Binûn

Meryem Suresi aleyhesselâm — 2. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

يَا يَحْيى خُذِ الْكِتابَ بِقُوَّةٍ وَآتَيْناهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا (١٢) وَحَناناً مِنْ لَدُنَّا وَزَكاةً وَكانَ تَقِيًّا (١٣) وَبَرًّا بِوالِدَيْهِ وَلَمْ يَكُنْ جَبَّاراً عَصِيًّا (١٤) وَسَلامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَيَوْمَ يَمُوتُ وَيَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا (١٥)

{ يَا يَحْيَى خُذِ الْكِتَابَ بِقُوَّةٍ وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا (١٢) وَحَنَانًا مِنْ لَدُنَّا وَزَكَاةً وَكَانَ تَقِيًّا (١٣) وَبَرًّا بِوَالِدَيْهِ وَلَمْ يَكُنْ جَبَّارًا عَصِيًّا (١٤) وَسَلَامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَيَوْمَ يَمُوتُ وَيَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا (١٥) } “«Ey Yahyâ! Kitab'a var gücünle sarıl» [dedik] ve henüz çocuk iken ona hikmet verdik. (12) Katımızdan bir şefkat ve arılık da [verdik]. O, çok takva sahibi idi. (13) Anne babasına karşı çok iyi davranandı; bir zorba ve isyankâr değildi. (14) Doğduğu gün, öleceği gün ve diri olarak [kabirden] kaldırılacağı gün ona selâm olsun! (15)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ يَحْيَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِصِفَاتٍ تِسْعٍ: الصِّفَةُ الْأُولَى: كَوْنُهُ مُخَاطَبًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: يَا يَحْيى خُذِ الْكِتابَ بِقُوَّةٍ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ bu ayette Yahyâ'yı dokuz sıfatla nitelemiştir: Birinci Sıfat: Allah Teâlâ'nın: { يَا يَحْيى خُذِ الْكِتابَ بِقُوَّةٍ } “Ey Yahyâ! Kitab'a var gücünle sarıl” buyruğuyla O'nun muhatabı olmasıdır. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أن قوله: يا يَحْيى خُذِ الْكِتابَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَلَغَ بِيَحْيَى الْمَبْلَغَ الَّذِي يَجُوزُ أَنْ يُخَاطِبَهُ بِذَلِكَ فَحَذَفَ ذِكْرَهُ لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ.

Birinci Mesele: O'nun: { يَا يَحْيى خُذِ الْكِتابَ } “Ey Yahyâ! Kitab'a sarıl” buyruğu, Allah Teâlâ'nın Yahyâ'yı kendisine bu şekilde hitap edilmesinin caiz olacağı bir yaşa ulaştırdığına delalet eder; sözün buna delaleti sebebiyle onun zikri hazfedilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْكِتَابُ الْمَذْكُورُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ هُوَ التَّوْرَاةَ الَّتِي هِيَ نِعْمَةُ اللَّهِ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ آتَيْنا بَنِي إِسْرائِيلَ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ [الْجَاثِيَةِ: ١٦] وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ كِتَابًا خَصَّ اللَّهُ بِهِ يَحْيَى كَمَا خَصَّ اللَّهُ تَعَالَى الْكَثِيرَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ بِذَلِكَ وَالْأَوَّلُ أولى لأن حمل الكلام هاهنا على المعهود السابق أولى ولا معهود هاهنا إِلَّا التَّوْرَاةُ.

İkinci Mesele: Bahsi geçen kitabın, Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ آتَيْنا بَنِي إِسْرائِيلَ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ } “Andolsun biz, İsrailoğullarına Kitab'ı, hükümranlığı ve peygamberliği verdik” [el-Câsiye: 16] kavlinden dolayı İsrailoğullarına Allah'ın bir nimeti olan Tevrat olması muhtemeldir. Allah Teâlâ'nın pek çok peygambere tahsis ettiği gibi Yahyâ'ya da tahsis ettiği bir kitap olması da muhtemeldir. Birincisi daha evladır; zira burada sözü önceden bilinen (ahd-i sâbık) üzerine hamletmek daha uygundur ve burada Tevrat'tan başka bilinen bir kitap yoktur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: بِقُوَّةٍ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْقُدْرَةَ عَلَى الْأَخْذِ لِأَنَّ ذَلِكَ مَعْلُومٌ لِكُلِّ أَحَدٍ فَيَجِبُ حَمْلُهُ عَلَى مَعْنًى يُفِيدُ الْمَدْحَ وَهُوَ الْجِدُّ وَالصَّبْرُ عَلَى الْقِيَامِ بِأَمْرِ النُّبُوَّةِ وَحَاصِلُهَا يَرْجِعُ إِلَى حُصُولِ مَلَكَةٍ تَقْتَضِي سُهُولَةَ الْإِقْدَامِ عَلَى الْمَأْمُورِ بِهِ وَالْإِحْجَامَ عَنِ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ. الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَآتَيْناهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا اعْلَمْ أَنَّ فِي الْحُكْمِ أَقْوَالًا. الْأَوَّلُ: أَنَّهُ الْحِكْمَةُ وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Üçüncü Mesele: { بِقُوَّةٍ } “Var gücünle” kavlinden murat, [fiziksel olarak] tutmaya güç yetirmek değildir; çünkü bu herkesçe bilinen bir şeydir. Dolayısıyla bunu övgü ifade eden bir anlama, yani peygamberlik emrini yerine getirmede ciddiyet ve sabır göstermeye hamletmek vaciptir. Bunun neticesi de emredileni işlemeye kolaylıkla yönelmeyi ve yasaklanandan kaçınmayı gerektiren bir melekenin hasıl olmasına racidir. İkinci Sıfat: Allah Teâlâ'nın: { وَآتَيْناهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا } “Ve henüz çocuk iken ona hikmet verdik” kavlidir. Bil ki 'hüküm' (el-hukm) hususunda görüşler vardır: Birincisi: Onun hikmet olduğudur; nitekim şairin şu sözü de bu kabildendir:

وَاحْكُمْ كَحُكْمِ فَتَاةِ الْحَيِّ إِذْ نَظَرَتْ ... إِلَى حَمَامٍ سِرَاعٍ وَارِدِ الثَّمَدِ

“Kabilenin genç kızının hükmettiği gibi hükmet, hani o / Azıcık suya doğru hızla gelen güvercinlere bakmıştı da...”

وَهُوَ الْفَهْمُ فِي التَّوْرَاةِ وَالْفِقْهُ فِي الدِّينِ. وَالثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ مَعْمَرٍ أَنَّهُ الْعَقْلُ رُوِيَ أَنَّهُ قَالَ مَا لِلَّعِبِ خُلِقْنَا.

Bu da Tevrat'ı anlamak ve dinde derin kavrayış (fıkıh) sahibi olmaktır. İkincisi: -ki bu Ma'mer'in kavlidir- akıldır; nitekim onun: «Biz oyun için yaratılmadık» dediği rivayet edilmiştir.

وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ النُّبُوَّةُ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَحْكَمَ عَقْلَهُ فِي صِبَاهُ وَأَوْحَى إِلَيْهِ وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَعَثَ يَحْيَى وَعِيسَى ﵉ وَهُمَا صَبِيَّانِ لَا كَمَا بَعَثَ مُوسَى وَمُحَمَّدًا ﵉، وَقَدْ بَلَغَا الْأَشُدَّ وَالْأَقْرَبُ حَمْلُهُ عَلَى النُّبُوَّةِ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ صِفَاتِ شَرَفِهِ وَمَنْقَبَتِهِ وَمَعْلُومٌ أَنَّ النُّبُوَّةَ أَشْرَفُ صِفَاتِ الْإِنْسَانِ فَذِكْرُهَا فِي مَعْرِضِ الْمَدْحِ أَوْلَى مِنْ ذِكْرِ غَيْرِهَا فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ نَبُّوتُهُ مَذْكُورَةً فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَلَا لَفْظَ

Üçüncüsü: Onun nübüvvet olduğudur. Çünkü Allah Teâlâ çocukluğunda onun aklını kemale erdirmiş ve ona vahyetmiştir. Zira Allah Teâlâ, Mûsâ ve Muhammed aleyhimesselâm'ı olgunluk çağına eriştiklerinde gönderdiği gibi değil; Yahyâ ve Îsâ aleyhimesselâm'ı henüz çocuk iken göndermiştir. Bunu nübüvvete hamletmek iki yönden daha uygundur: Birincisi: Allah Teâlâ bu ayette onun şeref ve meziyet sıfatlarını zikretmiştir. Bilinmektedir ki peygamberlik insanın en şerefli sıfatıdır; dolayısıyla onu övgü makamında zikretmek başkasını zikretmekten daha evladır. Bu sebeple onun peygamberliğinin bu ayette zikredilmiş olması vaciptir ve

يَصْلُحُ لِلدَّلَالَةِ عَلَى النُّبُوَّةِ إِلَّا هَذِهِ/ اللَّفْظَةَ فَوَجَبَ حَمْلُهَا عَلَيْهَا. الثَّانِي: أَنَّ الْحُكْمَ هُوَ مَا يَصْلُحُ لِأَنْ يُحْكَمَ بِهِ عَلَى غَيْرِهِ وَلِغَيْرِهِ عَلَى الْإِطْلَاقِ وَذَلِكَ لَا يَكُونُ إِلَّا بِالنُّبُوَّةِ فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ يُعْقَلُ حُصُولُ الْعَقْلِ وَالْفِطْنَةِ وَالنُّبُوَّةِ حَالَ الصِّبَا؟ قُلْنَا: هَذَا السَّائِلُ، إِمَّا أَنْ يَمْنَعَ مِنْ خَرْقِ الْعَادَةِ أَوْ لَا يَمْنَعَ مِنْهُ، فَإِنْ مَنَعَ مِنْهُ فَقَدْ سَدَّ بَابَ النُّبُوَّاتِ لِأَنَّ بِنَاءَ الْأَمْرِ فِيهَا عَلَى الْمُعْجِزَاتِ وَلَا مَعْنَى لَهَا إِلَّا خَرْقُ الْعَادَاتِ، وَإِنْ لَمْ يَمْنَعْ فَقَدْ زَالَ هَذَا الِاسْتِبْعَادُ فَإِنَّهُ لَيْسَ اسْتِبْعَادُ صَيْرُورَةِ الصَّبِيِّ عَاقِلًا أَشَدَّ مِنَ اسْتِبْعَادِ انْشِقَاقِ الْقَمَرِ وَانْفِلَاقِ الْبَحْرِ. الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَحَناناً مِنْ لَدُنَّا اعْلَمْ أَنَّ الْحَنَانَ أَصْلُهُ مِنَ الْحَنِينِ وَهُوَ الِارْتِيَاحُ وَالْجَزَعُ لِلْفِرَاقِ كَمَا يُقَالُ: حَنِينُ النَّاقَةِ وَهُوَ صَوْتُهَا إِذَا اشْتَاقَتْ إِلَى وَلَدِهَا ذَكَرَ الخليل ذلك

bu lafızdan başka peygamberliğe delalet etmeye elverişli bir lafız da yoktur; binaenaleyh onu buna hamletmek vacip olmuştur. İkincisi: Hüküm, mutlak olarak başkası üzerine ve başkası lehine hükmedilmeye elverişli olan şeydir ve bu da ancak peygamberlikle olur. Eğer: "Çocukluk halinde akıl, fetanet ve nübüvvetin hasıl olması nasıl aklen mümkün olur?" denilirse, deriz ki: Bu soruyu soran kimse, ya harikuladeyi (adetlerin aşılmasını) imkânsız görür ya da imkânsız görmez. Şayet onu imkânsız görürse peygamberlikler kapısını kapatmış olur; zira peygamberlik meselesinin temeli mucizelere dayanır ve bunun da adetlerin aşılmasından başka bir manası yoktur. Eğer imkânsız görmezse bu yadırgama ortadan kalkar; zira bir çocuğun akıllı [bir peygamber] haline gelmesini yadırgamak, ayın yarılması veya denizin yarılmasını yadırgamaktan daha ileri değildir. Üçüncü Sıfat: Allah Teâlâ'nın: { وَحَناناً مِنْ لَدُنَّا } “Ve katımızdan bir şefkat...” kavlidir. Bil ki hanân (الْحَنَان) kelimesinin aslı 'hanîn'den (الْحَنِين) gelir; o da ayrılıktan dolayı duyulan arzu ve sızlanmadır. Nitekim devenin yavrusuna duyduğu özlemle çıkardığı sese 'hanînü'n-nâka' (حَنِينُ النَّاقَةِ) denir. Halîl bunu zikretmiştir.

في الْحَدِيثِ: «أَنَّهُ ﵇ كَانَ يُصَلِّي إِلَى جذع من الْمَسْجِدِ فَلَمَّا اتُّخِذَ لَهُ الْمِنْبَرُ وَتَحَوَّلَ إِلَيْهِ حَنَّتْ تِلْكَ الْخَشَبَةُ حَتَّى سُمِعَ حَنِينُهَا» .

Hadiste şöyle geçmektedir: «O aleyhisselâm mescitteki bir kütüğe doğru namaz kılardı; kendisine minber yapılıp oraya geçince, o kütük iniltisi işitilecek derecede inledi.»

فَهَذَا هُوَ الْأَصْلُ ثُمَّ قِيلَ: تَحَنَّنَ فُلَانٌ عَلَى فُلَانٍ إِذَا تَعَطَّفَ عَلَيْهِ وَرَحِمَهُ، وَقَدِ اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي وَصْفِ اللَّهِ بِالْحَنَّانِ فَأَجَازَهُ بَعْضُهُمْ، وجعله بمعنى الرؤوف الرَّحِيمِ، وَمِنْهُمْ مَنْ أَبَاهُ لِمَا يَرْجِعُ إِلَيْهِ أَصْلُ الْكَلِمَةِ قَالُوا: لَمْ يَصِحَّ الْخَبَرُ بِهَذِهِ اللَّفْظَةِ فِي أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْحَنَانُ هُنَا فِيهِ وَجْهَانِ. أَحَدُهُمَا: أَنْ يُجْعَلَ صِفَةً لِلَّهِ. وَثَانِيهِمَا: أَنْ يُجْعَلَ صِفَةً لِيَحْيَى أَمَّا إِذَا جَعَلْنَاهُ صِفَةً لِلَّهِ تَعَالَى فَنَقُولُ: التَّقْدِيرُ وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ حَنَانًا أَيْ رحمة منا، ثم هاهنا احْتِمَالَاتٌ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْحَنَانُ مِنَ اللَّهِ لِيَحْيَى، الْمَعْنَى: آتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا، ثُمَّ قَالَ: وَحَناناً مِنْ لَدُنَّا أَيْ إِنَّمَا آتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا حَنَانًا مِنْ لَدُنَّا عَلَيْهِ أَيْ رَحْمَةً عَلَيْهِ وَزَكَاةً أَيْ وَتَزْكِيَةً لَهُ وَتَشْرِيفًا لَهُ. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْحَنَانُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِزَكَرِيَّا ﵇ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: إِنَّمَا اسْتَجَبْنَا لِزَكَرِيَّا دَعَوْتَهُ بِأَنْ أَعْطَيْنَاهُ وَلَدًا ثُمَّ آتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا وَحَنَانًا مِنْ لَدُنَّا عَلَيْهِ أَيْ عَلَى زَكَرِيَّا فَعَلْنَا ذَلِكَ. وَزَكاةً أَيْ وَتَزْكِيَةً لَهُ عَنْ أَنْ يَصِيرَ مَرْدُودَ الدُّعَاءِ. وَالثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ الْحَنَانُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِأُمَّةِ يَحْيَى ﵇ كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَآتَيْناهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا وَحَناناً مِنَّا عَلَى أُمَّتِهِ لِعَظِيمِ انْتِفَاعِهِمْ بِهِدَايَتِهِ وَإِرْشَادِهِ، أَمَّا إِذَا جَعَلْنَاهُ صِفَةً لِيَحْيَى ﵇ فَفِيهِ وُجُوهٌ. الْأَوَّلُ: آتَيْنَاهُ الْحُكْمَ وَالْحَنَانَ عَلَى عِبَادِنَا أَيِ التَّعَطُّفَ عَلَيْهِمْ وَحُسْنَ النَّظَرِ عَلَى كَافَّتِهِمْ فِيمَا أُوَلِّيهِ مِنَ الْحُكْمِ عَلَيْهِمْ كَمَا وَصَفَ نَبِيَّهُ فَقَالَ: فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ [آلِ عمران: ١٥٩] وقال: حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ [التَّوْبَةِ: ١٢٨] ثُمَّ أَخْبَرَ تَعَالَى أَنَّهُ آتَاهُ زَكَاةً، وَمَعْنَاهُ أَنْ لَا تَكُونَ شَفَقَتُهُ دَاعِيَةً لَهُ إِلَى الْإِخْلَالِ بِالْوَاجِبِ لِأَنَّ الرَّأْفَةَ وَاللِّينَ رُبَّمَا أَوْرَثَا تَرْكَ الْوَاجِبِ أَلَا تَرَى إِلَى قوله تعالى: وَلا تَأْخُذْكُمْ بِهِما رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ [النُّورِ: ٢] وَقَالَ: قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً [التَّوْبَةِ: ١٢٣] وَقَالَ: أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ [الْمَائِدَةِ: ٥٤] فَالْمَعْنَى إِنَّمَا جَعَلْنَا لَهُ التَّعَطُّفَ عَلَى عِبَادِ اللَّهِ مَعَ الطَّهَارَةِ عَنِ الْإِخْلَالِ بِالْوَاجِبَاتِ، وَيُحْتَمَلُ آتَيْنَاهُ التَّعَطُّفَ عَلَى الْخَلْقِ وَالطَّهَارَةَ عَنِ الْمَعَاصِي فَلَمْ يَعْصِ وَلَمْ يَهُمَّ بِمَعْصِيَةٍ، وَفِي الْآيَةِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ الْمَنْقُولُ عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ: وَحَناناً مِنْ لَدُنَّا وَالْمَعْنَى آتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا تَعْظِيمًا إِذْ جَعَلْنَاهُ نَبِيًّا وَهُوَ صَبِيٌّ وَلَا تَعْظِيمَ أَكْثَرُ مِنْ هَذَا وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ مَا

