَّارِ أَنَّ جَهَنَّمَ نُزُلُهُمْ، أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ مَا يُرَغِّبُ فِي الْإِيمَانِ وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ. فَقَالَ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًا.

Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ tehdidi zikredince, hemen ardından vaadi getirmiştir; kâfirler hakkında cehennemin onların konaklama yeri olduğunu zikredince, bunun peşinden imana ve salih amele teşvik eden hususu zikrederek: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًا } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, onlar için bir konaklama yeri olarak Firdevs cennetleri vardır” buyurmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: عَطْفُ عَمَلَ الصَّالِحَاتِ عَلَى الْإِيمَانِ وَالْمَعْطُوفُ مُغَايِرٌ لِلْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَعْمَالَ الصَّالِحَةَ مُغَايِرَةٌ لِلْإِيمَانِ.

İkinci Mesele: Salih amellerin imana atfedilmesi; matufun (atfedilenin) matufun aleyhten (kendisine atfedilenden) farklı olduğunu ve bunun da salih amellerin imandan farklı olduğunu gösterir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: عَنْ قَتَادَةَ الْفِرْدَوْسُ وَسَطُ الْجَنَّةِ وَأَفْضَلُهَا، وَعَنْ كَعْبٍ لَيْسَ فِي الْجِنَانِ أَعْلَى مِنْ جَنَّةِ الْفِرْدَوْسِ، وَفِيهَا الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ، وَعَنْ مُجَاهِدٍ الْفِرْدَوْسُ هُوَ الْبُسْتَانُ بِالرُّومِيَّةِ،

Üçüncü Mesele: Katâde'den [gelen rivayete göre] Firdevs, cennetin ortası ve en faziletlisidir. Ka'b'dan [gelen rivayete göre] cennetler içinde Firdevs cennetinden daha yücesi yoktur; iyiliği emredip kötülükten sakındıranlar oradadır. Mücâhid'den [gelen rivayete göre] Firdevs, Rumca'da bahçe/bostan demektir.

وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «الْجَنَّةُ مِائَةُ دَرَجَةٍ مَا بَيْنَ كُلِّ دَرَجَتَيْنِ مَسِيرَةُ مِائَةِ عَامٍ وَالْفِرْدَوْسُ أَعْلَاهَا دَرَجَةً، وَمِنْهَا الْأَنْهَارُ الْأَرْبَعَةُ وَالْفِرْدَوْسُ مِنْ فَوْقِهَا، فَإِذَا سَأَلْتُمُ اللَّهَ الْجَنَّةَ فَاسْأَلُوهُ الْفِرْدَوْسَ فَإِنَّ فَوْقَهَا عَرْشَ الرَّحْمَنِ وَمِنْهَا تَتَفَجَّرُ أَنْهَارُ الْجَنَّةِ» .

Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre şöyle buyurmuştur: «Cennet yüz derecedir; her iki derece arası yüz yıllık yürüme mesafesidir. Firdevs ise derecesi en yüksek olanıdır. Dört ırmak oradan [kaynar] ve Firdevs bunların üstündedir. Allah'tan cenneti istediğiniz zaman Firdevs'i isteyiniz; çünkü onun üstünde Rahmân'ın Arşı vardır ve cennet ırmakları oradan fışkırır.»

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ الْجَنَّةَ بِكُلِّيَّتِهَا نُزُلًا لِلْمُؤْمِنِينَ وَالْكَرِيمُ إِذَا أَعْطَى النُّزُلَ أَوَّلًا فَلَا

Dördüncü Mesele: Bazıları demiştir ki: Allah Teâlâ cennetin tamamını müminler için bir konaklama ikramı (nüzul) kılmıştır. Cömert olan kimse ilk başta konaklama ikramı verince,

