وَعَنْ بِلَالٍ: ليت بلال لَمْ تَلِدْهُ أُمُّهُ. فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ يَذْكُرُهُ الصَّالِحُونَ عِنْدَ اشْتِدَادِ الْأَمْرِ عَلَيْهِمْ. الثَّالِثُ:
Bilâl'den de: «Keşke Bilâl'i annesi doğurmasaydı!» [dediği rivayet edilmiştir]. Böylece salih kimselerin, durum kendilerine çok ağır geldiğinde bu sözü söyledikleri sabit olmuştur. Üçüncüsü:
لَعَلَّهَا قَالَتْ ذَلِكَ لِكَيْ لَا تَقَعَ الْمَعْصِيَةُ مِمَّنْ يَتَكَلَّمُ فِيهَا، وَإِلَّا فَهِيَ رَاضِيَةٌ بِمَا بُشِّرَتْ بِهِ.
Muhtemelen o, kendisi hakkında ileri geri konuşacak kimselerin günaha girmemesi için bunu söylemiştir; yoksa kendisine müjdelenen şeye razıdır.
الْمَسْأَلَةُ الْعَاشِرَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» النِّسْيُ مَا مِنْ حَقِّهِ أَنْ يُطْرَحَ وَيُنْسَى كَخِرْقَةِ الطَّمْثِ وَنَحْوِهَا كَالذَّبْحِ اسْمُ مَا مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُذْبَحَ كَقَوْلِهِ: وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ [الصَّافَّاتِ: ١٠٧] تَمَنَّتْ لَوْ كَانَتْ شَيْئًا تَافِهًا لَا يَؤْبَهُ بِهِ وَمِنْ حَقِّهِ أَنْ يُنْسَى فِي الْعَادَةِ وَقَرَأَ ابْنُ وَثَّابٍ وَالْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ نَسْيًا بِالْفَتْحِ وَالْبَاقُونَ نِسْيًا بِالْكَسْرِ قَالَ الْفَرَّاءُ: هُمَا لُغَتَانِ كَالْوَتْرِ وَالْوِتْرِ وَالْجَسْرِ وَالْجِسْرِ، وَقَرَأَ مُحَمَّدُ بن كعب القرظي نسيئا بالهمزة وهو الحليب المخلوط بالماء ينساه أَهْلُهُ لِقِلَّتِهِ وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ مِنْسِيًّا بِالْكَسْرِ عَلَى الإتباع كالمغير والمنخر والله أعلم.
Onuncu Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Nisy (نِسْي), hayız bezi ve benzeri şeyler gibi atılıp unutulması gereken şeydir; nitekim Zibh (ذِبْح) da { وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ } “Biz ona büyük bir kurbanlık fidye verdik” kavlinde olduğu gibi boğazlanması gereken şeyin adıdır. O, âdette unutulması gereken, önemsiz ve değersiz bir şey olmayı temenni etmiştir. İbn Vessâb, el-A'meş ve Hamza nûn harfinin fethasıyla nesyen (نَسْيًا); diğerleri ise kesresiyle nisyen (نِسْيًا) okumuşlardır. Ferrâ şöyle demiştir: Bunlar vetr-vitr ve cesr-cisr gibi iki lehçedir. Muhammed b. Ka'b el-Kurazî hemze ile nesîen (نَسِيئًا) okumuştur; bu da azlığından dolayı sahiplerinin unuttuğu su karıştırılmış süttür. el-A'meş ise el-muğîr ve el-minhar kelimelerinde olduğu gibi tâbiiyet (itbâ') üzere nûn harfinin kesresiyle minsiyyen (مِنْسِيًّا) okumuştur. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٢٤ الى ٢٦]
[Meryem Suresi (19), Ayetler 24-26]
فَناداها مِنْ تَحْتِها أَلاَّ تَحْزَنِي قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا (٢٤) وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُساقِطْ عَلَيْكِ رُطَباً جَنِيًّا (٢٥) فَكُلِي وَاشْرَبِي وَقَرِّي عَيْناً فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْماً فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا (٢٦)
{ فَناداها مِنْ تَحْتِها أَلاَّ تَحْزَنِي قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا (٢٤) وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُساقِطْ عَلَيْكِ رُطَباً جَنِيًّا (٢٥) فَكُلِي وَاشْرَبِي وَقَرِّي عَيْناً فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْماً فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا (٢٦) } “Bunun üzerine aşağısından ona şöyle seslendi: «Üzülme! Rabbin senin alt yanında bir su arkı var etmiştir. Hurma kütüğünü kendine doğru silkele, üzerine taze hurmalar dökülsün. Ye, iç; gözün aydın olsun! İnsanlardan birini görecek olursan de ki: 'Ben Rahmân'a oruç adadım; artık bugün hiçbir insanla konuşmayacağım.'»”
فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayetle ilgili meseleler şunlardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فَنَادَاهَا مِنْ تَحْتِهَا الْقِرَاءَةُ الْمَشْهُورَةُ فَنَادَاهَا وَقَرَأَ زِرٌّ وَعَلْقَمَةُ فَخَاطَبَهَا وَفِي الْمِيمِ فِيهَا قِرَاءَتَانِ فَتْحُ الْمِيمِ وَهُوَ الْمَشْهُورُ وَكَسْرُهُ وَهُوَ قِرَاءَةُ نَافِعٍ وَحَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ وَحَفْصٍ وَفِي الْمُنَادِي ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ:
Birinci Mesele: { فَناداها مِنْ تَحْتِها } ifadesinde meşhur kıraat { فَناداها } şeklindedir. Zirr ve Alkame ise { فَخَاطَبَهَا } şeklinde okumuşlardır. Buradaki mîm harfinde iki kıraat vardır: Meşhur olan mîm'in fethasıdır (من تَحْتِهَا: men tahtehâ); mîm'in kesresiyle (منْ تَحْتِهَا: min tahtihâ) okunuş ise Nâfi', Hamza, Kisâî ve Hafs'ın kıraatidir. Seslenen kimse hakkında üç görüş vardır:
الْأَوَّلُ: أَنَّهُ عِيسَى ﵇ وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ جِبْرِيلُ ﵇ وَأَنَّهُ كَانَ كَالْقَابِلَةِ لِلْوَلَدِ. وَالثَّالِثُ: أَنَّ الْمُنَادِيَ عَلَى الْقِرَاءَةِ بِالْكَسْرِ هُوَ الْمَلَكُ وَعَلَى الْقِرَاءَةِ بِالْفَتْحِ هُوَ عِيسَى ﵇ وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ وَعَاصِمٍ وَالْأَوَّلُ أَقْرَبُ لِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: فَناداها مِنْ تَحْتِها بِفَتْحِ الْمِيمِ إِنَّمَا يُسْتَعْمَلُ إِذَا كَانَ قَدْ عُلِمَ قَبْلَ ذَلِكَ أَنَّ تَحْتَهَا أَحَدًا وَالَّذِي عُلِمَ كَوْنُهُ حَاصِلًا تَحْتَهَا هُوَ عِيسَى ﵇ فَوَجَبَ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَيْهِ، وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ بِكَسْرِ الْمِيمِ فَهِيَ لَا تَقْتَضِي كَوْنَ الْمُنَادِي جِبْرِيلَ ﵇، فَقَدْ صَحَّ قَوْلُنَا.
Birincisi: O, Îsâ aleyhisselâm'dır; bu, Hasan ve Saîd b. Cübeyr'in görüşüdür. İkincisi: O, Cibrîl aleyhisselâm'dır ve o, çocuğun ebesi konumunda idi. Üçüncüsü: [Mîm'in] kesresiyle olan kıraate göre seslenen melek, fetha ile olan kıraate göre ise Îsâ aleyhisselâm'dır; bu da İbn Uyeyne ve Âsım'dan rivayet edilmiştir. Birinci görüş şu gerekçelerle daha uygundur: Birincisi: Mîm'in fethasıyla { فَناداها مَنْ تَحْتِها } denilmesi, ancak bundan önce onun aşağısında birinin bulunduğu bilindiği takdirde kullanılır. Onun aşağısında var olduğu bilinen ise Îsâ aleyhisselâm'dır; bu sebeple lafzın ona hamledilmesi vaciptir. Mîm'in kesresiyle olan kıraat ise seslenenin Cibrîl aleyhisselâm olmasını gerektirmez. Dolayısıyla bizim sözümüz sahih olmuştur.
الثَّانِي: أَنَّ ذَلِكَ الْمَوْضِعَ مَوْضِعُ اللَّوْثِ وَالنَّظَرِ إِلَى الْعَوْرَةِ وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِالْمَلَائِكَةِ. الثَّالِثُ: أَنَّ قَوْلَهُ فَنَادَاهَا فِعْلٌ وَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ فَاعِلُهُ قَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ وَلَقَدْ تَقَدَّمَ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ ذِكْرُ جِبْرِيلَ وَذِكْرُ عِيسَى ﵉ إِلَّا أَنَّ ذِكْرَ عِيسَى أَقْرَبُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَحَمَلَتْهُ فَانْتَبَذَتْ بِهِ [مَرْيَمَ: ٢٢] وَالضَّمِيرُ هاهنا عَائِدٌ إِلَى الْمَسِيحِ فَكَانَ حَمْلُهُ عَلَيْهِ أَوْلَى. وَالرَّابِعُ: وَهُوَ دَلِيلُ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ ﵇ أَنَّ عِيسَى ﵇ لَوْ لَمْ يَكُنْ كَلَّمَهَا لَمَا عَلِمَتْ أَنَّهُ يَنْطِقُ فَمَا كَانَتْ تُشِيرُ إِلَى عِيسَى ﵇ بِالْكَلَامِ فَأَمَّا مَنْ قَالَ الْمُنَادِي هُوَ عِيسَى ﵇ فَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى أَنْطَقَهُ لَهَا حِينَ وَضَعَتْهُ تَطْيِيبًا لِقَلْبِهَا وَإِزَالَةً لِلْوَحْشَةِ عَنْهَا حَتَّى تُشَاهِدَ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ مَا بَشَّرَهَا بِهِ جِبْرِيلُ ﵇ مِنْ عُلُوِّ شَأْنِ ذَلِكَ الْوَلَدِ وَمَنْ قَالَ الْمُنَادِي جِبْرِيلُ ﵇ قَالَ إِنَّهُ أُرْسِلَ إِلَيْهَا لِيُنَادِيَهَا بِهَذِهِ الْكَلِمَاتِ كَمَا أُرْسِلَ إِلَيْهَا فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ لِيَكُونَ ذَلِكَ تَذْكِيرًا لَهَا بِمَا تَقَدَّمَ مِنْ أَصْنَافِ الْبِشَارَاتِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: مِنْ تَحْتِها فَإِنْ حَمَلْنَاهُ عَلَى الْوَلَدِ فَلَا سُؤَالَ وَإِنْ حَمَلْنَاهُ عَلَى الْمَلَكِ فَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَا مَعًا فِي مَكَانٍ مُسْتَوٍ وَيَكُونَ هُنَاكَ مَبْدَأٌ مُعَيَّنٌ كتلك النخلة هاهنا فَكُلُّ مَنْ كَانَ أَقْرَبَ مِنْهَا كَانَ فَوْقَ وَكُلُّ مَنْ كَانَ أَبْعَدَ مِنْهَا كَانَ تَحْتَ وفسر الكلبي قوله تعالى: إِذْ جاؤُكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ [الْأَحْزَابِ: ١٠] بِذَلِكَ وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ قَالَ بَعْضُهُمْ: / إِنَّهُ نَادَاهَا مِنْ أَقْصَى الْوَادِي. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ مَوْضِعُ أَحَدِهِمَا أَعْلَى مِنْ مَوْضِعِ الْآخَرِ فَيَكُونُ صَاحِبُ الْعُلُوِّ فَوْقَ صَاحِبِ السِّفَلِ وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ رُوِيَ عَنْ عِكْرِمَةَ أَنَّهَا كَانَتْ حِينَ وَلَدَتْ عَلَى مِثْلِ رَابِيَةٍ وَفِيهِ وَجْهٌ ثَالِثٌ: يُحْكَى عَنْ عِكْرِمَةَ وَهُوَ أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ نَادَاهَا مِنْ تَحْتِ النَّخْلَةِ ثُمَّ عَلَى التَّقْدِيرَاتِ الثَّلَاثَةِ يُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ مَرْيَمُ قَدْ رَأَتْهُ وَأَنَّهَا مَا رَأَتْهُ وَلَيْسَ فِي اللَّفْظِ مَا يَدُلُّ عَلَى شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ.
İkincisi: O yer kirlilik ve avret yerine bakma yeridir; bu ise meleklere yakışmaz. Üçüncüsü: { فَناداها } ifadesi bir fiildir ve failinin daha önce geçmiş olması zorunludur. Bu ayetten önce Cibrîl ve Îsâ aleyhimesselâm zikredilmişti; ancak Allah Teâlâ'nın: { فَحَمَلَتْهُ فَانْتَبَذَتْ بِهِ } “Böylece ona gebe kaldı ve onunla çekildi” kavli sebebiyle Îsâ'nın zikri daha yakındır ve buradaki zamir Mesîh'e dönmektedir; binaenaleyh failin ona hamledilmesi daha evladır. Dördüncüsü ki bu Hasan b. Ali aleyhisselâm'ın delilidir: Şayet Îsâ aleyhisselâm onunla konuşmamış olsaydı, [Meryem] onun konuşabildiğini bilmez ve [insanlara] konuşması için Îsâ aleyhisselâm'a işaret etmezdi. Seslenenin Îsâ aleyhisselâm olduğunu söyleyenlere göre mana şudur: Allah Teâlâ, gönlünü ferahlatmak ve yalnızlık hissini gidermek için, Cibrîl aleyhisselâm'ın bu çocuğun yüce şanı hakkında kendisine müjdelediği şeyi ilk anda bizzat görsün diye Meryem onu doğurduğu anda çocuğu onun için konuşturmuştur. Seslenenin Cibrîl aleyhisselâm olduğunu söyleyen ise şöyle demiştir: Önceden geçen müjde çeşitlerini ona hatırlatması için, ilk başta ona gönderildiği gibi bu kelimelerle ona seslenmesi için de Cibrîl gönderilmiştir. { مِنْ تَحْتِها } kavline gelince; şayet bunu çocuğa hamledersek ortada bir soru kalmaz. Eğer meleğe hamledersek bunda iki vecih vardır: Birincisi: Her ikisinin de düz bir yerde bulunması ve oradaki hurma gibi belirli bir noktanın başlangıç kabul edilmesidir; binaenaleyh o noktaya daha yakın olan 'üstte', daha uzak olan ise 'altta' sayılır. Kelbî, Allah Teâlâ'nın: { إِذْ جاؤُكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ } “Hani onlar hem yukarınızdan hem aşağı tarafınızdan size gelmişlerdi” kavlini bu şekilde tefsir etmiştir. Bu veche göre bazısı: / «O, vadinin en uzak yerinden ona seslendi» demiştir. İkincisi: Birinin bulunduğu yerin diğerinin yerinden daha yüksekte olmasıdır; bu durumda yüksekteki kimse, alttaki kimsenin 'üstünde' olur. Bu veche dayalı olarak İkrime'den, Meryem'in doğurduğu sırada tepe gibi yüksekçe bir yerde bulunduğu rivayet edilmiştir. Bu hususta İkrime'den nakledilen üçüncü bir vecih daha vardır: O da Cibrîl aleyhisselâm'ın ona hurma ağacının altından seslenmiş olmasıdır. Sonra bu üç ihtimale göre Meryem'in onu görmüş olması da görmemiş olması da muhtemeldir; lafızda bunlardan birine delalet eden bir şey yoktur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اتَّفَقَ الْمُفَسِّرُونَ إِلَّا الْحَسَنَ وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ زَيْدٍ أَنَّ السَّرِيَّ هُوَ النَّهْرُ وَالْجَدْوَلُ سُمِّيَ بِذَلِكَ لِأَنَّ الْمَاءَ يَسْرِي فِيهِ وَأَمَّا الْحَسَنُ وَابْنُ زَيْدٍ فَجَعَلَا السَّرِيَّ عِيسَى وَالسَّرِيُّ هُوَ النَّبِيلُ الْجَلِيلُ يُقَالُ فُلَانٌ مِنْ سَرَوَاتِ قَوْمِهِ أَيْ مِنْ أَشْرَافِهِمْ وَرُوِيَ أَنَّ الْحَسَنَ رَجَعَ عَنْهُ وَرُوِيَ عَنْ قَتَادَةَ وَغَيْرِهِ أَنَّ الْحَسَنَ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ وَبِجَنْبِهِ حُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحِمْيَرِيُّ: قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا فَقَالَ: إِنْ كَانَ لَسِرِيًّا وَإِنْ كَانَ لَكَرِيمًا، فَقَالَ لَهُ حُمَيْدٌ: يَا أَبَا سَعِيدٍ إِنَّمَا هُوَ الْجَدْوَلُ فَقَالَ لَهُ الْحَسَنُ مِنْ ثَمَّ تُعْجِبُنَا مُجَالَسَتُكَ، وَاحْتَجَّ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى النَّهْرِ
İkinci Mesele: Hasan ve Abdurrahman b. Zeyd müstesna, müfessirler Serî (سَرِيّ) kelimesinin nehir ve su arkı olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. İçinde su aktığı (yesrî) için bu ad verilmiştir. Hasan ve İbn Zeyd ise 'serî'yi Îsâ olarak kabul etmişlerdir. Serî; şerefli ve yüce kimsedir; nitekim «Falan kimse kavminin seravâtındandır (سَرَوَات)» yani ileri gelen eşrafındandır denir. Hasan'ın bu görüşünden döndüğü rivayet edilmiştir. Katâde ve diğerlerinden rivayet edildiğine göre Hasan, yanında Humeyd b. Abdirrahman el-Hımyerî varken şu ayeti okudu: { قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا } “Rabbin senin alt yanında bir serî var etmiştir” ve: «O gerçekten şerefliydi, gerçekten kerimdi» dedi. Humeyd ona: «Ey Ebû Saîd! O ancak su arkıdır» deyince, Hasan ona: «İşte seninle oturmayı bu yüzden seviyoruz» dedi. Onu nehir manasına hamledenler,
بِوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ
iki vecihle delil getirmişlerdir: Birincisi: Kendisinin
سَأَلَ النَّبِيَّ ﷺ عَنْ السَّرِيِّ فَقَالَ: هُوَ الْجَدْوَلُ.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e serî hakkında sorması ve onun: «O, su arkıdır» buyurmasıdır.
وَالثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: فَكُلِي وَاشْرَبِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ نَهْرٌ حَتَّى يَنْضَافَ الْمَاءُ إِلَى الرُّطَبِ فَتَأْكُلَ وَتَشْرَبَ وَاحْتَجَّ مَنْ حَمَلَهُ [عَلَى] عِيسَى بِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ النَّهْرَ لَا يَكُونُ تَحْتَهَا بَلْ إِلَى جَانِبِهَا وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ بِأَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ أَنَّهُ جَعَلَ النَّهْرَ تَحْتَ أَمْرِهَا يَجْرِي بِأَمْرِهَا وَيَقِفُ بِأَمْرِهَا كَمَا فِي قَوْلُهُ: وَهذِهِ الْأَنْهارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي [الزُّخْرُفِ: ٥١] لِأَنَّ هَذَا حَمْلٌ لِلَّفْظِ عَلَى مَجَازِهِ وَلَوْ حَمَلْنَاهُ عَلَى عِيسَى ﵇ لَمْ يَحْتَجْ إِلَى هَذَا الْمَجَازِ. الثَّانِي: أَنَّهُ مُوَافِقٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً وَآوَيْناهُما إِلى رَبْوَةٍ ذاتِ قَرارٍ وَمَعِينٍ [الْمُؤْمِنُونَ: ٥٠] وَالْجَوَابُ عَنْهُ مَا تَقَدَّمَ أَنَّ الْمَكَانَ الْمُسْتَوِيَ إِذَا كَانَ فِيهِ مَبْدَأٌ مُعَيَّنٌ فَكُلُّ مَنْ كَانَ أَقْرَبَ مِنْهُ كَانَ فَوْقَ وَكُلُّ مَنْ كَانَ أَبْعَدَ مِنْهُ كَانَ تَحْتَ فَرْعَانِ:
İkincisi: { فَكُلِي وَاشْرَبِي } “Ye, iç” kavlinin, taze hurmanın yanına suyun da eklenip böylece yiyip içebilmesi için onun bir nehir olduğuna delalet etmesidir. Onu Îsâ'ya hamledenler ise iki vecihle delil getirmişlerdir: Birincisi: Nehir kadının altında değil, yanında olur. Buna, { وَهذِهِ الْأَنْهارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي } “Altımdan akan şu nehirler” kavlinde olduğu gibi nehri onun emrine verdiği, kendi emriyle akıp kendi emriyle durduğu kastedilmiştir diye cevap verilmesi caiz değildir; çünkü bu, lafzı mecazına hamletmektir. Şayet onu Îsâ aleyhisselâm'a hamletseydik bu mecaza ihtiyaç duyulmazdı. İkincisi: Bu görüş, Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً وَآوَيْناهُما إِلى رَبْوَةٍ ذاتِ قَرارٍ وَمَعِينٍ } “Meryem oğlunu ve annesini bir mucize kıldık; onları yerleşmeye elverişli, suyu bulunan yüksekçe bir yere yerleştirdik” kavline uygundur. Buna cevap daha önce geçtiği gibidir: Düz bir yerde belirli bir başlangıç noktası bulunduğunda ona daha yakın olan 'üstte', daha uzak olan ise 'altta' sayılır. İki tali mesele (fer') vardır:
الْأَوَّلُ: إِنْ حَمَلْنَا السَّرِيَّ عَلَى النَّهْرِ فَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ ضَرَبَ بِرِجْلِهِ فَظَهَرَ مَاءٌ عَذْبٌ.
Birincisi: Şayet Serî kelimesini nehir manasına hamledersek bunda iki vecih vardır: Birincisi: Cibrîl aleyhisselâm ayağını [yere] vurmuş ve tatlı bir su ortaya çıkmıştır.
وَالثَّانِي: أَنَّهُ كَانَ هُنَاكَ مَاءٌ جَارٍ. وَالْأَوَّلُ: أَقْرَبُ لِأَنَّ قَوْلَهُ: قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا مُشْعِرٌ بِالْحُدُوثِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ وَلِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَكَرَهُ تَعْظِيمًا لِشَأْنِهَا وَذَلِكَ لَا يَثْبُتُ إِلَّا عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي قُلْنَاهُ. الثَّانِي: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ السَّرِيَّ هُوَ النَّهْرُ مُطْلَقًا وَهُوَ قَوْلُ أَبِي عُبَيْدَةَ وَالْفَرَّاءِ أَوِ النَّهْرُ الصَّغِيرُ عَلَى مَا هُوَ قَوْلُ الْأَخْفَشِ.
İkincisi: Orada zaten akan bir su mevcuttu. Birincisi daha uygundur; zira { قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا } “Rabbin senin alt yanında bir su arkı var etmiştir” kavli o anda meydana gelmeyi hissettirmektedir ve Allah Teâlâ bunu onun şanını yüceltmek için zikretmiştir; bu da ancak bizim söylediğimiz vecihle sabit olur. İkincisi: Ebû Ubeyde ve Ferrâ'nın görüşü doğrultusunda 'serî'nin mutlak anlamda nehir mi, yoksa Ahfeş'in görüşüne göre küçük ırmak mı olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الْقَفَّالُ: الْجِذْعُ مِنَ النَّخْلَةِ هُوَ الْأَسْفَلُ وَمَا دُونُ الرَّأْسِ الَّذِي عَلَيْهِ الثَّمَرَةُ وَقَالَ قُطْرُبٌ:
Üçüncü Mesele: Kaffâl şöyle demiştir: Hurma ağacının ciz'i (جِذْع), onun alt kısmı ve üzerinde meyve bulunan tepesinin aşağısındaki gövdesidir. Kutrub ise:
كُلُّ خَشَبَةٍ فِي أَصْلِ شَجَرَةٍ فَهِيَ جِذْعٌ وَأَمَّا الْبَاءُ فِي قَوْلِهِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ فَزَائِدَةٌ وَالْمَعْنَى هُزِّي إِلَيْكِ أَيْ حَرِّكِي جِذْعَ النَّخْلَةِ، قَالَ الْفَرَّاءُ: الْعَرَبُ تَقُولُ هَزَّهُ وَهَزَّ بِهِ وَخُذِ الْخِطَامَ وَخُذْ بِالْخِطَامِ وَزَوَّجْتُكَ فُلَانَةً وَبِفُلَانَةٍ، وَقَالَ الْأَخْفَشُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَلَى مَعْنَى هُزِّي إِلَيْكِ رُطَبًا بِجِذْعِ النَّخْلَةِ أَيْ عَلَى جِذْعِهَا، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ الْوَقْتَ كَانَ شِتَاءً وَأَنَّ النَّخْلَةَ كَانَتْ يَابِسَةً، وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ هَلْ أَثْمَرَ الرُّطَبَ وَهُوَ عَلَى حَالِهِ أَوْ تَغَيَّرَ، وَهَلْ أَثْمَرَ مَعَ الرُّطَبِ غَيْرَهُ؟ وَالظَّاهِرُ/ يَقْتَضِي أَنَّهُ صَارَ نَخْلَةً لِقَوْلِهِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ وَأَنَّهُ مَا أَثْمَرَ إِلَّا الرُّطَبَ.