İşte asıl budur. Sonra bir kimse birine şefkat ve merhamet gösterdiğinde 'tahannefe fülânün alâ fülân' (تَحَنَّنَ فُلَانٌ عَلَى فُلَانٍ) denilmiştir. İnsanlar Allah'ın 'el-Hannân' (الْحَنَّان) olarak vasıflanmasında ihtilaf etmişlerdir; bazısı buna cevaz verip onu çok şefkatli ve merhametli (er-raûf, er-rahîm) manasına almıştır. Bazıları ise kelimenin asıl manasına dayanarak bunu reddetmiş ve: "Allah Teâlâ'nın isimleri hususunda bu lafızla gelen haber sahih olmamıştır" demişlerdir. Bunu anladığına göre deriz ki: Buradaki 'hanân' hakkında iki vecih vardır: Birincisi: Allah'ın sıfatı kılınmasıdır. İkincisi: Yahyâ'nın sıfatı kılınmasıdır. Onu Allah Teâlâ'nın sıfatı kıldığımızda deriz ki: Takdiri, 'Biz ona hükmü bir şefkat olarak, yani bizden bir merhamet olarak verdik' şeklindedir. Burada da ihtimaller vardır: Birincisi: Bu şefkatin Allah'tan Yahyâ'ya olmasıdır. Manası: "Biz ona çocuk iken hüküm verdik", sonra da { وَحَناناً مِنْ لَدُنَّا } “ve katımızdan bir şefkat [olarak]” buyurmuştur; yani biz ona hükmü henüz çocukken ancak katımızdan ona bir şefkat, yani bir merhamet olsun ve { وَزَكَاةً } “ve arılık [olsun]” yani onu tertemiz kılmak ve şereflendirmek için verdik demektir. İkincisi: Bu şefkatin Allah Teâlâ'dan Zekeriyyâ aleyhisselâm'a yönelik olmasıdır. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: Biz Zekeriyyâ'ya bir çocuk verip ardından da ona henüz çocukken hüküm bahşetmekle onun duasına icabet ettik ve katımızdan ona, yani Zekeriyyâ'ya bir şefkat olarak bunu yaptık; { وَزَكاةً } “ve arılık [olarak]” yani duası geri çevrilmiş olmaktan onu tenzih etmek için. Üçüncüsü: Bu şefkatin Allah Teâlâ'dan Yahyâ aleyhisselâm'ın ümmetine yönelik olmasıdır. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَآتَيْناهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا } “Ve ona henüz çocuk iken hüküm verdik” { وَحَناناً } “ve katımızdan bir şefkat [olarak]”; zira ümmeti onun hidayet ve irşadından çok büyük fayda sağlayacaktır. Onu Yahyâ aleyhisselâm'ın sıfatı kıldığımızda ise bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: 'Ona hükmü ve kullarımıza karşı şefkati verdik'; yani onların başına tayin ettiğim yönetimde onlara merhametle ve hepsine iyilikle muamele etmeyi verdik. Nitekim Allah kendi peygamberini vasfederek şöyle buyurmuştur: { فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ } “Allah'ın rahmeti sayesindedir ki, sen onlara yumuşak davrandın” [Âl-i İmrân: 159] ve: { حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ } “Size çok düşkün, müminlere karşı pek şefkatli ve merhametlidir” [et-Tevbe: 128]. Sonra Allah Teâlâ ona zekât (arılık) verdiğini haber vermiştir; bunun manası da şefkatinin onu vacip olan şeyleri ihlal etmeye sevk etmemesidir. Zira şefkat ve yumuşaklık bazen vacibin terk edilmesine yol açabilir. Allah Teâlâ'nın şu buyruklarına bakmaz mısın: { وَلا تَأْخُذْكُمْ بِهِما رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ } “Allah'ın dininde o ikisine acıma duygusu sizi tutmasın” [en-Nûr: 2], { قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً } “Kâfirlerden yakınınızda olanlarla savaşın; sizde bir sertlik bulsunlar” [et-Tevbe: 123] ve: { أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ } “Müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı onurlu ve zorlu; Allah yolunda cihad ederler ve hiçbir kınayıcının kınamasından korkmazlar” [el-Mâide: 54]. O halde mana: 'Biz ona vacipleri ihlal etmekten yana bir arılıkla birlikte Allah'ın kullarına şefkat bahşettik' şeklindedir. 'Biz ona yaratılmışlara karşı şefkati ve günahlardan arınmışlığı verdik; böylece o hiçbir günah işlemedi ve hiçbir günaha yeltenmedi' manası da muhtemeldir. Ayette diğer bir vecih daha vardır ki o da Atâ b. Ebî Rabâh'tan nakledilendir: { وَحَناناً مِنْ لَدُنَّا } “ve katımızdan bir şefkat”; bunun manası, 'O henüz bir çocuk iken kendisini peygamber kılmak suretiyle bir tazim olarak ona çocukluğunda hüküm verdik' demektir; bundan daha büyük bir tazim olamaz. Buna delil ise şudur:

رُوِيَ أَنَّهُ مَرَّ وَرَقَةُ بْنُ/ نَوْفَلٍ عَلَى بِلَالٍ وَهُوَ يُعَذَّبُ قَدْ أُلْصِقَ ظَهْرُهُ بِرَمْضَاءِ الْبَطْحَاءِ، وَيَقُولُ: أَحَدٌ أَحَدٌ فَقَالَ: وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَئِنْ قَتَلْتُمُوهُ لَأَتَّخِذَنَّهُ حَنَانًا

Rivayet edildiğine göre Varaka b. Nevfel, sırtı Mekke'nin kızgın kumlarına yapıştırılmış halde işkence gören ve "Ehad, Ehad" diyen Bilâl'in yanından geçmiş ve şöyle demiştir: «Canım elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, eğer onu öldürürseniz, ben onu kesinlikle bir hanân (hürmet vesilesi) edineceğim»

أَيْ مُعَظَّمًا. الصِّفَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: وَزَكاةً وَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْمُرَادَ وَآتَيْنَاهُ زَكَاةً أَيْ عَمَلًا صَالِحًا زَكِيًّا، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةَ وَالضَّحَّاكِ وَابْنِ جُرَيْجٍ. وَثَانِيهَا: زَكَاةً لِمَنْ قَبِلَ مِنْهُ حَتَّى يَكُونُوا أَزْكِيَاءَ عَنِ الْحَسَنِ. وَثَالِثُهَا:

yani yüceltilen, tazim edilen biri [kabul edeceğim]. Dördüncü Sıfat: { وَزَكاةً } “ve arılık” kavlidir. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Murâdın, 've ona zekât, yani temiz ve salih amel verdik' olduğudur; bu İbn Abbâs, Katâde, Dahhâk ve İbn Cüreyc'den rivayet edilmiştir. İkincisi: Ondan kabul edenlerin tertemiz kimseler olmaları için bir arılık [kıldık demektir]; bu Hasan'dan rivayet edilmiştir. Üçüncüsü:

زَكَّيْنَاهُ بِحُسْنِ الثَّنَاءِ كَمَا تُزَكِّي الشُّهُودُ الْإِنْسَانَ. وَرَابِعُهَا: صَدَقَةً تَصَدَّقَ اللَّهُ بِهَا عَلَى أَبَوَيْهِ عَنِ الْكَلْبِيِّ. وَخَامِسُهَا:

Şahitlerin bir insanı tezkiye etmesi gibi, biz de onu güzel övgüyle tezkiye ettik. Dördüncüsü: Allah'ın onun anne-babasına verdiği bir sadakadır; bu Kelbî'den rivayet edilmiştir. Beşincisi:

بَرَكَةً وَنَمَاءً وَهُوَ الَّذِي قَالَ عِيسَى ﵊: وَجَعَلَنِي مُبارَكاً أَيْنَ مَا كُنْتُ [مَرْيَمَ: ٣١] وَاعْلَمْ أَنَّ

Bereket ve artıştır; nitekim Îsâ aleyhisselâm'ın: { وَجَعَلَنِي مُبارَكاً أَيْنَ ما كُنْتُ } “Nerede olursam olayım beni mübarek kıldı” [Meryem: 31] buyurduğu şey de budur. Bil ki

هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ خَلْقٌ لِلَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهُ جَعَلَ طِهَارَتَهُ وَزَكَاتَهُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَحَمْلُهُ عَلَى الْأَلْطَافِ بَعِيدٌ لِأَنَّهُ عُدُولٌ عَنِ الظَّاهِرِ. الصِّفَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ: وَكانَ تَقِيًّا وَقَدْ عَرَفْتَ مَعْنَاهُ وَبِالْجُمْلَةِ فَإِنَّهُ يَتَضَمَّنُ غَايَةَ الْمَدَائِحِ لِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي يَتَّقِي نَهْيَ اللَّهِ فَيَجْتَنِبُهُ وَيَتَّقِي أَمْرَهُ فَلَا يُهْمِلُهُ، وَأَوْلَى النَّاسِ بِهَذَا الْوَصْفِ مَنْ لَمْ يَعْصِ اللَّهَ وَلَا يَهُمُّ بِمَعْصِيَةٍ وَكَانَ يَحْيَى ﵊ كَذَلِكَ، فَإِنْ قِيلَ مَا مَعْنَى: وَكانَ تَقِيًّا وَهَذَا حِينَ ابْتِدَاءِ تَكْلِيفِهِ قُلْنَا:

bu durum, kulun fiilinin Allah Teâlâ'nın yaratması olduğuna delalet eder; çünkü O, Yahyâ'nın arınmasını ve temizliğini Allah Teâlâ'dan kılmıştır; bunu lütuflara hamletmek ise uzaktır, zira bu zahirden ayrılmaktır. Beşinci Sıfat: { وَكانَ تَقِيًّا } “Ve o çok takva sahibi idi” kavlidir. Bunun anlamını zaten öğrenmiştin. Özetle bu ifade en üstün övgüleri ihtiva eder; çünkü takva sahibi kimse, Allah'ın yasağından sakınıp ondan kaçınan, emrinden de sakınıp onu ihmal etmeyendir. Bu vasfa insanların en layık olanı ise Allah'a hiç isyan etmeyen ve günaha yeltenmeyendir; Yahyâ aleyhisselâm da böyle idi. Eğer: "Bu, onun mükellefiyetinin başlangıcı iken { وَكانَ تَقِيًّا } “ve çok takva sahibi idi” [ifadesinin] manası nedir?" denilirse, deriz ki:

إِنَّمَا خَاطَبَ اللَّهُ تَعَالَى بِذَلِكَ الرَّسُولَ وَأَخْبَرَ عَنْ حَالِهِ حَيْثُ كَانَ كَمَا أَخْبَرَ عَنْ نِعَمِ اللَّهِ عَلَيْهِ. الصِّفَةُ السَّادِسَةُ:

Allah Teâlâ bununla Rasûl'e hitap etmiş ve Allah'ın ona olan nimetlerini haber verdiği gibi, bulunduğu hali de haber vermiştir. Altıncı Sıfat:

قَوْلُهُ: وَبَرًّا بِوالِدَيْهِ

{ وَبَرًّا بِوالِدَيْهِ } “Ve anne babasına karşı çok iyi davranandı” kavlidir.

وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَا عِبَادَةَ بَعْدَ تَعْظِيمِ اللَّهِ تَعَالَى مِثْلُ تَعْظِيمِ الْوَالِدَيْنِ، وَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ:

Bunun sebebi şudur: Allah Teâlâ'ya tazimden sonra anne-babaya tazim gibi bir ibadet yoktur. İşte bu sebeple Allah şöyle buyurmuştur:

وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً [الْإِسْرَاءِ: ٢٣] . الصِّفَةُ السَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: وَلَمْ يَكُنْ جَبَّاراً

{ وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } “Rabbin, sadece kendisine kulluk etmenizi ve ana-babaya iyi davranmanızı kesin bir şekilde emretti” [el-İsrâ: 23]. Yedinci Sıfat: { وَلَمْ يَكُنْ جَبَّاراً } “Ve o bir zorba değildi” kavlidir.

وَالْمُرَادُ وَصْفُهُ بِالتَّوَاضُعِ وَلِينِ الْجَانِبِ وَذَلِكَ مِنْ صِفَاتِ الْمُؤْمِنِينَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ [الْحِجْرِ: ٨٨] وَقَالَ تَعَالَى: وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٥٩] وَلِأَنَّ رَأْسَ الْعِبَادَاتِ مَعْرِفَةُ الْإِنْسَانِ نَفْسَهُ بِالذُّلِّ وَمَعْرِفَةُ رَبِّهِ بِالْعَظَمَةِ وَالْكَمَالِ وَمَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ بِالذُّلِّ وَعَرَفَ رَبَّهُ بِالْكَمَالِ كَيْفَ يَلِيقُ بِهِ التَّرَفُّعُ وَالتَّجَبُّرُ، وَلِذَلِكَ فَإِنَّ إِبْلِيسَ لَمَّا تَجَبَّرَ وَتَمَرَّدَ صَارَ مُبْعَدًا عَنْ رَحْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَعَنِ الدِّينِ وَقِيلَ الْجَبَّارُ هُوَ الَّذِي لَا يَرَى لِأَحَدٍ عَلَى نَفْسِهِ حَقًّا وَهُوَ مِنَ الْعِظَمِ وَالذَّهَابِ بِنَفْسِهِ عَنْ أَنْ يَلْزَمَهُ قَضَاءُ حَقِّ أَحَدٍ، وَقَالَ سُفْيَانُ فِي قَوْلِهِ: جَبَّاراً عَصِيًّا

Murat, onun tevazu ve yumuşak huylulukla vasıflanmasıdır; bu da müminlerin sıfatlarındandır. Nitekim Allah Teâlâ: { وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ } “Müminlere kanadını indir” [el-Hicr: 88] buyurmuş ve şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ } “Eğer kaba ve katı yürekli olsaydın, şüphesiz etrafından dağılıp giderlerdi” [Âl-i İmrân: 159]. Zira ibadetlerin başı, insanın nefsini acziyet ve zilletle, Rabbini ise azamet ve kemalle bilmesidir. Nefsini zilletle, Rabbini de kemalle bilen bir kimseye büyüklük taslamak ve zorbalık yapmak nasıl yakışır! İşte bu sebepledir ki İblis, büyüklük taslayıp başkaldırdığında Allah Teâlâ'nın rahmetinden ve dinden uzaklaştırılmıştır. Şöyle de denilmiştir: Cebbâr, hiç kimsenin kendi üzerinde bir hakkı olduğunu kabul etmeyen, büyüklük taslayıp kendini bir başkasının hakkını ödeme zorunluluğundan üstün gören kimsedir. Süfyân, O'nun: { جَبَّاراً عَصِيًّا } “Zorba ve isyankâr” kavli hakkında şöyle demiştir:

إِنَّهُ الَّذِي يُقْبِلُ عَلَى الْغَضَبِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَما قَتَلْتَ نَفْساً بِالْأَمْسِ إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّاراً فِي الْأَرْضِ [الْقِصَصِ: ١٩] وَقِيلَ: كُلُّ مَنْ عَاقَبَ عَلَى غَضَبِ نَفْسِهِ مِنْ غَيْرِ حَقٍّ فَهُوَ جَبَّارٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ [الشُّعَرَاءِ: ١٣٠] . الصِّفَةُ الثَّامِنَةُ:

"O, öfkeye kapılıp giden kimsedir." Buna delil ise Allah Teâlâ'nın: { أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَما قَتَلْتَ نَفْساً بِالْأَمْسِ إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّاراً فِي الْأَرْضِ } “Dün bir cana kıydığın gibi, beni de mi öldürmek istiyorsun? Sen yeryüzünde ancak bir zorba olmak istiyorsun” [el-Kasas: 19] kavlidir. Şöyle de denilmiştir: Haksız yere nefsinin öfkesi sebebiyle cezalandıran herkes cebbârdır; nitekim Allah Teâlâ: { وَإِذا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ } “Yakaladığınız zaman da zorbalar gibi yakalarsınız” [eş-Şuarâ: 130] buyurmuştur. Sekizinci Sıfat:

قَوْلُهُ: عَصِيًّا

{ عَصِيًّا } “İsyankâr” kavlidir.

وَهُوَ أَبْلَغُ مِنَ الْعَاصِي كَمَا أَنَّ الْعَلِيمَ أَبْلَغُ مِنَ الْعَالِمِ. الصِّفَةُ التَّاسِعَةُ: قَوْلُهُ: وَسَلامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَيَوْمَ يَمُوتُ وَيَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا

Bu lafız, 'el-âsî' kelimesinden daha mübalağalıdır; tıpkı 'el-alîm' kelimesinin 'el-âlim' kelimesinden daha mübalağalı olması gibi. Dokuzuncu Sıfat: { وَسَلامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَيَوْمَ يَمُوتُ وَيَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا } “Doğduğu gün, öleceği gün ve diri olarak [kabirden] kaldırılacağı gün ona selâm olsun” kavlidir.

وَفِيهِ أَقْوَالٌ: أَحَدُهَا: قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ: وَسَلامٌ عَلَيْهِ

Bunda görüşler vardır: Birincisi: Muhammed b. Cerîr et-Taberî şöyle demiştir: { وَسَلامٌ عَلَيْهِ } “Ona selâm olsun”

أَيْ أَمَانٌ مِنَ اللَّهِ يَوْمَ وُلِدَ مِنْ أَنْ يَنَالَهُ الشَّيْطَانُ كَمَا يَنَالُ سَائِرَ بَنِي آدَمَ: وَيَوْمَ يَمُوتُ

yani Âdemoğullarının geri kalanına dokunduğu gibi şeytanın kendisine dokunmasından doğduğu gün Allah'tan bir emniyet vardır. { وَيَوْمَ يَمُوتُ } “ve öleceği gün”

أَيْ وَأَمَانٌ عَلَيْهِ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ:

yani kabir azabından ona bir emniyet vardır;

وَيَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا

{ وَيَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا } “ve diri olarak kaldırılacağı gün”

أَيْ وَمِنْ عَذَابِ الْقِيَامَةِ. وَثَانِيهَا: قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ أَوْحَشُ مَا يَكُونُ الْخَلْقُ فِي ثَلَاثَةِ مَوَاطِنَ يَوْمَ يُولَدُ فَيَرَى نَفْسَهُ خَارِجًا مِمَّا كَانَ فِيهِ، وَيَوْمَ يَمُوتُ فَيَرَى قَوْمًا مَا شَاهَدَهُمْ قَطُّ، وَيَوْمَ يُبْعَثُ فَيَرَى نَفْسَهُ فِي مَحْشَرٍ عَظِيمٍ فَأَكْرَمَ اللَّهُ يَحْيَى ﵊ فَخَصَّهُ بِالسَّلَامِ عَلَيْهِ فِي هَذِهِ الْمَوَاطِنِ الثَّلَاثَةِ. وَثَالِثُهَا: قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نَفْطَوَيْهِ: وَسَلامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ

yani kıyamet azabından da [bir emniyet vardır]. İkincisi: Süfyân b. Uyeyne şöyle demiştir: Yaratılmışların en çok dehşete kapıldığı anlar üç yerdedir: Doğduğu gün, zira kendisini içinde bulunduğu yerden dışarı çıkmış görür; öldüğü gün, zira daha önce hiç görmediği bir topluluğu görür; ve yeniden diriltildiği gün, zira kendisini muazzam bir mahşer yerinde görür. Allah Teâlâ Yahyâ aleyhisselâm'a ikramda bulunmuş ve bu üç yerde selâm vermeyi ona tahsis etmiştir. Üçüncüsü: Abdullah b. Naftaveyh şöyle demiştir: { وَسَلامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ } “Doğduğu gün ona selâm olsun”

أَيْ أَوَّلَ مَا يَرَى الدُّنْيَا وَيَوْمَ/ يَمُوتُ

yani dünyayı ilk gördüğü gün; { وَيَوْمَ يَمُوتُ } “ve öleceği gün”

أَيْ أَوَّلَ يَوْمٍ يَرَى فِيهِ أَوَّلَ أَمْرِ الآخرة وَيَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا

yani ahiret işinin ilkini göreceği ilk gün; { وَيَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا } “ve diri olarak kaldırılacağı gün”

أي أول ما يَوْمٍ يَرَى فِيهِ الْجَنَّةَ وَالنَّارَ وَهُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ. وَإِنَّمَا قَالَ: حَيًّا

yani cenneti ve cehennemi göreceği ilk gün ki o da kıyamet günüdür. Allah Teâlâ'nın özellikle: { حَيًّا } “Diri olarak” buyurması,

تَنْبِيهًا عَلَى كَوْنِهِ مِنَ الشُّهَدَاءِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٦٩] فُرُوعٌ. الْأَوَّلُ: هَذَا السَّلَامُ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَأَنْ يَكُونَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ فَدَلَالَةُ شَرَفِهِ وَفَضْلِهِ لَا تَخْتَلِفُ لِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ لَا يُسَلِّمُونَ إِلَّا عَنْ أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى. الثَّانِي: لِيَحْيَى مَزِيَّةٌ فِي هَذَا السَّلَامِ عَلَى مَا لِسَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ كَقَوْلِهِ: سَلامٌ عَلى نُوحٍ فِي الْعالَمِينَ [الصَّافَّاتِ: ٧٩] . سَلامٌ عَلى إِبْراهِيمَ [الصافات: ١٠٩] لأنه قال ويَوْمَ وُلِدَ