بُدَّ أَنْ يُتْبِعَهُ بِالْخُلْعَةِ وَلَيْسَ بَعْدَ الْجَنَّةِ بِكُلِّيَّتِهَا إِلَّا رُؤْيَةَ اللَّهِ، فَإِنْ قَالُوا: أَلَيْسَ أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى جُمْلَةَ جهنم نزلا الكافرين وَلَمْ يَبْقَ بَعْدَ جُمْلَةِ جَهَنَّمَ عَذَابٌ آخَرُ، فكذلك هاهنا جَعَلَ جُمْلَةَ الْجَنَّةِ نُزُلًا لِلْمُؤْمِنِينَ مَعَ أَنَّهُ لَيْسَ لَهُ شَيْءٌ آخَرُ بَعْدَ الْجَنَّةِ، وَالْجَوَابُ: قُلْنَا لِلْكَافِرِ بَعْدَ حُصُولِ جَهَنَّمَ مَرْتَبَةٌ أَعْلَى مِنْهَا وَهُوَ كَوْنُهُ مَحْجُوبًا عَنْ رُؤْيَةِ اللَّهِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: كَلَّا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ ثُمَّ إِنَّهُمْ لَصالُوا الْجَحِيمِ [الْمُطَفِّفِينَ: ١٥، ١٦] فَجَعَلَ الصِّلَاءَ بِالنَّارِ مُتَأَخِّرًا فِي الْمَرْتَبَةِ عَنْ كَوْنِهِ مَحْجُوبًا عَنِ اللَّهِ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لَا يَبْغُونَ عَنْها حِوَلًا الْحِوَلُ التَّحَوُّلُ، يُقَالُ: حَالَ مِنْ مَكَانِهِ حِوَلًا كَقَوْلِهِ عَادَ فِي حُبِّهَا عَوْدًا يَعْنِي لَا مَزِيدَ عَلَى سِعَادَاتِ الْجَنَّةِ وَخَيْرَاتِهَا حَتَّى يُرِيدَ أَشْيَاءَ غَيْرَهَا، وَهَذَا الْوَصْفُ يَدُلُّ عَلَى غَايَةِ الْكَمَالِ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ فِي الدُّنْيَا إِذَا وَصَلَ إِلَى أَيِّ دَرَجَةٍ كَانَتْ فِي السَّعَادَاتِ فَهُوَ طَامِحُ الطرف إلى ما هو أعلى منها.

bunun ardından mutlaka hil'at (asıl ikramı) vermesi gerekir; cennetin tamamından sonra ise ancak Allah'ı görmek vardır. Şayet: «Allah Teâlâ önceki ayette cehennemin tamamını kâfirler için konaklama yeri kılmış değil midir? Halbuki cehennemin tamamından sonra başka bir azap kalmamaktadır. Aynı şekilde burada da cennetten sonra mümin için başka bir şey olmadığı halde cennetin tamamını bir konaklama yeri kılmıştır» derlerse, cevap olarak deriz ki: Kâfir için cehenneme girmesinden sonra bundan daha üst bir derece [azap] vardır; o da Allah Teâlâ'nın: { كَلَّا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ ثُمَّ إِنَّهُمْ لَصالُوا الْجَحِيمِ } “Hayır! Şüphesiz onlar o gün Rablerinden perdelenmişlerdir. Sonra onlar mutlaka cehenneme gireceklerdir” [Mutaffifîn 15-16] buyurduğu gibi, Allah'ı görmekten perdelenmiş olmasıdır. Böylece cehenneme girmeyi, mertebe bakımından Allah'tan perdelenmiş olmaktan sonra kılmıştır. Sonra Allah Teâlâ: { لَا يَبْغُونَ عَنْها حِوَلًا } “Oradan başka bir yere ayrılmak istemezler” buyurmuştur. Hivel (حِوَل), yer değiştirmek demektir. Kişinin «sevgiye geri döndü» anlamında «عَادَ فِي حُبِّهَا عَوْدًا» demesi gibi, yerinden dönüp ayrıldığında «حَالَ مِنْ مَكَانِهِ حِوَلًا» denilir. Yani cennetin saadetleri ve hayırları üzerine hiçbir fazlalık olamaz ki onun dışındaki şeyleri istesinler. Bu nitelik, kemalin son noktasına delalet eder; çünkü insan dünyada saadetler içinde hangi dereceye ulaşırsa ulaşsın, gözü daima ondan daha üstün olana dikilidir.