«Ağacın kökündeki her bir odun parçası ciz'dir» demiştir. { بِجِذْعِ النَّخْلَةِ } kavlindeki bâ harfi ise zâiddir ve mana: «Kendine doğru silkele» yani «hurma ağacının kütüğünü hareket ettir» demektir. Ferrâ şöyle demiştir: Araplar hem hezzehû (هَزَّهُ) hem hezze bihî (هَزَّ بِهِ); huzi'l-hıtâme (خُذِ الْخِطَامَ) ve huz bi'l-hıtâmi (خُذْ بِالْخِطَامِ); zevvectüke fülâneten (زَوَّجْتُكَ فُلَانَةً) ve zevvectüke bi-fülânetin (بِفُلَانَةٍ) derler. Ahfeş ise şöyle demiştir: [Bu ifadenin] «hurma ağacının kütüğündeki taze hurmaları kendine doğru silkele» yani kütüğün üzerindekileri silkele manasında olması da caizdir. Bunu bildiğinde deriz ki: Vaktin kış olduğu ve hurma ağacının kuru bulunduğu daha önce geçmişti. Bu kuru ağacın olduğu gibi dururken mi taze hurma verdiği yoksa değişime mi uğradığı, taze hurma ile birlikte başka şey verip vermediği hususunda ihtilaf ettiler. Zahir olan / { بِجِذْعِ النَّخْلَةِ } “Hurma kütüğü” kavlinden dolayı onun [canlı] bir hurma ağacına dönüştüğünü ve sadece taze hurma verdiğini gerektirmektedir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ: تُسَاقِطْ فِيهِ تِسْعُ قِرَاءَاتٍ تَسَّاقَطْ بِإِدْغَامِ التَّاءِ وَتَتَسَاقَطْ بِإِظْهَارِ التَّاءَيْنِ وَتَسَاقَطْ بِطَرْحِ الثَّانِيَةِ وَيَسَّاقَطْ بِالْيَاءِ وَإِدْغَامِ التَّاءِ وَتَسَاقَطْ وَتَسْقُطْ وَيَسْقُطْ وَتُسْقِطْ وَيُسْقِطْ التَّاءُ لِلنَّخْلَةِ وَالْيَاءُ لِلْجِذْعِ.
Dördüncü Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { تُسَاقِطْ } kelimesinde dokuz kıraat vardır: Tâ'nın idgamıyla tessâkat (تَسَّاقَطْ), iki tâ'nın izharıyla tetesâkat (تَتَسَاقَطْ), ikinci tâ'nın hazfiyle tesâkat (تَسَاقَطْ), yâ harfi ve tâ'nın idgamıyla yessâkat (يَسَّاقَطْ); ayrıca tesâkıt (تُسَاقِطْ), teskut (تَسْقُطْ), yeskut (يَسْقُطْ), tüskıt (تُسْقِطْ) ve yüskıt (يُسْقِطْ). Tâ harfi [kullanılan kıraatler] hurma ağacına, yâ harfi [kullanılanlar] ise kütüğe râcidir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: رُطَبًا تَمْيِيزٌ أَوْ مَفْعُولٌ عَلَى حَسَبِ الْقِرَاءَةِ الْجَنِيُّ الْمَأْخُوذُ طَرِيًّا وَعَنْ طَلْحَةَ بْنِ سُلَيْمَانَ جِنِيًّا بِكَسْرِ الْجِيمِ لِلْإِتْبَاعِ وَالْمَعْنَى جَمَعْنَا لَكِ فِي السَّرِيِّ وَالرُّطَبِ فَائِدَتَيْنِ: إِحْدَاهُمَا: الْأَكْلُ وَالشُّرْبُ. وَالثَّانِيَةُ:
Beşinci Mesele: Rutaben (رُطَبًا) kelimesi kıraate göre temyiz veya mef'ûldür. Ceniyy (جَنِيّ), taze toplanmış olandır. Talha b. Süleyman'dan tâbiiyet sebebiyle cîm harfinin kesresiyle ciniyyen (جِنِيًّا) şeklinde rivayet edilmiştir. Mana şudur: Nehir ve taze hurmada senin için iki faydayı bir araya getirdik: Birincisi: Yeme ve içme. İkincisi:
سَلْوَةُ الصَّدْرِ بِكَوْنِهِمَا مُعْجِزَتَيْنِ فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: فَتِلْكَ الْأَفْعَالُ الْخَارِقَةُ لِلْعَادَاتِ لِمَنْ؟ قُلْنَا: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: إِنَّهَا كَانَتْ مُعْجِزَةً لِزَكَرِيَّا وَغَيْرِهِ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وهذا باطل لأن زكرياء ﵇ مَا كَانَ لَهُ عِلْمٌ بِحَالِهَا وَمَكَانِهَا فَكَيْفَ بِتِلْكَ الْمُعْجِزَاتِ، بَلِ الْحَقُّ أَنَّهَا كَانَتْ كَرَامَاتٍ لِمَرْيَمَ أَوْ إِرْهَاصًا لِعِيسَى ﵇.
İkisinin birer mucize olmasıyla gönlün teselli bulmasıdır. Biri çıkıp da: «Bu harikulade fiiller kime aitti?» diyecek olursa deriz ki: Mu'tezile: «Bunlar Zekeriyyâ ve diğer peygamberler için bir mucize idi» demiştir. Bu batıldır; zira Zekeriyyâ aleyhisselâm'ın onun durumundan ve bulunduğu yerden haberi yoktu ki o mucizelerden haberi olsun! Bilakis hak olan şudur: Bunlar Meryem için kerametler veya Îsâ aleyhisselâm için irhâsâttandır (peygamberlik öncesi harikalardandır).
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: فَكُلِي وَاشْرَبِي وَقَرِّي عَيْنًا قُرِئَ بِكَسْرِ الْقَافِ لُغَةَ نَجْدٍ وَنَقُولُ قَدَّمَ الْأَكْلَ عَلَى الشُّرْبِ لِأَنَّ احْتِيَاجَ النُّفَسَاءِ إِلَى أَكْلِ الرُّطَبِ أَشَدُّ مِنَ احْتِيَاجِهَا إِلَى شُرْبِ الْمَاءِ لِكَثْرَةِ مَا سَالَ مِنْهَا مِنَ الدِّمَاءِ، ثم قال: وقري عينا، وهاهنا سُؤَالٌ، وَهُوَ أَنَّ مَضَرَّةَ الْخَوْفِ أَشَدُّ مِنْ مَضَرَّةِ الْجُوعِ وَالْعَطَشِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَمْرَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْخَوْفَ أَلَمُ الرُّوحِ وَالْجُوعَ أَلَمُ الْبَدَنِ وَأَلَمُ الرُّوحِ أَقْوَى مِنْ أَلَمِ الْبَدَنِ. وَالثَّانِي: مَا رُوِيَ أَنَّهُ أُجِيعَتْ شَاةٌ ثُمَّ قُدِّمَ الْعَلَفُ إِلَيْهَا وَرُبِطَ عِنْدَهَا ذِئْبٌ فَبَقِيَتِ الشَّاةُ مُدَّةً مَدِيدَةً لَا تَتَنَاوَلُ الْعَلَفَ مَعَ جُوعِهَا الشَّدِيدِ خَوْفًا مِنَ الذِّئْبِ ثُمَّ كُسِرَتْ رِجْلُهَا وَقُدِّمَ الْعَلَفُ إِلَيْهَا فَتَنَاوَلَتِ الْعَلَفَ مَعَ أَلَمِ البدن فدلت هَذِهِ الْحِكَايَةُ عَلَى أَنَّ أَلَمَ الْخَوْفِ أَشَدُّ من ألم
Altıncı Mesele: { فَكُلِي وَاشْرَبِي وَقَرِّي عَيْنًا } Necid lehçesiyle kâf harfinin kesresiyle (kırrî) de okunmuştur. Deriz ki: Yeme fiili içmeden önce zikredilmiştir; çünkü kendisinden çokça kan aktığı için lohusa kadının taze hurma yemeye olan ihtiyacı su içmeye olan ihtiyacından daha şiddetlidir. Sonra: { وَقَرِّي عَيْناً } “Gözün aydın olsun” buyurmuştur. Burada şöyle bir soru vardır: Korkunun zararı açlık ve susuzluğun zararından daha şiddetlidir. Bunun delili iki husustur: Birincisi: Korku ruhun elemi, açlık ise bedenin elemidir; ruhun elemi ise bedenin eleminden daha güçlüdür. İkincisi: Rivayet edildiğine göre bir koyun aç bırakılmış, sonra önüne yem konulmuş ve yanına bir kurt bağlanmıştır; koyun şiddetli açlığına rağmen kurdun korkusundan uzun bir süre yemi yememiştir. Sonra bacağı kırılıp önüne yem konulunca bedeni acıdığı halde yemi yemiştir. Bu hadise korku eleminin beden eleminden daha şiddetli olduğuna delalet etmiştir.
الْبَدَنِ. إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: فَلِمَ قَدَّمَ اللَّهُ تَعَالَى فِي الْحِكَايَةِ دَفْعَ ضَرَرِ الْجُوعِ وَالْعَطَشِ عَلَى دَفْعِ ضَرَرِ الْخَوْفِ، وَالْجَوَابُ أَنَّ هَذَا الْخَوْفَ كَانَ قَلِيلًا لِأَنَّ بِشَارَةَ جِبْرِيلَ ﵇ كَانَتْ قَدْ تَقَدَّمَتْ فَمَا كَانَتْ تَحْتَاجُ إِلَى التَّذْكِيرِ مَرَّةً أُخْرَى.
Bu sabit olduğuna göre deriz ki: Öyleyse Allah Teâlâ bu anlatımda açlık ve susuzluk zararının giderilmesini korku zararının giderilmesinden niçin önce zikretmiştir? Cevap şudur: Bu korku az bir korkuydu; zira Cibrîl aleyhisselâm'ın müjdesi daha önce geçmişti, dolayısıyla tekrar hatırlatılmaya ihtiyacı yoktu.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» قَرَأَ تَرَئِنَّ بِالْهَمْزَةِ ابْنُ الرُّومِيِّ عَنْ أَبِي عَمْرٍو وَهَذَا مِنْ لُغَةِ مَنْ يَقُولُ لَبَّأْتُ بِالْحَجِّ وَحَلَّأْتُ السَّوِيقَ وَذَلِكَ لِتَآخٍ بَيْنَ الْهَمْزِ وَحَرْفِ اللِّينِ فِي الْإِبْدَالِ صَوْماً صَمْتًا وَفِي مُصْحَفِ عَبْدِ اللَّهِ صَمْتًا وَعَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ مِثْلُهُ وَقِيلَ صِيَامًا إِلَّا أَنَّهُمْ كَانُوا لَا يَتَكَلَّمُونَ فِي صِيَامِهِمْ فَعَلَى هَذَا كَانَ ذِكْرُ الصَّوْمِ دَالًّا عَلَى الصَّمْتِ وَهَذَا النَّوْعُ مِنَ النَّذْرِ كَانَ جَائِزًا فِي شَرْعِهِمْ، وَهَلْ يَجُوزُ مِثْلُ هَذَا النَّذْرِ فِي شَرْعِنَا قَالَ الْقَفَّالُ لَعَلَّهُ يَجُوزُ لِأَنَّ الِاحْتِرَازَ عَنْ كَلَامِ الْآدَمِيِّينَ وَتَجْرِيدَ الْفِكْرِ لِذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى قُرْبَةٌ، وَلَعَلَّهُ لَا يَجُوزُ لِمَا فِيهِ مِنَ التَّضْيِيقِ وَتَعْذِيبِ النَّفْسِ كَنَذْرِ الْقِيَامِ فِي الشَّمْسِ، وَرُوِيَ أَنَّهُ دَخَلَ أَبُو بَكْرٍ عَلَى امْرَأَةٍ قَدْ نَذَرَتْ أَنَّهَا لَا تَتَكَلَّمُ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: إِنَّ الْإِسْلَامَ هَدَمَ هَذَا فَتَكَلَّمِي وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Yedinci Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: İbnü'r-Rûmî, Ebû Amr'dan rivayetle hemze ile tere'inne (تَرَئِنَّ) okumuştur; bu, hemze ile harf-i lîn'in (uzatma harfinin) birbirine dönüşmesindeki yakınlık sebebiyle «lebbe'tü bi'l-hacci (لَبَّأْتُ بِالْحَجِّ)» ve «halle'tü's-sevîka (حَلَّأْتُ السَّوِيقَ)» diyenlerin lehçesindendir. { صَوْماً } “Oruç” yani susmak demektir. Abdullah'ın mushafında «samten (صَمْتًا)» şeklindedir; Enes b. Mâlik'ten de böylesi rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre [orucu bozan şeylerden] oruç tutmak demektir; ancak onlar tuttukları oruçta konuşmazlardı. Buna göre orucun zikredilmesi susmaya delalet etmekteydi. Bu türden bir adak onların şeriatında caizdi. Bizim şeriatımızda böyle bir adak caiz midir? Kaffâl şöyle demiştir: Muhtemelen caizdir; çünkü insanların sözlerinden sakınmak ve düşünceyi sadece Allah Teâlâ'nın zikrine hasretmek bir ibadettir. Muhtemelen caiz değildir; çünkü güneşte durmayı adamak gibi bunda da bir daraltma ve nefse eziyet etme vardır. Rivayet edildiğine göre Ebû Bekir, konuşmamayı adamış bir kadının yanına girdi ve: «İslam bunu ortadan kaldırmıştır, konuş!» dedi. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: أَمَرَهَا اللَّهُ تَعَالَى بِأَنْ تَنْذُرَ الصَّوْمَ لِئَلَّا تَشْرَعَ مَعَ مَنِ اتَّهَمَهَا فِي الْكَلَامِ/ لِمَعْنَيَيْنِ: أَحَدُهُمَا:
Sekizinci Mesele: Allah Teâlâ, iki manadan ötürü / kendisini itham eden kimselerle konuşmaya girişmesin diye ona oruç adamayı emretmiştir: Birincisi:
أَنَّ كَلَامَ عِيسَى ﵇ أَقْوَى فِي إِزَالَةِ التُّهْمَةِ مِنْ كَلَامِهَا وَفِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ تَفْوِيضَ الْأَمْرِ إِلَى الْأَفْضَلِ أَوْلَى.
Îsâ aleyhisselâm'ın konuşmasının töhmeti gidermede onun konuşmasından daha güçlü olmasıdır; bunda işi daha faziletli olana havale etmenin daha uygun olduğuna delalet vardır.
وَالثَّانِي: كَرَاهَةَ مُجَادَلَةِ السُّفَهَاءِ وَفِيهِ أَنَّ السُّكُوتَ عَنِ السَّفِيهِ وَاجِبٌ، وَمِنْ أَذَلِّ النَّاسَ سَفِيهٌ لَمْ يَجِدْ مُسَافِهًا.
İkincisi: Beyinsizlerle (sefihlerle) tartışmanın çirkin görülmesidir. Bunda sefihe karşı susmanın vacip olduğuna delil vardır. İnsanların en zelili, kendisine karşılık verecek başka bir sefih bulamayan sefihtir.
الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّهَا هَلْ قَالَتْ مَعَهُمْ: إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْماً فَقَالَ قَوْمٌ: إِنَّهَا مَا تَكَلَّمَتْ مَعَهُمْ بِذَلِكَ لِأَنَّهَا كَانَتْ مَأْمُورَةً بِأَنْ تَأْتِيَ بِهَذَا النَّذْرِ عِنْدَ رؤيتهم فَإِذَا أَتَتْ بِهَذَا النَّذْرِ فَلَوْ تَكَلَّمَتْ مَعَهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ لَوَقَعَتْ فِي الْمُنَاقَضَةِ وَلَكِنَّهَا أَمْسَكَتْ وَأَوْمَأَتْ بِرَأْسِهَا، وَقَالَ آخَرُونَ: إِنَّهَا مَا نَذَرَتْ فِي الْحَالِ بَلْ صَبَرَتْ حَتَّى أَتَاهَا الْقَوْمُ فَذَكَرَتْ لَهُمْ: إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْماً فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا وَهَذِهِ الصِّيغَةُ وَإِنْ كَانَتْ عَامَّةً إِلَّا أَنَّهَا صَارَتْ بِالْقَرِينَةِ مَخْصُوصَةً فِي حق هذا الكلام.
Dokuzuncu Mesele: [Meryem'in] insanlara karşı: { إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْماً } “Ben Rahmân'a oruç adadım” deyip demediği hususunda ihtilaf ettiler. Bir grup şöyle demiştir: Onlarla bunu konuşmamıştır; çünkü o, insanları gördüğünde bu adağı yerine getirmekle emrolunmuştu. Bu adağı yerine getirdiğinde şayet bundan sonra onlarla konuşsaydı çelişkiye düşmüş olurdu. Bu yüzden susmuş ve başıyla işaret etmiştir. Diğerleri ise şöyle demiştir: O anda hemen adamamış, kavmi yanına gelene kadar beklemiş ve onlara: { إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْماً فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا } “Ben Rahmân'a oruç adadım; artık bugün hiçbir insanla konuşmayacağım” demiştir. Bu ifade her ne kadar genel (âmm) olsa da karine ile sadece bu söze tahsis edilmiştir.
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٢٧ الى ٢٩]
[Meryem Suresi (19), Ayetler 27-29]
فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَها تَحْمِلُهُ قالُوا يَا مَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئاً فَرِيًّا (٢٧) يَا أُخْتَ هارُونَ مَا كانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَما كانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا (٢٨) فَأَشارَتْ إِلَيْهِ قالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا (٢٩)
{ فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَها تَحْمِلُهُ قالُوا يَا مَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئاً فَرِيًّا (٢٧) يَا أُخْتَ هارُونَ مَا كانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَما كانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا (٢٨) فَأَشارَتْ إِلَيْهِ قالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا (٢٩) } “Sonra onu kucağında taşıyarak kavmine getirdi. Dediler ki: «Ey Meryem! Andolsun sen çok çirkin (şaşılacak) bir şey getirdin! Ey Hârûn'un kız kardeşi! Senin baban kötü bir adam değildi, annen de iffetsiz değildi.» Bunun üzerine ona işaret etti. Dediler ki: «Biz beşikteki bir çocukla nasıl konuşuruz?»”
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Burada birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّهَا كَيْفَ أَتَتْ بِالْوَلَدِ عَلَى أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ: مَا رُوِيَ عَنْ وَهْبٍ قَالَ: أَنْسَاهَا كَرْبُ الْوِلَادَةِ وَمَا سَمِعَتْهُ مِنَ النَّاسِ مَا كَانَ مِنْ كَلَامِ الْمَلَائِكَةِ مِنَ الْبِشَارَةِ بِعِيسَى ﵇ فَلَمَّا كَلَّمَهَا جَاءَهَا مِصْدَاقُ ذَلِكَ فَاحْتَمَلَتْهُ وَأَقْبَلَتْ بِهِ إِلَى قَوْمِهَا. الثَّانِي: مَا
Birinci Mesele: Çocuğu nasıl getirdiği hususunda farklı görüşler ileri sürülmüştür: Birincisi: Vehb'den rivayet edilen görüştür, o şöyle demiştir: Doğum sıkıntısı ve insanlardan duyacağı şeyler, meleklerin Îsâ aleyhisselâm hakkındaki müjde sözlerini ona unutturmuştu. Çocuk kendisiyle konuşunca bunun doğruluğu ortaya çıktı; bunun üzerine onu kucağına alıp kavmine yöneldi. İkincisi:
رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّ يُوسُفَ انْتَهَى بِمَرْيَمَ إِلَى غَارٍ فَأَدْخَلَهَا فِيهِ أَرْبَعِينَ يَوْمًا حَتَّى طَهُرَتْ مِنَ النِّفَاسِ ثُمَّ أَتَتْ بِهِ قَوْمَهَا تَحْمِلُهُ فَكَلَّمَهَا عِيسَى فِي الطَّرِيقِ، فَقَالَ: يَا أُمَّاهُ أَبْشِرِي فَإِنِّي عَبْدُ اللَّهِ وَمَسِيحُهُ.
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edilen görüştür: Yûsuf, Meryem'i bir mağaraya götürüp nifastan temizleninceye kadar kırk gün orada bıraktı; sonra Meryem onu kucağında taşıyarak kavmine getirdi. Yolda Îsâ onunla konuşup: «Ey anneciğim! Müjdelen, muhakkak ki ben Allah'ın kulu ve O'nun Mesîh'iyim» dedi.
وَهَذَانَ الْوَجْهَانِ مُحْتَمَلَانِ وَلَيْسَ فِي الْقُرْآنِ مَا يَدُلُّ عَلَى التَّعْيِينِ.
Bu iki vecih de muhtemeldir; Kur'an'da kesin bir belirlemeye delalet eden bir husus yoktur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْفَرِيُّ، الْبَدِيعُ وَهُوَ مِنْ فَرْيِ الْجِلْدِ يُرْوَى أَنَّهُمْ لَمَّا رَأَوْهَا وَمَعَهَا عِيسَى ﵇ قَالُوا لَهَا: لَقَدْ جِئْتِ شَيْئاً فَرِيًّا فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ شَيْئًا عَجِيبًا خَارِجًا عَنِ الْعَادَةِ مِنْ غَيْرِ تَعْيِيرٍ وَذَمٍّ وَيُحْتَمَلُ أَنْ
İkinci Mesele: Feriyy (الْفَرِيّ), görülmemiş/benzeri olmayan şey demektir; deriyi yarmaktan (fery) türemiştir. Rivayet edildiğine göre onlar Meryem'i yanında Îsâ aleyhisselâm ile gördüklerinde ona: { لَقَدْ جِئْتِ شَيْئاً فَرِيًّا } “Andolsun sen çok çirkin (şaşılacak) bir şey getirdin” dediler. Buradaki kastın, kınama ve yerme olmaksızın alışılagelmişin dışında harika bir şey olması muhtemel olduğu gibi,
يَكُونَ مُرَادُهُمْ شَيْئًا عَظِيمًا مُنْكَرًا فَيَكُونُ ذَلِكَ مِنْهُمْ عَلَى وَجْهِ الذَّمِّ وَهَذَا أَظْهَرُ لِقَوْلِهِمْ بعده: يَا أُخْتَ هارُونَ مَا كانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَما كانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا لِأَنَّ هَذَا الْقَوْلَ ظَاهِرُهُ التَّوْبِيخُ وَأَمَّا هَارُونُ فَفِيهِ أَرْبَعَةُ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ رَجُلٌ صَالِحٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ يُنْسَبُ إِلَيْهِ كُلُّ مَنْ عُرِفَ بِالصَّلَاحِ، والمراد أنك كنت في الزهد كهرون فَكَيْفَ صِرْتِ هَكَذَا، وَهُوَ قَوْلُ/ قَتَادَةَ وَكَعْبٍ وَابْنِ زَيْدٍ وَالْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ ذُكِرَ أَنَّ هَارُونَ الصَّالِحَ تَبِعَ جِنَازَتَهُ أَرْبَعُونَ أَلْفًا كُلُّهُمْ يُسَمَّوْنَ هَارُونَ تَبَرُّكًا بِهِ وَبِاسْمِهِ. الثَّانِي: أَنَّهُ أَخُو مُوسَى ﵇
büyük ve münker bir şey olması, dolayısıyla bunun onlar tarafından kınama ve yerme kastıyla söylenmiş olması da muhtemeldir. Bundan sonra gelen: { يَا أُخْتَ هارُونَ مَا كانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَما كانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا } “Ey Hârûn'un kız kardeşi! Senin baban kötü bir adam değildi, annen de iffetsiz değildi” sözleri sebebiyle bu ikinci ihtimal daha açıktır; çünkü bu sözün zahiri azarlamadır. Hârûn hakkında ise dört görüş vardır: Birincisi: O, İsrâiloğulları'ndan salih bir kimsedir; salah ile tanınan herkes ona nispet edilirdi. Maksat şudur: «Sen zühd konusunda Hârûn gibiydin, nasıl bu hale geldin?» Bu, Katâde, Kâ'b, İbn Zeyd ve Muğîre b. Şu'be'nin görüşüdür. / Nakledildiğine göre bu salih Hârûn'un cenazesine, ona ve ismine teberrük amacıyla hepsi de Hârûn adını taşıyan kırk bin kişi katılmıştır. İkincisi: O, Mûsâ aleyhisselâm'ın kardeşidir.
وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ إِنَّمَا عَنَوْا هَارُونَ النَّبِيَّ وكانت من أعقابه
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den: «Onlar ancak Hârûn peygamberi kastettiler; o da onun soyundandı» [şeklinde rivayet edilmiştir].
وإنما قيل أخت هَارُونَ كَمَا يُقَالُ يَا أَخَا هَمْدَانَ أَيْ يَا وَاحِدًا مِنْهُمْ. وَالثَّالِثُ: كَانَ رَجُلًا مُعْلِنًا بِالْفِسْقِ فَنُسِبَتْ إِلَيْهِ بِمَعْنَى التَّشْبِيهِ لَا بِمَعْنَى النِّسْبَةِ. الرَّابِعُ: كَانَ لَهَا أَخٌ يُسَمَّى هَارُونَ مِنْ صُلَحَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَعُيِّرَتْ بِهِ ، وَهَذَا هُوَ الْأَقْرَبُ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْأَصْلَ فِي الْكَلَامِ الْحَقِيقَةُ وَإِنَّمَا يَكُونُ ظَاهِرُ الْآيَةِ مَحْمُولًا عَلَى حَقِيقَتِهَا لَوْ كَانَ لَهَا أَخٌ مُسَمًّى بهرون. الثَّانِي: أَنَّهَا أُضِيفَتْ إِلَيْهِ وَوُصِفَ أَبَوَاهَا بِالصَّلَاحِ وَحِينَئِذٍ يَصِيرُ التَّوْبِيخُ أَشَدَّ لِأَنَّ مَنْ كَانَ حَالُ أَبَوَيْهِ وَأَخِيهِ هَذِهِ الْحَالَةَ يَكُونُ صُدُورُ الذَّنْبُ عَنْهُ أَفْحَشَ.
«Ey Hemdân'ın kardeşi» yani «onlardan biri» denildiği gibi «Hârûn'un kız kardeşi» denilmiştir. Üçüncüsü: O, fasıklığını açıkça sergileyen bir adamdı; bu sebeple soy bağı anlamında değil, benzetme anlamında ona nispet edilmiştir. Dördüncüsü: Onun İsrâiloğulları'nın salihlerinden Hârûn adında bir erkek kardeşi vardı ve onunla ayıplanmıştır. İki vecihten ötürü en uygun olanı da budur: Birincisi: Kelamda asıl olan hakikattir; ayetin zahiri ancak onun Hârûn adında bir erkek kardeşi bulunduğu takdirde hakikatine hamledilmiş olur. İkincisi: O, kardeşine nispet edilmiş, anne babası da salah ile nitelenmiştir; bu durumda azarlama daha şiddetli hale gelir. Zira anne babasının ve kardeşinin hali böyle olan bir kimseden günah sadır olması çok daha çirkindir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْقِرَاءَةُ الْمَشْهُورَةُ: مَا كانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَقَرَأَ عَمْرُو بْنُ رَجَاءٍ التَّمِيمِيُّ: مَا كَانَ أَبَاكِ امْرُؤُ سَوْءٍ.
Üçüncü Mesele: Meşhur kıraat: { مَا كانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ } şeklindedir. Amr b. Recâ et-Temîmî ise: { مَا كَانَ أَبَاكِ امْرُؤُ سَوْءٍ } şeklinde okumuştur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّهُمْ لَمَّا بَالَغُوا فِي تَوْبِيخِهَا سَكَتَتْ وَأَشَارَتْ إِلَيْهِ أَيْ إِلَى عِيسَى ﵇ أَيْ هُوَ الَّذِي يُجِيبُكُمْ إِذَا نَاطَقْتُمُوهُ وَعَنِ السُّدِّيِّ لَمَّا أَشَارَتْ إِلَيْهِ غَضِبُوا غَضَبًا شَدِيدًا وَقَالُوا: لَسُخْرِيَّتُهَا بِنَا أَشَدُّ مِنْ زِنَاهَا، رُوِيَ أَنَّهُ كَانَ يَرْضَعُ فَلَمَّا سَمِعَ ذَلِكَ تَرَكَ الرَّضَاعَ وَأَقْبَلَ عَلَيْهِمْ بِوَجْهِهِ وَاتَّكَأَ عَلَى يَسَارِهِ وَأَشَارَ بِسَبَّابَتِهِ، وَقِيلَ:
Dördüncü Mesele: Onlar Meryem'i azarlamada aşırıya gidince o sustu ve ona yani Îsâ aleyhisselâm'a işaret etti; yani «Kendisiyle konuştuğunuz takdirde size cevap verecek olan odur» demek istedi. Süddî'den rivayet edildiğine göre Meryem ona işaret edince şiddetle öfkelendiler ve: «Onun bizimle alay etmesi, zina etmesinden daha beterdir» dediler. Rivayet edildiğine göre o emiyordu; bunu işitince emmeyi bıraktı, yüzünü onlara döndü, sol tarafına yaslandı ve şehadet parmağıyla işaret etti. Şöyle de denilmiştir:
كَلَّمَهُمْ بِذَلِكَ ثُمَّ لَمْ يَتَكَلَّمْ حَتَّى بَلَغَ مَبْلَغًا يَتَكَلَّمُ فِيهِ الصِّبْيَانُ. وَقِيلَ إِنَّ زَكَرِيَّاءَ ﵇ أَتَاهَا عِنْدَ مُنَاظَرَةِ الْيَهُودِ إِيَّاهَا، فَقَالَ لِعِيسَى ﵇ انْطِقْ بِحُجَّتِكَ إِنْ كُنْتَ أُمِرْتَ بِهَا فَقَالَ عِيسَى ﵇ عِنْدَ ذَلِكَ: إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ [مَرْيَمَ: ٣٠] فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ عَرَفَتْ مَرْيَمُ مِنْ حَالِ عِيسَى ﵇ أَنَّهُ يَتَكَلَّمُ؟ قُلْنَا: إِنَّ جِبْرِيلَ ﵇ أَوْ عِيسَى ﵇ نَادَاهَا مِنْ تَحْتِهَا أَنْ لَا تَحْزَنِي وَأَمَرَهَا عِنْدَ رُؤْيَةِ النَّاسِ بِالسُّكُوتِ، فَصَارَ ذَلِكَ كَالتَّنْبِيهِ لَهَا عَلَى أَنَّ الْمُجِيبَ هُوَ عِيسَى ﵇ أَوْ لَعَلَّهَا عَرَفَتْ ذَلِكَ بِالْوَحْيِ إِلَى زَكَرِيَّاءَ أَوْ لَعَلَّهَا عَرَفَتْ بِالْوَحْيِ إِلَيْهَا عَلَى سَبِيلِ الْكَرَامَةِ، بَقِيَ هاهنا بَحْثَانِ:
Onlarla bu şekilde konuştu, sonra çocukların konuştuğu yaşa gelinceye kadar bir daha konuşmadı. Şöyle de denilmiştir: Yahudiler onunla tartıştığı sırada Zekeriyyâ aleyhisselâm Meryem'in yanına geldi ve Îsâ aleyhisselâm'a: «Eğer bununla emrolunduysan delilini söyle!» dedi; Îsâ aleyhisselâm da bunun üzerine: { إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ } “Şüpheshesiz ben Allah'ın kuluyum” dedi. Şayet: «Meryem, Îsâ aleyhisselâm'ın konuşacağını nereden bildi?» denilirse, deriz ki: Cibrîl aleyhisselâm veya Îsâ aleyhisselâm aşağısından ona «üzülme» diye seslenmiş ve insanları gördüğünde susmasını emretmişti. Bu durum, cevap verenin Îsâ aleyhisselâm olacağına dair kendisi için bir uyarı mesabesinde oldu. Yahut bunu Zekeriyyâ'ya gelen vahiy yoluyla bildi veya keramet kabilinden kendisine vahyedilmesiyle (ilhamla) öğrendi. Burada geriye iki inceleme (bahis) kalmaktadır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا أَيْ حَصَلَ فِي المهد فكان هاهنا بِمَعْنَى حَصَلَ وَوُجِدَ وَهَذَا هُوَ الْأَقْرَبُ فِي تَأْوِيلِ هَذَا اللَّفْظِ، وَإِنْ كَانَ النَّاسُ قَدْ ذَكَرُوا وُجُوهًا أُخَرَ.
Birinci İnceleme: { كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا } kavli; yani «beşikte bulunan» demektir; buradaki kâne (كَانَ), bulundu ve var oldu manasındadır. İnsanlar başka vecihler zikretmiş olsalar da bu lafzın tevilinde en uygun olanı budur.
الْبَحْثُ الثَّانِي: اخْتَلَفُوا فِي الْمَهْدِ فَقِيلَ هُوَ حِجْرُهَا لِمَا رُوِيَ أَنَّهَا أَخَذَتْهُ فِي خِرْقَةٍ فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَهَا فَلَمَّا رَأَوْهَا قَالُوا لَهَا مَا قَالُوا فَأَشَارَتْ إِلَيْهِ وَهُوَ فِي حِجْرِهَا وَلَمْ يَكُنْ لَهَا مَنْزِلٌ مُعَدٌّ حَتَّى يُعَدَّ لَهَا الْمَهْدُ أَوِ الْمَعْنَى: كَيْفَ نُكَلِّمُ صَبِيًّا سَبِيلُهُ أَنْ يَنَامَ فِي المهد.
İkinci İnceleme: Mehd (beşik) hakkında ihtilaf ettiler: Onun Meryem'in kucağı olduğu söylenmiştir; nitekim rivayet edildiğine göre onu bir beze sarıp kavmine getirmişti, kavmi onu görünce söyleyeceklerini söylemiş, o da kucağındayken ona işaret etmiştir; zira onun için beşik hazırlanacak hazır bir evi yoktu. Yahut mana: «Âdeti beşikte uyumak olan bir çocukla nasıl konuşuruz?» şeklindedir.
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٣٠ الى ٣٣]
[Meryem Suresi (19), Ayetler 30-33]
قالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتانِيَ الْكِتابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا (٣٠) وَجَعَلَنِي مُبارَكاً أَيْنَ مَا كُنْتُ وَأَوْصانِي بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا (٣١) وَبَرًّا بِوالِدَتِي وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّاراً شَقِيًّا (٣٢) وَالسَّلامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا (٣٣)
{ قَالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتَانِيَ الْكِتَابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا ﴿٣٠﴾ وَجَعَلَنِي مُبَارَكًا أَيْنَ مَا كُنْتُ وَأَوْصَانِي بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا ﴿٣١﴾ وَبَرًّا بِوَالِدَتِي وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّارًا شَقِيًّا ﴿٣٢﴾ وَالسَّلَامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا ﴿٣٣﴾ } “[Çocuk] şöyle dedi: «Şüphesiz ben Allah'ın kuluyum. O bana Kitab'ı verdi ve beni bir peygamber yaptı (30). Nerede olursam olayım beni mübarek kıldı; hayatta kaldığım müddetçe bana namazı ve zekâtı emretti (31). Beni anneme karşı saygılı ve itaatkâr kıldı; beni bir zorba ve bedbaht yapmadı (32). Doğduğum gün, öleceğim gün ve diri olarak [kabirden] kaldırılacağım gün bana selâm olsun!» (33)”
اعْلَمْ أَنَّهُ وَصَفَ نَفْسَهُ بِصِفَاتٍ تِسْعٍ: الصِّفَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ وَفِيهِ فَوَائِدُ: الْفَائِدَةُ الْأُولَى: أَنَّ الْكَلَامَ مِنْهُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ كَانَ سَبَبًا لِلْوَهْمِ الَّذِي ذَهَبَتْ إِلَيْهِ النَّصَارَى، فَلَا جَرَمَ أَوَّلُ مَا تَكَلَّمَ إِنَّمَا تَكَلَّمَ بِمَا يَرْفَعُ ذَلِكَ الْوَهْمَ فَقَالَ: إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ وَكَانَ ذَلِكَ الْكَلَامُ وَإِنْ كَانَ مُوهِمًا مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ صَدَرَ عَنْهُ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ، وَلَكِنَّ ذَلِكَ الْوَهْمَ يَزُولُ وَلَا يَبْقَى مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ تَنْصِيصٌ عَلَى الْعُبُودِيَّةِ. الْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ لَمَّا أَقَرَّ بِالْعُبُودِيَّةِ فَإِنْ كَانَ صَادِقًا فِي مَقَالِهِ فَقَدْ حَصَلَ الْغَرَضُ وَإِنْ كَانَ كَاذِبًا لَمْ تَكُنِ الْقُوَّةُ قُوَّةً إِلَهِيَّةً بَلْ قُوَّةً شَيْطَانِيَّةً فَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ يَبْطُلُ كَوْنُهُ إِلَهًا. الْفَائِدَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ الَّذِي اشْتَدَّتِ الْحَاجَةُ إِلَيْهِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ إِنَّمَا هُوَ نَفْيُ تُهْمَةِ الزِّنَا عَنْ مَرْيَمَ ﵍ ثُمَّ إِنَّ عِيسَى ﵇ لَمْ يَنُصَّ عَلَى ذَلِكَ وَإِنَّمَا نَصَّ عَلَى إِثْبَاتِ عُبُودِيَّةِ نَفْسِهِ كَأَنَّهُ جَعَلَ إِزَالَةَ التُّهْمَةِ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى أَوْلَى مِنْ إِزَالَةِ التُّهْمَةِ عَنِ الْأُمِّ، فَلِهَذَا أَوَّلَ مَا تَكَلَّمَ إِنَّمَا تَكَلَّمَ بِهَا. الْفَائِدَةُ الرَّابِعَةُ: وَهِيَ أَنَّ التَّكَلُّمَ بِإِزَالَةِ هَذِهِ التُّهْمَةِ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى يُفِيدُ إِزَالَةَ التُّهْمَةِ عَنِ الْأُمِّ لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَا يَخُصُّ الْفَاجِرَةَ بِوَلَدٍ فِي هَذِهِ الدَّرَجَةِ الْعَالِيَةِ وَالْمَرْتَبَةِ الْعَظِيمَةِ. وَأَمَّا التَّكَلُّمُ بِإِزَالَةِ التُّهْمَةِ عَنِ الْأُمِّ لَا يُفِيدُ إِزَالَةَ التُّهْمَةِ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى فَكَانَ الِاشْتِغَالُ بِذَلِكَ أَوْلَى فَهَذَا مَجْمُوعُ مَا فِي هَذَا اللَّفْظِ مِنَ الْفَوَائِدِ، وَاعْلَمْ أَنَّ مَذْهَبَ النَّصَارَى مُتَخَبِّطٌ جِدًّا، وَقَدِ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَيْسَ بِجِسْمٍ وَلَا مُتَحَيِّزٍ، وَمَعَ ذَلِكَ فَإِنَّا نَذْكُرُ تَقْسِيمًا حَاصِرًا يُبْطِلُ مَذْهَبَهُمْ عَلَى جَمِيعِ الْوُجُوهِ فَنَقُولُ: إِمَّا أَنْ يَعْتَقِدُوا كَوْنَهُ مُتَحَيِّزًا أَوْ لَا، فَإِنِ اعْتَقَدُوا كَوْنَهُ مُتَحَيِّزًا أَبْطَلْنَا قَوْلَهُمْ بِإِقَامَةِ الدَّلَالَةِ عَلَى حُدُوثِ الْأَجْسَامِ، وَحِينَئِذٍ يَبْطُلُ كُلُّ مَا فَرَّعُوا عَلَيْهِ. وَإِنِ اعْتَقَدُوا أَنَّهُ لَيْسَ بِمُتَحَيِّزٍ يَبْطُلُ مَا يَقُولُهُ بَعْضُهُمْ مِنْ أَنَّ الْكَلِمَةَ اخْتَلَطَتْ بِالنَّاسُوتِ اخْتِلَاطَ الْمَاءِ بِالْخَمْرِ وَامْتِزَاجَ النَّارِ بِالْفَحْمِ لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يُعْقَلُ إِلَّا فِي الْأَجْسَامِ فَإِذَا لَمْ يَكُنْ جِسْمًا اسْتَحَالَ ذَلِكَ ثُمَّ نَقُولُ لِلنَّاسِ قَوْلَانِ فِي الْإِنْسَانِ: مِنْهُمْ مَنْ قَالَ إِنَّهُ هُوَ هَذِهِ الْبِنْيَةُ أَوْ جِسْمٌ مَوْجُودٌ فِي دَاخِلِهَا وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ إِنَّهُ جَوْهَرٌ مُجَرَّدٌ عَنِ الْجِسْمِيَّةِ وَالْحُلُولِ فِي الْأَجْسَامِ فَنَقُولُ: هَؤُلَاءِ النَّصَارَى، إِمَّا أَنْ يَعْتَقِدُوا أَنَّ اللَّهَ أَوْ صِفَةً مِنْ صِفَاتِهِ اتَّحَدَ بِبَدَنِ/ الْمَسِيحِ أَوْ بِنَفْسِهِ أَوْ يَعْتَقِدُوا أَنَّ اللَّهَ أَوْ صِفَةً مِنْ صِفَاتِهِ حَلَّ فِي بَدَنِ الْمَسِيحِ أَوْ فِي نَفْسِهِ، أَوْ يَقُولُوا لَا نَقُولُ بِالِاتِّحَادِ وَلَا بِالْحُلُولِ وَلَكِنْ نَقُولُ إِنَّهُ تَعَالَى أَعْطَاهُ الْقُدْرَةَ عَلَى خَلْقِ الْأَجْسَامِ وَالْحَيَاةِ وَالْقُدْرَةِ وَكَانَ لِهَذَا السَّبَبِ إِلَهًا، أَوْ لَا يَقُولُوا بِشَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ وَلَكِنْ قَالُوا: إِنَّهُ عَلَى سَبِيلِ التَّشْرِيفِ اتَّخَذَهُ ابْنًا كَمَا اتَّخَذَ إِبْرَاهِيمَ عَلَى سَبِيلِ التَّشْرِيفِ خَلِيلًا فَهَذِهِ هِيَ الْوُجُوهُ الْمَعْقُولَةُ فِي هَذَا الْبَابِ، وَالْكُلُّ بَاطِلٌ، أَمَّا الْقَوْلُ الْأَوَّلُ بِالِاتِّحَادِ فَهُوَ بَاطِلٌ قَطْعًا، لِأَنَّ الشَّيْئَيْنِ إِذَا اتَّحَدَا فَهُمَا حَالَ الِاتِّحَادِ، إِمَّا أَنْ يَكُونَا مَوْجُودَيْنَ أَوْ مَعْدُومَيْنَ أَوْ يَكُونَ أَحَدُهُمَا مَوْجُودًا وَالْآخَرُ مَعْدُومًا، فَإِنْ كَانَا مَوْجُودَيْنِ فَهُمَا اثْنَانِ لَا وَاحِدٌ فَالِاتِّحَادُ بَاطِلٌ، وَإِنْ عُدِمَا وَحَصَلَ ثَالِثٌ فَهُوَ أَيْضًا لَا يَكُونُ اتِّحَادًا بَلْ يَكُونُ قَوْلًا بِعَدَمِ ذَيْنِكَ الشَّيْئَيْنِ، وَحُصُولِ شَيْءٍ ثَالِثٍ، وَإِنْ بَقِيَ أَحَدُهُمَا وَعُدِمَ الْآخَرُ فَالْمَعْدُومُ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَتَّحِدَ بِالْوُجُودِ لِأَنَّهُ يَسْتَحِيلُ أَنْ يُقَالَ: الْمَعْدُومُ بِعَيْنِهِ هُوَ الْمَوْجُودُ فَظَهَرَ مِنْ هَذَا الْبُرْهَانِ الْبَاهِرِ أَنَّ الِاتِّحَادَ مُحَالٌ. وَأَمَّا الْحُلُولُ فَلَنَا فِيهِ مَقَامَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ التَّصْدِيقَ مَسْبُوقٌ بِالتَّصَوُّرِ فَلَا بُدَّ مِنَ الْبَحْثِ عَنْ مَاهِيَّةِ الْحُلُولِ حَتَّى يُمْكِنَنَا أَنْ نَعْلَمَ أَنَّهُ هَلْ يَصِحُّ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى أَوْ لَا يَصِحُّ وَذَكَرُوا لِلْحُلُولِ تَفْسِيرَاتٍ ثَلَاثَةً: أَحَدُهَا: كَوْنُ الشَّيْءِ فِي غَيْرِهِ كَكَوْنِ مَاءِ الْوَرْدِ فِي الْوَرْدِ وَالدُّهْنِ فِي السِّمْسِمِ وَالنَّارِ فِي الْفَحْمِ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا بَاطِلٌ لِأَنَّ هَذَا إِنَّمَا يَصِحُّ لَوْ كَانَ اللَّهُ تَعَالَى جِسْمًا وَهُمْ وَافَقُونَا عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ بِجِسْمٍ. وَثَانِيهَا: حُصُولُهُ فِي الشَّيْءِ عَلَى مِثَالِ حُصُولِ اللَّوْنِ فِي الْجِسْمِ فَنَقُولُ: الْمَعْقُولُ مِنْ هَذِهِ التبعية
Bil ki o, kendisini dokuz sıfatla nitelendirmiştir: Birinci Sıfat: { إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ } “Şüphesiz ben Allah'ın kuluyum” sözüdür. Bunda bazı faydalar vardır: Birinci Fayda: O vakitte onun konuşması, Hristiyanların kapıldığı vehme sebep olabilecek nitelikteydi; bu yüzden ilk konuştuğunda bu vehmi ortadan kaldıracak sözü söyleyerek: «Şüphesiz ben Allah'ın kuluyum» demiştir. Bu konuşma, o durumda kendisinden sadır olması bakımından vehim uyandırıcı olsa bile, kulluğu açıkça belirtmesi yönüyle bu vehim ortadan kalkar ve baki kalmaz. İkinci Fayda: O kulluğu ikrar ettiğine göre, eğer sözünde doğru ise maksat hasıl olmuştur; şayet yalancı ise bu güç ilahî bir güç değil, şeytânî bir güç olur. Dolayısıyla her iki ihtimalde de onun ilah olması batıl olur. Üçüncü Fayda: O vakitte en şiddetli ihtiyaç duyulan şey, zina töhmetini Meryem aleyhesseleym'dan gidermekti. Ancak Îsâ aleyhisselâm buna açıkça değinmeyip bizzat kendi kulluğunu ispat etmeyi açıkça zikretmiştir; sanki Allah Teâlâ'dan töhmeti gidermeyi, annesinden töhmeti gidermekten daha öncelikli kılmıştır. İşte bu yüzden ilk konuştuğunda bunu söylemiştir. Dördüncü Fayda: Bu töhmeti Allah Teâlâ'dan gidermek üzere konuşmak, töhmetin anneden giderilmesini de temin eder; zira Allah Sübhânehu bu yüce mertebede ve büyük makamdaki bir çocuğu iffetsiz bir kadına bahşetmez. Töhmeti anneden gidermek üzere konuşmak ise töhmeti Allah Teâlâ'dan gidermeyi sağlamaz. Bu sebeple onunla meşgul olmak daha evla olmuştur. İşte bu lafızdaki faydaların toplamı bunlardır. Bil ki Hristiyanların mezhebi son derece tutarsızdır. Onlar O Sübhânehu'nun cisim ve mekân tutan (mütehayyiz) olmadığı hususunda ittifak etmişlerdir. Bununla birlikte biz onların mezhebini her açıdan iptal eden kuşatıcı bir taksim zikredeceğiz ve şöyle diyeceğiz: Onlar Allah'ın mekân tutan olduğunu ya kabul ederler ya etmezler. Şayet mekân tutan olduğuna inanırlarsa, cisimlerin sonradan yaratılmış (hâdis) olduğuna delil getirerek onların sözünü iptal ederiz; bu durumda üzerine bina ettikleri her şey batıl olur. Şayet O'nun mekân tutan olmadığına inanırlarsa, bazılarının «Kelime, suyun şarapla karışması ve ateşin kömürle kaynaşması gibi nâsût (insanî tabiat) ile karışmıştır» şeklindeki sözleri batıl olur; çünkü bu ancak cisimlerde akledilebilir. Cisim olmayınca bu imkânsız olur. Sonra deriz ki: İnsan hakkında insanların iki görüşü vardır: Bazıları insanın bu beden veya onun içinde bulunan bir cisim olduğunu söylemiştir; bazıları da onun cisim olmaktan ve cisimlere hulûl etmekten mücerret bir cevher olduğunu söyler. Deriz ki: Bu Hristiyanlar ya Allah'ın yahut sıfatlarından bir sıfatın Mesîh'in bedeniyle / veya nefsiyle birleştiğine (ittihad ettiğine) inanırlar; ya Allah'ın yahut sıfatlarından bir sıfatın Mesîh'in bedenine veya nefsine girdiğine (hulûl ettiğine) inanırlar; yahut «Biz ittihadı da hulûlü de kabul etmiyoruz, ancak O Teâlâ'nın ona cisimleri, hayatı ve kudreti yaratma gücü verdiğini ve bu sebeple ilah olduğunu söylüyoruz» derler; yahut bunlardan hiçbirini söylemeyip: «Tıpkı İbrâhim'i şereflendirme yoluyla dost (halîl) edindiği gibi, onu da şereflendirme yoluyla oğul edinmiştir» derler. İşte bu konuda akla gelebilecek vecihler bunlardır ve hepsi de batıldır. İttihadı savunan birinci görüşe gelince; o kesinlikle batıldır. Çünkü iki şey birleştiğinde, birleşme halinde ya ikisi de var (mevcut) veya ikisi de yok (ma'dum) olur yahut biri var diğeri yok olur. Eğer ikisi de var ise onlar bir değil ikidir; dolayısıyla ittihad batıldır. Eğer ikisi de yok olup üçüncü bir şey meydana gelmişse bu da birleşme olmaz; bilakis o iki şeyin yok olup üçüncü bir şeyin meydana geldiğini söylemek olur. Şayet biri kalıp diğeri yok olmuşsa, yok olanın var olanla birleşmesi imkânsızdır; zira yok olanın bizzat var olanın kendisi olduğunu söylemek muhaldir. İşte bu apaçık delilden ittihadın muhal olduğu ortaya çıkmıştır. Hulûle gelince, bu hususta iki makamımız vardır: Birincisi: Tasdik (hüküm verme) tasavvurdan (kavramaktan) sonra gelir. Dolayısıyla Allah Teâlâ hakkında bunun sahih olup olmadığını bilebilmemiz için hulûlün mahiyetini araştırmak gerekir. Hulûl için üç tefsir zikretmişlerdir: Birincisi: Gül suyunun gülde, yağın susamda ve ateşin kömürde bulunması gibi bir şeyin diğerinin içinde bulunmasıdır. Bil ki bu batıldır; zira bu durum ancak Allah Teâlâ cisim olsaydı sahih olurdu; oysa onlar da O'nun cisim olmadığı konusunda bizimle hemfikirdirler. İkincisi: Rengin cisimde meydana gelmesi gibi onun bir şeyde meydana gelmesidir. Deriz ki: Bu tâbiiyetten akledilen şey,