Allah Teâlâ'nın: { بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ } “Bilakis onlar diridirler, Rableri katında rızıklanmaktadırlar” [Âl-i İmrân: 169] kavlinden ötürü onun şehitlerden olduğuna dikkat çekmek içindir. Tali Meseleler: Birincisi: Bu selâmın Allah Teâlâ'dan olması da meleklerden olması da mümkündür. Her iki ihtimale göre de onun şerefine ve faziletine delaleti değişmez; zira melekler ancak Allah Teâlâ'nın emriyle selâm verirler. İkincisi: Allah'ın: { سَلامٌ عَلى نُوحٍ فِي الْعالَمِينَ } “Âlemler içinde Nûh'a selâm olsun!” [es-Sâffât: 79] ve { سَلامٌ عَلى إِبْراهِيمَ } “İbrâhim'e selâm olsun!” [es-Sâffât: 109] buyruklarında olduğu gibi, diğer peygamberler aleyhimüsselâm için var olan selâma nispetle Yahyâ için bu selâmda bir ayrıcalık vardır; çünkü O: { وَيَوْمَ وُلِدَ } “ve doğduğu gün”

وَلَيْسَ ذَلِكَ لِسَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈. الثَّالِثُ:

buyurmuştur ve bu diğer peygamberler aleyhimüsselâm için [bu şekilde] zikredilmemiştir. Üçüncüsü:

رُوِيَ أَنَّ عِيسَى ﵇ قَالَ لِيَحْيَى ﵇: أَنْتَ أَفْضَلُ مِنِّي لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى سَلَّمَ عَلَيْكَ وَأَنَا سَلَّمْتُ عَلَى نفسي،

Rivayet edildiğine göre Îsâ aleyhisselâm, Yahyâ aleyhisselâm'a: «Sen benden daha faziletlisin; çünkü Allah Teâlâ sana selâm verdi, bense kendi nefsime selâm verdim» demiştir;

وهذا ليس يقوى لِأَنَّ سَلَامَ عِيسَى عَلَى نَفْسِهِ يَجْرِي مَجْرَى سَلَامِ اللَّهِ عَلَى يَحْيَى لِأَنَّ عِيسَى مَعْصُومٌ لَا يَفْعَلُ إِلَّا مَا أَمَرَهُ اللَّهُ بِهِ. الرَّابِعُ: السَّلَامُ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ تَفَضُّلًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهُ لَمْ يَتَقَدَّمْ مِنْهُ مَا يَكُونُ ذَلِكَ جَزَاءً لَهُ، وَأَمَّا السَّلَامُ عَلَيْهِ يَوْمَ يَمُوتُ وَيَوْمَ يُبْعَثُ فِي الْمَحْشَرِ، فَقَدْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ثَوَابًا كَالْمَدْحِ وَالتَّعْظِيمِ وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

fakat bu görüş güçlü değildir. Çünkü Îsâ'nın kendi nefsine selâm vermesi, Allah'ın Yahyâ'ya selâm vermesi hükmündedir; zira Îsâ masumdur, Allah'ın kendisine emrettiğinden başkasını yapmaz. Dördüncüsü: Doğduğu gün ona selâm verilmesi mutlaka Allah Teâlâ'dan bir lütuf olmalıdır; çünkü öncesinde buna karşılık bir mükafat olacak bir ameli geçmemiştir. Öleceği gün ve mahşerde diriltileceği gün ona selâm verilmesine gelince; bunun övgü ve tazim gibi bir sevap olması caizdir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

الْقَوْلُ فِي فَوَائِدِ هَذِهِ الْقِصَّةِ. الْفَائِدَةُ الْأُولَى: تَعْلِيمُ آدَابِ الدُّعَاءِ وَهِيَ مِنْ جِهَاتٍ. أَحَدُهَا: قوله: نِداءً خَفِيًّا [مريم: ٣] وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَفْضَلَ الدُّعَاءِ مَا هذا حاله ويؤكد قَوْلُهُ تَعَالَى: ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً [الْأَعْرَافِ: ٥٥] وَلِأَنَّ رَفْعَ الصَّوْتِ مُشْعِرٌ بِالْقُوَّةِ وَالْجَلَادَةِ وَإِخْفَاءَ الصَّوْتِ مُشْعِرٌ بِالضَّعْفِ وَالِانْكِسَارِ وَعُمْدَةُ الدُّعَاءِ الِانْكِسَارُ وَالتَّبَرِّي عَنْ حَوْلِ النَّفْسِ وَقُوَّتِهَا وَالِاعْتِمَادُ عَلَى فضل الله تعالى وإحسانه. وثانيها: أن المحتسب أَنْ يَذْكُرَ فِي مُقَدِّمَةِ الدُّعَاءِ عَجْزَ النَّفْسِ وَضَعْفَهَا كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى عَنْهُ: وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْباً [مريم: ٤] ثُمَّ يَذْكُرُ كَثْرَةَ نِعَمِ اللَّهِ عَلَى مَا فِي قَوْلِهِ: وَلَمْ أَكُنْ بِدُعائِكَ رَبِّ شَقِيًّا [مريم: ٤] . وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ الدُّعَاءُ لِأَجْلِ شَيْءٍ مُتَعَلِّقٍ بِالدِّينِ لَا لِمَحْضِ الدُّنْيَا كَمَا قَالَ: وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوالِيَ مِنْ وَرائِي [مريم: ٥] . وَرَابِعُهَا: أَنْ يَكُونَ الدُّعَاءُ بِلَفْظِ يَا رَبِّ عَلَى مَا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ. الْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ: ظُهُورُ دَرَجَاتِ زَكَرِيَّا وَيَحْيَى ﵉ أَمَّا زَكَرِيَّا فَأُمُورٌ: أَحَدُهَا: نِهَايَةُ تَضَرُّعِهِ فِي نَفْسِهِ وَانْقِطَاعُهُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى بِالْكُلِّيَّةِ. وَثَانِيهَا: إِجَابَةُ اللَّهِ تَعَالَى دُعَاءَهُ. وَثَالِثُهَا:

Bu Kıssanın Faydaları Hakkındaki Açıklama: Birinci Fayda: Dua edeplerinin öğretilmesidir. Bu da birkaç yöndendir: Birincisi: { نِداءً خَفِيًّا } “Gizli bir seslenişle” [Meryem: 3] kavlidir. Bu, duanın en faziletlisinin bu halde olanı olduğuna delalet eder ve Allah Teâlâ'nın: { ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً } “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin” [el-A'râf: 55] kavli de bunu teyit eder. Zira sesi yükseltmek güç ve direnç hissettirir; sesi gizlemek ise acizlik ve kırıklık hissettirir. Duanın esası ise kırıklık, nefsin güç ve kuvvetinden sıyrılmak, Allah Teâlâ'nın lütuf ve ihsanına dayanmaktır. İkincisi: Dua edenin, duanın başında Allah Teâlâ'nın ondan haber verdiği: { وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْباً } “Kemiklerim gevşedi ve başım bembeyaz alev aldı” [Meryem: 4] kavlinde olduğu gibi nefsin acziyetini ve zayıflığını zikretmesi, sonra da O'nun: { وَلَمْ أَكُنْ بِدُعائِكَ رَبِّ شَقِيًّا } “Rabbim! Sana ettiğim dua sayesinde hiçbir zaman mahrum kalmadım” [Meryem: 4] kavlinde olduğu üzere Allah'ın pek çok nimetini anmasıdır. Üçüncüsü: Duanın sırf dünya için değil, dine taalluk eden bir şey için olmasıdır; nitekim: { وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوالِيَ مِنْ وَرائِي } “Doğrusu ben, arkamdan gelecek akrabalarımdan endişe duydum” [Meryem: 5] demiştir. Dördüncüsü: Bu makamda olduğu üzere duanın "Yâ Rabbî" lafzıyla yapılmasıdır. İkinci Fayda: Zekeriyyâ ve Yahyâ aleyhimesselâm'ın derecelerinin ortaya çıkmasıdır. Zekeriyyâ'ya gelince, bu birkaç husustur: Birincisi: Kendi içinde yakarışının son noktaya varması ve bütünüyle Allah Teâlâ'ya yönelmesidir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın onun duasına icabet etmesidir. Üçüncüsü:

أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى نَادَاهُ وَبَشَّرَهُ أَوِ الْمَلَائِكَةُ أَوْ حَصَلَ الْأَمْرَانِ مَعًا. وَرَابِعُهَا: اعْتِقَالُ لِسَانِهِ عَنِ الْكَلَامِ دُونَ التَّسْبِيحِ.

Allah Teâlâ'nın veya meleklerin ona nida edip müjdelemesi yahut her iki durumun birlikte meydana gelmesidir. Dördüncüsü: Dilinin tespih dışında konuşmaktan alıkonulmasıdır.

وَخَامِسُهَا: أَنَّهُ يَجُوزُ لِلْأَنْبِيَاءِ ﵈ طَلَبُ الْآيَاتِ لِقَوْلِهِ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً. الْفَائِدَةُ الثَّالِثَةُ: كَوْنُهُ تَعَالَى قَادِرًا عَلَى خَلْقِ الْوَلَدِ وَإِنْ كَانَ الْأَبَوَانِ فِي نِهَايَةِ الشَّيْخُوخَةِ رَدًّا عَلَى أَهْلِ الطَّبَائِعِ. الْفَائِدَةُ الرَّابِعَةُ: صِحَّةُ الِاسْتِدْلَالِ فِي الدِّينِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَدْ خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ تَكُ شَيْئاً [مريم: ٩] . الْفَائِدَةُ الْخَامِسَةُ: أَنَّ الْمَعْدُومَ لَيْسَ بِشَيْءٍ وَالْآيَةُ نَصٌّ فِي ذَلِكَ فَإِنْ قِيلَ الْمُرَادُ وَلَمْ تَكُ شَيْئًا مَذْكُورًا كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: هَلْ أَتى عَلَى الْإِنْسانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئاً مَذْكُوراً [الْإِنْسَانِ: ١] قُلْنَا: الْإِضْمَارُ خِلَافُ الْأَصْلِ وَلِلْخَصْمِ أَنْ يَقُولَ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ لَمْ يَكُنْ شَيْئًا وَنَحْنُ نَقُولُ بِهِ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ عِبَارَةٌ عَنْ جَوَاهِرَ مُتَأَلِّفَةٍ قَامَتْ بِهَا أَعْرَاضٌ مَخْصُوصَةٌ وَالْجَوَاهِرُ الْمُتَأَلِّفَةُ الْمَوْصُوفَةُ بِالْأَعْرَاضِ الْمَخْصُوصَةِ/ غَيْرُ ثَابِتَةٍ فِي الْعَدَمِ إِنَّمَا الثَّابِتُ هُوَ أَعْيَانُ تِلْكَ الْجَوَاهِرِ مُفْرَدَةً غَيْرَ مُرَكَّبَةٍ وَهِيَ لَيْسَتْ بِإِنْسَانٍ فَظَهَرَ أَنَّ الْآيَةَ لَا دَلَالَةَ فِيهَا عَلَى الْمَطْلُوبِ. الْفَائِدَةُ السَّادِسَةُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَكَرَ هَذِهِ الْقِصَّةَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ وَذَكَرَهَا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ فَلْنَعْتَبِرْ حَالَهَا فِي الْمَوْضِعَيْنِ فَنَقُولُ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ أَنَّهُ دَعَا رَبَّهُ وَلَمْ يُبَيِّنِ الْوَقْتَ وَبَيَّنَهُ فِي آلِ عِمْرَانَ بِقَوْلِهِ: كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً قالَ يَا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ هُنالِكَ دَعا زَكَرِيَّا رَبَّهُ قالَ رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً [آلِ عِمْرَانَ: ٣٧، ٣٨] وَالْمَعْنَى أَنَّ زَكَرِيَّا ﵇ لَمَّا رَأَى خَرْقَ الْعَادَةِ فِي حَقِّ مَرْيَمَ ﵍ طَمِعَ فِيهِ فِي حَقِّ نَفْسِهِ فَدَعَا. الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى صَرَّحَ فِي آلِ عِمْرَانَ بِأَنَّ الْمُنَادِيَ هُوَ الْمَلَائِكَةُ لِقَوْلِهِ: فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ وَهُوَ قائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرابِ [آلِ عِمْرَانَ: ٣٩] وَفِي هَذِهِ السُّورَةِ الْأَظْهَرُ أَنَّ المنادي بقوله: يا زَكَرِيَّا إِنَّا نُبَشِّرُكَ [مريم: ٧] هُوَ اللَّهُ تَعَالَى وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّهُ لَا مُنَافَاةَ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ. الثَّالِثُ: أَنَّهُ قَالَ فِي آلِ عِمْرَانَ: أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عاقِرٌ [آلِ عِمْرَانَ: ٤٠] فَذَكَرَ أَوَّلًا كِبَرَ نَفْسِهِ ثُمَّ عُقْرَ الْمَرْأَةِ وَهُوَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ قَالَ: أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ وَكانَتِ امْرَأَتِي عاقِراً وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ عِتِيًّا [مريم: ٨] وَجَوَابُهُ أَنَّ الْوَاوَ لَا تَقْتَضِي التَّرْتِيبَ. الرَّابِعُ: قَالَ فِي آلِ عِمْرَانَ: وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وقال هاهنا وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ وَجَوَابُهُ أَنَّ مَا بَلَغَكَ فَقَدْ بَلَغْتَهُ. الْخَامِسُ: قَالَ فِي آلِ عِمْرَانَ: آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا رَمْزاً [آل عمران: ٤١] وقال هاهنا: ثَلاثَ لَيالٍ سَوِيًّا [مريم: ١٠] وَجَوَابُهُ: دَلَّتِ الْآيَتَانِ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ بِلَيَالِيهنَّ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الْقِصَّةُ الثَّانِيَةُ: قِصَّةُ مَرْيَمَ وَكَيْفِيَّةِ وِلَادَةِ عِيسَى ﵇ اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا قَدَّمَ قِصَّةَ يَحْيَى عَلَى قِصَّةِ عِيسَى ﵉ لِأَنَّ خَلْقَ الْوَلَدِ من

Beşincisi: «Rabbim, bana bir alamet kıl» sözünden dolayı peygamberlerin aleyhimüsselâm alamet talep etmelerinin caiz olmasıdır. Üçüncü Fayda: Tabiatçılara bir reddiye olarak, anne ve baba aşırı yaşlılık halinde olsalar bile Allah Teâlâ'nın çocuk yaratmaya kadir olmasıdır. Dördüncü Fayda: Allah Teâlâ'nın: { وَقَدْ خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ تَكُ شَيْئاً } “Daha önce sen hiçbir şey değilken seni yaratmıştım” [Meryem: 9] kavlinden dolayı dinde istidlalin geçerli olmasıdır. Beşinci Fayda: Madumun (yok olanın) bir şey olmadığıdır ve bu ayet bu hususta açık bir nastır. Eğer: "Murat, Allah Teâlâ'nın: { هَلْ أَتى عَلَى الْإِنْسانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئاً مَذْكُوراً } “İnsanın üzerinden, henüz anılır bir şey değilken uzun bir süre geçmedi mi?” [el-İnsân: 1] kavlinde olduğu gibi 'anılan bir şey değildin' demektir" denilirse, deriz ki: Bir lafzı takdir etmek (gizli kabul etmek) asla aykırıdır. Hasmın şöyle deme hakkı vardır: Ayet, insanın bir şey olmadığına delalet eder; biz de bunu kabul ediyoruz. Çünkü insan, kendisine özel arazların kaim olduğu birleşik cevherlerden ibarettir. Kendisine özel arazların nitelediği birleşik cevherler ise yoklukta sabit değildir. Sabit olan ancak o cevherlerin mürekkep olmayan münferit zatlarıdır ki onlar da insan değildir. Böylece ayette matluba bir delalet bulunmadığı açığa çıkmıştır. Altıncı Fayda: Allah Teâlâ'nın bu kıssayı hem Âl-i İmrân sûresinde hem de burada zikretmiş olmasıdır. O halde bu kıssanın her iki yerdeki durumunu mukayese edelim ve deriz ki: Birincisi: Allah Teâlâ bu sûrede onun Rabbine dua ettiğini beyan etmiş fakat vaktini beyan etmemiştir; Âl-i İmrân'da ise bunu şu kavliyle açıklamıştır: { كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً قالَ يَا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ هُنالِكَ دَعا زَكَرِيَّا رَبَّهُ قالَ رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً } “Zekeriyyâ onun yanına, mihraba her girdiğinde yanında bir rızık bulurdu. «Ey Meryem! Bu sana nereden geldi?» derdi. O da: «Bu Allah katındandır; şüphesiz Allah dilediğine hesapsız rızık verir» derdi. Orada Zekeriyyâ Rabbine dua edip: «Rabbim! Bana katından tertemiz bir zürriyet bağışla» dedi” [Âl-i İmrân: 37-38]. Bunun manası şudur: Zekeriyyâ aleyhisselâm, Meryem aleyhesselâm hakkında adet dışı bir durumu görünce, kendi nefsi hakkında da bunu arzuladı ve dua etti. İkincisi: Allah Teâlâ Âl-i İmrân'da seslenenin melekler olduğunu: { فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ وَهُوَ قائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرابِ } “O mihrabda durmuş namaz kılarken melekler ona seslendi” [Âl-i İmrân: 39] kavliyle açıkça belirtmiştir. Bu sûrede ise: { يا زَكَرِيَّا إِنَّا نُبَشِّرُكَ } “Ey Zekeriyyâ! Şüphesiz biz seni müjdeliyoruz” [Meryem: 7] kavliyle seslenenin Allah Teâlâ olduğu daha açıktır. Biz iki durum arasında bir çelişki olmadığını beyan etmiştik. Üçüncüsü: Âl-i İmrân'da: { أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عاقِرٌ } “Bana ihtiyarlık gelip çatmış, karım da kısırken benim nasıl bir oğlum olabilir?” [Âl-i İmrân: 40] buyurarak önce kendi yaşlılığını, sonra kadının kısırlığını zikretmiştir. Bu sûrede ise: { أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ وَكانَتِ امْرَأَتِي عاقِراً وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ عِتِيًّا } “Karım kısır, ben de son derece yaşlanmışken benim nasıl bir oğlum olabilir?” [Meryem: 8] demiştir. Bunun cevabı şudur: Vâv harfi tertip ifade etmez. Dördüncüsü: Âl-i İmrân'da: { وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ } “Bana ihtiyarlık gelip çatmış” buyurmuş, burada ise: { وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ } “Ben de ihtiyarlığa ulaşmışım” buyurmuştur. Bunun cevabı şudur: Sana ulaşan şeye sen de ulaşmışsındır. Beşincisi: Âl-i İmrân'da: { آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا رَمْزاً } “Senin alametin, insanlarla işaretten başka türlü üç gün konuşmamandır” [Âl-i İmrân: 41] buyurmuş, burada ise: { ثَلاثَ لَيالٍ سَوِيًّا } “Sapasağlam olduğun halde üç gece...” [Meryem: 10] buyurmuştur. Bunun cevabı: İki ayet, muradın geceleriyle birlikte üç gün olduğuna delalet etmiştir. En doğrusunu Allah bilir. İkinci Kıssa: Meryem'in Kıssası ve Îsâ aleyhisselâm'ın Doğum Şekli: Bil ki Allah Teâlâ Yahyâ kıssasını Îsâ aleyhimesselâm'ın kıssasından önce zikretmiştir; çünkü çocuğun

شَيْخَيْنِ فَانِيَيْنِ أَقْرَبُ إِلَى مَنَاهِجِ الْعَادَاتِ مِنْ تَخْلِيقِ الْوَلَدِ لَا مِنَ الْأَبِ الْبَتَّةَ وَأَحْسَنُ الطُّرُقِ فِي التَّعْلِيمِ وَالتَّفْهِيمِ الْأَخْذُ مِنَ الْأَقْرَبِ فالأقرب مترقيا إلى الأصعب فالأصعب.

yaşlanıp takatten düşmüş iki kişiden yaratılması, çocuğun kesinlikle bir baba olmaksızın yaratılmasına kıyasla adetler çizgisine daha yakındır. Öğretme ve kavratmada en güzel yöntem ise en yakından başlayıp derece derece daha zor olana doğru ilerlemektir.