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ١٠٩ الى ١١٠]

[Kehf Suresi (18), Ayetler 109-110]

قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً (١٠٩) قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحى إِلَيَّ أَنَّما إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلاً صالِحاً وَلا يُشْرِكْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً (١١٠)

{ قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً (١٠٩) قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحى إِلَيَّ أَنَّما إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلاً صالِحاً وَلا يُشْرِكْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً (١١٠) } “De ki: Rabbimin kelimeleri için deniz mürekkep olsaydı, Rabbimin kelimeleri tükenmeden önce deniz tükenirdi; yardım olarak bir o kadarını daha getirsek bile. (109) De ki: Ben de ancak sizin gibi bir beşerim. Bana ilahınızın tek bir ilah olduğu vahyolunuyor. Artık kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa, salih bir amel işlesin ve Rabbine ibadette hiçbir kimseyi ortak koşmasın. (110)”

وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayette [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ أَنْوَاعَ الدَّلَائِلِ وَالْبَيِّنَاتِ وَشَرَحَ أَقَاصِيصَ الْأَوَّلِينَ نَبَّهَ عَلَى كَمَالِ حَالِ الْقُرْآنِ فَقَالَ: قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي وَالْمِدَادُ اسْمٌ لِمَا تُمَدُّ بِهِ الدَّوَاةُ مِنَ الْحِبْرِ وَلِمَا يُمَدُّ بِهِ السِّرَاجُ مِنَ السَّلِيطِ، وَالْمَعْنَى لَوْ كُتِبَتْ كَلِمَاتُ عِلْمِ اللَّهِ وَحِكَمُهُ وَكَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لَهَا وَالْمُرَادُ بِالْبَحْرِ الْجِنْسُ لَنَفِدَ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ الْكَلِمَاتُ، وَتَقْرِيرُ الْكَلَامِ أَنَّ الْبِحَارَ كَيْفَمَا فَرَضَتْ فِي الِاتِّسَاعِ وَالْعَظَمَةِ فَهِيَ مُتَنَاهِيَةٌ وَمَعْلُومَاتُ اللَّهِ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ وَالْمُتَنَاهِي لَا يَفِي الْبَتَّةَ بِغَيْرِ الْمُتَنَاهِي، قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ يَنْفَدَ بِالْيَاءِ لِتُقَدِّمِ الْفِعْلِ عَلَى الْجَمْعِ وَالْبَاقُونَ بِالتَّاءِ لِتَأْنِيثِ كَلِمَاتٍ،

Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ bu surede delillerin ve beyanların türlerini zikredip öncekilerin kıssalarını açıklayınca, Kur'an'ın halinin kemaline dikkat çekerek: { قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي } “De ki: Rabbimin kelimeleri için deniz mürekkep olsaydı...” buyurmuştur. Midad (مِدَاد), divite eklenen mürekkebin ve kandile eklenen yağın adıdır. Mana şudur: Şayet Allah'ın ilminin ve hikmetlerinin kelimeleri yazılsaydı ve deniz de —buradaki denizden maksat cinsidir— bunlar için mürekkep olsaydı, kelimeler tükenmeden önce deniz tükenirdi. Sözün açıklaması şudur: Denizler genişlik ve büyüklükte nasıl varsayılırsa varsayılsın sonludur; Allah'ın bildikleri ise sonsuzdur. Sonlu olan bir şey ise sonsuz olanı asla karşılayamaz. Hamza ve Kisâî, fiilin cemi kelimesinden önce gelmesi sebebiyle { يَنْفَدَ } kelimesini yâ ile okumuşlar; diğerleri ise { كَلِماتِ } lafzının müennesliği sebebiyle tâ ile okumuşlardır.

وَرُوِيَ أَنَّ حُيَيَّ بْنَ أَخْطَبَ قَالَ: فِي كِتَابِكُمْ: وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً [البقرة: ٢٦٩] ثم تقرأون: وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا [الْإِسْرَاءِ: ٨٥] فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ

Rivayet edildiğine göre Huyey b. Ahtab: «Kitabınızda { وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً } “Kime hikmet verilmişse, ona çok hayır verilmiştir” [Bakara 269] [yazıyor]; sonra da { وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا } “Size ilimden ancak az bir şey verilmiştir” [İsrâ 85] diye okuyorsunuz» demiştir. Bunun üzerine bu ayet nazil olmuştur.