حُصُولُ اللَّوْنِ فِي ذَلِكَ الْحَيِّزِ تَبَعًا لِحُصُولِ مَحَلِّهِ فِيهِ، وَهَذَا أَيْضًا إِنَّمَا يُعْقَلُ فِي حَقِّ الْأَجْسَامِ لَا فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى. وَثَالِثُهَا: حُصُولُهُ فِي الشَّيْءِ عَلَى مِثَالِ حُصُولِ الصِّفَاتِ الْإِضَافِيَّةِ لِلذَّوَاتِ فَنَقُولُ: هَذَا أَيْضًا بَاطِلٌ لِأَنَّ الْمَعْقُولَ مِنْ هَذِهِ التَّبَعِيَّةِ الِاحْتِيَاجُ فَلَوْ كَانَ اللَّهُ تَعَالَى فِي شَيْءٍ بِهَذَا الْمَعْنَى لَكَانَ مُحْتَاجًا فَكَانَ مُمْكِنًا فَكَانَ مُفْتَقِرًا إِلَى الْمُؤَثِّرِ، وَذَلِكَ مُحَالٌ، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ تَفْسِيرُ هَذَا الْحُلُولِ بِمَعْنًى مُلَخَّصٍ يُمْكِنُ إِثْبَاتُهُ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى امْتَنَعَ إِثْبَاتُهُ. الْمَقَامُ الثَّانِي: احْتَجَّ الْأَصْحَابُ عَلَى نَفْيِ الْحُلُولِ مُطْلَقًا بِأَنْ قَالُوا: لَوْ حَلَّ
rengin mahallinin o mekânda bulunmasına bağlı olarak o mekânda bulunmasıdır. Bu da Allah Teâlâ hakkında değil, ancak cisimler hakkında akledilebilir. Üçüncüsü: İzafî sıfatların zatlar için meydana gelmesi gibi bir şeyde meydana gelmesidir. Deriz ki: Bu da batıldır; çünkü bu tâbiiyetten akledilen şey muhtaçlıktır. Şayet Allah Teâlâ bu manada bir şeyin içinde olsaydı muhtaç olurdu; muhtaç olunca mümkün (varlığı zorunlu olmayan) olurdu; böylece bir etkileyiciye (müessire) muhtaç olurdu ki bu muhaldir. Bu hulûlü Allah Teâlâ hakkında ispatı mümkün olacak net bir manayla tefsir etmenin imkânsız olduğu sabit olunca, onun ispatı da imkânsız hale gelir. İkinci Makam: Ashabımız (kelamcılarımız) mutlak olarak hulûlü nefyetme hususunda şöyle delil getirmişlerdir: Şayet hulûl etseydi,
لَحَلَّ، إِمَّا مَعَ وُجُوبِ أَنْ يَحِلَّ أَوْ مَعَ جَوَازِ أَنْ يَحِلَّ وَالْقِسْمَانِ بَاطِلَانِ، فَالْقَوْلُ بِالْحُلُولِ بَاطِلٌ، وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَحِلَّ مَعَ وُجُوبِ أَنْ يَحِلَّ لِأَنَّ ذَلِكَ يَقْتَضِي إِمَّا حُدُوثَ اللَّهِ تَعَالَى أَوْ قِدَمَ الْمَحَلِّ وَكَلَاهُمَا بَاطِلَانِ، لِأَنَّا دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّ اللَّهَ قَدِيمٌ. وَعَلَى أَنَّ الْجِسْمَ مُحْدَثٌ، وَلِأَنَّهُ لَوْ حَلَّ مَعَ وُجُوبِ أَنْ يَحِلَّ لَكَانَ مُحْتَاجًا إِلَى الْمَحَلِّ وَالْمُحْتَاجُ إِلَى الْغَيْرِ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ لَا يَكُونُ وَاجِبًا لِذَاتِهِ، وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَحِلَّ مَعَ جَوَازِ أَنْ يَحِلَّ لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَتْ ذَاتُهُ وَاجِبَةَ الْوُجُودِ لذاته وَحُلُولُهُ فِي الْمَحَلِّ أَمْرٌ جَائِزٌ، وَالْمَوْصُوفُ بِالْوُجُوبِ غَيْرُ مَا هُوَ مَوْصُوفٌ بِالْجَوَازِ فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ حُلُولُهُ فِي الْمَحَلِّ أَمْرًا زَائِدًا عَلَى ذَاتِهِ وَذَلِكَ مُحَالٌ لِوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ حُلُولَهُ فِي الْمَحَلِّ لَوْ كَانَ زَائِدًا عَلَى ذَاتِهِ لَكَانَ حُلُولُ ذَلِكَ الزَّائِدِ فِي مَحَلِّهِ زَائِدًا عَلَى ذَاتِهِ أَوْ لَزِمَ التَّسَلْسُلُ وَهُوَ مُحَالٌ. وَالثَّانِي: أَنَّ حُلُولَهُ فِي ذَلِكَ لَمَّا كَانَ زَائِدًا عَلَى ذَاتِهِ فَإِذَا حَلَّ فِي مَحَلٍّ وَجَبَ أَنْ يَحِلَّ فِيهِ صِفَةٌ مُحْدَثَةٌ، وَذَلِكَ مُحَالٌ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ قَابِلًا لِلْحَوَادِثِ/ لَكَانَتْ تِلْكَ الْقَابِلِيَّةُ مِنْ لَوَازِمِ ذَاتِهِ، وَكَانَتْ حَاصِلَةً أَزَلًا، وَذَلِكَ مُحَالٌ لِأَنَّ وُجُودَ الْحَوَادِثِ فِي الْأَزَلِ مُحَالٌ، فَحُصُولُ قَابِلِيَّتِهَا وَجَبَ أَنْ يَكُونَ مُمْتَنِعَ الْحُصُولِ فَإِنْ قِيلَ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَحِلَّ مَعَ وُجُوبِ أَنْ يَحِلَّ. لِأَنَّهُ يَلْزَمُ، إِمَّا حُدُوثُ الْحَالِّ أَوْ قِدَمُ الْمَحَلِّ، قُلْنَا: لَا نُسَلِّمُ وُجُوبَ أَحَدِ الْأَمْرَيْنِ، وَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ:
ya hulûl etmesinin zorunlu (vacip) olmasıyla birlikte hulûl ederdi ya da hulûl etmesinin caiz olmasıyla birlikte hulûl ederdi; her iki kısım da batıldır, dolayısıyla hulûl sözü batıldır. Hulûl etmesinin zorunlu olmasıyla birlikte hulûl etmesinin caiz olmadığını söyledik; çünkü bu durum ya Allah Teâlâ'nın sonradan olmasını (hudûsunu) ya da mahallin ezelî (kadîm) olmasını gerektirir, her ikisi de batıldır. Zira biz Allah'ın kadîm olduğuna ve cismin hâdis olduğuna delil getirdik. Ayrıca şayet hulûl etmesi zorunlu olarak hulûl etseydi mahalle muhtaç olurdu; başkasına muhtaç olan ise zatı gereği mümkündür, zatı gereği vacip (zorunlu varlık) olamaz. Hulûl etmesinin caiz olmasıyla birlikte hulûl etmesinin caiz olmadığını söyledik; çünkü O'nun zatı zatı gereği vacibü'l-vücûd (varlığı zorunlu) olup mahalle hulûl etmesi ise caiz bir durum olduğuna ve vücub (zorunluluk) ile nitelenen şey cevaz (imkân) ile nitelenenden farklı olduğuna göre, O'nun mahalle hulûlünün zatı üzerine zâid bir durum olması gerekir; bu ise iki vecihten ötürü muhaldir: Birincisi: O'nun mahalle hulûlü zatı üzerine zâid olsaydı, o zâid olanın mahalline hulûlü de zatı üzerine zâid olurdu yahut teselsül gerekirdi ki bu muhaldir. İkincisi: O'nun buna hulûlü zatı üzerine zâid olduğuna göre, bir mahalle hulûl ettiğinde O'nda sonradan olma (hâdis) bir sıfatın hulûl etmesi gerekirdi; bu ise muhaldir. Zira şayet O hâdisleri kabule elverişli / olsaydı, bu kabul edicilik zatının gereklerinden olur ve ezelde mevcut bulunurdu; bu ise muhaldir, çünkü ezelde hâdislerin bulunması imkânsızdır, dolayısıyla onların kabul ediciliğinin bulunması da imkânsız olmalıdır. Şayet: «Hulûl etmesi zorunlu olarak hulûl etmesi niçin caiz olmasın? Çünkü bundan ya hulûl edenin hâdis olması yahut mahallin kadîm olması gerekir» sözünüze karşılık deriz ki: İki durumdan birinin gerekliliğini kabul etmiyoruz. Niçin şöyle denilmesi caiz olmasın:
إِنَّ ذَاتَهُ تَقْتَضِي الْحُلُولَ بِشَرْطِ وُجُودِ الْمَحَلِّ فَفِي الْأَزَلِ مَا وُجِدَ الْمَحَلُّ فَلَمْ يُوجَدْ شَرْطُ هَذَا الْوُجُوبِ فَلَا جَرَمَ لَمْ يَجِبِ الْحُلُولُ، وَفِيمَا لَا يَزَالُ حَصَلَ هَذَا الشَّرْطُ فَلَا جَرَمَ وَجَبَ سَلَّمْنَا أَنَّهُ يَلْزَمُ، إِمَّا حُدُوثُ الْحَالِّ أَوْ قِدَمُ الْمَحَلِّ فَلِمَ لَا يَجُوزُ. قَوْلُهُ: إِنَّا دَلَّلْنَا عَلَى حُدُوثِ الْأَجْسَامِ، قُلْنَا: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَحَلُّهُ لَيْسَ بِجِسْمٍ وَلَكِنَّهُ يَكُونُ عَقْلًا أَوْ نَفْسًا أَوْ هَيُولَى عَلَى مَا يُثْبِتُهُ بَعْضُهُمْ، وَدَلِيلُكُمْ عَلَى حُدُوثِ الْأَجْسَامِ لَا يَقْبَلُ حُدُوثَ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ، قَوْلُهُ ثَانِيًا: لَوْ حَلَّ مَعَ وُجُوبِ أَنْ يَحِلَّ لَكَانَ مُحْتَاجًا إِلَى الْمَحَلِّ، قُلْنَا: لَا نُسَلِّمُ وُجُوبَ أحد الأمرين بل هاهنا احْتِمَالَانِ آخَرَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْعِلَّةَ وَإِنِ امْتَنَعَ انْفِكَاكُهَا عَنِ الْمَعْلُولِ لَكِنَّهَا لَا تَكُونُ مُحْتَاجَةً إِلَى الْمَعْلُولِ فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ ذَاتَهُ غَنِيَّةٌ عَنْ ذَلِكَ الْمَحَلِّ وَلَكِنَّ ذَاتَهُ تُوجِبُ حُلُولَ نَفْسِهَا فِي ذَلِكَ الْمَعْلُولِ فَيَكُونُ وُجُوبُ حُلُولِهَا فِي ذَلِكَ الْمَحَلِّ مِنْ « «مَعْلُولَاتِ ذَاتِهِ، وَقَدْ ثَبَتَ أَنَّ الْعِلَّةَ وَإِنِ اسْتَحَالَ انْفِكَاكُهَا عَنِ الْمَعْلُولِ لَكِنَّ ذَلِكَ لَا يَقْتَضِي احْتِيَاجَهَا إِلَى الْمَعْلُولِ. الثَّانِي: أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ فِي ذَاتِهِ يَكُونُ غَنِيًّا عَنِ الْمَحَلِّ وَعَنِ الْحُلُولِ، إِلَّا أَنَّ الْمَحَلَّ يُوجِبُ لِذَاتِهِ صِفَةَ الْحُلُولِ، فَالْمُفْتَقِرُ إِلَى الْمَحَلِّ صِفَةٌ مِنْ صِفَاتِهِ وَهِيَ حُلُولُهُ فِي ذَلِكَ الْمَحَلِّ فَأَمَّا ذَاتُهُ فَلَا وَلَا يَلْزَمُ مِنَ افْتِقَارِ صِفَةٍ مِنْ صِفَاتِهِ الْإِضَافِيَّةِ إِلَى الْغَيْرِ افْتِقَارُ ذَاتِهِ إِلَى الْغَيْرِ وَذَلِكَ لِأَنَّ جَمِيعَ الصِّفَاتِ الْإِضَافِيَّةِ الْحَاصِلَةِ لَهُ مِثْلَ كَوْنِهِ أَوَّلًا وَآخِرًا وَمُقَارِنًا وَمُؤَثِّرًا وَمَعْلُومًا وَمَذْكُورًا مِمَّا لَا يَتَحَقَّقُ إِلَّا عِنْدَ حُصُولِ التَّحَيُّزِ، وَكَيْفَ لَا وَالْإِضَافَاتُ لَا بُدَّ فِي تَحَقُّقِهَا مِنْ أَمْرَيْنِ، سَلَّمْنَا ذَلِكَ فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَحِلَّ مَعَ جَوَازِ أَنْ يَحِلَّ. قَوْلُهُ يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ حُلُولُهُ فِيهِ زَائِدًا عَلَيْهِ، وَيَلْزَمُ التَّسَلْسُلُ، قُلْنَا: حُلُولُهُ فِي الْمَحَلِّ لَمَّا كَانَ جَائِزًا كَانَ حُلُولُهُ فِي الْمَحَلِّ زَائِدًا عَلَيْهِ. أَمَّا كَوْنُ ذَلِكَ الْحُلُولِ حَالًّا فِي الْمَحَلِّ أَمْرٌ وَاجِبٌ فَلَا يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ حُلُولُ الْحُلُولِ زَائِدًا عَلَيْهِ فَلَا يَلْزَمُ التَّسَلْسُلُ. قَوْلُهُ ثَانِيًا: يَلْزَمُ أَنْ يَصِيرَ مَحَلَّ الْحَوَادِثِ، قُلْنَا: لِمَ لَا يَجُوزُ ذَلِكَ قَوْلُهُ يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ قَابِلًا لِلْحَوَادِثِ
O'nun zatı, mahallin varlığı şartıyla hulûlü gerektirir; ezelde mahal bulunmadığı için bu vücubun (zorunluluğun) şartı da bulunmamıştır, dolayısıyla hulûl vacip olmamıştır; ebediyette ise bu şart hasıl olmuştur, dolayısıyla vacip olmuştur. Hulûl edenin hâdis olması veya mahallin kadîm olması gerektiğini kabul etsek bile bu niçin caiz olmasın? 'Biz cisimlerin hudûsuna delil getirdik' sözünüze karşılık deriz ki: O'nun mahallinin cisim olmayıp bazılarının ispat ettiği gibi akıl, nefis veya heyûlâ olması niçin caiz olmasın? Sizin cisimlerin hudûsuna dair deliliniz bu şeylerin hudûsunu kabul etmez. İkinci olarak: 'Hulûl etmesinin vacip olmasıyla birlikte hulûl etseydi mahalle muhtaç olurdu' sözünüze karşılık deriz ki: İki husustan birinin zorunluluğunu kabul etmiyoruz; aksine burada iki ihtimal daha vardır: Birincisi: İlletin (sebebin) ma'lûlden (sonuçtan) ayrılması imkânsız olsa bile o ma'lûle muhtaç değildir; öyleyse niçin: «O'nun zatı o mahalden müstağnidir, ancak zatı bizzat kendisinin o ma'lûle hulûlünü gerektirir; böylece O'nun o mahalle hulûlünün vücubu zatının ma'lûllerinden olur» denilmesi caiz olmasın? Sabit olmuştur ki illetin ma'lûlden ayrılması muhal olsa bile bu durum onun ma'lûle muhtaç olmasını gerektirmez. İkincisi: Şöyle denilmesidir: O zatı itibariyle mahalden ve hulûlden müstağnidir; ancak mahal O'nun zatı için hulûl sıfatını gerektirir; dolayısıyla mahalle muhtaç olan O'nun sıfatlarından bir sıfattır ki o da O'nun o mahalle hulûlüdür; zatı ise muhtaç değildir. O'nun izafî sıfatlarından birinin başkasına muhtaç olmasından zatının başkasına muhtaç olması gerekmez. Zira O'nun için hasıl olan evvel, âhir, mukârin, müessir, ma'lûm ve mezkûr olması gibi izafî sıfatların tamamı ancak yer tutmanın (tahayyüzün) meydana gelmesiyle gerçekleşen şeylerdendir. Nasıl olmasın ki, izafetlerin gerçekleşmesinde iki unsur zorunludur. Bunu kabul ettik diyelim; peki hulûl etmesinin caiz olmasıyla birlikte hulûl etmesi niçin caiz olmasın? 'O'nun mahalle hulûlünün zatı üzerine zâid olması ve teselsülün gerekmesi lazım gelir' sözünüze karşılık deriz ki: O'nun mahalle hulûlü caiz olduğuna göre mahalle hulûlü zatı üzerine zâiddir. Ancak o hulûlün mahalde hulûl edici olması vacip bir durumdur; dolayısıyla hulûlün hulûlünün zat üzerine zâid olması gerekmez, böylece teselsül de gerekmez. İkinci olarak: 'Hâdislerin mahalli haline gelmesi lazım gelir' sözünüze karşılık deriz ki: Bu niçin caiz olmasın? 'O'nun ezelde hâdisleri kabul edici olması lazım gelir'
فِي الْأَزَلِ، قُلْنَا: لَا شَكَّ أَنَّ تَمَكُّنَهُ مِنَ الْإِيجَادِ ثَابِتٌ لَهُ إِمَّا لِذَاتِهِ أَوْ لِأَمْرٍ يَنْتَهِي إِلَى ذَاتِهِ، وَكَيْفَ كَانَ فَيَلْزَمُ صِحَّةُ كَوْنِهِ مُؤَثِّرًا فِي الْأَزَلِ فَكُلُّ مَا ذَكَرْتُمُوهُ فِي الْمُؤَثِّرِيَّةِ فَنَحْنُ نَذْكُرُهُ فِي الْقَابِلِيَّةِ، وَالْجَوَابُ: أَنَّا نُقَرِّرُ هَذِهِ الدَّلَالَةَ عَلَى وَجْهٍ آخَرَ بِحَيْثُ تَسْقُطُ عَنْهَا هَذِهِ الْأَسْئِلَةُ، فَنَقُولُ: ذَاتُهُ، إِمَّا أَنْ تَكُونَ كَافِيَةً اقْتِضَاءَ هَذَا الْحُلُولِ، أَوْ لَا تَكُونُ كَافِيَةً فِي ذَلِكَ فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ اسْتَحَالَ تَوَقُّفُ ذَلِكَ الِاقْتِضَاءِ عَلَى حُصُولِ شَرْطٍ فَيَعُودُ مَا قُلْنَا إِنَّهُ يَلْزَمُ إِمَّا قِدَمُ الْمَحَلِّ أَوْ حُدُوثُ الْحَالِّ. وَإِنْ كَانَ الثَّانِي كَانَ كَوْنُهُ مُقْتَضِيًا لِذَلِكَ الْحُلُولِ أَمْرًا زَائِدًا عَلَى ذَاتِهِ حَادِثًا فِيهِ فَعَلَى التَّقْدِيرَاتِ كُلِّهَا يَلْزَمُ مِنْ حُدُوثِ حُلُولِهِ فِي مَحَلِّ حُدُوثِ شَيْءٍ فِيهِ لَكِنْ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ قَابِلًا لِلْحَوَادِثِ، وَإِلَّا لَزِمَ أَنْ يَكُونَ فِي الْأَزَلِ قَابِلًا لَهَا وَهُوَ مُحَالٌ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ، وَأَمَّا الْمُعَارَضَةُ بِالْقُدْرَةِ فَغَيْرُ وَارِدَةٍ لِأَنَّهُ تَعَالَى لِذَاتِهِ قَادِرٌ عَلَى الْإِيجَادِ فِي الْأَزَلِ فَهُوَ قَادِرٌ عَلَى الْإِيجَادِ فِيمَا لَا يَزَالُ فَهَهُنَا أَيْضًا لَوْ كَانَتْ ذَاتُهُ قَابِلَةً/ لِلْحَوَادِثِ لَكَانَتْ فِي الْأَزَلِ قَابِلَةً لَهَا فَحِينَئِذٍ يَلْزَمُ الْمُحَالُ الْمَذْكُورُ. هَذَا تَمَامُ الْقَوْلِ فِي هَذِهِ الْأَدِلَّةِ وَلَنَا فِي إِبْطَالِ قَوْلِ النَّصَارَى وُجُوهٌ أُخَرُ. أَحَدُهَا:
sözünüze karşılık deriz ki: Şüphe yok ki O'nun var etmeye (icada) güç yetirmesi ya zatı gereğidir yahut zatına dayanan bir durum sebebiyledir. Nasıl olursa olsun O'nun ezelde müessir (etkileyici) olmasının sıhhati gerekir; dolayısıyla müessirlikte zikrettiğiniz her şeyi biz kabiliyet hususunda zikrederiz. Cevap şudur: Biz bu delili bu soruların düşeceği şekilde başka bir vecihle ortaya koyar ve deriz ki: Zatı ya bu hulûlü gerektirmeye yeterlidir yahut buna yeterli değildir. Şayet birincisi ise bu gerektirmenin bir şartın varlığına bağlı olması muhaldir; böylece söylediğimiz şey geri döner ki o da ya mahallin kadîm olması yahut hulûl edenin hâdis olması gerekir. Şayet ikincisi ise O'nun bu hulûlü gerektirici olması zatı üzerine zâid ve onda sonradan meydana gelen bir durum olur. Bütün ihtimallere göre O'nun bir mahalle hulûlünün sonradan olmasıyla O'nda bir şeyin sonradan meydana gelmesi gerekir; ancak O'nun hâdisleri kabul edici olması muhaldir; aksi takdirde ezelde bunları kabul edici olması gerekirdi ki açıkladığımız üzere bu imkânsızdır. Kudretle yapılan itiraza gelince, o varit değildir; çünkü O Teâlâ zatı gereği ezelde icada kâdirdir ve ebediyen de icada kâdirdir. Burada da şayet zatı / hâdisleri kabule elverişli olsaydı, ezelde bunları kabule elverişli olurdu; o takdirde zikredilen muhal durum gerekirdi. Bu deliller hakkındaki sözün tamamı budur. Hristiyanların görüşünü iptal etme hususunda başka vecihlerimiz de vardır: Birincisi:
أَنَّهُمْ وَافَقُونَا عَلَى أَنَّ ذَاتَهُ ﷾ لَمْ تَحِلَّ فِي نَاسُوتِ عِيسَى ﵇ بَلْ قَالُوا الْكَلِمَةُ حَلَّتْ فِيهِ، وَالْمُرَادُ مِنَ الْكَلِمَةِ الْعِلْمُ. فَنَقُولُ: الْعِلْمُ لَمَّا حَلَّ فِي عِيسَى فَفِي تِلْكَ الْحَالَةِ إِمَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ بَقِيَ فِي ذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى أَوْ مَا بَقِيَ فِيهَا فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ لَزِمَ حُصُولُ الصِّفَةِ الْوَاحِدَةِ فِي مَحِلَّيْنِ. وَذَلِكَ غَيْرُ مَعْقُولٍ وَلِأَنَّهُ لَوْ جَازَ أَنْ يُقَالَ الْعِلْمُ الْحَاصِلُ فِي ذَاتِ عِيسَى ﵇ هُوَ الْعِلْمُ الْحَاصِلُ فِي ذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى بِعَيْنِهِ، فَلِمَ لَا يَجُوزُ فِي حَقِّ كُلِّ وَاحِدٍ ذَلِكَ حَتَّى يَكُونَ الْعِلْمُ الْحَاصِلُ لِكُلِّ وَاحِدٍ هُوَ الْعِلْمُ الْحَاصِلُ لَذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى، وَإِنْ كَانَ الثَّانِي لَزِمَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمْ يَبْقَ عَالِمًا بَعْدَ حُلُولِ عِلْمِهِ فِي عِيسَى ﵇ وَذَلِكَ مِمَّا لَا يَقُولُهُ عَاقِلٌ. وَثَانِيهَا:
Onların, O'nun zatının -cille celâlüh- Îsâ aleyhisselâm'ın nâsûtuna (insanî tabiatına) hulûl etmediği hususunda bizimle aynı fikirde olmalarıdır; aksine Kelime'nin ona hulûl ettiğini söylemişlerdir, Kelime'den kasıt ise ilimdir. Deriz ki: İlim Îsâ'ya hulûl ettiğinde o durumda ya Allah Teâlâ'nın zatında kaldığı söylenir ya da onda kalmadığı söylenir. Şayet birincisi ise tek bir sıfatın iki mahalde bulunması gerekir ki bu akıl almaz bir şeydir. Ayrıca şayet Îsâ aleyhisselâm'ın zatında bulunan ilmin bizzat Allah Teâlâ'nın zatında bulunan ilim olduğunu söylemek caiz olsaydı, her bir ferdin elde ettiği ilmin Allah Teâlâ'nın zatında bulunan ilim olması için her bir fert hakkında da bu niçin caiz olmasın? Şayet ikincisi ise ilmi Îsâ aleyhisselâm'a hulûl ettikten sonra Allah Teâlâ'nın âlim kalmadığını söylemek gerekir ki bunu hiçbir akıl sahibi söylemez. İkincisi:
مُنَاظَرَةٌ جَرَتْ بَيْنِي وَبَيْنَ بَعْضِ النَّصَارَى، فَقُلْتُ لَهُ هَلْ تُسَلِّمُ أَنَّ عَدَمَ الدَّلِيلِ لَا يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ الْمَدْلُولِ أَمْ لَا؟ فَإِنْ أَنْكَرْتَ لَزِمَكَ أَنْ لَا يَكُونَ اللَّهُ تَعَالَى قَدِيمًا لِأَنَّ دَلِيلَ وُجُودِهِ هُوَ الْعَالَمُ فَإِذَا لَزِمَ مِنْ عَدَمِ الدَّلِيلِ عَدَمُ الْمَدْلُولِ لَزِمَ مِنْ عَدَمِ الْعَالَمِ فِي الْأَزَلِ عَدَمُ الصَّانِعِ فِي الْأَزَلِ، وَإِنْ سَلَّمْتَ أَنَّهُ لَا يَلْزَمُ مِنْ عَدَمِ الدَّلِيلِ عَدَمُ الْمَدْلُولِ، فَنَقُولُ إِذَا جَوَّزْتَ اتِّحَادَ كَلِمَةِ اللَّهِ تَعَالَى بِعِيسَى أَوْ حُلُولَهَا فِيهِ فَكَيْفَ عَرَفْتَ أَنَّ كَلِمَةَ اللَّهِ تَعَالَى مَا دَخَلَتْ فِي زَيْدٍ وَعَمْرٍو بَلْ كَيْفَ أَنَّهَا مَا حَلَّتْ فِي هَذِهِ الْهِرَّةِ وَفِي هَذَا الْكَلْبِ، فَقَالَ لِي: إِنَّ هَذَا السُّؤَالَ لَا يَلِيقُ بِكَ لِأَنَّا إِنَّمَا أَثْبَتْنَا ذَلِكَ الِاتِّحَادَ أَوِ الْحُلُولَ بِنَاءً عَلَى مَا ظَهَرَ عَلَى يَدِ عِيسَى ﵇ مِنْ إِحْيَاءِ الْمَوْتَى وَإِبْرَاءِ الْأَكْمَهِ وَالْأَبْرَصِ، فَإِذَا لَمْ نَجِدْ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ ظَهَرَ عَلَى يَدِ غَيْرِهِ فَكَيْفَ نُثْبِتُ الِاتِّحَادَ أَوِ الْحُلُولَ، فَقُلْتُ لَهُ: إِنِّي عَرَفْتُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ أَنَّكَ مَا عَرَفْتَ أَوَّلَ الْكَلَامِ لِأَنَّكَ سَلَّمْتَ لِي أَنَّ عَدَمَ الدَّلِيلِ لَا يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ الْمَدْلُولِ فَإِذَا كَانَ هَذَا الْحُلُولُ غَيْرَ مُمْتَنِعٍ فِي الْجُمْلَةِ فَأَكْثَرُ مَا فِي الْبَابِ أَنَّهُ وُجِدَ مَا يَدُلُّ عَلَى حُصُولِهِ فِي حَقِّ عِيسَى ﵇ وَلَمْ يُوجَدْ ذَلِكَ الدَّلِيلُ فِي حَقِّ زَيْدٍ وَعَمْرٍو وَلَكِنَّ عَدَمَ الدَّلِيلِ لَا يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ الْمَدْلُولِ فَلَا يَلْزَمُ مِنْ عَدَمِ ظُهُورِ هَذِهِ الْخَوَارِقِ عَلَى يَدِ زَيْدٍ وَعَمْرٍو وَعَلَى السِّنَّوْرِ وَالْكَلْبِ عَدَمُ ذَلِكَ الْحُلُولِ، فَثَبَتَ أَنَّكَ مَهْمَا جَوَّزْتَ الْقَوْلَ بِالِاتِّحَادِ وَالْحُلُولِ لَزِمَكَ تَجْوِيزُ حُصُولِ ذَلِكَ الِاتِّحَادِ وَذَلِكَ الْحُلُولِ فِي حَقِّ كُلِّ وَاحِدٍ بَلْ فِي حَقِّ كُلِّ حَيَوَانٍ وَنَبَاتٍ وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمَذْهَبَ الَّذِي يَسُوقُ قَائِلَهُ إِلَى مِثْلِ هَذَا الْقَوْلِ الرَّكِيكِ يَكُونُ بَاطِلًا قَطْعًا، ثُمَّ قُلْتُ لَهُ: وَكَيْفَ دَلَّ إِحْيَاءُ الْمَوْتَى وَإِبْرَاءُ الْأَكْمَهِ وَالْأَبْرَصِ عَلَى مَا قُلْتَ؟ أَلَيْسَ أَنَّ انْقِلَابَ الْعَصَا ثُعْبَانًا أَبْعَدُ مِنَ انْقِلَابِ الْمَيِّتِ حَيًّا فَإِذَا ظَهَرَ ذَلِكَ عَلَى يَدِ مُوسَى ﵇ وَلَمْ يَدُلَّ عَلَى إِلَهِيَّتِهِ فَبِأَنْ لَا يَدُلُّ هَذَا عَلَى إِلَهِيَّةِ عِيسَى أَوْلَى. وَثَالِثُهَا: أَنَّا نَقُولُ دَلَالَةُ أَحْوَالِ عِيسَى عَلَى الْعُبُودِيَّةِ أَقْوَى مِنْ دَلَالَتِهَا عَلَى الرُّبُوبِيَّةِ لِأَنَّهُ كَانَ مُجْتَهِدًا فِي الْعِبَادَةِ وَالْعِبَادَةُ لَا تَلِيقُ إِلَّا بِالْعَبِيدِ فَإِنَّهُ كَانَ فِي نِهَايَةِ الْبُعْدِ عَنِ الدُّنْيَا وَالِاحْتِرَازِ عَنْ أَهْلِهَا حَتَّى قَالَتِ النَّصَارَى إِنَّ الْيَهُودَ قَتَلُوهُ وَمَنْ كَانَ فِي الضَّعْفِ هكذا فكيف
Benimle bazı Hristiyanlar arasında geçen bir münazaradır: Ben ona şöyle dedim: Delilin yokluğunun medlûlün (delil getirilen şeyin) yokluğuna delalet etmediğini kabul ediyor musun, etmiyor musun? Şayet bunu inkâr edersen, Allah Teâlâ'nın kadîm olmaması gerekir; çünkü O'nun varlığının delili âlemdir. Dolayısıyla delilin yokluğundan medlûlün yokluğu gerekirse, ezelde âlemin yokluğundan ezelde Yaratıcı'nın da yokluğu gerekir. Eğer delilin yokluğundan medlûlün yokluğunun gerekmediğini kabul edersen, o takdirde şöyle deriz: Allah Teâlâ'nın Kelimesi'nin Îsâ ile ittihat etmesini veya ona hulûl etmesini caiz gördüğün takdirde, Allah Teâlâ'nın Kelimesi'nin Zeyd'e ve Amr'a girmediğini, hatta bu kediye ve bu köpeğe hulûl etmediğini nereden bildin? Bunun üzerine o bana şöyle dedi: 'Bu soru sana yakışmıyor; zira biz o ittihat veya hulûlü ancak Îsâ aleyhisselâm'ın elinde ölüleri diriltmek, körü ve alacalıyı iyileştirmek gibi zuhur eden şeylere dayanarak ispat ettik. Bunlardan hiçbir şeyin başkasının elinde zuhur ettiğini görmediğimize göre ittihat veya hulûlü nasıl ispat edebiliriz?' Ben de ona şöyle dedim: Bu sözünden anladım ki sen sözün başını anlamamışsın; çünkü sen delilin yokluğunun medlûlün yokluğuna delalet etmediğini bana kabul etmiştin. Bu hulûl esas itibarıyla imkânsız olmadığına göre meselenin en nihayeti şudur: Îsâ aleyhisselâm hakkında onun meydana geldiğine delalet eden bir şey bulunmuş, Zeyd ve Amr hakkında ise bu delil bulunmamıştır. Oysa delilin yokluğu medlûlün yokluğuna delalet etmez; dolayısıyla bu harikulade hallerin Zeyd'in, Amr'ın, kedinin ve köpeğin elinde zuhur etmemesinden o hulûlün yokluğu gerekmez. Böylece sabit oldu ki sen ittihat ve hulûl görüşünü caiz gördüğün sürece, o ittihat ve hulûlün her bir şahıs hakkında, hatta her bir hayvan ve bitki hakkında meydana gelmesini de caiz görmen gerekir. Hiç şüphe yok ki sahibini böylesine tutarsız bir söze sevk eden bir mezhep kesinlikle bâtıldır. Sonra ona şöyle dedim: Ölüleri diriltmek, körü ve alacalıyı iyileştirmek senin söylediğin şeye nasıl delalet etti? Asânın yılana dönüşmesi, ölünün diriye dönüşmesinden [aklen] daha uzak değil midir? Bu durum Mûsâ aleyhisselâm'ın elinde zuhur ettiği halde onun ilahlığına delalet etmediğine göre, bunun Îsâ'nın ilahlığına delalet etmemesi evleviyetle gerekir. Üçüncüsü: Biz deriz ki Îsâ'nın hallerinin kulluğa delaleti, rabliğe delaletinden daha güçlüdür; çünkü o ibadette gayretliydi, ibadet ise ancak kullara yakışır. Zira o, dünyadan son derece uzaktı ve dünya ehlinden sakınırdı; hatta Hristiyanlar Yahudilerin onu öldürdüğünü söylemişlerdir. Bu derece acizlik içinde olan birine
تَلِيقُ بِهِ الرُّبُوبِيَّةُ. وَرَابِعُهَا: الْمَسِيحُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ قَدِيمًا أَوْ مُحْدَثًا وَالْقَوْلُ بِقِدَمِهِ بَاطِلٌ لِأَنَّا نَعْلَمُ/ بِالضَّرُورَةِ أَنَّهُ وُلِدَ وَكَانَ طِفْلًا ثُمَّ صَارَ شَابًّا وَكَانَ يَأْكُلُ وَيَشْرَبُ وَيَعْرِضُ لَهُ مَا يَعْرِضُ لِسَائِرِ الْبَشَرِ، وَإِنْ كَانَ مُحْدَثًا كَانَ مَخْلُوقًا وَلَا مَعْنَى لِلْعُبُودِيَّةِ إِلَّا ذَلِكَ، فَإِنْ قِيلَ: الْمَعْنَى بِإِلَهِيَّتِهِ أَنَّهُ حَلَّتْ صِفَةُ الْإِلَهِيَّةِ فِيهِ، قُلْنَا: هَبْ أَنَّهُ كَانَ كَذَلِكَ لَكِنَّ الْحَالَّ هُوَ صِفَةُ الْإِلَهِ وَالْمَسِيحُ هُوَ الْمَحَلُّ وَالْمَحَلُّ مُحْدَثٌ مَخْلُوقٌ فَمَا هُوَ الْمَسِيحُ [إِلَّا] عَبْدٌ مُحْدَثٌ فَكَيْفَ يُمْكِنُ وَصْفُهُ بِالْإِلَهِيَّةِ. وَخَامِسُهَا: أَنَّ الْوَلَدَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مِنْ جِنْسِ الْوَالِدِ فَإِنْ كَانَ لِلَّهِ وَلَدٌ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مِنْ جِنْسِهِ فَإِذَنْ قَدِ اشْتَرَكَا مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ، فَإِنْ لَمْ يَتَمَيَّزْ أَحَدُهُمَا عَنِ الْآخَرِ بِأَمْرٍ مَا فَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا هُوَ الْآخَرُ، وَإِنْ حَصَلَ الِامْتِيَازُ فَمَا بِهِ الِامْتِيَازُ غَيْرُ مَا بِهِ الِاشْتِرَاكُ، فَيَلْزَمُ وُقُوعُ التَّرْكِيبِ فِي ذَاتِ اللَّهِ وَكُلُّ مُرَكَّبٍ مُمْكِنٌ، فَالْوَاجِبُ مُمْكِنٌ هَذَا خُلْفٌ مُحَالٌ هَذَا كُلُّهُ عَلَى الِاتِّحَادِ وَالْحُلُولِ. أَمَّا الِاحْتِمَالُ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنْ يُقَالَ مَعْنَى كَوْنِهِ إِلَهًا أَنَّهُ سُبْحَانَهُ خَصَّ نَفْسَهُ أَوْ بَدَنَهُ بِالْقُدْرَةِ عَلَى خَلْقِ الْأَجْسَامِ وَالتَّصَرُّفِ فِي هَذَا الْعَالَمِ فَهَذَا أَيْضًا بَاطِلٌ لِأَنَّ النَّصَارَى حَكَوْا عَنْهُ الضَّعْفَ وَالْعَجْزَ وَأَنَّ الْيَهُودَ قَتَلُوهُ وَلَوْ كَانَ قَادِرًا عَلَى خَلْقِ الْأَجْسَامِ لَمَا قَدَرُوا عَلَى قَتْلِهِ بَلْ كَانَ هُوَ يَقْتُلُهُمْ وَيَخْلُقُ لِنَفْسِهِ عَسْكَرًا يَذُبُّونَ عَنْهُ. وَأَمَّا الِاحْتِمَالُ الرَّابِعُ: وَهُوَ أَنَّهُ اتَّخَذَهُ ابْنًا لِنَفْسِهِ عَلَى سَبِيلِ التَّشْرِيفِ فَهَذَا قَدْ قَالَ بِهِ قَوْمٌ مِنَ النَّصَارَى يُقَالُ لَهُمُ الْأَرْمِيُوسِيَّةُ وَلَيْسَ فِيهِ كَثِيرُ خَطَأٍ إِلَّا فِي اللَّفْظِ فَهَذَا جُمْلَةُ الْكَلَامِ عَلَى النَّصَارَى وَبِهِ ثَبَتَ صِدْقُ مَا حَكَاهُ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ. الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى:
rablik nasıl yakışabilir? Dördüncüsü: Mesîh ya kadîmdir ya da sonradan yaratılmıştır (muhdes). Onun kadîm olduğunu söylemek bâtıldır; çünkü biz / zorunlu olarak biliriz ki o doğmuştur, çocuk olmuştur, sonra genç olmuştur, yer, içer ve diğer insanların başına gelenler onun da başına gelirdi. Şayet muhdes ise yaratılmıştır; kulluğun anlamı da bundan ibarettir. Eğer 'Onun ilah olmasının anlamı, ilahlık sıfatının ona hulûl etmiş olmasıdır' denilirse, deriz ki: Farz edelim ki durum böyle olsun; fakat hulûl eden ilahın sıfatıdır, Mesîh ise mahaldir ve mahal de sonradan yaratılmış bir mahluktur. O halde Mesîh sonradan yaratılmış bir kuldan [başka bir şey] değildir; öyleyse onun ilahlıkla nitelenmesi nasıl mümkün olabilir? Beşincisi: Çocuk mutlaka babanın cinsinden olmalıdır. Eğer Allah'ın bir çocuğu varsa, mutlaka O'nun cinsinden olmalıdır; öyleyse bir yönden ortak olmuş olurlar. Şayet biri diğerinden herhangi bir hususla ayrışmazsa, her biri diğerinin aynısı olur. Şayet ayrışma gerçekleşirse, ayrışmayı sağlayan şey ortak olunan şeyden başkadır; bu durumda Allah'ın zatında terkip (bileşiklik) vuku bulması gerekir; her mürekkep (bileşik) olan ise mümkündür; dolayısıyla Vâcip olan mümkün olmuş olur ki bu da muhal bir çelişkidir. Bütün bunlar ittihat ve hulûl [ihtimaline] göredir. Üçüncü ihtimale gelince: O da onun ilah olmasının anlamının; Allah Teâlâ'nın onun nefsini veya bedenini cisimleri yaratma ve bu âlemde tasarrufta bulunma kudretine tahsis etmiş olduğu şeklinde söylenmesidir. Bu da bâtıldır; çünkü Hristiyanlar onun hakkında zayıflık ve acizlik nakletmişler ve Yahudilerin onu öldürdüğünü söylemişlerdir. Şayet o cisimleri yaratmaya kâdir olsaydı, onu öldürmeye güç yetiremezlerdi; bilakis o onları öldürür ve kendisi için onu koruyacak bir ordu yaratırdı. Dördüncü ihtimale gelince: O da Allah'ın şereflendirme yoluyla onu kendisine oğul edinmiş olmasıdır. Bunu Hristiyanlardan kendilerine Ermiyûsiyye denilen bir topluluk söylemiştir ve lafız haricinde bunda pek büyük bir hata yoktur. İşte Hristiyanlara karşı sözün özeti budur ve bununla Allah Teâlâ'nın ondan naklettiği 'Şüphesiz ben Allah'ın kuluyum' sözünün doğruluğu sabit olmuştur. İkinci sıfat: Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:
آتانِيَ الْكِتابَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Âtâniye'l-kitâb (O bana Kitap'ı verdi). Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفَ النَّاسُ فِيهِ فَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّهُ قَالَ هَذَا الْكَلَامَ حَالَ صِغَرِهِ وَقَالَ أَبُو الْقَاسِمِ الْبَلْخِيُّ إِنَّهُ إِنَّمَا قَالَ ذَلِكَ حِينَ كَانَ كَالْمُرَاهِقِ الَّذِي يَفْهَمُ وَإِنْ لَمْ يَبْلُغْ حَدَّ التَّكْلِيفِ أَمَّا الْأَوَّلُونَ فَلَهُمْ قَوْلَانِ:
Birinci Mesele: İnsanlar bu hususta ihtilaf etmişlerdir: Âlimlerin çoğunluğu, onun bu sözü çocukluk halindeyken söylediği görüşündedir. Ebu'l-Kāsım el-Belhî ise onun bunu teklif çağına ulaşmamış olsa bile anlama çağındaki bir ergen gibi olduğu sırada söylediğini ifade etmiştir. Birinci görüş sahiplerine gelince, onların iki görüşü vardır:
أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ كَانَ فِي ذَلِكَ الصِّغَرِ نَبِيًّا. الثَّانِي: رُوِيَ عَنْ عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ قَالَ:
Birincisi: O, o küçüklüğünde bir peygamberdi. İkincisi: İkrime'den, onun da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir:
الْمُرَادُ بِأَنْ حَكَمَ وَقَضَى بِأَنَّهُ سَيَبْعَثُنِي مِنْ بَعْدُ وَلَمَّا تَكَلَّمَ بِذَلِكَ سَكَتَ وَعَادَ إِلَى حَالِ الصِّغَرِ. وَلَمَّا بَلَغَ ثَلَاثِينَ سَنَةً بَعَثَهُ اللَّهُ نَبِيًّا، وَاحْتَجَّ مَنْ نَصَّ عَلَى فَسَادِ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ بِأُمُورٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ النَّبِيَّ لَا يَكُونُ إِلَّا كَامِلًا وَالصَّغِيرُ نَاقِصُ الْخِلْقَةِ بِحَيْثُ يُعَدُّ هَذَا التَّحَدِّي مِنَ الصَّغِيرِ مُنَفِّرًا بَلْ هُوَ فِي التَّنْفِيرِ أَعْظَمُ مِنْ أَنْ يَكُونَ امْرَأَةً. وَثَانِيهَا:
Kastedilen, beni daha sonra peygamber göndereceğine hükmedip takdir buyurmuş olmasıdır; bunu konuştuktan sonra sustu ve çocukluk haline döndü. Otuz yaşına ulaştığında ise Allah onu peygamber olarak gönderdi. Birinci görüşün bozukluğunu açıkça belirtenler birtakım hususlarla delil getirmişlerdir: Birincisi: Peygamber ancak kâmil olur; küçük çocuk ise yaratılışça noksandır, öyle ki küçükten gelen bu meydan okuma nefret uyandırıcı sayılır; hatta nefret uyandırma bakımından kadından [peygamber] olmasından daha büyüktür. İkincisi:
أَنَّهُ لَوْ كَانَ نَبِيًّا فِي هَذَا الصِّغَرِ لَكَانَ كَمَالُ عَقْلِهِ مُقَدَّمًا عَلَى ادِّعَائِهِ لِلنُّبُوَّةِ إِذِ النَّبِيُّ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ كَامِلَ الْعَقْلِ لَكِنَّ كَمَالَ عَقْلِهِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ خَارِقٌ لِلْعَادَةِ فَيَكُونُ الْمُعْجِزُ مُتَقَدِّمًا عَلَى التَّحَدِّي وَإِنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ لَوْ كَانَ نَبِيًّا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ لَوَجَبَ أَنْ يَشْتَغِلَ بِبَيَانِ الْأَحْكَامِ، وَتَعْرِيفِ الشَّرَائِعِ وَلَوْ وَقَعَ ذَلِكَ لَاشْتُهِرَ وَلَنُقِلَ فَحَيْثُ لَمْ يَحْصُلْ ذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّهُ مَا كَانَ نَبِيًّا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ. أَجَابَ الْأَوَّلُونَ عَنِ الْكَلَامِ الْأَوَّلِ بِأَنَّ كَوْنَ الصَّبِيِّ نَاقِصًا لَيْسَ لِذَاتِهِ بَلِ الْأَمْرُ يَرْجِعُ إِلَى صِغَرِ جِسْمِهِ وَنُقْصَانِ فَهْمِهِ، فَإِذَا أَزَالَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْأَشْيَاءَ لَمْ تَحْصُلِ النَّفْرَةُ بَلْ تَكُونُ الرَّغْبَةُ إِلَى اسْتِمَاعِ قَوْلِهِ وَهُوَ عَلَى هَذِهِ الصِّفَةِ أَتَمَّ وَأَكْمَلَ. وَعَنِ الْكَلَامِ الثَّانِي لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِكْمَالُ عَقْلِهِ وَإِنْ حَصَلَ مُقَدَّمًا عَلَى دَعْوَاهُ إِلَّا أَنَّهُ مُعْجِزَةٌ لِزَكَرِيَّا ﵇، أَوْ يُقَالُ: إِنَّهُ إِرْهَاصٌ لِنُبُوَّتِهِ أَوْ كَرَامَةٌ لِمَرْيَمَ/ ﵍ وَعِنْدَنَا الْإِرْهَاصُ وَالْكَرَامَاتُ جَائِزَةٌ، وَعَنِ الْكَلَامِ الثَّالِثِ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ مُجَرَّدُ بَعْثَتِهِ إِلَيْهِمْ مِنْ غَيْرِ بَيَانِ شَيْءٍ مِنَ الشَّرَائِعِ وَالْأَحْكَامِ جَائِزٌ ثُمَّ بَعْدَ الْبُلُوغِ أَخَذَ فِي شَرْحِ تِلْكَ الْأَحْكَامِ، فَثَبَتَ بِهَذَا أَنَّهُ لَا امْتِنَاعَ فِي كَوْنِهِ نَبِيًّا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ وَقَوْلُهُ: آتانِيَ الْكِتابَ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ نَبِيًّا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ فَوَجَبَ إِجْرَاؤُهُ عَلَى ظَاهِرِهِ بِخِلَافِ مَا قَالَهُ عِكْرِمَةُ، أَمَّا قَوْلُ أَبِي الْقَاسِمِ الْبَلْخِيِّ فَبَعِيدٌ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْحَاجَةَ إِلَى كَلَامِ عِيسَى
Şayet bu küçüklüğünde peygamber olsaydı, aklının kemali peygamberlik iddiasından önce bulunurdu; zira peygamberin mutlaka akılca kâmil olması gerekir. Fakat o vakitte aklının kemali harikulade bir durumdur; dolayısıyla mucize meydan okumadan önce gerçekleşmiş olur ki bu da caiz değildir. Üçüncüsü: Şayet o vakitte peygamber olsaydı, hükümleri açıklamak ve şeriatleri bildirmekle meşgul olması gerekirdi; bu vuku bulsaydı meşhur olur ve nakledilirdi. Bu gerçekleşmediğine göre o vakitte peygamber olmadığını anlarız. Birinci görüş sahipleri birinci söze şöyle cevap vermişlerdir: Çocuğun noksan olması zatından ötürü değildir; bilakis bu durum cisminin küçüklüğüne ve anlayışının noksanlığına racidir. Allah Teâlâ bu şeyleri izale edince nefret meydana gelmez; aksine o bu sıfat üzereyken onun sözünü dinlemeye duyulan arzu daha tam ve daha kâmil olur. İkinci söze cevaben: Aklının kâmil kılınması iddiasından önce gerçekleşmiş olsa bile, bunun Zekeriyyâ aleyhisselâm için bir mucize olduğunu söylemek yahut onun peygamberliği için bir irhas (peygamberlik öncesi harika) veya Meryem / aleyhasselâm için bir keramet olduğunu söylemek niçin caiz olmasın? Bizim nezdimizde ise irhas ve kerametler caizdir. Üçüncü söze cevaben: Şeriat ve hükümlerden hiçbir şeyi açıklamaksızın onlara sadece peygamber olarak gönderilmesinin caiz olduğunu, sonra bulûğdan sonra bu hükümleri açıklamaya başladığını söylemek niçin caiz olmasın? Böylece onun o vakitte peygamber olmasında bir imkânsızlık bulunmadığı sabit olmuştur. 'Âtâniye'l-kitâb' (Bana Kitap'ı verdi) buyruğu da onun o vakitte peygamber olduğuna delalet eder; dolayısıyla İkrime'nin söylediğinin aksine, bunun zahiri üzere yürütülmesi vacip olur. Ebu'l-Kāsım el-Belhî'nin sözüne gelince, o uzaktır; zira Îsâ'nın sözüne duyulan ihtiyaç
عَلَيْهِ السَّلَامُ إِنَّمَا كَانَتْ عِنْدَ وُقُوعِ التُّهْمَةِ عَلَى مَرْيَمَ ﵍.