[سورة مريم (١٩) : الآيات ١٦ الى ١٧]

[Meryem Sûresi (19), Âyetler 16-17]

وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ مَرْيَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِها مَكاناً شَرْقِيًّا (١٦) فَاتَّخَذَتْ مِنْ دُونِهِمْ حِجاباً فَأَرْسَلْنا إِلَيْها رُوحَنا فَتَمَثَّلَ لَها بَشَراً سَوِيًّا (١٧)

{ وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ مَرْيَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِها مَكاناً شَرْقِيًّا (١٦) فَاتَّخَذَتْ مِنْ دُونِهِمْ حِجاباً فَأَرْسَلْنا إِلَيْها رُوحَنا فَتَمَثَّلَ لَها بَشَراً سَوِيًّا (١٧) } “Kitap'ta Meryem'i de an! Hani o, ailesinden ayrılarak doğu tarafında bir yere çekilmişti. (16) Onlarla kendi arasına bir perde çekmişti. Biz de ona ruhumuzu gönderdik; o da ona tam bir insan şeklinde göründü. (17)”

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: إِذْ بَدَلٌ مِنْ مَرْيَمَ بَدَلَ اشْتِمَالٍ لِأَنَّ الْأَحْيَانَ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى مَا فِيهَا وَفِيهِ أَنَّ الْمَقْصُودَ بِذِكْرِ مَرْيَمَ ذِكْرُ وَقْتِ هَذَا الْوُقُوعِ لِهَذِهِ الْقِصَّةِ الْعَجِيبَةِ فِيهِ.

Birinci Mesele: { إِذْ } lafzı, 'Meryem'den bedel-i iştimaldir; çünkü zamanlar içindekileri kuşatır. Burada Meryem'in zikredilmesinden maksat, bu hayret verici kıssanın içinde cereyan ettiği vaktin zikredilmesidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: النَّبْذُ أَصْلُهُ الطَّرْحُ وَالْإِلْقَاءُ وَالِانْتِبَاذُ افْتِعَالٌ مِنْهُ وَمِنْهُ: فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ [آلِ عِمْرَانَ: ١٨٧] وَانْتَبَذَتْ تَنَحَّتْ يُقَالُ جَلَسَ نُبْذَةً مِنَ النَّاسِ وَنَبْذَةً بِضَمِّ النُّونِ وَفَتْحِهَا أَيْ نَاحِيَةً وَهَذَا إِذَا جَلَسَ قَرِيبًا مِنْكَ حَتَّى لَوْ نَبَذْتَ إِلَيْهِ شَيْئًا وَصَلَ إِلَيْهِ وَنَبَذْتُ الشَّيْءَ رَمَيْتُهُ وَمِنْهُ النَّبِيذُ لِأَنَّهُ يُطْرَحُ فِي الْإِنَاءِ/ وَأَصْلُهُ مَنْبُوذٌ فَصُرِفَ إِلَى فَعِيلٍ وَمِنْهُ قِيلَ لِلَّقِيطِ مَنْبُوذٌ لِأَنَّهُ يُرْمَى بِهِ وَمِنْهُ النَّهْيُ عَنِ الْمُنَابَذَةِ فِي الْبَيْعِ وَهُوَ أَنْ يَقُولَ: إِذَا نَبَذْتُ إِلَيْكَ هَذَا الثَّوْبَ أَوِ الحصاة فقد وجب البيع إذا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِها مَكاناً شَرْقِيًّا

İkinci Mesele: Nebz (النَّبْذ) kelimesinin aslı fırlatıp atmaktır. İntibâz (الِانْتِبَاذ) ise onun iftiâl bâbıdır. Nitekim: { فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ } “Onu arkalarına atıverdiler” [Âl-i İmrân: 187] buyrulmuştur. 'İntebezet' (انْتَبَذَتْ) ise 'bir kenara çekildi' demektir. Nûn'un dammesi ve fethasıyla 'celese nübzetün/nebzetün mine'n-nâs' (جَلَسَ نُبْذَةً مِنَ النَّاسِ) denir ki insanlardan ayrı bir köşeye oturdu demektir. Bu da senin yakınına oturduğu zaman söylenir; öyle ki ona bir şey atsan ona ulaşır. 'Nebeztü'ş-şey'e' (نَبَذْتُ الشَّيْءَ), bir şeyi attım demektir. Kaba atıldığı için nebîz (النَّبِيذ) kelimesi de buradan gelir; aslı 'menbûz'dur (مَنْبُوذٌ), faîl (فَعِيل) veznine dönüştürülmüştür. Sokağa terk edildiği için sahipsiz bırakılmış bebeğe 'menbûz' (مَنْبُوذ) denmesi de bundandır. Satışta 'münâbeze'nin yasaklanması da buradandır; bu da [satıcının], "Bu elbiseyi veya çakıl taşını sana attığımda satış kesinleşmiştir" demesidir. Bunu anladığına göre deriz ki: Allah Teâlâ'nın: { إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِها مَكاناً شَرْقِيًّا } “Hani o, ailesinden ayrılarak doğu tarafında bir yere çekilmişti” kavli,

مَعْنَاهُ تَبَاعَدَتْ وَانْفَرَدَتْ عَلَى سُرْعَةٍ إِلَى مَكَانٍ يَلِي نَاحِيَةَ الشَّرْقِ ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهَا مَعَ ذَلِكَ اتَّخَذَتْ مِنْ دُونِ أَهْلِهَا حِجَابًا مَسْتُورًا وَظَاهِرُ ذَلِكَ أَنَّهَا لَمْ تَقْتَصِرْ عَلَى أَنِ انْفَرَدَتْ إِلَى مَوْضِعٍ بَلْ جَعَلَتْ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُمْ حَائِلًا مِنْ حَائِطٍ أَوْ غَيْرِهِ وَيُحْتَمَلُ أَنَّهَا جَعَلَتْ بَيْنَ نَفْسِهَا وَبَيْنَهُمْ سِتْرًا وَهَذَا الْوَجْهُ الثَّانِي أَظْهَرُ مِنَ الْأَوَّلِ ثُمَّ لَا بُدَّ مِنَ احْتِجَابِهَا مِنْ أَنْ يَكُونَ لِغَرَضٍ صَحِيحٍ وَلَيْسَ مَذْكُورًا وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِيهِ عَلَى وُجُوهٍ. الْأَوَّلُ: أَنَّهَا لَمَّا رَأَتِ الْحَيْضَ تَبَاعَدَتْ عَنْ مَكَانِهَا الْمُعْتَادِ لِلْعِبَادَةِ لِكَيْ تَنْتَظِرَ الطُّهْرَ فَتَغْتَسِلَ وَتَعُودَ فَلَمَّا طَهُرَتْ جَاءَهَا جِبْرِيلُ ﵇. وَالثَّانِي: أَنَّهَا طَلَبَتِ الْخَلْوَةَ لِئَلَّا تَشْتَغِلَ عَنِ الْعِبَادَةِ. وَالثَّالِثُ: قَعَدَتْ فِي مَشْرَقَةٍ لِلِاغْتِسَالِ مِنَ الْحَيْضِ مُحْتَجِبَةً بِشَيْءٍ يَسْتُرُهَا. وَالرَّابِعُ: أَنَّهَا كَانَ لَهَا فِي مَنْزِلِ زَوْجِ أُخْتِهَا زَكَرِيَّاءَ مِحْرَابٌ عَلَى حِدَةٍ تَسْكُنُهُ وَكَانَ زَكَرِيَّا إِذَا خَرَجَ أَغْلَقَ عَلَيْهَا فَتَمَنَّتْ [عَلَى] اللَّهِ [أَنْ] تَجِدَ خَلْوَةً فِي الْجَبَلِ لِتُفَلِّيَ رَأْسَهَا فَانْفَرَجَ السَّقْفُ لَهَا فَخَرَجَتْ إلى المفازة فجلست في المشرفة وَرَاءَ الْجَبَلِ فَأَتَاهَا الْمَلَكُ. وَخَامِسُهَا: عَطِشَتْ فَخَرَجَتْ إلى المفارة لِتَسْتَقِيَ وَاعْلَمْ أَنَّ كُلَّ هَذِهِ الْوُجُوهِ مُحْتَمَلٌ وَلَيْسَ فِي اللَّفْظِ مَا يَدُلُّ عَلَى تَرْجِيحِ وَاحِدٍ مِنْهَا.

ailesinden uzaklaştı, süratle doğu cihetine bakan bir mekâna tek başına çekildi demektir. Sonra Allah Teâlâ, bununla birlikte ailesiyle arasına örtülü bir perde edindiğini beyan etmiştir. Bunun zahiri, onun sadece bir mekâna tek başına çekilmekle kalmayıp kendisi ile onlar arasına duvardan veya başka bir şeyden bir engel koyduğudur. Kendisiyle onlar arasına bir perde çektiği de muhtemeldir; bu ikinci vecih birinciye göre daha açıktır. Sonra onun bu perdelenmesi mutlaka sahih bir gaye için olmalıdır, ancak bu [ayette] zikredilmemiştir. Müfessirler bu hususta çeşitli vecihler üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Âdet gördüğünde, temizlenmeyi bekleyip gusletmek ve geri dönmek için her zamanki ibadet yerinden uzaklaşmıştır; temizlenince de Cibrîl aleyhisselâm ona gelmiştir. İkincisi: İbadetten meşgul edilmemek için tenhayı istemiştir. Üçüncüsü: Âdetten gusletmek üzere, kendisini örten bir şeyle perde arkasına geçerek güneşlik bir yere oturmuştur. Dördüncüsü: Kız kardeşinin kocası Zekeriyyâ'nın evinde ikamet ettiği, kendisine ait müstakil bir mihrabı vardı; Zekeriyyâ dışarı çıktığında onun kapısını kilitlerdi. O da saçını temizlemek için dağda tenha bir yer bulmayı Allah'tan diledi; tavan onun için açıldı, o da sahrâya çıkıp dağın arkasında güneş gören yüksek bir yere oturdu ve melek ona geldi. Beşincisi: Susamıştı, su almak üzere sahrâya çıktı. Bil ki bütün bu vecihler muhtemeldir; lafızda ise bunlardan birini tercih ettirecek bir delil yoktur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْمَكَانُ الشَّرْقِيُّ هُوَ الَّذِي يَلِي شَرْقِيَّ بَيْتِ الْمَقْدِسِ أَوْ شَرْقِيَّ دَارِهَا وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: إِنِّي لَأَعْلَمُ خَلْقِ اللَّهِ لِأَيِّ شَيْءٍ اتَّخَذَتِ النَّصَارَى الْمَشْرِقَ قِبْلَةً لِقَوْلِهِ تَعَالَى: مَكاناً شَرْقِيًّا

Üçüncü Mesele: Doğu tarafındaki yer, Beytü'l-Makdis'in doğusuna veya evinin doğusuna düşen yerdir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan: «Hıristiyanların doğuyu niçin kıble edindiklerini Allah'ın yarattıkları arasında en iyi ben bilirim; zira Allah Teâlâ: { مَكاناً شَرْقِيًّا } “doğu tarafında bir yer” buyurmuştur,

فَاتَّخَذُوا مِيلَادَ عِيسَى قِبْلَةً.

onlar da Îsâ'nın doğum yerini kıble edinmişlerdir» dediği rivayet edilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّهَا لَمَّا جَلَسَتْ فِي ذَلِكَ الْمَكَانِ أَرْسَلَ اللَّهُ إِلَيْهَا الرُّوحَ وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي هَذَا الرُّوحِ فَقَالَ الْأَكْثَرُونَ: إِنَّهُ جِبْرِيلُ ﵇ وَقَالَ أَبُو مُسْلِمٍ إِنَّهُ الرُّوحُ الَّذِي تَصَوَّرَ فِي بَطْنِهَا بَشَرًا وَالْأَوَّلُ أَقْرَبُ لِأَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ يُسَمَّى رُوحًا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ [الشُّعَرَاءِ: ١٩٣، ١٩٤] وَسُمِّيَ رُوحًا لِأَنَّهُ رُوحَانِيٌّ وَقِيلَ خُلِقَ مِنَ الرُّوحِ وَقِيلَ لِأَنَّ الدِّينَ يَحْيَا بِهِ أَوْ سَمَّاهُ اللَّهُ تَعَالَى بِرُوحِهِ عَلَى الْمَجَازِ مَحَبَّةً لَهُ وَتَقْرِيبًا كَمَا تَقُولُ لِحَبِيبِكَ رُوحِي وَقَرَأَ أَبُو حَيْوَةَ رَوْحَنَا بِالْفَتْحِ لِأَنَّهُ سَبَبٌ لِمَا فِيهِ رَوْحُ الْعِبَادِ وَإِصَابَةُ

Dördüncü Mesele: Meryem o mekânda oturunca, Allah ona Ruh'u göndermiştir. Müfessirler bu Ruh hakkında ihtilaf etmişlerdir: Çoğunluk onun Cibrîl aleyhisselâm olduğunu söylemiştir. Ebû Müslim ise onun Meryem'in karnında insan suretini alan ruh olduğunu söylemiştir. Birincisi daha uygundur; zira Cibrîl aleyhisselâm 'Ruh' diye isimlendirilir. Allah Teâlâ: { نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ } “Onu Rûhu'l-Emîn, senin kalbine indirmiştir” [eş-Şuarâ: 193-194] buyurmuştur. Ona ruh denmesi ruhânî olmasındandır; ruhtan yaratıldığı da söylenmiştir; din onunla hayat bulduğu için böyle dendiği de söylenmiştir. Yahut sevgi ve yakınlık göstermek amacıyla -tıpkı sevdiğin kimseye "ruhum" demen gibi- Allah Teâlâ onu mecazen 'kendi ruhu' diye isimlendirmiştir. Ebû Hayve, fetha ile { رَوْحَنَا } şeklinde okumuştur; zira o, kulların esenliği ve rahatlığı ile

الرَّوْحِ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِي هُوَ عِدَةُ الْمُتَّقِينَ فِي قَوْلُهُ: فَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ فَرَوْحٌ وَرَيْحانٌ وَجَنَّةُ نَعِيمٍ [الْوَاقِعَةِ: ٨٨، ٨٩] أَوْ لِأَنَّهُ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ وَهُمُ الْمَوْعُودُونَ بِالرَّوْحِ أَيْ مُقَرِّبَنَا وَذَا رَوْحِنَا وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ يُسَمَّى رُوحًا فَهُوَ هُنَا يَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهِ هُوَ لِأَنَّهُ قَالَ: إِنَّما أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لِأَهَبَ لَكِ غُلاماً زَكِيًّا

Allah Teâlâ'nın: { فَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ فَرَوْحٌ وَرَيْحانٌ وَجَنَّةُ نَعِيمٍ } “Fakat eğer o yakınlaştırılanlardan ise, artık [ona] bir rahatlık, güzel rızık ve Naîm cenneti vardır” [el-Vâkıa: 88-89] kavlinde geçen muttakilere vaad edilen Allah katındaki rahmet ve esenliğe nail olmaya bir sebeptir. Yahut o mukarreblerden olduğu ve onlara da 'ravh' vaat edildiği için bu şekilde okunmuştur; yani 'bize yakın olanımız ve ravhımızın sahibi' demektir. Onun 'Ruh' diye isimlendirildiği sabit olduğuna göre, burada kastedilenin o olması vaciptir; çünkü o: { إِنَّما أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لِأَهَبَ لَكِ غُلاماً زَكِيًّا } “Ben, sana tertemiz bir oğul bağışlamak için ancak Rabbinin bir elçisiyim” demiştir.

[مَرْيَمَ: ١٩] وَلَا يَلِيقُ ذَلِكَ إِلَّا بِجِبْرِيلَ ﵇ وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ كَيْفَ ظَهَرَ لَهَا. فَالْأَوَّلُ: أَنَّهُ ظَهَرَ لَهَا عَلَى صُورَةِ شَابٍّ أَمَرَدَ حَسَنِ الْوَجْهِ سَوِيِّ الْخَلْقِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ ظَهَرَ لَهَا عَلَى صُورَةِ تِرْبٍ لَهَا اسْمُهُ يُوسُفُ مِنْ خَدَمِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَكُلُّ ذَلِكَ مُحْتَمَلٌ وَلَا دَلَالَةَ فِي اللَّفْظِ عَلَى التَّعْيِينِ ثُمَّ قَالَ: وَإِنَّمَا تَمَثَّلَ لَهَا فِي صُورَةِ الْإِنْسَانِ لِتَسْتَأْنِسَ بِكَلَامِهِ وَلَا تَنْفِرَ عَنْهُ فَلَوْ ظَهَرَ لِهَا/ فِي صُورَةِ الْمَلَائِكَةِ لَنَفَرَتْ عَنْهُ وَلَمْ تَقْدِرْ عَلَى استماع كلامه ثم هاهنا إِشْكَالَاتٌ.