يَعْنِي أَنَّ ذَلِكَ خَيْرٌ كَثِيرٌ وَلَكِنَّهُ قَطْرَةٌ مِنْ بَحْرِ كَلِمَاتِ اللَّهِ.

Yani o çok bir hayırdır; fakat Allah'ın kelimeleri denizinden bir damladır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ الْمُخَالِفُونَ عَلَى الطَّعْنِ فِي قَوْلِ أَصْحَابِنَا أَنَّ كَلَامَ اللَّهِ تَعَالَى وَاحِدٌ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَقَالُوا: إِنَّهَا صَرِيحَةٌ فِي إِثْبَاتِ كَلِمَاتِ اللَّهِ تَعَالَى وَأَصْحَابُنَا حَمَلُوا الْكَلِمَاتِ عَلَى مُتَعَلِّقَاتِ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى، قَالَ الْجُبَّائِيُّ: وَأَيْضًا قَوْلُهُ: قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كَلِمَاتِ اللَّهِ تَعَالَى قَدْ تَنْفَدُ فِي الْجُمْلَةِ، وَمَا ثَبَتَ عَدَمُهُ امْتَنَعَ قِدَمُهُ، وَأَيْضًا قَالَ: وَلَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً وَهَذَا يدل على أنه تعالى قادر على أن يَجِيءَ بِمِثْلِ كَلَامِهِ وَالَّذِي يُجَاءُ بِهِ يَكُونُ مُحْدَثًا وَالَّذِي يَكُونُ الْمُحْدَثُ مِثْلًا لَهُ فَهُوَ أَيْضًا مُحْدَثٌ وَجَوَابُ أَصْحَابِنَا أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْأَلْفَاظُ الدَّالَّةُ عَلَى تَعَلُّقَاتِ تِلْكَ الصِّفَةِ الْأَزَلِيَّةِ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ كَمَالَ كَلَامِ اللَّهِ أَمَرَ مُحَمَّدًا ﷺ بِأَنْ يَسْلُكَ طَرِيقَةَ التَّوَاضُعِ فَقَالَ: قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحى إِلَيَّ أَيْ لَا امْتِيَازَ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ فِي شَيْءٍ مِنَ الصِّفَاتِ إِلَّا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْحَى إِلَيَّ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ الْوَاحِدُ الْأَحَدُ الصَّمَدُ، وَالْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى مَطْلُوبَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ كَلِمَةَ إِنَّما تُفِيدُ الْحَصْرَ/ وَهِيَ قَوْلُهُ: أَنَّما إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ. وَالثَّانِي: أَنَّ كَوْنَ الْإِلَهِ تَعَالَى: إِلَهًا وَاحِدًا يُمْكِنُ إِثْبَاتُهُ بِالدَّلَائِلِ السَّمْعِيَّةِ، وَقَدْ قَرَّرْنَا هَذَيْنِ الْمَطْلُوبَيْنِ فِي سَائِرِ السُّوَرِ بِالْوُجُوهِ الْقَوِيَّةِ، ثُمَّ قَالَ: فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ

İkinci Mesele: Muhalifler, ashabımızın (Eş'arîlerin) 'Allah Teâlâ'nın kelamı birdir' şeklindeki görüşüne itiraz etmek için bu ayeti delil getirmişler ve şöyle demişlerdir: «Ayet, Allah Teâlâ'nın [birden çok] kelimeleri olduğunu ispatta açıktır.» Ashabımız ise kelimeleri Allah Teâlâ'nın ilminin taalluklarına hamletmişlerdir. Cübbâî dedi ki: Ayrıca O'nun { قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي } “Rabbimin kelimeleri tükenmeden önce” kavli, Allah Teâlâ'nın kelimelerinin bütünüyle tükenebileceğine delalet eder; yokluğu sabit olan şeyin ise kadîm olması imkânsızdır. Ayrıca O: { وَلَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً } “Yardım olarak bir o kadarını daha getirsek bile” buyurmuştur; bu da O'nun kelamının benzerini getirmeye kādir olduğuna delalet eder. Getirilen şey ihdas edilmiş (sonradan yaratılmış) olur; sonradan yaratılan bir şeyin benzeri olan şey de yine sonradan yaratılmıştır. Ashabımızın cevabı şudur: Bundan maksat, o ezelî sıfatın taalluklarına delalet eden lafızlardır. Bil ki Allah Teâlâ, Allah'ın kelamının kemalini beyan edince, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e tevazu yolunu tutmasını emrederek: { قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحى إِلَيَّ } “De ki: Ben de ancak sizin gibi bir beşerim. Bana vahyolunuyor...” buyurmuştur. Yani sıfatların hiçbirinde benimle sizin aranızda bir fark yoktur; ancak Allah Teâlâ bana, tek, bir ve Samed olan Allah'tan başka ilah olmadığını vahyetmiştir. Ayet iki matluba delalet eder: Birincisi: { أَنَّما إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ } kavlinde geçen { إِنَّما } kelimesi hasr (sınırlama) ifade eder. İkincisi: Allah Teâlâ'nın tek bir ilah olması sem'î (naklî) delillerle ispat edilebilir. Biz bu iki matlubu diğer surelerde güçlü vecihlerle açıklamıştık. Sonra: { فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ

رَبِّهِ

رَبِّهِ } “Artık kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa” buyurmuştur.

وَالرَّجَاءُ هُوَ ظَنُّ الْمَنَافِعِ الْوَاصِلَةِ إِلَيْهِ وَالْخَوْفُ ظَنُّ الْمَضَارِّ الْوَاصِلَةِ إِلَيْهِ، وَأَصْحَابُنَا حَمَلُوا لِقَاءَ الرَّبِّ عَلَى رُؤْيَتِهِ وَالْمُعْتَزِلَةُ حَمَلُوهُ عَلَى لِقَاءِ ثَوَابِ اللَّهِ وَهَذِهِ الْمُنَاظَرَةُ قَدْ تَقَدَّمَتْ وَالْعَجَبُ أَنَّهُ تَعَالَى أَوْرَدَ فِي آخِرِ هَذِهِ السُّورَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى حُصُولِ رُؤْيَةِ اللَّهِ فِي ثَلَاثِ آيَاتٍ: أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ: أُولئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ وَلِقائِهِ [الْكَهْفِ: ١٠٥] . وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: كانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًا [الْكَهْفِ: ١٠٧] وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ وَلَا بَيَانَ أَقْوَى مِنْ ذَلِكَ ثُمَّ قَالَ: فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً أَيْ مَنْ حَصَلَ لَهُ رَجَاءُ لِقَاءِ اللَّهِ فَلْيَشْتَغِلْ بِالْعَمَلِ الصَّالِحِ، وَلَمَّا كَانَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ قَدْ يُؤْتَى بِهِ لِلَّهِ وَقَدْ يُؤْتَى بِهِ لِلرِّيَاءِ وَالسُّمْعَةِ لَا جَرَمَ اعْتُبِرَ فِيهِ قَيْدَانِ: أَنْ يُؤْتَى بِهِ لِلَّهِ، وَأَنْ يَكُونَ مُبَرَّأً عَنْ جِهَاتِ الشِّرْكِ، فَقَالَ: وَلا يُشْرِكْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً.