aleyhisselâm ancak töhmet Meryem aleyhasselâm'ın üzerine düştüğü sırada olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي ذَلِكَ الْكِتَابِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ هُوَ التَّوْرَاةُ لِأَنَّ الْأَلِفَ وَاللَّامَ فِي الْكِتَابِ تَنْصَرِفُ لِلْمَعْهُودِ وَالْكِتَابُ الْمَعْهُودُ لَهُمْ هُوَ التَّوْرَاةُ، وَقَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: الْمُرَادُ هُوَ الْإِنْجِيلُ لِأَنَّ الْأَلِفَ وَاللَّامَ هاهنا لِلْجِنْسِ أَيْ آتَانِي مِنْ هَذَا الْجِنْسِ، وَقَالَ قَوْمٌ: الْمُرَادُ هُوَ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ لِأَنَّ الْأَلِفَ وَاللَّامَ تُفِيدُ الِاسْتِغْرَاقَ.
İkinci Mesele: Söz konusu Kitap hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bazıları 'O Tevrat'tır; çünkü el-Kitâb'daki elif-lâm ahd içindir ve onlarca bilinen Kitap Tevrat'tır' demiştir. Ebû Müslim ise: 'Kastedilen İncil'dir; çünkü buradaki elif-lâm cins içindir, yani bana bu cinsten verdi demektir' demiştir. Bir topluluk da: 'Kastedilen Tevrat ve İncil'dir; çünkü elif-lâm istiğrak (kapsayıcılık) bildirir' demiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ مَتَى آتَاهُ الْكِتَابَ وَمَتَى جَعَلَهُ نَبِيًّا لِأَنَّ قَوْلَهُ: آتانِيَ الْكِتابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ كَانَ قَدْ حَصَلَ مِنْ قَبْلُ إِمَّا مُلَاصِقًا لِذَلِكَ الْكَلَامِ أَوْ مُتَقَدِّمًا عَلَيْهِ بِأَزْمَانٍ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ كَلَّمَهُمْ آتَاهُ اللَّهُ الْكِتَابَ وَجَعَلَهُ نَبِيًّا وَأَمَرَهُ بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَأَنْ يَدْعُوَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَإِلَى دِينِهِ وَإِلَى مَا خُصَّ بِهِ مِنَ الشَّرِيعَةِ فَقِيلَ هَذَا الْوَحْيُ نَزَلَ عَلَيْهِ وَهُوَ فِي بَطْنِ أُمِّهِ وَقِيلَ لَمَّا انْفَصَلَ مِنَ الْأُمِّ آتَاهُ اللَّهُ الْكِتَابَ وَالنُّبُوَّةَ وَأَنَّهُ تَكَلَّمَ مَعَ أُمِّهِ وَأَخْبَرَهَا بِحَالِهِ وَأَخْبَرَهَا بِأَنَّهُ يُكَلِّمُهُمْ بما يدل على برائة حَالِهَا فَلِهَذَا أَشَارَتْ إِلَيْهِ بِالْكَلَامِ. الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ:
Üçüncü Mesele: Ona Kitap'ı ne zaman verdiğinde ve onu ne zaman peygamber kıldığında ihtilaf etmişlerdir; zira 'Âtâniye'l-kitâbe ve cealenî nebiyyâ' buyruğu, bunun daha önce -ya bu konuşmanın hemen bitişiğinde ya da bundan nice zaman önce- gerçekleşmiş olduğuna delalet eder. Zahir olan şudur ki onlarla konuşmadan önce Allah ona Kitap'ı vermiş, onu peygamber kılmış, ona namazı ve zekâtı, Allah Teâlâ'ya, O'nun dinine ve kendisine tahsis edilen şeriate davet etmesini emretmiştir. Bu vahyin o henüz annesinin karnındayken indiği söylenmiştir; annesinden ayrıldığı (doğduğu) vakit Allah'ın ona Kitap'ı ve peygamberliği verdiği, annesiyle konuşup durumunu ona bildirdiği ve kendisinin durumunun temizliğine delalet eden şeylerle onlarla konuşacağını haber verdiği, bu sebeple [annesinin] konuşması için ona işaret ettiği de söylenmiştir. Üçüncü sıfat:
قوله تعالى: وَجَعَلَنِي نَبِيًّا قَالَ بَعْضُهُمْ أَخْبَرَ أَنَّهُ نَبِيٌّ وَلَكِنَّهُ مَا كَانَ رَسُولًا لِأَنَّهُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ مَا جَاءَ بِالشَّرِيعَةِ وَمَعْنَى كَوْنِهِ نَبِيًّا أَنَّهُ رَفِيعُ الْقَدْرِ عَلَى الدَّرَجَةِ وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ النَّبِيَّ فِي عُرْفِ الشَّرْعِ هُوَ الَّذِي خَصَّهُ اللَّهُ بِالنُّبُوَّةِ وَبِالرِّسَالَةِ خُصُوصًا إِذَا قُرِنَ إِلَيْهِ ذِكْرُ الشَّرْعِ وَهُوَ قَوْلُهُ وَأَوْصَانِي بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ. الصِّفَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: وَجَعَلَنِي مُبارَكاً أَيْنَ مَا كُنْتُ فَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ كَيْفَ جَعَلَهُ مُبَارَكًا وَالنَّاسُ كَانُوا قَبْلَهُ عَلَى الْمِلَّةِ الصَّحِيحَةِ فَلَمَّا جَاءَ صَارَ بَعْضُهُمْ يَهُودًا وَبَعْضُهُمْ نَصَارَى قَائِلِينَ بِالتَّثْلِيثِ وَلَمْ يَبْقِ عَلَى الْحَقِّ إِلَّا الْقَلِيلُ، وَالْجَوَابُ، ذَكَرُوا فِي «تَفْسِيرِ الْمُبَارَكِ» وُجُوهًا: أَحَدُهَا: أَنَّ الْبَرَكَةَ فِي اللُّغَةِ هِيَ الثَّبَاتُ وَأَصْلُهُ مِنْ بُرُوكِ الْبَعِيرِ فَمَعْنَاهُ جَعَلَنِي ثَابِتًا عَلَى دِينِ اللَّهِ مُسْتَقِرًّا عَلَيْهِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ إِنَّمَا كَانَ مُبَارَكًا لِأَنَّهُ كَانَ يُعَلِّمُ النَّاسَ دِينَهُمْ وَيَدْعُوهُمْ إِلَى طَرِيقِ الْحَقِّ فَإِنْ ضَلُّوا فَمِنْ قِبَلِ أَنْفُسِهِمْ لَا مِنْ قِبَلِهِ
Allah Teâlâ'nın: 'Ve cealenî nebiyyâ' buyruğudur. Bazıları onun peygamber olduğunu haber verdiğini fakat resul olmadığını söylemiştir; çünkü o vakitte bir şeriat getirmemiştir ve onun peygamber olmasının anlamı kadrinin ve derecesinin yüce olmasıdır. Bu zayıftır; zira şeriat örfünde nebî, özellikle şeriatın zikri kendisine bitiştirildiğinde Allah'ın peygamberlik ve risaletle hususi kıldığı kimsedir ki bu da 'Bana namazı ve zekâtı emretti' buyruğudur. Dördüncü sıfat: 'Ve cealenî mübâreken eyne mâ küntü' buyruğudur. Bir kimse şöyle diyebilir: İnsanlar ondan önce doğru millet (din) üzereyken, o geldiğinde bir kısmı Yahudi, bir kısmı teslise (üçlemeye) inanan Hristiyanlar olup haktan geriye pek az kimse kalmışken onu nasıl mübarek kıldı? Cevap şudur: 'Mübârek'in tefsirinde' birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Bereket lügatte sebattır; aslı da devenin çökmesinden (bûrûk) gelir; dolayısıyla manası 'Beni Allah'ın dini üzere sebatkâr ve onda kararlı kıldı' demektir. İkincisi: O ancak insanlara dinlerini öğrettiği ve onları hak yola davet ettiği için mübarek kılınmıştır; şayet sapmışlarsa bu kendilerindendir, ondan ötürü değildir.
وَرَوَى الْحَسَنُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: أَسْلَمَتْ أُمُّ عِيسَى ﵍ عِيسَى إِلَى الْكُتَّابِ فَقَالَتْ لِلْمُعَلِّمِ: أَدْفَعُهُ إِلَيْكَ عَلَى أَنْ لَا تَضْرِبَهُ فَقَالَ لَهُ الْمُعَلِّمُ: اكْتُبْ فَقَالَ: أَيُّ شَيْءٍ أَكْتُبُ، فَقَالَ: اكْتُبْ أَبْجَدْ فَرَفَعَ عِيسَى ﵇ رَأْسَهُ فَقَالَ: هَلْ تَدْرِي مَا أَبْجَدْ؟ فَعَلَاهُ بِالدِّرَّةِ لِيَضْرِبَهُ فَقَالَ: يَا مُؤَدِّبُ لَا تَضْرِبْنِي إِنْ كُنْتَ لَا تَدْرِي فَاسْأَلْنِي فَأَنَا أُعَلِّمُكَ الْأَلِفُ مِنْ آلَاءِ اللَّهِ وَالْبَاءُ مِنْ بَهَاءِ اللَّهِ وَالْجِيمُ مِنْ جَمَالِ اللَّهِ وَالدَّالُ مِنْ أَدَاءِ الْحَقِّ إِلَى اللَّهِ.
Hasan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet etmiştir: Îsâ'nın annesi aleyhasselâm, Îsâ'yı mektebe verdi ve öğretmene: 'Onu dövmemen şartıyla sana teslim ediyorum' dedi. Öğretmen ona: 'Yaz!' dedi. O da: 'Ne yazayım?' dedi. [Öğretmen]: 'Ebced yaz' dedi. Bunun üzerine Îsâ aleyhisselâm başını kaldırdı ve: 'Ebced'in ne olduğunu biliyor musun?' dedi. Öğretmen onu dövmek için sopasını kaldırdı. Bunun üzerine: 'Ey muallim, beni dövme; eğer bilmiyorsan bana sor, sana öğreteyim: Elif, Allah'ın nimetlerinden (âlâ); bâ, Allah'ın büyüklüğünden (behâ); cim, Allah'ın cemâlinden; dâl ise Allah'a hakkı eda etmekten gelir' dedi.
وَثَالِثُهَا: الْبَرَكَةُ الزِّيَادَةُ وَالْعُلُوُّ فَكَأَنَّهُ قَالَ: جَعَلَنِي فِي جَمِيعِ الْأَحْوَالِ غَالِبًا مُفْلِحًا مُنْجِحًا لِأَنِّي مَا دُمْتُ أَبْقَى فِي الدُّنْيَا/ أَكُونُ عَلَى الْغَيْرِ مُسْتَعْلِيًا بِالْحُجَّةِ فَإِذَا جَاءَ الْوَقْتُ الْمَعْلُومُ يُكْرِمُنِي اللَّهُ تَعَالَى بِالرَّفْعِ إِلَى السَّمَاءِ.
Üçüncüsü: Bereket; artış ve yüceliktir. Sanki şöyle demiştir: 'Beni her durumda galip, felaha ermiş ve muvaffak kıldı; çünkü ben dünyada kaldığım müddetçe / hüccetle başkalarına üstün olacağım; bilinen vakit geldiğinde ise Allah Teâlâ beni semaya yükseltmekle ikramda bulunacaktır.'
وَرَابِعُهَا: مُبَارَكٌ عَلَى النَّاسِ بِحَيْثُ يَحْصُلُ بِسَبَبِ دِعَائِيِّ إِحْيَاءُ الْمَوْتَى وَإِبْرَاءُ الْأَكْمَهِ وَالْأَبْرَصِ،
Dördüncüsü: Duam sebebiyle ölülerin dirilmesi, körün ve alacalının iyileşmesi meydana gelecek şekilde insanlar için mübarektir.
عَنْ قَتَادَةَ أَنَّهُ رَأَتْهُ امْرَأَةٌ وَهُوَ يُحْيِي الْمَوْتَى وَيُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ فَقَالَتْ: طُوبَى لِبَطْنٍ حَمَلَكَ وَثَدْيٍ أُرْضِعْتَ بِهِ، فَقَالَ عِيسَى ﵇ مُجِيبًا لَهَا: طُوبَى لِمَنْ تَلَا كِتَابَ اللَّهِ وَاتَّبَعَ مَا فِيهِ وَلَمْ يَكُنْ جَبَّارًا شَقِيًّا.
Katâde'den [nakledildiğine göre] bir kadın, onu ölüleri diriltirken, körü ve alacalıyı iyileştirirken görünce: 'Seni taşıyan karına ve emzirildiğin memeye ne mutlu!' dedi. Bunun üzerine Îsâ aleyhisselâm ona cevap vererek: 'Allah'ın Kitabı'nı okuyup içindekilere uyan, zorba ve şakî (asi) olmayan kimseye ne mutlu!' dedi.
أَمَّا قَوْلُهُ: أَيْنَ مَا كُنْتُ فَهُوَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ حَالَهُ لَمْ يَتَغَيَّرْ كَمَا قِيلَ إِنَّهُ عَادَ إِلَى حَالِ الصِّغَرِ وَزَوَالِ التَّكْلِيفِ. الصِّفَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ:
'Eyne mâ küntü' (Nerede olursam olayım) buyruğuna gelince; bu, onun çocukluk haline ve teklifin zail olduğu duruma döndüğü söylendiği gibi, halinin değişmediğine delalet eder. Beşinci sıfat: Şu buyruğudur:
وَأَوْصانِي بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ أُمِرَ بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ مَعَ أَنَّهُ كَانَ طِفْلًا صَغِيرًا وَالْقَلَمُ مَرْفُوعٌ عَنْهُ عَلَى مَا
'Ve evsânî bi's-salâti ve'z-zekâti mâ dümtü hayyâ' (Yaşadığım sürece bana namazı ve zekâtı emretti). Şayet 'O küçük bir çocukken ve -kendisi sallallâhu aleyhi ve sellem'in söylediği üzere- kendisinden kalem kaldırılmışken nasıl namaz ve zekâtla emrolunmuştur?
قَالَهُ ﷺ: «رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلَاثٍ عَنِ الصَّبِيِّ حَتَّى يَبْلُغَ» الْحَدِيثَ
O sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Üç kişiden kalem kaldırılmıştır: Ergenliğe ulaşıncaya kadar çocuktan...' hadisini buyurmuştur' denilirse,
وَجَوَابُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ:
Bunun cevabı iki vecihledir: Birincisi:
أَنَّ قَوْلَهُ: وَأَوْصانِي بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَوْصَاهُ بِأَدَائِهِمَا فِي الْحَالِ بَلْ بَعْدَ الْبُلُوغِ فَلَعَلَّ الْمُرَادَ أَنَّهُ تَعَالَى أَوْصَاهُ بِهِمَا وَبِأَدَائِهِمَا فِي الْوَقْتِ الْمُعَيَّنِ لَهُ وَهُوَ وَقْتُ الْبُلُوغِ. الثَّانِي: لَعَلَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا انْفَصَلَ عِيسَى عَنْ أُمِّهِ صَيَّرَهُ بَالِغًا عَاقِلًا تَامَّ الْأَعْضَاءِ وَالْخِلْقَةِ وَتَحْقِيقُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ
'Ve evsânî bi's-salâti ve'z-zekâti' buyruğunun, Allah Teâlâ'nın bu ikisini yerine getirmeyi ona hemen o anda emrettiğine değil, bilakis bulûğdan sonra emrettiğine delalet etmesidir; muhtemeldir ki murad, Allah Teâlâ'nın bu ikisini ve bunların yerine getirilmesini onun için tayin edilen vakitte, yani bulûğ vaktinde ona tavsiye etmiş/emretmiş olmasıdır. İkincisi: Muhtemeldir ki Allah Teâlâ Îsâ annesinden ayrıldığı (doğduğu) vakit onu bülûğa ermiş, akıllı, organları ve yaratılışı tam kılmıştır; bunun gerçekleşmesi Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: 'İnne mesele Îsâ indallâhi ke-meseli Âdem' (Şüphesiz Allah katında Îsâ'nın misali Âdem'in misali gibidir)
[آلِ عِمْرَانَ: ٥٩] فَكَمَا أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ آدَمَ تَامًّا كَامِلًا دَفْعَةً فَكَذَا الْقَوْلُ فِي عِيسَى ﵇، وَهَذَا الْقَوْلُ الثَّانِي أَقْرَبُ إِلَى الظَّاهِرِ لِقَوْلِهِ: مَا دُمْتُ حَيًّا فَإِنَّهُ يُفِيدُ أَنَّ هَذَا التَّكْلِيفَ مُتَوَجِّهٌ عَلَيْهِ فِي جَمِيعِ زمان حيائه وَلَكِنْ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ لَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَكَانَ الْقَوْمُ حِينَ رَأَوْهُ فَقَدْ رَأَوْهُ شَخْصًا كَامِلَ الْأَعْضَاءِ تَامَّ الْخِلْقَةِ وَصُدُورُ الْكَلَامِ عَنْ مِثْلِ هَذَا الشَّخْصِ لَا يَكُونُ عَجَبًا فكان ينبغي أن لا يعجبوا فلعل الأول أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ تَعَالَى جَعَلَهُ مَعَ صِغَرِ جُثَّتِهِ قَوِيَّ التَّرْكِيبِ كَامِلَ الْعَقْلِ بِحَيْثُ كَانَ يُمْكِنُهُ أَدَاءُ الصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَالْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ تَكْلِيفَهُ لَمْ يَتَغَيَّرْ حِينَ كَانَ فِي الْأَرْضِ وَحِينَ رُفِعَ إِلَى السَّمَاءِ وَحِينَ يَنْزِلُ مَرَّةً أُخْرَى. الصِّفَةُ السَّادِسَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَبَرًّا بِوالِدَتِي أَيْ جَعَلَنِي بَرًّا بِوَالِدَتِي وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى قَوْلِنَا: أَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ مَخْلُوقٌ لِلَّهِ تَعَالَى لِأَنَّ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ كَوْنَهُ بَرًّا إِنَّمَا حَصَلَ بِجَعْلِ اللَّهِ وَخَلْقُهُ وَحَمْلُهُ عَلَى الْأَلْطَافِ عُدُولٌ عَنِ الظَّاهِرِ ثُمَّ قَوْلُهُ: وَبَرًّا بِوالِدَتِي إِشَارَةٌ إِلَى تَنْزِيهِ أُمِّهِ عَنِ الزِّنَا إِذْ لَوْ كَانَتْ زَانِيَةً لَمَا كَانَ الرَّسُولُ الْمَعْصُومُ مَأْمُورًا بِتَعْظِيمِهَا. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» :
[Âl-i İmrân: 59]. Nitekim O Teâlâ Âdem'i bir defada tam ve kâmil yarattığı gibi Îsâ aleyhisselâm hakkında da durum böyledir. Bu ikinci görüş 'mâ dümtü hayyâ' (yaşadığım sürece) buyruğundan dolayı zahire daha yakındır; zira bu ifade bu teklifin onun hayatta olduğu bütün zaman boyunca kendisine yönelmiş olduğunu bildirir. Fakat birisi şöyle diyebilir: Şayet durum böyle olsaydı, o kavim onu gördüklerinde organları kâmil, yaratılışı tam bir şahıs olarak görürlerdi ve böyle bir şahıstan söz sadır olması şaşılacak bir şey olmazdı; dolayısıyla şaşırmamaları gerekirdi. O halde en uygunu şöyle denilmesidir: Allah Teâlâ onu bedeninin küçüklüğüne rağmen yapısı güçlü ve aklı kâmil kılmıştır, öyle ki namazı ve zekâtı eda etmesi mümkündü. Ayet, yeryüzündeyken, semaya kaldırıldığında ve tekrar indiğinde teklifinin değişmediğine delalet etmektedir. Altıncı sıfat: Allah Teâlâ'nın: 'Ve berren bi-vâlideti' yani 'Beni anneme iyi davranan kıldı' buyruğudur. Bu, kulun fiilinin Allah Teâlâ'nın mahluku olduğu yönündeki görüşümüze delalet eder; zira ayet, onun iyi davranan (berr) olmasının ancak Allah'ın kılması ve yaratmasıyla hasıl olduğuna delalet eder; bunu lutuflara hamletmek ise zahirden sapmaktır. Sonra 'Ve berren bi-vâlideti' buyruğu, annesinin zinadan tenzih edilmesine bir işarettir; zira şayet zina etmiş olsaydı, masum olan bir peygamber ona saygı göstermekle emrolunmazdı. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir:
جَعَلَ ذَاتَهُ بَرًّا لِفَرْطِ بِرِّهِ وَنَصْبُهُ بِفِعْلٍ فِي مَعْنَى أَوْصَانِي وَهُوَ كَلَّفَنِي لِأَنَّ أَوْصَانِي بِالصَّلَاةِ وَكَلَّفَنِي بِهَا وَاحِدٌ. الصِّفَةُ السَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّاراً شَقِيًّا وَهَذَا أَيْضًا يَدُلُّ عَلَى قَوْلِنَا لِأَنَّهُ لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ جَعَلَهُ بَرًّا وَمَا جَعَلَهُ جَبَّارًا فَهَذَا إِنَّمَا يَحْسُنُ لَوْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ غَيْرَهُ جَبَّارًا وغيره بَارٍّ بِأُمِّهِ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَوْ فَعَلَ ذَلِكَ بِكُلِّ أَحَدٍ لَمْ يَكُنْ لِعِيسَى ﵇ مَزِيدُ تَخْصِيصٍ بِذَلِكَ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ ﵇ إِنَّمَا ذَكَرَ ذَلِكَ فِي مَعْرِضِ التَّخْصِيصِ وَقَوْلُهُ:
İyiliğinin son derece çokluğundan dolayı onun zatını 'berr' (iyilik eden) kıldı; bunun mansub oluşu 'evsânî' anlamındaki bir fiilledir ki o da 'kellefenî'dir; çünkü bana namazı emretti (evsânî) ile beni onunla mükellef kıldı (kellefenî) aynı şeydir. Yedinci sıfat: 'Ve lem yec'alnî cebbâran şekıyyâ' (Beni zorba ve şakî kılmadı) buyruğudur. Bu da bizim görüşümüze delalet eder; zira onun kendisini berr kıldığını ve cebbâr kılmadığını beyan etmesi, ancak Allah Teâlâ'nın başkasını cebbâr ve başkasını annesine karşı berr kılması halinde güzel olur. Şayet Allah Teâlâ bunu herkes hakkında yapmış olsaydı, Îsâ aleyhisselâm için bu hususta fazladan bir tahsis olmazdı; oysa malumdur ki o aleyhisselâm bunu bir tahsis makamında zikretmiştir. O'nun buyruğu:
وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّاراً أَيْ مَا جَعَلَنِي مُتَكَبِّرًا بَلْ أَنَا خَاضِعٌ لِأَنِّي مُتَوَاضِعٌ لَهَا وَلَوْ كُنْتُ جَبَّارًا لَكُنْتُ عَاصِيًا شَقِيًّا.