[Meryem: 19]. Bu [söz] ancak Cibrîl aleyhisselâm'a yakışır. Onun Meryem'e nasıl göründüğü konusunda da ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Ona bıyığı/sakalı henüz çıkmamış, güzel yüzlü, yaratılışı düzgün genç bir erkek suretinde görünmüştür. İkincisi: Beytü'l-Makdis'in hizmetçilerinden olan ve Yûsuf adındaki akranı suretinde görünmüştür. Bütün bunlar muhtemeldir ve lafızda belirlemeye dair bir delalet yoktur. Sonra şöyle demiştir: Onunla konuşmasına alışsın ve ondan ürkmesin diye ona insan suretinde temessül etmiştir. Şayet ona melekler suretinde görünseydi, ondan ürker ve sözünü dinlemeye güç yetiremezdi. Sonra burada bazı müşkillikler vardır:

أَحَدُهُمَا: وَهُوَ أَنَّهُ لَوْ جَازَ أَنْ يَظْهَرَ الْمَلَكُ فِي صُورَةِ إِنْسَانٍ مُعَيَّنٍ فَحِينَئِذٍ لَا يُمْكِنُنَا الْقَطْعُ بِأَنَّ هَذَا الشَّخْصَ الَّذِي أَرَاهُ فِي الْحَالِ هُوَ زَيْدٌ الَّذِي رَأَيْتُهُ بِالْأَمْسِ لِاحْتِمَالِ أَنَّ الْمَلَكَ أَوِ الْجِنِّيَّ تَمَثَّلَ فِي صُورَتِهِ وَفَتْحُ هَذَا الْبَابِ يُؤَدِّي إِلَى السَّفْسَطَةِ، لَا يُقَالُ هَذَا إِنَّمَا يَجُوزُ فِي زَمَانِ جَوَازِ الْبَعْثَةِ فَأَمَّا فِي زَمَانِنَا هَذَا فَلَا يَجُوزُ لِأَنَّا نَقُولُ هَذَا الْفَرْقُ إِنَّمَا يُعْلَمُ بِالدَّلِيلِ، فَالْجَاهِلُ بِذَلِكَ الدَّلِيلِ يَجِبُ أَنْ لَا يَقْطَعَ بِأَنَّ هَذَا الشَّخْصَ الَّذِي أَرَاهُ الْآنَ هُوَ الشَّخْصُ الَّذِي رَأَيْتُهُ بِالْأَمْسِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ جَاءَ فِي الْأَخْبَارِ أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ شَخْصٌ عَظِيمٌ جِدًّا فَذَلِكَ الشَّخْصُ الْعَظِيمُ كَيْفَ صَارَ بَدَنُهُ فِي مِقْدَارِ جُثَّةِ الْإِنْسَانِ أَبِأْنَ تَسَاقَطَتْ أَجْزَاؤُهُ وَتَفَرَّقَتْ بِنْيَتُهُ فَحِينَئِذٍ لَا يَبْقَى جِبْرِيلُ أَوْ بِأَنْ تَدَاخَلَتْ أَجْزَاؤُهُ وَذَلِكَ يُوجِبُ تَدَاخُلَ الْأَجْزَاءِ وَهُوَ مُحَالٌ. وَثَالِثُهَا: وَهُوَ أَنَّا لَوْ جَوَّزْنَا أَنْ يَتَمَثَّلَ جِبْرِيلُ ﵇ فِي صُورَةِ الْآدَمِيِّ فَلِمَ لَا يَجُوزُ تَمَثُّلُهُ فِي صُورَةِ جِسْمٍ أَصْغَرَ مِنَ الْآدَمِيِّ حَتَّى الذُّبَابُ وَالْبَقُّ وَالْبَعُوضُ وَمَعْلُومٌ أَنَّ كُلَّ مَذْهَبٍ جَرَّ إِلَى ذَلِكَ فَهُوَ بَاطِلٌ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ تَجْوِيزَهُ يُفْضِي إِلَى الْقَدْحِ فِي خَبَرِ التَّوَاتُرِ فَلَعَلَّ الشَّخْصَ الَّذِي حَارَبَ يَوْمَ بَدْرٍ لَمْ يَكُنْ مُحَمَّدًا بَلْ كَانَ شَخْصًا آخَرَ تَشَبَّهَ بِهِ وَكَذَا الْقَوْلُ فِي الْكُلِّ. وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ أَنَّ ذَلِكَ التَّجْوِيزَ لَازِمٌ عَلَى الْكُلِّ لِأَنَّ مَنِ اعْتَرَفَ بِافْتِقَارِ الْعَالَمِ إِلَى الصَّانِعِ الْمُخْتَارِ فَقَدْ قَطَعَ بِكَوْنِهِ تَعَالَى قَادِرًا عَلَى أَنْ يَخْلُقَ شَخْصًا آخَرَ مِثْلَ زَيْدٍ فِي خِلْقَتِهِ وَتَخْطِيطِهِ وَإِذَا جَوَّزْنَا ذَلِكَ فَقَدْ لَزِمَ الشَّكُّ فِي أَنَّ زَيْدًا الْمُشَاهِدَ الْآنَ هُوَ الَّذِي شَاهَدْنَاهُ بِالْأَمْسِ أَمْ لَا، وَمَنْ أَنْكَرَ الصَّانِعَ الْمُخْتَارَ وَأَسْنَدَ الْحَوَادِثَ إِلَى اتِّصَالَاتِ الكواكب وتشكلات الْفَلَكِ لَزِمَهُ تَجْوِيزُ أَنْ يَحْدُثَ اتِّصَالٌ غَرِيبٌ فِي الْأَفْلَاكِ يَقْتَضِي حُدُوثَ شَخْصٍ مِثْلَ زَيْدٍ فِي كُلِّ الْأُمُورِ وَحِينَئِذٍ يَعُودُ التَّجْوِيزُ الْمَذْكُورُ. وَعَنِ الثَّانِي: أَنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ جِبْرِيلُ ﵇ لَهُ أَجْزَاءٌ أَصْلِيَّةٌ وَأَجْزَاءٌ فَاضِلَةٌ وَالْأَجْزَاءُ الْأَصْلِيَّةُ قَلِيلَةٌ جِدًّا فَحِينَئِذٍ يَكُونُ مُتَمَكِّنًا مِنَ التَّشَبُّهِ بِصُورَةِ الْإِنْسَانِ، هَذَا إِذَا جَعَلْنَاهُ جُسْمَانِيًّا أَمَّا إِذَا جَعَلْنَاهُ رُوحَانِيًّا فَأَيُّ اسْتِبْعَادٍ فِي أَنْ يَتَدَرَّعَ تَارَةً بِالْهَيْكَلِ الْعَظِيمِ وَأُخْرَى بِالْهَيْكَلِ الصَّغِيرِ. وَعَنِ الثَّالِثِ: أَنَّ أَصْلَ التَّجْوِيزِ قَائِمٌ فِي الْعَقْلِ وَإِنَّمَا عُرِفَ فَسَادُهُ بِدَلَائِلِ السَّمْعِ وَهُوَ الْجَوَابُ عَنِ السُّؤَالِ الرَّابِعِ والله أعلم.

Birincisi: Şayet meleğin belirli bir insan suretinde görünmesi caiz olsaydı, bu durumda şu anda gördüğüm bu şahsın, dün gördüğüm Zeyd'in ta kendisi olduğunu kesin olarak bilemezdik; çünkü bir meleğin veya bir cinnin onun suretine girmiş olması muhtemeldir. Bu kapının açılması ise safsataya (şüpheciliğe) yol açar. «Bu ancak peygamber gönderilmesinin caiz olduğu zamanda caizdir, bizim şu zamanımızda ise caiz değildir» denilemez. Çünkü biz deriz ki: Bu fark ancak delil ile bilinir. Dolayısıyla bu delili bilmeyen kimsenin, şu an gördüğü bu şahsın dün gördüğü şahıs olduğunu kesin olarak bilmemesi gerekir. İkincisi: Rivayetlerde Cibrîl aleyhisselâm'ın pek azametli bir şahıs olduğu gelmiştir. O azametli şahsın bedeni, bir insan cüssesi kadar nasıl olmuştur? Parçalarının dökülmesi ve bünyesinin dağılmasıyla mı? Bu durumda Cibrîl ortada kalmaz. Yoksa parçalarının birbiri içine girmesiyle mi? Bu da parçaların tedâhülünü (iç içe geçmesini) gerektirir ki bu muhaldir. Üçüncüsü: Şayet Cibrîl aleyhisselâm'ın insan suretinde temessül etmesini caiz görürsek, insandan daha küçük bir cisim, hatta sinek, tahtakurusu ve sivrisinek suretinde temessül etmesi niçin caiz olmasın? Bilinmektedir ki buna götüren her mezhep batıldır. Dördüncüsü: Bunun caiz görülmesi, mütevâtir habere dil uzatmaya yol açar. Zira belki de Bedir günü savaşan şahıs Muhammed değildi de ona benzeyen başka bir şahsiyetti; hepsi hakkında da aynı şey söylenebilir. Birinciye cevap şudur: Bu caizlik herkese terettüp eder; zira âlemin Muhtâr bir Yaratıcı'ya muhtaç olduğunu kabul eden kimse, O Teâlâ'nın yaratılış ve suret bakımından Zeyd'in bir benzeri olan başka bir şahsı yaratmaya kadir olduğunu kesin olarak kabul etmiştir. Bunu caiz gördüğümüzde ise şu an müşahede edilen Zeyd'in dün müşahede ettiğimiz kimse olup olmadığı hususunda şüphe zorunlu olarak doğar. Muhtâr Yaratıcı'yı inkâr edip hâdiseleri yıldızların irtibatlarına ve feleğin şekillenmelerine bağlayan kimsenin de feleklerde her bakımdan Zeyd gibi bir şahsın meydana gelmesini gerektiren garip bir irtibatın vuku bulmasını caiz görmesi gerekir; bu durumda da zikredilen ihtimal geri döner. İkinciye cevap: Cibrîl aleyhisselâm'ın aslî cüzleri ile zâid cüzlerinin bulunması ve aslî cüzlerinin de pek az olması imkânsız değildir; bu durumda insan suretine bürünmeye muktedir olur. Bu, onu cismanî kabul ettiğimiz takdirdedir. Onu ruhanî kabul ettiğimizde ise, bir defasında büyük bir kalıba, başka bir defasında küçük bir kalıba bürünmesinde ne gibi bir uzaklık olabilir ki! Üçüncüye cevap: Asıl cevaz akılda sabittir; ancak bunun tutarsızlığı naklî/sem'î delillerle bilinmiştir. Dördüncü soruya cevap da budur. Allah en iyisini bilir.

[سورة مريم (١٩) : آية ١٨]

[Meryem Sûresi (19), Âyet 18]

قالَتْ إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمنِ مِنْكَ إِنْ كُنْتَ تَقِيًّا (١٨)

{ قالَتْ إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمنِ مِنْكَ إِنْ كُنْتَ تَقِيًّا } “[Meryem] dedi ki: «Eğer sen Allah'tan sakınan biriysen, senden Rahmân'a sığınırım!»” (18)

وَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَرَادَتْ إِنْ كَانَ يُرْجَى مِنْكَ أَنْ تَتَّقِيَ اللَّهَ وَيَحْصُلَ ذَلِكَ بِالِاسْتِعَاذَةِ بِهِ فَإِنِّي عَائِذَةٌ بِهِ مِنْكَ وَهَذَا فِي نِهَايَةِ الْحُسْنِ لِأَنَّهَا عَلِمَتْ أَنَّهُ لَا تُؤَثِّرُ الِاسْتِعَاذَةُ إِلَّا فِي التَّقِيِّ وَهُوَ كَقَوْلِهِ: وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ [الْبَقَرَةِ: ٢٧٨] أَيْ أَنَّ شَرْطَ الْإِيمَانِ يُوجِبُ هَذَا لَا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُخْشَى فِي حال دون حال.

Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: [Meryem] şunu kastetmiştir: «Eğer senin Allah'tan sakınman umuluyorsa ve bu da O'na sığınmakla hasıl olacaksa, ben senden O'na sığınıyorum.» Bu son derece güzel bir izahtır; zira o, sığınmanın ancak takva sahibi kimsede tesir edeceğini bilmiştir. Bu tıpkı: { وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer inanıyorsanız ribânın (faizin) kalanını bırakın” [el-Bakara: 278] kavli gibidir; yani imanın şartı bunu gerektirir; yoksa Allah Teâlâ'dan bir halde korkulup başka bir halde korkulmayacak değildir.

وثانيها: أن معناه/ ما كُنْتَ تَقِيًّا حَيْثُ اسْتَحْلَلْتَ النَّظَرَ إِلَيَّ وَخَلَوْتَ بِي. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ كَانَ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ إنسان

İkincisi: Bunun anlamı, «bana bakmayı helal saydığın ve benimle baş başa kaldığın için sen takva sahibi değilsin» demektir. Üçüncüsü: O dönemde

فَاجِرٌ اسْمُهُ تَقِيٌّ يَتَّبِعُ النِّسَاءَ فَظَنَّتْ مَرْيَمُ ﵍ أَنَّ ذَلِكَ الشَّخْصَ الْمُشَاهَدَ هُوَ ذلك التقى والأول هو الوجه.

kadınların peşine düşen Takī adında fasık/fâcir bir adam vardı. Meryem aleyhassalâm karşısında gördüğü bu şahsın o Takī olduğunu zannetti. Birincisi [en] uygun olanıdır.

[سورة مريم (١٩) : آية ١٩]

[Meryem Sûresi (19), Âyet 19]

قالَ إِنَّما أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لِأَهَبَ لَكِ غُلاماً زَكِيًّا (١٩)

{ قالَ إِنَّما أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لِأَهَبَ لَكِ غُلاماً زَكِيًّا } “[Cibrîl:] «Ben, sana tertemiz bir oğul bağışlamak için ancak Rabbinin bir elçisiyim» dedi.” (19)

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لَمَّا عَلِمَ جِبْرِيلُ خَوْفَهَا قَالَ: إِنَّما أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ

Birinci Mesele: Cibrîl onun korkusunu anlayınca:

لِيَزُولَ عَنْهَا ذَلِكَ الْخَوْفُ وَلَكِنَّ الْخَوْفَ لَا يَزُولُ بِمُجَرَّدِ هَذَا الْقَوْلِ بَلْ لَا بد من دلالة تدل على أنه كان جِبْرِيلُ ﵇ وَمَا كَانَ مِنَ النَّاسِ فَهَهُنَا يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ قَدْ ظَهَرَ مُعْجِزٌ عَرَفَتْ بِهِ جِبْرِيلَ ﵇ وَيُحْتَمَلُ أَنَّهَا مِنْ جِهَةِ زَكَرِيَّا ﵇ عَرَفَتْ صِفَةَ الْمَلَائِكَةِ فَلَمَّا قَالَ لَهَا: إِنَّما أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ

{ إِنَّما أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ } “Ben ancak Rabbinin bir elçisiyim” demiştir ki o korku ondan gitsin. Fakat korku sırf bu sözle gitmez; bilakis onun insanlardan biri değil, Cibrîl aleyhisselâm olduğuna delalet eden bir delilin bulunması gerekir. Burada, Cibrîl aleyhisselâm'ı kendisiyle tanıdığı bir mucizenin zuhur etmiş olması muhtemel olduğu gibi, Zekeriyyâ aleyhisselâm vasıtasıyla meleklerin vasfını öğrenmiş olması da muhtemeldir. Zira ona:

أَظْهَرَ لَهَا مِنْ بَاطِنِ جَسَدِهِ مَا عَرَفَتْ أَنَّهُ مَلَكٌ فَيَكُونُ ذَلِكَ هُوَ الْعِلْمَ وَسَأَلَ الْقَاضِي عَبْدُ الْجَبَّارِ فِي تَفْسِيرِهِ نَفْسَهُ فَقَالَ: إِذَا لَمْ تَكُنْ نَبِيَّةً عِنْدَكُمْ وَكَانَ مِنْ قَوْلِكُمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمْ يُرْسِلْ إِلَى خَلْقِهِ إِلَّا رِجَالًا فَكَيْفَ يَصِحُّ ذَلِكَ وَأَجَابَ أَنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا وَقَعَ فِي زَمَانِ زَكَرِيَّا ﵇ وَكَانَ رَسُولًا وَكُلُّ ذَلِكَ كَانَ عَالِمًا بِهِ وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ الْمُعْجِزَ إِذَا كَانَ مَفْعُولًا لِلنَّبِيِّ فَأَقَلُّ مَا فِيهِ أَنْ يَكُونَ ﵇ عَالِمًا بِهِ وَزَكَرِيَّا مَا كَانَ عِنْدَهُ عِلْمٌ بِهَذِهِ الْوَقَائِعِ فَكَيْفَ يَجُوزُ جَعْلُهُ مُعْجِزًا لَهُ بَلِ الْحَقُّ أَنَّ ذَلِكَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ كَرَامَةً لِمَرْيَمَ أَوْ إِرْهَاصًا لِعِيسَى ﵇.

{ إِنَّما أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ } “Ben ancak Rabbinin bir elçisiyim” deyince, bedeninin içinden onun melek olduğunu bildiren bir alamet göstermiştir ki bu da o bilgi olmuştur. Kādî Abdülcebbâr tefsirinde kendi kendine şöyle bir soru sormuştur: «Meryem size göre peygamber değilse ve sizin mezhebinize göre de Allah Teâlâ yaratılmışlara erkeklerden başkasını [elçi] göndermemişse, bu nasıl sahih olur?» ve şöyle cevap vermiştir: «Bu durum Zekeriyyâ aleyhisselâm'ın zamanında vuku bulmuştur, o ise bir rasûldü ve bütün bunları bilmekteydi.» Bu [cevap] zayıftır; çünkü mucize peygamber için gerçekleştiğinde en azından onun bundan haberdar olması gerekir; oysa Zekeriyyâ'nın bu hadiselerden haberi yoktu. Dolayısıyla bunun onun için bir mucize kılınması nasıl caiz olabilir? Bilakis hak olan şudur ki bu, ya Meryem için bir keramet veya Îsâ aleyhisselâm için bir irhâstır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَنَافِعٌ لِيَهَبَ بِيَاءٍ مَفْتُوحَةٍ بَعْدَ اللَّامِ أَيْ لِيَهَبَ اللَّهُ لَكِ وَالْبَاقُونَ بِهَمْزَةٍ مَفْتُوحَةٍ بَعْدَهَا أَمَّا قَوْلُهُ لِأَهَبَ لَكِ فَفِي مَجَازِهِ وَجْهَانِ. الْأَوَّلُ: أَنَّ الْهِبَةَ لَمَّا جَرَتْ عَلَى يَدِهِ بِأَنْ كَانَ هُوَ الَّذِي نَفَخَ فِي جَيْبِهَا بِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى جَعَلَ نَفْسَهُ كَأَنَّهُ هُوَ الَّذِي وَهَبَ لَهَا وَإِضَافَةُ الْفِعْلِ إِلَى مَا هُوَ سَبَبٌ لَهُ مُسْتَعْمَلٌ قَالَ تَعَالَى فِي الْأَصْنَامِ: إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ [إِبْرَاهِيمَ: ٣٦] . الثَّانِي: أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ لَمَّا بَشَّرَهَا بِذَلِكَ كَانَتْ تِلْكَ الْبِشَارَةُ الصَّادِقَةُ جَارِيَةً مَجْرَى الْهِبَةِ فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ مَا الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ لَا يَقْدِرُ عَلَى تَرْكِيبِ الْأَجْزَاءِ وَخَلْقِ الْحَيَاةِ وَالْعَقْلِ وَالنُّطْقِ فِيهَا وَالَّذِي يُقَالُ فِيهِ: إِنَّ جِبْرِيلَ ﵇ جِسْمٌ وَالْجِسْمُ لَا يَقْدِرُ عَلَى هَذِهِ الْأَشْيَاءِ أَمَّا أَنَّهُ جِسْمٌ فَلِأَنَّهُ مُحَدَثٌ وَكُلُّ مُحْدَثٍ إِمَّا مُتَحَيِّزٌ أَوْ قَائِمٌ بِالْمُتَحَيِّزِ وَأَمَّا أَنَّ الْجِسْمَ لَا يَقْدِرُ عَلَى هَذِهِ الْأَشْيَاءِ فَلِأَنَّهُ لَوْ قَدَرَ جِسْمٌ عَلَى ذَلِكَ لَقَدَرَ عَلَيْهِ كُلُّ جِسْمٍ لَأَنَّ الْأَجْسَامَ مُتَمَاثِلَةٌ وَهُوَ ضَعِيفٌ لَأَنَّ لِلْخَصْمِ أَنْ يَقُولَ لَا نُسَلِّمُ أَنَّ كُلَّ مُحْدَثٍ إِمَّا مُتَحَيِّزٌ أَوْ قائم به، بل هاهنا مَوْجُودَاتٌ قَائِمَةٌ بِأَنْفُسِهَا لَا مُتَحَيِّزَةٌ وَلَا قَائِمَةٌ بِالْمُتَحَيِّزِ وَلَا يَلْزَمُ مِنْ كَوْنِهَا كَذَلِكَ كَوْنُهَا أَمْثَالًا لِذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّ الِاشْتِرَاكَ فِي الصِّفَاتِ الثُّبُوتِيَّةِ لَا يَقْتَضِي التَّمَاثُلَ فَكَيْفَ فِي الصِّفَاتِ السَّلْبِيَّةِ سَلَّمْنَا كَوْنَهُ جِسْمًا فَلِمَ قُلْتَ الْجِسْمُ لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ الْأَجْسَامُ مُتَمَاثِلَةٌ قُلْنَا نَعْنِي بِهِ أَنَّهَا مُتَمَاثِلَةٌ فِي كَوْنِهَا حَاصِلَةً فِي الْأَحْيَازِ ذَاهِبَةً فِي الْجِهَاتِ أَوْ نَعْنِي بِهِ/ أَنَّهَا مُتَمَاثِلَةٌ فِي تَمَامِ مَاهِيَّاتِهَا.