Recâ (رَّجَاء), kişiye ulaşacak faydaları zannetmesidir; havf (خَوْف) ise kişiye ulaşacak zararları zannetmesidir. Ashabımız, Rabbe kavuşmayı O'nu görmeye hamletmiş; Mu'tezile ise bunu Allah'ın sevabına kavuşmaya hamletmiştir. Bu münazara daha önce geçmişti. Şaşılacak olan şudur ki, Allah Teâlâ bu surenin sonunda Allah'ın görülmesinin gerçekleşeceğine delalet eden hususu üç ayette zikretmiştir: Birincisi: { أُولئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ وَلِقائِهِ } [Kehf 105] kavlidir. İkincisi: { كانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًا } [Kehf 107] kavlidir. Üçüncüsü: { فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ } kavlidir. Bundan daha güçlü bir beyan olamaz. Sonra: { فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً } “Salih bir amel işlesin” buyurmuştur; yani kim Allah'a kavuşma umuduna sahipse salih amelle meşgul olsun. Salih amel bazen Allah için, bazen de riya ve gösteriş için yapılabildiğinden dolayı, onda iki kayıt muteber kılınmıştır: Allah için yapılması ve şirk yönlerinden arınmış olması. Bu sebeple: { وَلا يُشْرِكْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً } “Ve Rabbine ibadette hiçbir kimseyi ortak koşmasın” buyurmuştur.

قِيلَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي جُنْدُبِ بْنِ زُهَيْرٍ قَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ: «إِنِّي أَعْمَلُ الْعَمَلَ لِلَّهِ تَعَالَى فَإِذَا اطَّلَعَ عَلَيْهِ أَحَدٌ سَرَّنِي» فَقَالَ ﵊: «إِنَّ اللَّهَ لَا يَقْبَلُ مَا شُورِكَ فِيهِ» وَرُوِيَ أَيْضًا أَنَّهُ قَالَ لَهُ: «لَكَ أَجْرَانِ أَجْرُ السِّرِّ وَأَجْرُ الْعَلَانِيَةِ»

Denildi ki: Bu ayet Cündüb b. Züheyr hakkında nazil olmuştur. O, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Ben bir ameli Allah Teâlâ için yapıyorum, ancak bir kimse buna muttali olunca bu beni sevindiriyor» demiştir. Bunun üzerine Aleyhisselâm: «Şüphesiz Allah, içerisine ortak katılan hiçbir şeyi kabul etmez» buyurmuştur. Yine rivayet edildiğine göre ona: «Senin için iki ecir vardır: Gizlilik ecri ve alenilik ecri» buyurmuştur.

فَالرِّوَايَةُ الْأُولَى مَحْمُولَةٌ عَلَى مَا إِذَا قَصَدَ بِعَمَلِهِ الرِّيَاءَ وَالسُّمْعَةَ، وَالرِّوَايَةُ الثَّانِيَةُ مَحْمُولَةٌ عَلَى مَا إِذَا قَصَدَ أَنْ يُقْتَدَى بِهِ، وَالْمَقَامُ الْأَوَّلُ مَقَامُ الْمُبْتَدِئِينَ، وَالْمَقَامُ الثَّانِي مقام الكاملين والحمد ﷺ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ وَصَحْبِهِ أَجْمَعِينَ.

Birinci rivayet, ameliyle riya ve gösterişi kastettiği duruma hamledilir; ikinci rivayet ise kendisine uyulmasını kastettiği duruma hamledilir. Birinci makam yeni başlayanların (mübtedîlerin) makamı, ikinci makam ise kâmillerin makamıdır. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun. Salât ve selâm Efendimiz Muhammed'e, âline ve bütün ashâbına olsun.

قَالَ الْمُصَنِّفُ ﵁ تَمَّ تَفْسِيرُ هَذِهِ السُّورَةِ يَوْمَ الثُّلَاثَاءِ السَّابِعَ عَشَرَ مِنْ شَهْرِ صَفَرٍ سَنَةَ اثْنَتَيْنِ وَسِتِّمِائَةٍ فِي بَلْدَةِ غَزْنِينَ، وَنَسْأَلُ اللَّهَ أَكْرَمَ الْأَكْرَمِينَ وَأَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ، أَنْ يَخُصَّنَا بِالْمَغْفِرَةِ وَالْفَضْلِ فِي يَوْمِ الدِّينِ، إِنَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ.

Müellif radıyallâhu anh dedi ki: Bu surenin tefsiri, Gazne beldesinde altı yüz iki senesinin Safer ayının on yedinci Salı gününde tamamlanmıştır. Keremlilerin en keremlisi ve merhametlilerin en merhametlisi olan Allah'tan, din gününde bizi mağfiret ve lütfuyla mükafatlandırmasını dileriz; şüphesiz O, büyük lütuf sahibidir.