'Ve lem yec'alnî cebbârâ' yani beni mütekebbir kılmadı, bilakis ben boyun eğen biriyim; zira ona karşı mütevazıyım. Şayet zorba olsaydım, asi ve şakî olurdum.
وَرُوِيَ أَنَّ عِيسَى ﵇ قَالَ: قَلْبِي لَيِّنٌ وَأَنَا صَغِيرٌ فِي نَفْسِي
Îsâ aleyhisselâm'ın şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Kalbim yumuşaktır ve ben kendi nefsimde küçüğüm.'
وَعَنْ بَعْضِ الْعُلَمَاءِ لَا تَجِدُ الْعَاقَّ إِلَّا جَبَّارًا شَقِيًّا وَتَلَا: وَبَرًّا بِوالِدَتِي وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّاراً شَقِيًّا وَلَا تَجِدُ سَيِّئَ الْمِلْكَةِ إِلَّا مُخْتَالًا فَخُورًا وَقَرَأَ: وَما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كانَ مُخْتالًا فَخُوراً. الصِّفَةُ الثَّامِنَةُ: هِيَ قَوْلُهُ: وَالسَّلامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا وَفِيهِ مسائل:
Bazı âlimlerden şöyle rivayet edilmiştir: 'Anne babaya asi olanı ancak zorba ve şakî olarak bulursun' demiş ve 'Ve berren bi-vâlideti ve lem yec'alnî cebbâran şekıyyâ' ayetini okumuştur. 'Elindekilere kötü davrananı da ancak kendini beğenmiş ve övünen biri olarak bulursun' demiş ve 'Ve mâ meleket eymânüküm innallâhe lâ yühibbü men kâne muhtâlen fehûrâ' ayetini okumuştur. Sekizinci sıfat: O'nun 'Ve's-selâmü aleyye yevme vülidtü ve yevme emûtü ve yevme üb'asü hayyâ' buyruğudur. Bunda birkaç mesele vardır:
المسألة الأولى: قال بعضهم: لا التَّعْرِيفِ فِي السَّلَامِ مُنْصَرِفٌ إِلَى مَا تَقَدَّمَ فِي قِصَّتَيْ يَحْيَى ﵇ مِنْ قَوْلِهِ: وَسَلامٌ عَلَيْهِ
Birinci Mesele: Bazıları şöyle demiştir: es-Selâm'daki belirteç takısı (lâm-ı ta'rif), Yahyâ aleyhisselâm'ın kıssasında daha önce geçen şu buyruğa racidir: 'Ve selâmün aleyh'
[مَرْيَمَ: ١٥] أَيِ السَّلَامُ الْمُوَجَّهُ إِلَيْهِ فِي الْمَوَاطِنِ الثَّلَاثَةِ مَوْجَّهٌ إِلَيَّ أَيْضًا وَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الصَّحِيحُ أَنْ يَكُونَ هَذَا التَّعْرِيفُ تَعْوِيضًا بِاللَّعْنِ عَلَى مَنِ اتَّهَمَ مَرْيَمَ بِالزِّنَا وَتَحْقِيقُهُ أَنَّ اللَّامَ لِلِاسْتِغْرَاقِ فَإِذَا قَالَ: وَالسَّلامُ عَلَيَّ فَكَأَنَّهُ قَالَ وَكُلُّ السَّلَامِ عَلَيَّ وَعَلَى أَتْبَاعِي فَلَمْ يَبْقَ لِلْأَعْدَاءِ إِلَّا اللَّعْنُ وَنَظِيرُهُ قَوْلُ مُوسَى ﵇: وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى [طه: ٤٧] بِمَعْنَى أَنَّ الْعَذَابَ عَلَى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى، وَكَانَ الْمَقَامُ مَقَامَ اللَّجَاجِ وَالْعِنَادِ وَيَلِيقُ بِهِ مِثْلُ هَذَا التَّعْرِيضِ.
[Meryem: 15]. Yani o üç yerde ona yöneltilen selam bana da yöneltilmiştir. el-Keşşâf sahibi ise şöyle demiştir: Doğru olan, bu marifeliğin Meryem'i zina ile itham eden kimseye lânet etmeyi ima etmesidir; hakikati şudur ki harf-i tarif istiğrak içindir; dolayısıyla 'Ve's-selâmü aleyye' dediğinde sanki 'Bütün selam benim ve bana tabi olanların üzerinedir' demiş gibi olur; böylece düşmanlara lânetten başka bir şey kalmaz. Bunun benzeri Mûsâ aleyhisselâm'ın 'Ve's-selâmü alâ meni'ttebea'l-hüdâ' [Tâhâ: 47] sözüdür ki 'Azap ise yalanlayıp yüz çevirenin üzerinedir' anlamındadır. Bu makam inat ve tartışma makamıydı ve böylesi bir kinaye oraya uygundur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ:
İkinci Mesele:
رَوَى بَعْضُهُمْ عَنْ عِيسَى ﵇ أَنَّهُ قَالَ لِيَحْيَى أَنْتَ خَيْرٌ مِنِّي سَلَّمَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَسَلَّمْتُ عَلَى نَفْسِي
Bazıları Îsâ aleyhisselâm'dan, onun Yahyâ'ya şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Sen benden hayırlısın; Allah sana selam verdi, ben ise kendi nefsime selam verdim.'
وَأَجَابَ الْحَسَنُ فَقَالَ: إِنَّ تَسْلِيمَهُ عَلَى نَفْسِهِ بِتَسْلِيمِ اللَّهِ عَلَيْهِ.
Hasan ise cevap verip şöyle demiştir: 'Onun kendi nefsine selam vermesi, Allah'ın ona selam vermesi iledir.'
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الْقَاضِي: السَّلَامُ عِبَارَةٌ عَمَّا يَحْصُلُ بِهِ الْأَمَانُ وَمِنْهُ السَّلَامَةُ فِي النِّعَمِ وَزَوَالُ الْآفَاتِ فَكَأَنَّهُ سَأَلَ رَبَّهُ وَطَلَبَ مِنْهُ مَا أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ فَعَلَهُ بِيَحْيَى، وَلَا بُدَّ فِي الْأَنْبِيَاءِ مِنْ أَنْ يَكُونُوا مُسْتَجَابِي الدَّعْوَةِ وَأَعْظَمُ أَحْوَالِ الْإِنْسَانِ احْتِيَاجًا إِلَى السَّلَامَةِ هِيَ هَذِهِ الْأَحْوَالُ الثَّلَاثَةُ وَهِيَ يَوْمُ الْوِلَادَةِ وَيَوْمُ الْمَوْتِ وَيَوْمُ الْبَعْثِ فَجَمِيعُ الْأَحْوَالِ الَّتِي يَحْتَاجُ فِيهَا إِلَى السَّلَامَةِ وَاجْتِمَاعِ السَّعَادَةِ مِنْ قِبَلِهِ تَعَالَى طَلَبَهَا لِيَكُونَ مَصُونًا عَنِ الْآفَاتِ وَالْمُخَافَاتِ فِي كُلِّ الْأَحْوَالِ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى يُنْكِرُونَ أَنَّ عِيسَى ﵇ تَكَلَّمَ فِي زَمَانِ الطُّفُولِيَّةِ
Üçüncü Mesele: Kadı şöyle demiştir: Selam, kendisiyle emniyetin hasıl olduğu şeyden ibarettir; nimetlerdeki esenlik ve afetlerin yok olması da bundandır. Sanki o Rabbinden dilekte bulunmuş ve Allah Teâlâ'nın Yahyâ'ya yaptığını haber verdiği şeyi O'ndan istemiştir. Peygamberlerin ise dualarının kabul olunan kimseler olması gerekir. İnsanın esenliğe en muhtaç olduğu halleri işte bu üç haldir ki bunlar: Doğum günü, ölüm günü ve yeniden dirilme günüdür. Dolayısıyla esenliğe ve O Teâlâ tarafından mutluluğun toplanmasına muhtaç olduğu bütün halleri, her durumda afetlerden ve korkulardan korunmuş olmak için talep etmiştir. Bil ki Yahudiler ve Hristiyanlar, Îsâ aleyhisselâm'ın çocukluk çağında konuştuğunu inkâr ederler.
وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِأَنَّ هَذَا مِنَ الْوَقَائِعِ الْعَجِيبَةِ الَّتِي تَتَوَافَرُ الدَّوَاعِي عَلَى نَقْلِهَا فَلَوْ وُجِدَتْ لَنُقِلَتْ بِالتَّوَاتُرِ وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ لَعَرَفَهُ النَّصَارَى لَا سِيَّمَا وَهُمْ مِنْ أَشَدِّ النَّاسِ بَحْثًا عَنْ أَحْوَالِهِ وَأَشَدِّ النَّاسِ غُلُوًّا فِيهِ حَتَّى زَعَمُوا كَوْنَهُ إِلَهًا وَلَا شَكَّ أَنَّ الْكَلَامَ فِي الطُّفُولِيَّةِ مِنَ الْمَنَاقِبِ الْعَظِيمَةِ وَالْفَضَائِلِ التَّامَّةِ فَلَمَّا لَمْ تَعْرِفْهُ النَّصَارَى مَعَ شِدَّةِ الْحُبِّ وَكَمَالِ الْبَحْثِ عَنْ أَحْوَالِهِ عَلِمْنَا أَنَّهُ لَمْ يُوجَدْ وَلِأَنَّ الْيَهُودَ أَظْهَرُوا عَدَاوَتَهُ حَالَ مَا أَظْهَرَ ادِّعَاءَ النُّبُوَّةِ فَلَوْ أَنَّهُ ﵇ تَكَلَّمَ فِي زَمَانِ الطُّفُولِيَّةِ وَادَّعَى الرِّسَالَةَ لَكَانَتْ عَدَاوَتُهُمْ مَعَهُ أَشَدَّ وَلَكَانَ قَصْدُهُمْ قَتْلَهُ أَعْظَمَ فَحَيْثُ لَمْ يَحْصُلْ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّهُ مَا تَكَلَّمَ، أَمَّا الْمُسْلِمُونَ فَقَدِ احْتَجُّوا مِنْ جِهَةِ الْعَقْلِ عَلَى أَنَّهُ تَكَلَّمَ فَإِنَّهُ لَوْلَا كَلَامُهُ الَّذِي دَلَّهُمْ عَلَى بَرَاءَةِ أُمِّهِ مِنَ الزِّنَا لَمَا تَرَكُوا إِقَامَةَ الْحَدِّ عَلَى الزِّنَا عَلَيْهَا فَفِي تَرْكِهِمْ لِذَلِكَ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُ ﵇ تَكَلَّمَ فِي الْمَهْدِ وَأَجَابُوا عَنِ الشُّبْهَةِ الْأُولَى بِأَنَّهُ رُبَّمَا كَانَ الْحَاضِرُونَ عِنْدَ كَلَامِهِ قَلِيلِينَ فَلِذَلِكَ لَمْ يَشْتَهِرْ وَعَنِ الثَّانِي لَعَلَّ الْيَهُودَ مَا حَضَرُوا هُنَاكَ وَمَا سَمِعُوا كَلَامَهُ فَلِذَلِكَ لَمْ يَشْتَغِلُوا بِقَصْدِ قَتْلِهِ.
Buna karşı şu delili getirmişlerdir: Bu, nakledilmesine yönelik gerekçelerin çokça bulunacağı harikulade hadiselerdendir; dolayısıyla vuku bulmuş olsaydı mütevatir olarak nakledilirdi. Böyle olsaydı Hristiyanlar bunu mutlaka bilirdi; bilhassa onlar onun hallerini en şiddetli şekilde araştıran ve onun hakkında onun ilah olduğunu iddia edecek kadar en aşırı giden insanlardır. Hiç şüphe yok ki çocuklukta konuşmak en büyük menkıbelerden ve kâmil faziletlerdendir. Hristiyanlar aşırı sevgilerine ve onun hallerini eksiksiz araştırmalarına rağmen bunu bilmediklerine göre vuku bulmadığını anlarız. Ayrıca Yahudiler peygamberlik iddiasını ortaya koyduğu sırada ona düşmanlıklarını göstermişlerdir; şayet o aleyhisselâm çocukluk çağında konuşup risalet iddia etmiş olsaydı, ona karşı düşmanlıkları daha şiddetli olur ve onu öldürme kastları daha büyük olurdu. Bunlardan hiçbir şey meydana gelmediğine göre konuşmadığını anlarız. Müslümanlara gelince, onlar onun konuştuğuna akıl cihetinden delil getirmişlerdir; zira annesinin zinadan temiz olduğunu onlara gösteren konuşması olmasaydı, ona zina haddini uygulamayı terk etmezlerdi. Bunu terk etmelerinde, onun aleyhisselâm beşikte konuştuğuna dair delalet vardır. Birinci şüpheye şöyle cevap vermişlerdir: Muhtemeldir ki o konuştuğunda hazır bulunanlar az sayıdaydı, bu yüzden meşhur olmadı. İkinciye ise şöyle cevap vermişlerdir: Muhtemelen Yahudiler orada hazır bulunmadılar ve onun sözünü işitmediler; bu sebeple onu öldürme kastıyla meşgul olmadılar.
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٣٤ الى ٣٥]
[Meryem Suresi (19): 34-35. Ayetler]
ذلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ (٣٤) مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحانَهُ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٣٥)
Zâlike Îsebnu Meryeme kavle'l-hakkıllezî fîhi yemterûn (34) Mâ kâne lillâhi en yettehıze min veledin sübhânehû izâ kadâ emran fe-innemâ yekūlü lehû kün fe-yekûn (35)
[في قوله تعالى ذلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ] وَفِيهِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: 'Zâlike Îsebnu Meryem' buyruğuna dair]. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ عَاصِمٌ وَابْنُ عَامِرٍ: قَوْلَ الْحَقِّ بِالنَّصْبِ وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ: قال الحق وقال اللَّهُ وَعَنِ الْحَسَنِ: قُولَ الْحَقَّ بِضَمِّ الْقَافِ وَكَذَلِكَ فِي الْأَنْعَامِ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَالْقَوْلُ وَالْقَالُ القول فِي مَعْنًى وَاحِدٍ كَالرَّهْبِ وَالرَّهَبِ وَالرُّهْبِ، أَمَّا ارْتِفَاعُهُ فَعَلَى أَنَّهُ خَبَرٌ بَعْدَ خَبَرٍ أَوْ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، وَأَمَّا انْتِصَابُهُ فَعَلَى الْمَدْحِ إِنْ فُسِرَّ بِكَلِمَةِ اللَّهِ أَوْ عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ مُؤَكِّدٌ لِمَضْمُونِ الْجُمْلَةِ كَقَوْلِكَ هُوَ عِنْدَ اللَّهِ الْحَقُّ لَا الْبَاطِلُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Birinci Mesele: Âsım ve İbn Âmir 'kavle'l-hakki' şeklinde nasb ile okumuşlardır; İbn Mes'ûd'dan 'kāle'l-hakku' ve 'kālallâhu', Hasan'dan ise kāf'ın zammesiyle 'kūle'l-hakku' şeklinde okunmuştur; nitekim el-En'âm'da da 'kavlühü'l-hakku' buyrulmuştur. Kavil, kāl ve kıyl; rehbi, rehebi ve rühbi gibi tek bir manadadır. Merfu oluşu haberden sonra haber olmasına yahut mahzuf bir mübtedanın haberi olmasına göredir. Mansub oluşuna gelince; eğer Allah'ın Kelimesi ile tefsir edilirse övgü üzere mansubdur, yahut senin 'O Allah katında bâtıl değil haktır' demen gibi cümlenin mazmununu tekit eden bir mastar olmasına göredir; Allah en iyisini bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لَا شُبْهَةَ أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ الْإِشَارَةُ إِلَى مَا تَقَدَّمَ وَهُوَ قَوْلُهُ: إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتانِيَ الْكِتابَ [مَرْيَمَ: ٣٠] أَيْ ذَلِكَ الْمَوْصُوفُ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ هُوَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ وَفِي قَوْلِهِ: عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ وَلَدُ هَذِهِ الْمَرْأَةِ وَابْنُهَا لا أنه ابن الله. فأما قوله الْحَقِّ فَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: وَهُوَ أَنَّ نَفْسَ عِيسَى ﵇ هُوَ قَوْلُ الْحَقِّ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْحَقَّ هُوَ اسْمُ اللَّهِ فَلَا فَرْقَ بَيْنَ أَنْ نَقُولَ عِيسَى كَلِمَةُ اللَّهِ وَبَيْنَ أَنْ نَقُولَ عِيسَى قَوْلُ الْحَقِّ. وَثَانِيهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ: «ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ الْقَوْلُ الْحَقُّ» إِلَّا أَنَّكَ أَضَفْتَ الْمَوْصُوفَ إِلَى الصِّفَةِ فَهُوَ كَقَوْلِهِ: إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ [الْوَاقِعَةِ: ٩٥] وَفَائِدَةُ قَوْلِكَ: الْقَوْلُ الْحَقُّ تَأْكِيدُ مَا ذَكَرْتَ أَوَّلًا مِنْ كَوْنِ عِيسَى ﵇ ابْنًا لِمَرْيَمَ. وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ قَوْلَ الْحَقِّ خَبَرًا لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ كَأَنَّهُ قِيلَ ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ وَوَصْفُنَا لَهُ هُوَ قَوْلُ الْحَقِّ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُ أَوَّلًا ثُمَّ ذَكَرَ أَنَّ هَذَا الْمَوْصُوفَ هُوَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ ثُمَّ ذَكَرَ أَنَّ هَذَا الْوَصْفَ أَجْمَعَ هُوَ قَوْلُ الْحَقِّ عَلَى مَعْنَى أَنَّهُ ثَابِتٌ لَا يَجُوزُ أَنْ يَبْطُلَ كَمَا بَطَلَ مَا يَقَعُ مِنْهُمْ مَنِ الْمِرْيَةِ وَيَكُونُ فِي مَعْنَى إِنَّ هَذَا لَهْوُ الْحَقُّ الْيَقِينُ. فَأَمَّا امْتِرَاؤُهُمْ فِي عِيسَى ﵇ فَالْمَذَاهِبُ الَّتِي حَكَيْنَاهَا مِنْ قَوْلِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ ذَلِكَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ، رُوِيَ أَنَّ عِيسَى ﵇ لَمَّا رُفِعَ حَضَرَ أَرْبَعَةٌ مِنْ أَكَابِرِهِمْ وَعُلَمَائِهِمْ فَقِيلَ لِلْأَوَّلِ مَا تَقُولُ فِي عِيسَى؟ فَقَالَ: هُوَ إِلَهٌ وَاللَّهُ إِلَهٌ وَأُمُّهُ إِلَهٌ، فَتَابَعَهُ عَلَى ذَلِكَ نَاسٌ وَهُمُ الْإِسْرَائِيلِيَّةٌ، وَقِيلَ لِلرَّابِعِ مَا تَقُولُ؟ فَقَالَ: هُوَ عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ وَهُوَ الْمُؤْمِنُ الْمُسْلِمُ، وَقَالَ أَمَا تَعْلَمُونَ أَنَّ عِيسَى كَانَ يَطْعَمُ وَيَنَامُ وَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَجُوزُ عَلَيْهِ ذَلِكَ؟ فَخَصَمَهُمْ. أَمَّا قَوْلُهُ: مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ
İkinci Mesele: 'Zâlike Îsebnu Meryem' buyruğuyla kastedilenin daha önce geçen 'İnnî abdullâhi âtâniye'l-kitâb' [Meryem: 30] sözüne işaret olduğu hususunda hiçbir şüphe yoktur; yani bu sıfatlarla nitelenen kişi Meryem oğlu Îsâ'dır. 'Îsebnu Meryem' buyruğunda onun Allah'ın oğlu değil, bu kadının çocuğu ve oğlu olduğuna bir işaret vardır. 'el-Hakk' buyruğuna gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Îsâ aleyhisselâm'ın bizzat kendisi Hakk'ın sözüdür; zira el-Hakk Allah'ın ismidir, dolayısıyla 'Îsâ Allah'ın Kelimesidir' dememiz ile 'Îsâ Hakk'ın sözüdür' dememiz arasında fark yoktur. İkincisi: Murâdın 'Zâlike Îsebnu Meryeme el-kavlü'l-hakku' (Meryem oğlu Îsâ hak sözdür) olmasıdır; ancak sen mevsufu sıfata izafe etmişsindir; nitekim bu, O'nun 'İnne hâzâ le-hüve hakku'l-yakîn' [el-Vâkıa: 95] buyruğu gibidir. 'el-Kavlü'l-hakk' demenin faydası ise Îsâ aleyhisselâm'ın Meryem'in oğlu olduğu yönünde başta zikrettiğin hususu tekit etmektir. Üçüncüsü: 'Kavlü'l-hakk' ifadesinin mahzuf bir mübtedanın haberi olmasıdır; sanki 'Bu Meryem oğlu Îsâ'dır ve bizim onu vasfetmemiz hak sözdür' denilmiştir. Sanki O Teâlâ onu önce vasfetmiş, sonra bu vasfedilenin Meryem oğlu Îsâ olduğunu zikretmiş, sonra da bu vasfın tamamının onların düştüğü şüphenin bâtıl olduğu gibi bâtıl olması caiz olmayan sabit bir hakikat olduğu manasında hak söz olduğunu zikretmiştir; bu da 'İnne hâzâ le-hüve'l-hakku'l-yakîn' manasındadır. Îsâ aleyhisselâm hakkındaki şüphelerine (imtirâ) gelince; bu, Yahudilerin ve Hristiyanların sözlerinden aktardığımız mezheplerdir ve bunun zikri daha önce Âl-i İmrân Suresi'nde geçmiştir. Rivayet edildiğine göre Îsâ aleyhisselâm semaya kaldırıldığında onların ileri gelenlerinden ve âlimlerinden dört kişi hazır bulundu. Birincisine: 'Îsâ hakkında ne dersin?' denildi; o da: 'O bir ilahtır, Allah bir ilahtır, annesi de bir ilahtır' dedi. İsrâiliyye fırkası olan bir grup insan bu hususta ona uydu. Dördüncüsüne: 'Sen ne dersin?' denildi; o da: 'O Allah'ın kulu ve resulüdür; o mümin bir Müslümandır' dedi ve: 'Îsâ'nın yemek yediğini, uyuduğunu ve Allah Teâlâ hakkında bunların caiz olmadığını bilmiyor musunuz?' diyerek onları mağlup etti. 'Mâ kâne lillâhi en yettehıze min veled' buyruğuna gelince,
فَهُوَ يَحْتَمِلُ أَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ ثُبُوتَ الْوَلَدِ لَهُ مُحَالٌ فَقَوْلُنَا: مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ كَقَوْلِهِ مَا كَانَ لِلَّهِ أَنْ يَقُولَ لِأَحَدٍ إِنَّهُ وَلَدِي لِأَنَّ هَذَا الْخَبَرَ كَذِبٌ وَالْكَذِبُ لَا يَلِيقُ بِحِكْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَكَمَالِهِ فَقَوْلُهُ: مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ كَقَوْلِنَا: مَا كَانَ لِلَّهِ أَنْ يَظْلِمَ أَيْ لَا يَلِيقُ ذَلِكَ بِحِكْمَتِهِ وَكَمَالِ إِلَهِيَّتِهِ، وَاحْتَجَّ الْجُبَّائِيُّ بِالْآيَةِ بِنَاءً عَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ أَنَّهُ لَيْسَ لِلَّهِ أَنْ يَفْعَلَ كُلَّ شَيْءٍ لِأَنَّهُ تَعَالَى صَرَّحَ بِأَنَّهُ لَيْسَ لَهُ هَذَا الْإِيجَادُ أَيْ لَيْسَ لَهُ هَذَا الاختيار وأجاب أصحابنا عنه بأنه الْكَذِبَ مُحَالٌ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى فَلَا جَرَمَ قَالَ: مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ أَمَّا قَوْلُهُ: سُبْحانَهُ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bu iki hususu muhtemeldir: Birincisi: O'nun için bir çocuğun sübutu muhaldir; dolayısıyla bizim 'Mâ kâne lillâhi en yettehıze min veled' sözümüz, O'nun bir kimseye 'O benim oğlumdur' demesinin mümkün olmaması gibidir; çünkü bu haber yalandır, yalan ise Allah Teâlâ'nın hikmetine ve kemaline yakışmaz. Dolayısıyla O'nun 'Mâ kâne lillâhi en yettehıze min veled' buyruğu, bizim 'Allah'a zulmetmek yakışmaz/mümkün değildir' sözümüz gibidir; yani bu O'nun hikmetine ve ilahlığının kemaline yakışmaz. Cübbâî bu tefsire dayanarak Allah'ın her şeyi yapmasının söz konusu olmadığına ayetle delil getirmiştir; zira O Teâlâ kendisi için bu icadın olmadığını, yani bu seçimin bulunmadığını açıkça belirtmiştir. Ashabımız ise ona şöyle cevap vermiştir: Yalan Allah Teâlâ hakkında muhaldir; nitekim bundan dolayı 'Mâ kâne lillâhi en yettehıze min veled' buyurmuştur. O'nun 'Sübhânehû izâ kadâ emran fe-innemâ yekūlü lehû kün fe-yekûn' buyruğuna gelince; bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ سُبْحانَهُ ثُمَّ قَالَ عَقِيبَهُ: إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ كَانَ كَالْحُجَّةِ عَلَى تَنْزِيهِهِ عَنِ الْوَلَدِ وَبَيَانُ ذَلِكَ أَنَّ الَّذِي يُجْعَلُ وَلَدًا لِلَّهِ، إِمَّا أَنْ يَكُونَ/ قَدِيمًا أَزَلِيًّا أَوْ يَكُونَ مُحْدَثًا فَإِنْ كَانَ أَزَلِيًّا فَهُوَ مُحَالٌ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ وَاجِبًا لِذَاتِهِ لَكَانَ وَاجِبُ الْوُجُودِ أَكْثَرَ مِنْ وَاحِدٍ. هَذَا خُلْفٌ. وَإِنْ كَانَ مُمْكِنًا لِذَاتِهِ كَانَ مُفْتَقِرًا فِي وُجُودِهِ إِلَى الْوَاجِبِ لِذَاتِهِ غَنِيًّا لِذَاتِهِ فَيَكُونُ الْمُمْكِنُ مُحْتَاجًا لِذَاتِهِ فَيَكُونُ عَبْدًا لَهُ لِأَنَّهُ لَا مَعْنَى لِلْعُبُودِيَّةِ إِلَّا ذَلِكَ، وَأَمَّا إِنْ كَانَ الَّذِي يُجْعَلُ وَلَدًا يَكُونُ مُحْدَثًا فَيَكُونُ وُجُودُهُ بَعْدَ عَدَمِهِ بِخَلْقِ ذَلِكَ الْقَدِيمِ وَإِيجَادِهِ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ فَيَكُونُ عَبْدًا لَهُ لَا وَلَدًا لَهُ فَثَبَتَ أَنَّهُ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ لِلَّهِ وَلَدٌ.