İkinci Mesele: İbn Âmir ve Nâfi', lâm'dan sonra meftuh yâ ile { لِيَهَبَ } yani «Allah sana bağışlasın diye» şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise ondan sonra meftuh hemze ile [{ لِأَهَبَ }] okumuşlardır. Onun: { لِأَهَبَ لَكِ } «Sana bağışlamam için» sözünün mecaz oluşunda iki vecih vardır: Birincisi: Bağışlama onun eliyle cereyan edip Allah Teâlâ'nın emriyle Meryem'in yakasına üfleyen o olduğu için, sanki ona kendisi bağışlamış gibi kabul etmiştir. Fiilin onun sebebi olan şeye isnat edilmesi kullanılan bir üsluptur. Nitekim Allah Teâlâ putlar hakkında: { إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ } “Şüphesiz onlar insanlardan birçoğunu saptırdılar” [İbrâhîm: 36] buyurmuştur. İkincisi: Cibrîl aleyhisselâm bunu müjdelediği zaman bu doğru müjde bağışlama mesabesinde olmuştur. Şayet biri: «Cibrîl aleyhisselâm'ın parçaları birleştirmeye, onda hayat, akıl ve konuşma yaratmaya kadir olmadığına delil nedir?» derse, bu hususta şöyle denilir: «Cibrîl aleyhisselâm bir cisimdir; cisim ise bu şeylere güç yetiremez. Cisim olmasına gelince, çünkü o hâdistir (sonradan yaratılmıştır); her hâdis ise ya bir mekân/boşluk tutar (mütehayyizdir) ya da mekân tutanda kaimdir. Cismin bu şeylere güç yetirememesine gelince, çünkü eğer bir cisim buna kadir olsaydı, cisimler birbirine benzediği için her cisim buna kadir olurdu.» Bu [istidlal] zayıftır; çünkü muhalifin şöyle deme hakkı vardır: «Her hâdisin ya mütehayyiz veya onda kaim olduğunu kabul etmiyoruz; bilakis burada kendi başına kaim olan, ne mütehayyiz ne de mütehayyizde kaim olan varlıklar vardır. Onların böyle olmasından, Allah Teâlâ'nın zâtının benzerleri olmaları da gerekmez; zira sübûtî sıfatlardaki ortaklık benzerliği gerektirmezken, selbî sıfatlarda nasıl gerektirsin? Onun cisim olduğunu kabul etsek bile, cismin buna kadir olamayacağını nereden çıkardın? 'Cisimler birbirine benzer' sözüne karşılık deriz ki: Bununla onların mekân tutma ve yönlere doğru uzanma hususunda benzer olduklarını mı kastediyoruz, yoksa mahiyetlerinin tamamında mı benzer olduklarını kastediyoruz?

وَالْأَوَّلُ مُسَلَّمٌ لَكِنَّ حُصُولَهَا فِي الْأَحْيَازِ صِفَاتٌ لِتِلْكَ الذَّوَاتِ وَالِاشْتِرَاكُ فِي الصِّفَاتِ لَا يُوجِبُ الِاشْتِرَاكَ فِي مَاهِيَّاتِ الْمُوَاصَفَاتِ سَلَّمْنَا أَنَّ الْأَجْسَامَ مُتَمَاثِلَةٌ فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَصَّ بَعْضَهَا بِهَذِهِ الْقُدْرَةِ دُونَ الْبَعْضِ حَتَّى إِنَّهُ يَصِحُّ مِنْهَا ذَلِكَ وَلَا يَصِحُّ مِنَ الْبَشَرِ ذَلِكَ وَالْجَوَابُ الْحَقُّ أَنَّ الْمُعْتَمَدَ فِي دَفْعِ هَذَا الِاحْتِمَالِ إِجْمَاعُ الْأُمَّةِ فَقَطْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Birincisi kabul edilir; fakat mekânlarda bulunmaları o zâtların sıfatlarıdır; sıfatlardaki ortaklık ise nitelenenlerin mahiyetlerinde ortaklığı gerektirmez. Cisimlerin birbirine benzediğini kabul etsek bile, niçin şöyle denilmesi caiz olmasın: 'Allah Teâlâ bazısını bu kudretle diğerlerinden ayrı tutarak tahsis etmiştir; öyle ki ondan bu [fiil] sahih olur da insanlardan sahih olmaz.'» Doğru olan cevap şudur ki, bu ihtimali bertaraf etmede dayanılacak şey yalnızca ümmetin icmâıdır. Allah en iyisini bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الزَّكِيُّ يُفِيدُ أُمُورًا ثَلَاثَةً: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ الطَّاهِرُ مِنَ الذُّنُوبِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ يَنْمُو عَلَى التَّزْكِيَةِ لِأَنَّهُ يُقَالُ فِيمَنْ لَا ذَنْبَ لَهُ زَكِيٌّ، وَفِي الزَّرْعِ النَّامِي زَكِيٌّ. وَالثَّالِثُ: النَّزَاهَةُ وَالطَّهَارَةُ فِيمَا يَجِبُ أَنْ يَكُونَ عَلَيْهِ

Üçüncü Mesele: 'Zekiyy' (زَكِيّ) üç hususu ifade eder: Birincisi: Günahlardan arınmış/temiz olmasıdır. İkincisi: Temizlenme ve tezkiye üzere büyümesidir; zira günahı olmayan kimseye 'zekiyy' dendiği gibi, büyüyüp gelişen ekine de 'zekiyy' denir. Üçüncüsü: Peygamber olarak gönderilmesinin sahih olması için

لِيَصِحَّ أَنْ يُبْعَثَ نَبِيًّا وَقَالَ بَعْضُ الْمُتَكَلِّمِينَ الْأَوْلَى أَنْ يُحْمَلَ عَلَى الْكُلِّ وَهُوَ ضَعِيفٌ لِمَا عَرَفْتَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ اللَّفْظَ الْوَاحِدَ لَا يَجُوزُ حَمْلُهُ عَلَى الْمَعْنَيَيْنِ سَوَاءٌ كَانَ حَقِيقَةً فِيهِمَا أَوْ فِي أَحَدِهِمَا مَجَازًا وَفِي الْآخَرِ حَقِيقَةً.

üzerinde bulunması gereken hususlarda nezâhet ve temizliktir. Kelamcılardan bazıları bunun hepsine hamledilmesinin daha evla olduğunu söylemiştir. Bu [görüş], usûl-i fıkıhta öğrendiğin üzere, tek bir lafzın iki manaya hamledilmesinin —ister her ikisinde hakikat olsun, ister birinde mecaz diğerinde hakikat olsun— caiz olmaması sebebiyle zayıftır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: سَمَّاهُ زَكِيًّا مَعَ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لَهُ شَيْءٌ مِنَ الدُّنْيَا وَأَنْتَ إِذَا نَظَرْتَ فِي سُوقِكَ فَمَنْ لَمْ يَمْلِكْ شَيْئًا فَهُوَ شَقِيٌّ عِنْدَكَ. وَإِنَّمَا الزَّكِيُّ مَنْ يَمْلِكُ الْمَالَ وَاللَّهُ يَقُولُ كَانَ زَكِيًّا، لِأَنَّ سِيرَتَهُ الْفَقْرُ وَغِنَاهُ الْحِكْمَةُ وَالْكِتَابُ وَأَنْتَ فَإِنَّمَا تُسَمِّي بِالزَّكِيِّ مَنْ كَانَتْ سِيرَتُهُ الجهل وطريقته المال.

Dördüncü Mesele: Dünyalıktan hiçbir şeyi olmadığı halde onu 'zekiyy' diye isimlendirmiştir. Sen ise kendi çarşına baktığında, hiçbir şeye sahip olmayan kimse senin katında şakîdir (bahtsız/fakirdir). Zekiyy olan ise ancak mala mülke sahip olandır. Allah ise onun 'zekiyy' olduğunu bildirmiştir; çünkü onun gidişatı fakirlik, zenginliği ise hikmet ve Kitap'tır. Sen ise ancak gidişatı cehalet, yolu ise mal mülk olan kimseye zekiyy dersin.

[سورة مريم (١٩) : الآيات ٢٠ الى ٢١]

[Meryem Sûresi (19), Âyetler 20-21]

قالَتْ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ وَلَمْ أَكُ بَغِيًّا (٢٠) قالَ كَذلِكِ قالَ رَبُّكِ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ وَرَحْمَةً مِنَّا وَكانَ أَمْراً مَقْضِيًّا (٢١)

{ قالَتْ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ وَلَمْ أَكُ بَغِيًّا } “[Meryem:] «Bana hiçbir insan dokunmamışken ve ben iffetsiz de değilken benim nasıl bir oğlum olabilir?» dedi.” (20) { قالَ كَذلِكِ قالَ رَبُّكِ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ وَرَحْمَةً مِنَّا وَكانَ أَمْراً مَقْضِيًّا } “[Cibrîl:] «Öyledir; [ancak] Rabbin buyurdu ki: O bana pek kolaydır. Onu insanlara bir mucize ve bizden bir rahmet kılalım diye [böyle yapacağız]. Bu, karara bağlanmış bir iştir» dedi.” (21)

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهَا إِنَّمَا تَعَجَّبَتْ بِمَا بَشَّرَهَا جِبْرِيلُ ﵇ لِأَنَّهَا عَرَفَتْ بِالْعَادَةِ أَنَّ الْوِلَادَةَ لَا تَكُونُ إِلَّا مِنْ رَجُلٍ وَالْعَادَاتُ عِنْدَ أَهْلِ الْمَعْرِفَةِ مُعْتَبَرَةٌ فِي الْأُمُورِ وَإِنْ جَوَّزُوا خِلَافَ ذَلِكَ فِي الْقُدْرَةِ فَلَيْسَ فِي قَوْلِهَا هَذَا دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهَا لَمْ تَعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى خَلْقِ الْوَلَدِ ابْتِدَاءً وَكَيْفَ وَقَدْ عَرَفَتْ أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ أَبَا الْبَشَرِ عَلَى هَذَا الْحَدِّ وَلِأَنَّهَا كَانَتْ مُنْفَرِدَةً بِالْعِبَادَةِ وَمَنْ يَكُونُ كَذَلِكَ لَا بُدَّ مِنْ أَنْ يَعْرِفَ قُدْرَةَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى ذَلِكَ.

Birinci Mesele: Meryem, Cibrîl aleyhisselâm'ın kendisini müjdelediği şeye ancak âdeten doğumun bir erkek olmadan gerçekleşmeyeceğini bildiği için hayret etmiştir. Marifet ehli katında, kudret dairesinde aksini caiz görseler de işlerde âdetler muteberdir. Dolayısıyla onun bu sözünde, Allah Teâlâ'nın bir çocuğu ilk baştan [anne-babasız/babasız] yaratmaya kadir olduğunu bilmediğine dair bir delalet yoktur. Nasıl bilmesin ki, O Teâlâ'nın insanlığın babasını bu şekilde yarattığını bilmekteydi; ayrıca o kendisini ibadete vermişti ve böyle olan bir kimsenin Allah Teâlâ'nın buna kadir olduğunu kesinlikle bilmesi gerekir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ قَوْلُهَا: وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ يَدْخُلُ تَحْتَهُ قَوْلُهَا: وَلَمْ أَكُ بَغِيًّا فَلِمَاذَا أَعَادَتْهَا وَمِمَّا يُؤَكِّدُ هَذَا السُّؤَالَ أَنَّ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ قَالَتْ: رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ قالَ كَذلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ [آلِ عِمْرَانَ: ٤٧] فَلَمْ تَذْكُرِ الْبِغَاءَ وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهَا جَعَلَتِ الْمَسَّ عِبَارَةً عَنِ النِّكَاحِ الْحَلَالِ لِأَنَّهُ كِنَايَةٌ عَنْهُ لِقَوْلِهِ: مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ [الْأَحْزَابِ: ٤٩] وَالزِّنَا لَيْسَ كَذَلِكَ إِنَّمَا يُقَالُ فَجَرَ بِهَا أَوْ مَا أَشْبَهَ ذَلِكَ وَلَا يَلِيقُ بِهِ رِعَايَةُ الْكِنَايَاتِ. وَثَانِيهَا: أَنْ إِعَادَتَهَا لِتَعْظِيمِ حَالِهَا كَقَوْلِهِ: حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى [الْبَقَرَةِ: ٢٣٨] وَقَوْلُهُ: وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ [البقرة: ٩٨] / فكذا هاهنا أَنَّ مَنْ لَمْ تُعْرَفْ مِنَ النِّسَاءِ بِزَوْجٍ فَأَغْلَظُ أَحْوَالِهَا إِذَا أَتَتْ بِوَلَدٍ أَنْ تَكُونَ زَانِيَةً فَأَفْرَدَ ذِكْرِ الْبِغَاءِ بَعْدَ دُخُولِهِ فِي الْكَلَامِ الْأَوَّلِ لِأَنَّهُ أَعْظَمُ مَا فِي بَابِهِ.

İkinci Mesele: Biri şöyle diyebilir: Onun { وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ } «Bana hiçbir insan dokunmamışken» sözünün altına { وَلَمْ أَكُ بَغِيًّا } «ben iffetsiz de değilken» sözü de girmektedir; öyleyse bunu niçin tekrar etmiştir? Bu soruyu pekiştiren hususlardan biri de Âl-i İmrân Sûresi'nde: { رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ قالَ كَذلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ } “[Meryem] dedi ki: «Rabbim! Bana hiçbir insan dokunmamışken benim nasıl çocuğum olur?» [Melek de] dedi ki: «Öyledir; Allah dilediğini yaratır»” [Âl-i İmrân: 47] deyip zinayı/iffetsizliği zikretmemiş olmasıdır. Cevap birkaç vecihtendir: Birincisi: [Meryem] dokunmayı (mess) helal nikahtan kinaye kılmıştır; zira Allah'ın: { مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ } “onlara dokunmadan önce” [el-Ahzâb: 49] kavli gereğince dokunma nikah için bir kinayedir. Zina ise böyle değildir; onun hakkında ancak «onunla fısk işledi» veya benzeri tabirler kullanılır ve ona kinayeleri riayet etmek yakışmaz. İkincisi: Durumunun vehametini vurgulamak için bunu tekrarlamıştır; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى } “Namazlara ve orta namaza devam edin” [el-Bakara: 238] ve: { وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ } “meleklerine, elçilerine, Cibrîl'e ve Mîkâl'e” [el-Bakara: 98] kavillerinde olduğu gibi burada da kocası olduğu bilinmeyen bir kadının çocuk doğurduğunda en ağır/kötü durumu zina etmiş olmasıdır. Dolayısıyla önceki söze dahil olduktan sonra zinanın zikrini müstakil olarak belirtmiştir; çünkü bu konudaki en ağır durum budur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» الْبَغِيُّ الْفَاجِرَةُ الَّتِي تَبْغِي الرِّجَالَ وَهُوَ فَعَوْلٌ عِنْدَ الْمُبَرِّدِ بَغُويْ فَأُدْغِمَتِ الْوَاوُ فِي الْيَاءِ، وَقَالَ ابْنُ جِنِّي فِي كِتَابِ «التَّمَامِ» هُوَ فَعِيلٌ وَلَوْ كَانَ فَعُولًا لَقِيلَ بَغَوْا كَمَا قِيلَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ.

Üçüncü Mesele: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: El-Bağiyy (الْبَغِيُّ), erkekleri arzulayan fâcire (iffetsiz kadın) demektir. Müberred'e göre bu kelime faûl (فَعُول) veznindedir; aslı bağviy (بَغُويْ) iken vâv yâ'ya idğam edilmiştir. İbn Cinnî ise «et-Temâm» adlı kitabında bunun faîl (فَعِيل) vezninde olduğunu, şayet faûl vezninde olsaydı, tıpkı { نَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ } dendiği gibi [çoğulunda] 'bağav' deneceğini söylemiştir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ أَجَابَهَا بِقَوْلِهِ: قالَ كَذلِكِ قالَ رَبُّكِ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ وَهُوَ كَقَوْلِهِ فِي آلِ عِمْرَانَ: كَذلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [آلِ عِمْرَانَ: ٤٧] لَا يَمْتَنِعُ عَلَيْهِ فِعْلُ مَا يُرِيدُ خَلْقَهُ وَلَا يَحْتَاجُ فِي إِنْشَائِهِ إِلَى الْآلَاتِ وَالْمَوَادِّ.

Dördüncü Mesele: Cibrîl aleyhisselâm ona: { قالَ كَذلِكِ قالَ رَبُّكِ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ } “«Öyledir; [ancak] Rabbin buyurdu ki: O bana pek kolaydır» dedi” sözüyle cevap vermiştir. Bu, Âl-i İmrân Sûresi'ndeki: { كَذلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Öyledir; Allah dilediğini yaratır. Bir işe hükmettiği zaman ona sadece «Ol!» der, o da hemen oluverir” [Âl-i İmrân: 47] kavli gibidir. Yaratmayı dilediği şeyi yapmak O'na imkânsız gelmez ve onu var etmekte aletlere ve maddelere muhtaç olmaz.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْكِنَايَةُ فِي: هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ وَفِي قَوْلِهِ: وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ تَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ:

Beşinci Mesele: { هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ } “O bana pek kolaydır” ve: { وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ } “Onu insanlara bir mucize kılalım diye” kavlindeki zamir iki veçhe muhtemeldir:

الْأَوَّلُ: أَنْ تَكُونَ رَاجِعَةً إِلَى الْخَلْقِ أَيْ أَنَّ خَلْقَهُ عَلَيَّ هَيِّنٌ وَلِنَجْعَلَ خَلْقَهُ آيَةً لِلنَّاسِ إِذْ وُلِدَ مِنْ غَيْرِ ذَكَرٍ وَرَحْمَةً مِنَّا يَرْحَمُ عِبَادَنَا بِإِظْهَارِ هَذِهِ الْآيَاتِ حَتَّى تَكُونَ دَلَائِلُ صِدْقِهِ أَبْهَرَ فَيَكُونَ قَبُولُ قَوْلِهِ أَقْرَبَ. الثَّانِي: أَنَّ تَرْجِعَ الْكِنَايَاتُ إِلَى الْغُلَامِ وَذَلِكَ لِأَنَّهَا لَمَّا تَعَجَّبَتْ مِنْ كَيْفِيَّةِ وُقُوعِ هَذَا الْأَمْرِ عَلَى خِلَافِ الْعَادَةِ أُعْلِمَتْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى

Birincisi: Yaratmaya (halk) raci olmasıdır; yani «Onu yaratmak bana pek kolaydır ve bir erkek olmaksızın doğduğu için onun yaratılışını insanlara bir mucize kılalım diye ve kullarımıza bu delilleri göstererek merhamet etmek üzere bizden bir rahmet olarak [bunu yaptık] ki onun doğruluğunun delilleri daha parlak olsun, sözünün kabulü de daha yakın olsun.» İkincisi: Zamirlerin çocuğa raci olmasıdır. Bu da Meryem bu işin âdete aykırı olarak nasıl meydana geleceğine hayret edince, Allah Teâlâ'nın

جَاعِلٌ وَلَدَهَا آيَةً عَلَى وُقُوعِ ذَلِكَ الْأَمْرِ الْغَرِيبِ، فَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَرَحْمَةً مِنَّا فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَعْطُوفًا عَلَى وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ أَيْ فَعَلْنَا ذَلِكَ. وَرَحْمَةً مِنَّا فَعَلْنَا ذَلِكَ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَعْطُوفًا عَلَى الْآيَةِ أَيْ:

çocuğunu bu garip işin vukuuna bir delil ve mucize kıldığı kendisine bildirilmiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَرَحْمَةً مِنَّا } “ve bizden bir rahmet” kavline gelince, bunun { وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ } “onu insanlara bir mucize kılalım diye” ifadesine matuf olması muhtemeldir; yani «Bunu yaptık ve bizden bir rahmet olsun diye bunu yaptık» demektir. Ayete (mucizeye) matuf olması da muhtemeldir; yani:

وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً وَرَحْمَةً فَعَلْنَا ذَلِكَ.

«Onu bir mucize ve rahmet kılalım diye bunu yaptık» demektir.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَوْلُهُ: وَكانَ أَمْراً مَقْضِيًّا الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُ مَعْلُومٌ لِعِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى فَيَمْتَنِعُ وُقُوعُ خِلَافِهِ لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يَقَعْ لَانْقَلَبَ عِلْمُ اللَّهِ جهلا وهو محال والمفضي إلى المحال محال فَخِلَافُهُ مُحَالٌ فَوُقُوعُهُ وَاجِبٌ وَأَيْضًا فَلِأَنَّ جَمِيعَ الْمُمْكِنَاتِ مُنْتَهِيَةٌ فِي سِلْسِلَةِ الْقَضَاءِ وَالْقَدَرِ إِلَى وَاجِبِ الْوُجُودِ وَالْمُنْتَهِي إِلَى الْوَاجِبِ انْتِهَاءً وَاجِبًا يَكُونُ وَاجِبَ الْوُجُودِ وَإِذَا كَانَ وَاجِبَ الْوُجُودِ فَلَا فَائِدَةَ فِي الْحُزْنِ وَالْأَسَفِ وَهَذَا هُوَ سِرُّ

Altıncı Mesele: { وَكانَ أَمْراً مَقْضِيًّا } “Bu, karara bağlanmış bir iştir” kavlinden murat, bunun Allah Teâlâ'nın ilminde malum olmasıdır. Dolayısıyla aksinin vuku bulması imkânsızdır; zira vuku bulmasaydı Allah'ın ilmi cehalete dönüşürdü ki bu muhaldir. Muhale götüren şey de muhaldir; öyleyse aksinin vuku bulması muhal, vuku bulması ise vaciptir (zorunludur). Ayrıca bütün mümkünler kaza ve kader zincirinde Vâcibü'l-Vücûd'a müntehîdir (ulaşır). Vâcib'e vacip bir sonla müntehî olan şey ise vücûbu vacip olur. Vücûbu vacip olunca da üzülüp kederlenmenin bir faydası yoktur. İşte şu sır da budur:

قَوْلِهِ ﵇: «مَنْ عَرَفَ سِرَّ اللَّهِ فِي الْقَدَرِ هَانَتْ عليه المصائب» .

Peygamber aleyhisselâm'ın: «Kaderde Allah'ın sırrını bilen kimseye musibetler hafif gelir» hadisindeki sır budur.

[سورة مريم (١٩) : الآيات ٢٢ الى ٢٣]

[Meryem Sûresi (19), Âyetler 22-23]

فَحَمَلَتْهُ فَانْتَبَذَتْ بِهِ مَكاناً قَصِيًّا (٢٢) فَأَجاءَهَا الْمَخاضُ إِلى جِذْعِ النَّخْلَةِ قالَتْ يَا لَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هَذَا وَكُنْتُ نَسْياً مَنْسِيًّا (٢٣)

{ فَحَمَلَتْهُ فَانْتَبَذَتْ بِهِ مَكاناً قَصِيًّا } “Böylece ona gebe kaldı ve onunla uzak bir yere çekildi.” (22) { فَأَجاءَهَا الْمَخاضُ إِلى جِذْعِ النَّخْلَةِ قالَتْ يَا لَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هَذَا وَكُنْتُ نَسْياً مَنْسِيًّا } “Doğum sancısı onu bir hurma ağacının kütüğüne [sığınmaya] sevk etti. «Keşke bundan önce ölseydim de unutulup gitseydim!» dedi.” (23)

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَمْرَ النَّفْخِ فِي آيَاتٍ فَقَالَ: فَنَفَخْنا فِيهِ مِنْ رُوحِنا [التَّحْرِيمِ: ١٢] أَيْ فِي عِيسَى ﵇ كَمَا قَالَ لِآدَمَ ﵇: وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي [الْحِجْرِ: ٢٩] وَقَالَ فَنَفَخْنَا فِيهَا لِأَنَّ عِيسَى/ ﵇ كَانَ فِي بَطْنِهَا وَاخْتَلَفُوا فِي النَّافِخِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ كَانَ النَّفْخُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِقَوْلِهِ: فَنَفَخْنا فِيهِ مِنْ رُوحِنا وَظَاهِرُهُ يُفِيدُ أَنَّ النَّافِخَ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ [آلِ عِمْرَانَ: ٥٩] وَمُقْتَضَى التَّشْبِيهِ حُصُولُ الْمُشَابَهَةِ إِلَّا فِيمَا أَخْرَجَهُ الدَّلِيلُ، وَفِي حَقِّ آدَمَ النَّافِخُ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَكَذَا هاهنا وَقَالَ آخَرُونَ: النَّافِخُ هُوَ جِبْرِيلُ ﵇ لِأَنَّ الظَّاهِرَ مِنْ قَوْلِ جِبْرِيلَ ﵇: لِأَهَبَ لَكِ

Birinci Mesele: Allah Teâlâ üfleme işini ayetlerde zikredip şöyle buyurmuştur: { فَنَفَخْنا فِيهِ مِنْ رُوحِنا } “Biz ona ruhumuzdan üfledik” [et-Tahrîm: 12] yani tıpkı Âdem aleyhisselâm hakkında: { وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي } “Ona ruhumdan üfledim” [el-Hicr: 29] buyurduğu gibi Îsâ aleyhisselâm'a üflemiştir. { فَنَفَخْنَا فِيهَا } “Ona üfledik” de buyurmuştur; çünkü Îsâ aleyhisselâm onun karnındaydı. Üfleyen hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bazıları üflemenin Allah Teâlâ'dan olduğunu söylemiştir; zira: { فَنَفَخْنا فِيهِ مِنْ رُوحِنا } kavlinin zahiri üfleyenin Allah Teâlâ olduğunu ifade etmektedir. Çünkü Allah Teâlâ: { إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ } “Şüphesiz Allah katında Îsâ'nın misali, Âdem'in misali gibidir; onu topraktan yarattı” [Âl-i İmrân: 59] buyurmuştur ve benzetmenin gereği, delilin istisna ettiği durumlar hariç benzerliğin husulüdür. Âdem hakkında üfleyen Allah Teâlâ'dır; zira Allah Teâlâ: { وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي } “Ona ruhumdan üfledim” buyurmuştur, burada da öyledir. Diğerleri ise: Üfleyen Cibrîl aleyhisselâm'dır; çünkü Cibrîl aleyhisselâm'ın: { لِأَهَبَ لَكِ }

[مَرْيَمَ: ١٩] أَنَّهُ أُمِرَ أَنْ يَكُونَ مِنْ قِبَلِهِ حَتَّى يَحْصُلَ الْحَمْلُ لِمَرْيَمَ ﵍ فَلَا بُدَّ مِنْ إِحَالَةِ النَّفْخِ إِلَيْهِ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي كَيْفِيَّةِ ذَلِكَ النَّفْخِ عَلَى قَوْلَيْنِ: الْأَوَّلُ: قَوْلُ وَهْبٍ أَنَّهُ نَفَخَ جِبْرِيلُ فِي جَيْبِهَا حَتَّى وَصَلَتْ إِلَى الرَّحِمِ. الثَّانِي: فِي ذَيْلِهَا فَوَصَلَتْ إِلَى الْفَرَجِ. الثَّالِثُ: قَوْلُ السُّدِّيِّ أَخَذَ بِكُمِّهَا فَنَفَخَ فِي جَنْبِ دِرْعِهَا فَدَخَلَتِ النَّفْخَةُ صَدْرَهَا فَحَمَلَتْ فَجَاءَتْهَا أُخْتُهَا امْرَأَةُ زَكَرِيَّا تَزُورُهَا فَالْتَزَمَتْهَا فَلَمَّا الْتَزَمَتْهَا عَلِمَتْ أَنَّهَا حُبْلَى وَذَكَرَتْ مَرْيَمُ حَالَهَا، فَقَالَتِ امْرَأَةُ زَكَرِيَّا إِنِّي وَجَدْتُ مَا فِي بَطْنِي يَسْجُدُ لِمَا فِي بَطْنِكِ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ [آلِ عِمْرَانَ: ٣٩] . الرَّابِعُ: أَنَّ النَّفْخَةَ كَانَتْ فِي فِيهَا فَوَصَلَتْ إِلَى بَطْنِهَا فَحَمَلَتْ فِي الْحَالِ، إِذْ عَرَفْتَ هَذَا ظَهَرَ أَنَّ فِي الْكَلَامِ حَذْفًا وَهُوَ، وَكَانَ أَمْرًا مَقْضِيًّا، فَنَفَخَ فِيهَا فَحَمَلَتْهُ.

«Sana bağışlamam için» [Meryem: 19] sözünün zahirinden, Meryem aleyhassalâm'da gebeliğin hasıl olması için bu işin onun tarafından yapılmasının emredildiği anlaşılmaktadır; binaenaleyh üflemenin ona isnat edilmesi gerekir, demişlerdir. Sonra bu üflemenin keyfiyeti hakkında ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Vehb'in kavlidir; Cibrîl onun yakasına üflemiş ve bu üfleme rahmine ulaşmıştır. İkincisi: Eteğine üflemiş ve fercine ulaşmıştır. Üçüncüsü: es-Süddî'nin kavlidir; kolundan tutmuş ve elbisesinin yanından üflemiştir, üfleme göğsüne girmiş ve gebe kalmıştır. Bunun üzerine kız kardeşi olan Zekeriyyâ'nın hanımı onu ziyarete gelmiş ve ona sarılmıştır. Ona sarılınca gebe olduğunu anlamış, Meryem de durumunu anlatmıştır. Zekeriyyâ'nın hanımı: «Karnımdakinin senin karnındakine secde ettiğini hissettim» demiştir. İşte Allah Teâlâ'nın: { مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir kelimeyi doğrulayıcı olarak” [Âl-i İmrân: 39] kavli budur. Dördüncüsü: Üfleme onun ağzına olmuş, karnına ulaşmış ve derhal gebe kalmıştır. Bunu bildiğinde, kelamda bir hazif olduğu açığa çıkar; o da: «Bu, karara bağlanmış bir iştir; [böylece ona üfledi] ve o da ona gebe kaldı» şeklindedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قِيلَ حَمَلَتْهُ وَهِيَ بِنْتُ ثَلَاثَ عَشْرَةَ سَنَةً، وَقِيلَ بَنْتُ عِشْرِينَ وَقَدْ كَانَتْ حَاضَتْ حَيْضَتَيْنِ قَبْلَ أَنْ تَحْمِلَ. وَلَيْسَ فِي الْقُرْآنِ مَا يَدُلُّ عَلَى شَيْءٍ مِنْ هَذِهِ الْأَحْوَالِ.

İkinci Mesele: Ona on üç yaşındayken gebe kaldığı söylenmiştir; yirmi yaşındayken gebe kaldığı ve gebe kalmadan önce iki defa hayız gördüğü de söylenmiştir. Kur'an'da ise bu hallerden hiçbirine delalet eden bir husus yoktur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فَانْتَبَذَتْ بِهِ أَيِ اعْتَزَلَتْ وَهُوَ فِي بَطْنِهَا كَقَوْلِهِ: تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ [الْمُؤْمِنُونَ: ٢٠] أَيْ تَنْبُتُ وَالدُّهْنُ فِيهَا، وَاخْتَلَفُوا فِي عِلَّةِ الِانْتِبَاذِ عَلَى وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: مَا

Üçüncü Mesele: { فَانْتَبَذَتْ بِهِ } yani o karnında olduğu halde bir kenara çekildi; tıpkı: { تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ } “yağ bitirir (yağlı olarak biter)” [el-Mü'minûn: 20] kavlinde olduğu gibi; yani içinde yağ bulunduğu halde biter. Bir kenara çekilmenin illetinde birkaç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi:

رَوَاهُ الثَّعْلَبِيُّ فِي الْعَرَائِسِ عَنْ وَهْبٍ قَالَ: إِنَّ مَرْيَمَ لَمَّا حَمَلَتْ بِعِيسَى ﵇ كَانَ مَعَهَا ابْنُ عَمٍّ لَهَا يُقَالُ لَهُ يُوسُفُ النَّجَّارُ وَكَانَا مُنْطَلِقَيْنِ إِلَى الْمَسْجِدِ

Se'lebî'nin el-Arâis'te Vehb'den rivayet ettiği şu husustur: Meryem Îsâ aleyhisselâm'a gebe kalınca, yanında Marangoz Yûsuf denilen amcasının oğlu vardı. Bu ikisi Siyon dağının yanındaki mescide

الَّذِي عِنْدَ جَبَلِ صَهْيُونَ، وَكَانَ يُوسُفُ وَمَرْيَمُ يَخْدِمَانِ ذَلِكَ الْمَسْجِدَ وَلَا يُعْلَمُ فِي أَهْلِ زَمَانِهِمَا أَحَدٌ أَشَدُّ اجْتِهَادًا وَلَا عِبَادَةً مِنْهُمَا، وَأَوَّلُ مَنْ عَرَفَ حَمْلَ مَرْيَمَ يُوسُفُ فَتَحَيَّرَ فِي أَمْرِهَا فَكُلَّمَا أَرَادَ أَنْ يَتَّهِمَهَا ذَكَرَ صَلَاحَهَا وَعِبَادَتَهَا، وَأَنَّهَا لَمْ تَغِبْ عَنْهُ سَاعَةً قَطُّ، وَإِذَا أَرَادَ أَنْ يُبَرِّئَهَا رَأَى الَّذِي ظَهَرَ بِهَا مِنَ الْحَمْلِ فَأَوَّلُ مَا تَكَلَّمَ أن قَالَ إِنَّهُ وَقَعَ فِي نَفْسِي مِنْ أَمْرِكِ شَيْءٌ وَقَدْ حَرِصْتُ عَلَى كِتْمَانِهِ فَغَلَبَنِي ذَلِكَ فَرَأَيْتُ أَنَّ الْكَلَامَ فِيهِ أَشَفَى لِصَدْرِي، فَقَالَتْ: قُلْ قَوْلًا جَمِيلًا قَالَ: أَخْبِرِينِي يَا مَرْيَمُ هَلْ يَنْبُتُ زَرْعٌ بِغَيْرِ بَذْرٍ وَهَلْ تَنْبُتُ شَجَرَةٌ مِنْ غَيْرِ غَيْثٍ، وَهَلْ يَكُونُ وَلَدٌ مِنْ غَيْرِ ذَكَرٍ؟ قَالَتْ نَعَمْ: أَلَمْ تَعْلَمْ أن الله تعالى أَنْبَتَ الزَّرْعَ يَوْمَ خَلَقَهُ مِنْ غَيْرِ بَذْرٍ وَهَذَا الْبَذْرُ إِنَّمَا حَصَلَ مِنَ الزَّرْعِ الَّذِي أَنْبَتَهُ مِنْ غَيْرِ بَذْرٍ، أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَنْبَتَ الشَّجَرَةَ مِنْ غَيْرِ غَيْثٍ وَبِالْقُدْرَةِ جَعَلَ الْغَيْثَ حَيَاةَ الشَّجَرِ بَعْدَ مَا خَلَقَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَلَى حِدَةٍ، أَوَ تَقُولُ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَقْدِرُ عَلَى أَنْ يُنْبِتَ الشَّجَرَةَ حَتَّى اسْتَعَانَ بِالْمَاءِ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى إِنْبَاتِهَا، فَقَالَ يُوسُفُ: لَا أَقُولُ هَذَا وَلَكِنِّي أَقُولُ إِنَّ اللَّهَ قَادِرٌ عَلَى مَا يَشَاءُ فَيَقُولُ لَهُ كُنْ فيكون، فقالت له مريم: أو لم/ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ آدَمَ وَامْرَأَتَهُ مِنْ غَيْرِ ذَكَرٍ وَلَا أُنْثَى؟ فَعِنْدَ ذَلِكَ زَالَتِ التُّهْمَةُ عَنْ قَلْبِهِ وَكَانَ يَنُوبُ عَنْهَا فِي خِدْمَةِ الْمَسْجِدِ لِاسْتِيلَاءِ الضَّعْفِ عَلَيْهَا بِسَبَبِ الْحَمْلِ وَضِيقِ الْقَلْبِ، فَلَمَّا دَنَا نِفَاسُهَا أَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهَا أَنِ اخْرُجِي مِنْ أَرْضِ قَوْمِكِ لِئَلَّا يَقْتُلُوا وَلَدَكِ فَاحْتَمَلَهَا يُوسُفُ إِلَى أَرْضِ مِصْرَ عَلَى حِمَارٍ لَهُ، فَلَمَّا بَلَغَتْ تِلْكَ الْبِلَادَ أَدْرَكَهَا النِّفَاسُ فَأَلْجَأَهَا إِلَى أَصْلِ نَخْلَةٍ، وَذَلِكَ فِي زَمَانِ بَرْدٍ فَاحْتَضَنَتْهَا فَوَضَعَتْ عِنْدَهَا.

gidiyorlardı. Yûsuf ile Meryem o mescide hizmet ediyorlardı ve zamanlarının insanları arasında onlardan daha çok gayret eden ve daha çok ibadet eden biri bilinmiyordu. Meryem'in gebeliğini ilk fark eden Yûsuf oldu ve onun durumu hakkında hayrete düştü. Ne zaman onu itham etmek istese, onun iyiliğini, ibadetini ve kendisinden bir an olsun ayrılmadığını hatırlardı; onu temize çıkarmak istediğinde ise onda açığa çıkan gebeliği görürdü. İlk konuştuğunda şöyle dedi: «İçime senin durumun hakkında bir şey düştü, bunu gizlemeye çok çalıştım ama bana galebe çaldı; bu hususta konuşmanın göğsüme daha iyi geleceğini gördüm.» Meryem: «Güzel bir söz söyle» dedi. Yûsuf: «Söyle bana ey Meryem, tohumsuz ekin biter mi? Yağmursuz ağaç biter mi? Erkek olmaksızın çocuk olur mu?» dedi. Meryem: «Evet, Allah Teâlâ'nın ekini yarattığı gün onu tohumsuz bitirdiğini ve bu tohumun da O'nun tohumsuz bitirdiği ekinden meydana geldiğini bilmez misin? Allah Teâlâ'nın ağacı yağmursuz bitirdiğini, her birini ayrı ayrı yarattıktan sonra kudretiyle yağmuru ağacın hayatı kıldığını bilmez misin? Yoksa sen Allah Teâlâ'nın sudan yardım almadıkça ağacı bitirmeye kadir olmadığını ve bu olmasaydı onu bitirmeye güç yetiremeyeceğini mi söylüyorsun?» dedi. Yûsuf: «Bunu söylemiyorum; bilakis ben Allah'ın dilediği her şeye kadir olduğunu ve ona 'Ol!' deyince hemen oluvereceğini söylüyorum» dedi. Bunun üzerine Meryem ona: «Allah'ın Âdem'i ve eşini bir erkek ve bir dişi olmaksızın yarattığını bilmez misin?» dedi. Bunun üzerine kalbinden töhmet kalktı. Gebelik sebebiyle üzerine çöken zafiyet ve gönül darlığından dolayı mescid hizmetinde onun yerine vekalet ediyordu. Doğumu yaklaşınca Allah ona: «Çocuğunu öldürmesinler diye kavminin yurdundan çık!» diye vahyetti. Yûsuf onu bir eşeğinin üzerinde Mısır toprağına taşıdı. O beldeye vardığında doğum sancısı tuttu ve onu bir hurma ağacının dibine sığınmak zorunda bıraktı. Bu da soğuk bir zamanda idi; ağaca sarıldı ve onun yanında doğum yaptı.

وَثَانِيهَا: أَنَّهَا اسْتَحْيَتْ مِنْ زَكَرِيَّا فَذَهَبَتْ إِلَى مَكَانٍ بَعِيدٍ لَا يَعْلَمُ بِهَا زَكَرِيَّا. وَثَالِثُهَا: أَنَّهَا كَانَتْ مَشْهُورَةً فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ بِالزُّهْدِ لِنَذْرِ أُمِّهَا وَتَشَاحَّ الْأَنْبِيَاءُ فِي تَرْبِيَتِهَا وَتَكَفَّلَ زَكَرِيَّا بِهَا، وَلِأَنَّ الرِّزْقَ كَانَ يَأْتِيهَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعَالَى، فَلَمَّا كَانَتْ فِي نِهَايَةِ الشُّهْرَةِ اسْتَحْيَتْ مِنْ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ فَذَهَبَتْ إِلَى مَكَانٍ بَعِيدٍ لَا يَعْلَمُ بِهَا زَكَرِيَّا. وَرَابِعُهَا:

İkincisi: Zekeriyyâ'dan utandı ve Zekeriyyâ'nın kendisinden haberdar olmayacağı uzak bir yere gitti. Üçüncüsü: Annesinin adağı sebebiyle İsrâiloğulları arasında zühdüyle meşhurdu; peygamberler onun terbiyesini üstlenmek için birbiriyle yarışmış, bakımını Zekeriyyâ üstlenmişti ve rızkı Allah Teâlâ katından ona geliyordu. Son derece meşhur olduğu için bu vuku bulan durumdan utandı ve Zekeriyyâ'nın kendisinden haberdar olmayacağı uzak bir yere gitti. Dördüncüsü:

أَنَّهَا خَافَتْ عَلَى وَلَدِهَا لَوْ وَلَدَتْهُ فِيمَا بَيْنَ أَظْهُرِهِمْ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْوُجُوهَ مُحْتَمَلَةٌ، وَلَيْسَ فِي الْقُرْآنِ مَا يَدُلُّ عَلَى شَيْءٍ مِنْهَا.

onların arasında doğurursa çocuğu için korktu. Bil ki bu vecihler muhtemeldir; fakat Kur'an'da bunlardan herhangi birine delalet eden bir şey yoktur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اخْتَلَفُوا فِي مُدَّةِ حَمْلِهَا عَلَى وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهَا كَانَتْ تِسْعَةَ أَشْهُرٍ كَمَا فِي سَائِرِ النِّسَاءِ بِدَلِيلِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَكَرَ مَدَائِحَهَا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ فَلَوْ كَانَتْ عَادَتُهَا فِي مُدَّةِ حَمْلِهَا بِخِلَافِ عَادَاتِ النِّسَاءِ لَكَانَ ذَلِكَ أَوْلَى بِالذِّكْرِ. الثَّانِي: أَنَّهَا كَانَتْ ثَمَانِيَةَ أَشْهُرٍ، وَلَمْ يَعِشْ مَوْلُودٌ وُضِعَ لِثَمَانِيَةٍ إِلَّا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ ﵇. الثَّالِثُ: وَهُوَ قَوْلُ عَطَاءٍ وَأَبِي الْعَالِيَةِ وَالضَّحَّاكِ سَبْعَةُ أَشْهُرٍ. الرَّابِعُ: أَنَّهَا كَانَتْ سِتَّةَ أَشْهُرٍ. الْخَامِسُ: ثَلَاثُ سَاعَاتٍ حَمَلَتْهُ فِي سَاعَةٍ وَصُوِّرَ فِي سَاعَةٍ وَوَضَعَتْهُ فِي سَاعَةٍ. السَّادِسُ: وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَيْضًا كَانَتْ مُدَّةُ الْحَمْلِ سَاعَةً وَاحِدَةً وَيُمْكِنُ الِاسْتِدْلَالُ عَلَيْهِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَحَمَلَتْهُ فَانْتَبَذَتْ بِهِ [مَرْيَمَ: ٢٢] فَأَجاءَهَا الْمَخاضُ [مَرْيَمَ: ٢٣] ، فَناداها مِنْ تَحْتِها [مَرْيَمَ: ٢٤] وَالْفَاءُ لِلتَّعْقِيبِ فَدَلَّتْ هَذِهِ الْفَاءَاتُ عَلَى أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَحْوَالِ حَصَلَ عَقِيبَ الْآخَرِ مِنْ غَيْرِ فَصْلٍ وَذَلِكَ يُوجِبُ كَوْنَ مُدَّةِ الْحَمْلِ سَاعَةً وَاحِدَةً لَا يُقَالُ انْتِبَاذُهَا مَكَانًا قَصِيًّا كَيْفَ يَحْصُلُ فِي سَاعَةٍ وَاحِدَةٍ لِأَنَّا نَقُولُ: السُّدِّيُّ فَسَّرَهُ بِأَنَّهَا ذَهَبَتْ إِلَى أَقْصَى مَوْضِعٍ فِي جَانِبِ مِحْرَابِهَا. الثَّانِي: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ فِي وَصْفِهِ: إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [آلِ عِمْرَانَ: ٥٩] فَثَبَتَ أَنَّ عِيسَى ﵇ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُ: كُنْ فَيَكُونُ وَهَذَا مِمَّا لَا يُتَصَوَّرُ فِيهِ مُدَّةُ الْحَمْلِ، وَإِنَّمَا تُعْقَلُ تِلْكَ الْمُدَّةُ فِي حَقِّ مَنْ يَتَوَلَّدُ مِنَ النُّطْفَةِ.

Dördüncü Mesele: Meryem'in gebelik süresi hakkında birkaç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın kavlidir; diğer kadınlarda olduğu gibi dokuz ay sürmüştür. Delili ise Allah Teâlâ'nın bu makamda onun övgülerini zikretmiş olmasıdır; şayet gebelik süresindeki âdeti kadınların âdetinden farklı olsaydı, bunu zikretmek daha evla olurdu. İkincisi: Sekiz ay sürmüştür; sekiz aylık doğup da yaşayan tek çocuk Îsâ b. Meryem aleyhisselâm'dır. Üçüncüsü: Atâ, Ebu'l-Âliye ve Dahhâk'ın kavli olup yedi aydır. Dördüncüsü: Altı ay sürmüştür. Beşincisi: Üç saattir; bir saatte gebe kalmış, bir saatte suret verilmiş ve bir saatte doğurmuştur. Altıncısı: Yine İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın kavli olup gebelik süresi bir tek saat olmuştur. Buna iki vecihten istidlal edilebilir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { فَحَمَلَتْهُ فَانْتَبَذَتْ بِهِ } [Meryem: 22], { فَأَجاءَهَا الْمَخاضُ } [Meryem: 23], { فَناداها مِنْ تَحْتِها } [Meryem: 24] kavilleridir. Fâ (ف) harfi ta'kīb (ara vermeksizin peş peşe oluş) içindir; dolayısıyla bu fâ harfleri, bu hallerin her birinin diğeri peşinden fasılasız meydana geldiğine delalet etmiştir. Bu da gebelik süresinin bir tek saat olmasını gerektirir. «Uzak bir mekâna çekilmesi nasıl bir saatte gerçekleşebilir?» denilemez; zira biz deriz ki: es-Süddî bunu, mihrabının yanındaki en uç noktaya gittiği şeklinde tefsir etmiştir. İkincisi: Allah Teâlâ onun vasfında: { إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Şüphesiz Allah katında Îsâ'nın misali, Âdem'in misali gibidir; onu topraktan yarattı, sonra ona «Ol!» dedi, o da hemen oluverdi” [Âl-i İmrân: 59] buyurmuştur. Böylece Îsâ aleyhisselâm'ın, Allah Teâlâ'nın ona «Ol!» demesiyle hemen oluverdiği sabit olmuştur; bu ise içinde gebelik süresi tasavvur edilemeyen bir durumdur. Zira o süre ancak nutfeden meydana gelen kimse hakkında akla uygundur.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَصِيًّا أَيْ بَعِيدًا مِنْ أَهْلِهَا، يُقَالُ مَكَانٌ قَاصٍ، وَقَصِيٌّ بِمَعْنًى وَاحِدٍ مِثْلُ عَاصٍ وَعَصِيٍّ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فَقِيلَ: أَقْصَى الدَّارِ، وَقِيلَ وَرَاءَ الْجَبَلِ، وَقِيلَ: سَافَرَتْ مَعَ ابْنِ عَمِّهَا يُوسُفَ وَقَدْ تَقَدَّمَتْ هَذِهِ الْحِكَايَةُ.

Beşinci Mesele: Kasî (قَصِيًّا), ailesinden uzak demektir. 'Mekânun kāsın' (مَكَانٌ قَاصٍ) ile 'kasîyyün' (قَصِيٌّ), tıpkı 'âsın' (عَاصٍ) ve 'asiyyün' (عَصِيٌّ) gibi aynı anlamdadır. Sonra ihtilaf etmişlerdir: Evin en uzak yeri denilmiştir; dağın arkası denilmiştir; amcasının oğlu Yûsuf ile yolculuk ettiği söylenmiştir ki bu kıssa daha önce geçmişti.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : أَجَاءَ مَنْقُولٌ مَنْ جَاءَ إِلَّا أَنَّ اسْتِعْمَالَهُ قَدْ تَغَيَّرَ بَعْدَ النَّقْلِ إِلَى مَعْنَى الْإِلْجَاءِ فَإِنَّكَ لَا تَقُولُ جِئْتُ الْمَكَانَ، وَأَجَاءْنِيهِ زَيْدٌ كَمَا تَقُولُ بَلَغَنِيهِ وَأَبْلَغْتُهُ، وَالْمَعْنَى أَنْ طَلْقَهَا أَلْجَأَهَا إِلَى جِذْعِ النَّخْلَةِ ثُمَّ يُحْتَمَلُ أَنَّهَا إِنَّمَا ذَهَبَتْ إِلَى النَّخْلَةِ طَلَبًا لِسُهُولَةِ الْوِلَادَةِ/ لِلتَّشَبُّثِ بِهَا. وَيُحْتَمَلُ لِلتَّقْوِيَةِ وَالِاسْتِنَادِ إِلَيْهَا، وَيُحْتَمَلُ لِلتَّسَتُّرِ بِهَا مِمَّنْ يُخْشَى مِنْهُ الْقَالَةُ إِذَا رَآهَا، وَلِذَلِكَ حَكَى اللَّهُ عَنْهَا أَنَّهَا تَمَنَّتِ الْمَوْتَ.

Altıncı Mesele: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Ecâe (أَجَاءَ), câe (جَاءَ) fiilinden nakledilmiştir (türemiştir); ancak bu nakilden sonra kullanımı ilcâ (zorlama, sığınmaya mecbur etme) manasına dönüşmüştür. Nitekim sen «Bana ulaştı / ulaştırdım» dediğin gibi «Mekâna geldim, Zeyd beni oraya getirdi (ecâenî)» demezsin. Mana: Doğum sancısı onu hurma kütüğüne sığınmaya mecbur etti, şeklindedir. Sonra hurma ağacına ona tutunarak doğumun kolaylaşmasını arzu ettiği için gitmiş olması muhtemeldir. Güç almak ve ona dayanmak için gitmiş olması muhtemeldir. Kendisini gördüğünde dedikodu yapmasından korkulan kimselerden onunla gizlenmek için gitmiş olması da muhtemeldir. Bu sebepledir ki Allah Teâlâ onun ölümü temenni ettiğini nakletmiştir.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي رِوَايَةِ الْمَخَاضِ بِالْكَسْرِ يُقَالُ مَخَضَتِ الْحَامِلُ مَخَاضًا وَمِخَاضًا وَهُوَ تَمَخُّضُ الْوَلَدِ فِي بَطْنِهَا.

Yedinci Mesele: Keşşâf'ta şöyle demiştir: İbn Kesîr bir rivayette esre ile 'el-Mihâd' (الْمِخَاض) şeklinde okumuştur. Gebe kadın için 'mehadat' fiili masdarı 'mehâd' ve 'mihâd' olarak kullanılır ki bu, çocuğun kadının karnında çalkalanıp hareket etmesidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» كَانَ جِذْعَ نَخْلَةٍ يَابِسَةٍ فِي الصَّحْرَاءِ لَيْسَ لَهَا رَأْسٌ وَلَا ثَمَرٌ وَلَا خُضْرَةٌ، وَكَانَ الْوَقْتُ شِتَاءً وَالتَّعْرِيفُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مِنْ تَعْرِيفِ الْأَسْمَاءِ الْغَالِبَةِ كَتَعْرِيفِ النَّجْمِ وَالصَّعْقِ كَأَنَّ تِلْكَ الصَّحْرَاءَ كَانَ فِيهَا جِذْعُ نَخْلَةٍ مَشْهُورٌ عِنْدَ النَّاسِ، فَإِذَا قِيلَ: جِذْعُ النَّخْلَةِ فُهِمَ مِنْهُ ذَلِكَ دُونَ سَائِرِهِ وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ تَعْرِيفَ الْجِنْسِ أَيْ إِلَى جِذْعِ هَذِهِ الشَّجَرَةِ خَاصَّةً كَأَنَّ اللَّهَ أَرْشَدَهَا إِلَى النَّخْلَةِ لِيُطْعِمَهَا مِنْهَا الرُّطَبَ الَّذِي هُوَ أَشَدُّ الْأَشْيَاءِ مُوَافَقَةً لِلنُّفَسَاءِ، وَلِأَنَّ النَّخْلَةَ أَقَلُّ الْأَشْيَاءِ صَبْرًا عَلَى الْبَرْدِ وَلَا تُثْمِرُ إِلَّا عِنْدَ اللِّقَاحِ، وَإِذَا قُطِعَتْ رَأْسُهَا لَمْ تُثْمِرْ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ كَمَا أَنَّ الْأُنْثَى لَا تَلِدُ إِلَّا مَعَ الذَّكَرِ فَكَذَا النَّخْلَةُ لَا تُثْمِرُ إِلَّا عِنْدَ اللِّقَاحِ، ثُمَّ إِنِّي أُظْهِرُ الرُّطَبَ مِنْ غَيْرِ اللِّقَاحِ لِيَدُلَّ ذَلِكَ عَلَى جَوَازِ ظُهُورِ الْوَلَدِ مِنْ غَيْرِ ذَكَرٍ.

Sekizinci Mesele: Keşşâf'ta şöyle demiştir: O, çölde bulunan, tepesi, meyvesi ve yeşilliği olmayan kuru bir hurma ağacının kütüğü idi; vakit de kıştı. Belirlilik (harf-i tarif) ya 'en-necm' ve 'es-sa'k' kelimelerindeki belirlilik gibi galebe yoluyla isimlerin belirliliği kabilindendir; sanki o çölde insanlarca bilinen meşhur bir hurma kütüğü vardı da «hurma kütüğü» dendiğinde diğerleri değil de o anlaşılıyordu. Yahut cinsin belirliliğidir; yani hususi olarak bu ağacın kütüğüne [sığındı]. Sanki Allah, lohusa kadın için en uygun gıda olan taze hurmayı ona yedirmek için onu hurma ağacına yönlendirmiştir. Çünkü hurma ağacı soğuğa en az dayanan ağaçtır ve aşılanmadıkça meyve vermez; tepesi kesildiğinde de meyve vermez. Sanki O Teâlâ şöyle buyurmuştur: «Dişi ancak erkek ile doğurduğu ve hurma da ancak aşılanma ile meyve verdiği gibi; ben aşılama olmaksızın taze hurmayı var ediyorum ki bu, erkek olmaksızın çocuğun meydana gelmesinin caiz oluşuna delil olsun.»

المسألة التاسعة: لم قالت: يا لَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هَذَا مَعَ أَنَّهَا كَانَتْ تَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَعَثَ جِبْرِيلَ إِلَيْهَا وَخَلَقَ وَلَدَهَا مِنْ نَفْخِ جِبْرِيلَ ﵇ وَوَعَدَهَا بِأَنْ يَجْعَلَهَا وَابْنَهَا آيَةً لِلْعَالَمِينَ، وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ:

Dokuzuncu Mesele: Allah Teâlâ'nın kendisine Cibrîl'i gönderdiğini, çocuğunu Cibrîl aleyhisselâm'ın üflemesinden yarattığını ve kendisini de oğlunu da âlemlere bir mucize kılmayı vadettiğini bildiği halde niçin: { يا لَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هَذَا } “Keşke bundan önce ölseydim” demiştir? Cevap iki vecihtendir: Birincisi:

قَالَ وَهْبٌ: أَنْسَاهَا كُرْبَةَ الْغُرْبَةِ وَمَا سَمِعَتْهُ مِنَ النَّاسِ [مِنْ] بِشَارَةِ الْمَلَائِكَةِ بِعِيسَى ﵇. الثَّانِي: أَنَّ عَادَةَ الصَّالِحِينَ إِذَا وَقَعُوا فِي بَلَاءٍ أَنْ يَقُولُوا ذَلِكَ. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي بَكْرٍ أَنَّهُ نَظَرَ إِلَى طَائِرٍ عَلَى شَجَرَةٍ فَقَالَ: طُوبَى لَكَ يَا طَائِرُ تَقَعُ عَلَى الشَّجَرَةِ وَتَأْكُلُ مِنَ الثَّمَرِ! وَدِدْتُ أَنِّي ثَمَرَةٌ يَنْقُرُهَا الطَّائِرُ! وَعَنْ عُمَرَ أَنَّهُ أَخَذَ تِبْنَةً مِنْ الْأَرْضِ وَقَالَ: لَيْتَنِي هَذِهِ التِّبْنَةُ يَا لَيْتَنِي لَمْ أَكُ شَيْئًا!

Vehb şöyle demiştir: Gurbet sıkıntısı ve insanlardan duyacağı şeyler, meleklerin Îsâ aleyhisselâm ile ilgili müjdesini ona unutturmuştur. İkincisi: Salih kimselerin bir belaya uğradıklarında böyle söylemeleri onların âdetidir. Nitekim Ebû Bekir'den rivayet edildiğine göre o, ağaç üzerindeki bir kuşa bakıp: «Ne mutlu sana ey kuş! Ağaca konuyor, meyveden yiyorsun! Kuşun gagaladığı bir meyve olmayı ne kadar isterdim!» demiştir. Ömer'den de yerden bir saman çöpü alıp: «Keşke şu saman çöpü olsaydım, keşke hiçbir şey olmasaydım!» dediği rivayet edilmiştir.

وَقَالَ عَلِيٌّ يَوْمَ الْجَمَلَ: يَا لَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هَذَا الْيَوْمِ بِعِشْرِينَ سَنَةً،

Ali de Cemel günü şöyle demiştir: «Keşke bu günden yirmi yıl önce ölseydim!»