Birinci Mesele: O Teâlâ 'sübhâneh' buyurup ardından 'izâ kadâ emran fe-innemâ yekūlü lehû kün fe-yekûn' buyurunca, bu O'nun çocuktan tenzih edilmesine bir delil gibi olmuştur. Bunun açıklaması şudur: Allah'a çocuk kılınan varlık ya / kadîm ve ezelîdir yahut sonradan yaratılmıştır (muhdes). Şayet ezelî ise bu muhaldir; zira şayet zatı gereği vâcip olsaydı, vâcibü'l-vücûd birden fazla olurdu; bu ise bâtıl bir çelişkidir. Şayet zatı gereği mümkün olsaydı, varlığında zatı gereği gani olan zâtî Vâcib'e muhtaç olurdu; böylece mümkün olan zatı gereği muhtaç olur ve O'nun kulu olurdu; çünkü kulluğun bundan başka bir anlamı yoktur. Şayet çocuk kılınan varlık muhdes ise onun yokluktan sonraki varlığı o Kadîm'in yaratması ve icadı ile olur ki 'izâ kadâ emran fe-innemâ yekūlü lehû kün fe-yekûn' buyruğundan kastedilen de budur; böylece O'nun çocuğu değil kulu olur. Dolayısıyla Allah için bir çocuğun bulunmasının imkânsız olduğu sabit olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ الْأَصْحَابُ بِقَوْلِهِ: إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ عَلَى قِدَمِ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى قَالُوا: لِأَنَّ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى إِذَا أَرَادَ إِحْدَاثَ شَيْءٍ قَالَ لَهُ: كُنْ فَيَكُونُ فَلَوْ كَانَ قَوْلُهُ كُنْ مُحْدَثًا لَافْتَقَرَ حُدُوثُهُ إِلَى قَوْلٍ آخَرَ وَلَزِمَ التَّسَلْسُلُ وَهُوَ مُحَالٌ، فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَ اللَّهِ قَدِيمٌ لَا مُحْدَثٌ، وَاحْتَجَّ الْمُعْتَزِلَةُ بِالْآيَةِ عَلَى حُدُوثِ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى أَدْخَلَ عَلَيْهِ كَلِمَةَ إِذَا وَهَذِهِ الْكَلِمَةُ دَالَّةٌ عَلَى الِاسْتِقْبَالِ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَحْصُلَ الْقَوْلُ إِلَّا فِي الِاسْتِقْبَالِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ حَرْفَ الْفَاءِ لِلتَّعْقِيبِ وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ يَدُلُّ عَلَى تَأَخُّرِ ذَلِكَ الْقَوْلِ عَنْ ذَلِكَ الْقَضَاءِ وَالْمُتَأَخِّرُ عَنْ غَيْرِهِ مُحْدَثٌ. وَثَالِثُهَا: الْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَيَكُونُ يَدُلُّ عَلَى حُصُولِ ذَلِكَ الشَّيْءِ عَقِيبَ ذَلِكَ الْقَوْلِ مِنْ غَيْرِ فَصْلٍ فَيَكُونُ قَوْلُ اللَّهِ مُتَقَدِّمًا عَلَى حُدُوثِ الْحَادِثِ تَقَدُّمًا بِلَا فَصْلٍ وَالْمُتَقَدِّمُ عَلَى الْمُحْدَثِ تَقَدُّمًا بِلَا فَصْلٍ يَكُونُ مُحْدَثًا، فَقَوْلُ اللَّهِ مُحْدَثٌ. وَاعْلَمْ أَنَّ اسْتِدْلَالَ الْفَرِيقَيْنِ ضَعِيفٌ، أَمَّا اسْتِدْلَالُ الْأَصْحَابِ فَلِأَنَّهُ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: كُنْ قَدِيمًا وَذَلِكَ بَاطِلٌ بِالِاتِّفَاقِ، وَأَمَّا اسْتِدْلَالُ الْمُعْتَزِلَةِ فَلِأَنَّهُ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى هُوَ الْمُرَكَّبَ مِنَ الْحُرُوفِ وَالْأَصْوَاتِ وَهُوَ مُحْدَثٌ وَذَلِكَ لَا نِزَاعَ فِيهِ إِنَّمَا الْمُدَّعَى قِدَمُ شَيْءٍ آخَرَ.
İkinci Mesele: [Ehl-i Sünnet] ashabımız, 'izâ kadâ emran fe-innemâ yekūlü lehû kün fe-yekûn' buyruğuyla Allah Teâlâ'nın kelamının kadîm olduğuna delil getirmiş ve şöyle demişlerdir: Çünkü ayet, O Teâlâ'nın bir şeyi ihdas etmeyi dilediğinde ona 'kün' (ol) dediğine ve onun da hemen olduğuna delalet etmektedir. Şayet O'nun 'kün' sözü muhdes (sonradan yaratılmış) olsaydı, onun ihdası da başka bir söze muhtaç olur ve teselsül gerekirdi; bu ise muhaldir. Böylece Allah'ın sözünün muhdes değil kadîm olduğu sabit olmuştur. Mutezile ise ayetle Allah Teâlâ'nın kelamının muhdes olduğuna birkaç vecihten delil getirmiştir: Birincisi: O Teâlâ ifadenin başına 'izâ' kelimesini dahil etmiştir; bu kelime ise geleceğe delalet eder, dolayısıyla sözün ancak gelecekte vuku bulması gerekir. İkincisi: 'Fâ' harfi ta'kīb (peş peşelik) içindir; 'fe-innemâ yekūlü lehû' buyruğundaki fâ harfi, o sözün o kazâdan (hükümden) sonra geldiğine delalet eder; başkasından sonra gelen ise muhdestir. Üçüncüsü: 'Fe-yekûn' buyruğundaki fâ harfi, o şeyin o sözün peşi sıra fasılasız meydana geldiğine delalet eder; dolayısıyla Allah'ın sözü hadisin meydana gelmesinden fasılasız bir öncelikle önde olur; muhdes olanın fasılasız önünde olan ise muhdestir; öyleyse Allah'ın sözü muhdestir. Bil ki her iki fırkanın istidlali de zayıftır. Ashabımızın istidlaline gelince; zira bu, O'nun 'kün' sözünün kadîm olmasını gerektirir ki bu ittifakla bâtıldır. Mutezile'nin istidlaline gelince; zira bu, Allah Teâlâ'nın sözünün harflerden ve seslerden mürekkep olan şey olmasını gerektirir ki o da muhdestir ve bunda bir ihtilaf yoktur; iddia edilen şey ise başka bir şeyin [kelâm-ı nefsînin] kıdemidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مِنَ النَّاسِ مَنْ أَجْرَى الْآيَةَ عَلَى ظَاهِرِهَا فَزَعَمَ أَنَّهُ تَعَالَى إِذَا أَحْدَثَ شَيْئًا قَالَ لَهُ كُنْ وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّهُ، إِمَّا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ قَبْلَ حُدُوثِهِ أَوْ حَالَ حُدُوثِهِ. فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ كَانَ ذَلِكَ خِطَابًا مَعَ الْمَعْدُومِ وَهُوَ عَبَثٌ وَإِنْ كَانَ الثَّانِي فَهُوَ حَالَ حُدُوثِهِ قَدْ وُجِدَ بِالْقُدْرَةِ وَالْإِرَادَةِ فَأَيُّ تَأْثِيرٍ لِقَوْلِهِ كُنْ فِيهِ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ زَعَمَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: كُنْ هُوَ الْتَّخْلِيقُ وَالتَّكْوِينُ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْقُدْرَةَ عَلَى الشَّيْءِ غَيْرٌ وَتَكْوِينُ الشَّيْءِ غَيْرٌ فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَادِرٌ فِي الْأَزَلِ وَغَيْرُ مَكُونٍ فِي الْأَزَلِ، وَلِأَنَّهُ الْآنَ قَادِرٌ عَلَى عَوَالِمَ سِوَى هَذَا الْعَالَمِ وَغَيْرُ مَكُونٍ لَهَا، وَالْقَادِرِيَّةُ غَيْرُ الْمَكُونِيَّةِ وَالتَّكْوِينُ لَيْسَ هُوَ نَفْسَ الْمَكُونِ لِأَنَّا نَقُولُ الْمَكُونُ إِنَّمَا حَدَثَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى كَوَّنَهُ فَأَوْجَدَهُ، فَلَوْ كَانَ التَّكْوِينُ نَفْسَ الْمَكُونِ لَكَانَ قَوْلُنَا الْمَكُونُ إِنَّمَا وُجِدَ بِتَكْوِينِ اللَّهِ تَعَالَى نَازِلًا مَنْزِلَةَ قَوْلِنَا الْمَكُونُ
Üçüncü Mesele: İnsanlardan bazıları ayeti zahiri üzere yürütmüş ve O Teâlâ'nın bir şeyi ihdas ettiğinde ona 'kün' dediğini ileri sürmüştür. Bu zayıftır; çünkü O'nun ona 'kün' demesi ya meydana gelmesinden önce ya da meydana gelmesi sırasındadır. Şayet birincisi ise bu maduma (yokluğa) bir hitap olur ki bu da abestir. Şayet ikincisi ise o, meydana gelmesi esnasında kudret ve irade ile zaten var olmuştur; dolayısıyla O'nun 'kün' sözünün onda ne gibi bir tesiri olabilir? İnsanlardan bazıları da 'kün' sözünden muradın yaratma (tahlîk) ve tekvin olduğunu ileri sürmüştür; zira bir şeye kâdir olmak başka, bir şeyi tekvin etmek başkadır; nitekim Allah Sübhânehû ezelde kâdirdir fakat ezelde tekvin edici (mükevvin) değildir. Yine O şu anda bu âlemin dışındaki âlemlere kâdirdir fakat onları tekvin etmiş değildir. Kâdir oluşluk, mükevvin oluşluktan başkadır; tekvin de mükevvenin (yaratılanın) bizzat kendisi değildir. Çünkü biz deriz ki: Mükevven ancak Allah Teâlâ onu tekvin edip var ettiği için meydana gelmiştir. Şayet tekvin mükevvenin bizzat kendisi olsaydı, bizim 'Mükevven ancak Allah Teâlâ'nın tekvini ile var olmuştur' sözümüz, bizim 'Mükevven
إِنَّمَا وُجِدَ بِنَفْسِهِ وَذَلِكَ مُحَالٌ، فَثَبَتَ أَنَّ التَّكْوِينَ غَيْرُ الْمَكُونِ فَقَوْلُهُ: كُنْ إِشَارَةٌ إِلَى الصِّفَةِ الْمُسَمَّاةِ بِالتَّكْوِينِ، وَقَالَ آخَرُونَ قَوْلُهُ: كُنْ عِبَارَةٌ عَنْ نَفَاذِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَمَشِيئَتِهِ فِي الْمُمْكِنَاتِ. فَإِنَّ وُقُوعَهَا بِتِلْكَ الْقُدْرَةِ وَالْإِرَادَةِ مِنْ غَيْرِ امْتِنَاعٍ وَانْدِفَاعٍ/ يَجْرِي مَجْرَى الْعَبْدِ الْمُطِيعِ الْمُسَخَّرِ الْمُنْقَادِ لِأَوَامِرِ مَوْلَاهُ، فَعَبَّرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ ذَلِكَ الْمَعْنَى بِهَذِهِ الْعِبَارَةِ عَلَى سبيل الاستعارة.
ancak kendi kendine var olmuştur' sözümüz konumuna inerdi ki bu da muhaldir. Böylece tekvinin mükevvenden başka olduğu sabit olmuştur; dolayısıyla O'nun 'kün' buyruğu, tekvin diye isimlendirilen sıfata bir işarettir. Başkaları ise şöyle demiştir: O'nun 'kün' buyruğu, Allah Teâlâ'nın kudret ve meşietinin mümkün varlıklar üzerindeki geçerliliğinden (nüfûzundan) ibarettir. Zira onların o kudret ve irade ile hiçbir imtina ve geri durma olmaksızın vuku bulması, / efendisinin emirlerine boyun eğmiş, itaatkâr ve ram olmuş bir kulun durumu gibidir. İşte Allah Teâlâ bu manayı istiare yoluyla bu ifade ile beyan etmiştir.
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٣٦ الى ٤٠]
[Meryem Suresi (19): 36-40. Ayetler]
وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٣٦) فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٣٧) أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنا لكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٣٨) وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (٣٩) إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْها وَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ (٤٠)
Ve innallâhe rabbî ve rabbüküm fa'büdûh, hâzâ sırâtun müstakīm (36) Fahtelefe'l-ahzâbu min beynihim fe-veylün lillezîne keferû min meşhedi yevmin azîm (37) Esmı' bihim ve ebsır yevme ye'tûnenâ lâkini'z-zâlimûne'l-yevme fî dalâlin mübîn (38) Ve enzirhüm yevme'l-hasreti iz kudıye'l-emru ve hüm fî gafletin ve hüm lâ yü'minûn (39) İnnâ nahnü nerisü'l-arda ve men aleyhâ ve ileynâ yürceûn (40)
اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ فِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki O'nun: 'Ve innallâhe rabbî ve rabbüküm fa'büdûh' buyruğunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ الْمَدَنِيُّونَ وَأَبُو عَمْرٍو بِفَتْحِ أَنَّ، وَمَعْنَاهُ وَلِأَنَّهُ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ، وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ وَأَبُو عُبَيْدَةَ بِالْكَسْرِ عَلَى الِابْتِدَاءِ، وَفِي حِرَفِ أُبَيٍّ إِنَّ اللَّهَ بِالْكَسْرِ مِنْ غَيْرِ وَاوٍ أَيْ بِسَبَبِ ذَلِكَ فَاعْبُدُوهُ.
Birinci Mesele: Medineliler ve Ebû Amr 'enne'nin fethasıyla okumuşlardır; manası 'Ve O benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olduğu için O'na kulluk edin' demektir. Kûfeliler ve Ebû Ubeyde ise ibtida (başlangıç) üzere kesre ile okumuşlardır. Übeyy'in kıraatinde ise vav olmaksızın kesre ile 'İnnallâhe' şeklindedir; yani bu sebeple O'na kulluk edin demektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ لَا يَصِحُّ أَنْ يَقُولَ اللَّهُ: وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ قَائِلُ هَذَا غَيْرَ اللَّهِ تَعَالَى، وَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: التَّقْدِيرُ فَقُلْ يَا مُحَمَّدُ إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ بَعْدَ إِظْهَارِ الْبَرَاهِينِ الْبَاهِرَةِ فِي أَنَّ عِيسَى هُوَ عَبْدُ اللَّهِ. الثَّانِي: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ: الْوَاوُ فِي وَإِنَّ اللَّهَ عَطْفٌ عَلَى قول عيسى ﵇: إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتانِيَ الْكِتابَ [مَرْيَمَ: ٣٠] كَأَنَّهُ قَالَ: إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ وَإِنَّهُ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ، وَقَالَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ عَهِدَ إِلَيْهِمْ حِينَ أَخْبَرَهُمْ عَنْ بَعْثِهِ وَمَوْلِدِهِ وَنَعْتِهِ أَنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ أَيْ كُلُّنَا عُبَيْدُ اللَّهِ تَعَالَى.
İkinci Mesele: Allah'ın 'Ve innallâhe rabbî ve rabbüküm fa'büdûh' (Şüphesiz Allah benim de Rabbim sizin de Rabbinizdir, öyleyse O'na kulluk edin) demesi sahih olmaz; dolayısıyla bunu söyleyenin Allah Teâlâ'dan başkası olması gerekir. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Îsâ'nın Allah'ın kulu olduğuna dair apaçık deliller ortaya konulduktan sonra takdiri: 'Ey Muhammed! De ki: Şüphesiz Allah benim de Rabbim sizin de Rabbinizdir' şeklindedir. İkincisi: Ebû Müslim el-İsfahânî şöyle demiştir: 'Ve innallâhe'deki vav, Îsâ aleyhisselâm'ın 'İnnî abdullâhi âtâniye'l-kitâb' [Meryem: 30] sözü üzerine atıftır; sanki o 'Şüphesiz ben Allah'ın kuluyum ve O benim de Rabbim sizin de Rabbinizdir, öyleyse O'na kulluk edin' demiştir. Vehb b. Münebbih ise şöyle demiştir: Gönderilişini, doğumunu ve vasfını onlara haber verdiği sırada 'Şüphesiz Allah benim de Rabbim sizin de Rabbinizdir' yani hepimiz Allah Teâlâ'nın kullarıyız diye onlara vasiyette bulunmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مُدَبِّرَ النَّاسِ وَمُصْلِحَ أُمُورِهِمْ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى خِلَافِ قَوْلِ الْمُنَجِّمِينَ إِنَّ مُدَبِّرَ النَّاسِ وَمُصْلِحَ أُمُورِهِمْ فِي السَّعَادَةِ وَالشَّقَاوَةِ هِيَ الْكَوَاكِبُ وَيَدُلُّ أَيْضًا عَلَى أَنَّ الْإِلَهَ وَاحِدٌ لِأَنَّ لَفْظَ اللَّهِ اسْمُ عَلَمٍ لَهُ سُبْحَانَهُ فَلَمَّا قَالَ: إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ/ أَيْ لَا رَبَّ لِلْمَخْلُوقَاتِ سِوَى اللَّهِ تَعَالَى وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى التَّوْحِيدِ، أَمَّا قَوْلُهُ: فَاعْبُدُوهُ فَقَدْ ثَبَتَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ تَرْتِيبَ الْحُكْمِ عَلَى الْوَصْفِ الْمُنَاسِبِ مُشْعِرٌ بِالْعِلِّيَّةِ فَهَهُنَا الْأَمْرُ بِالْعِبَادَةِ وَقَعَ مُرَتَّبًا عَلَى ذِكْرِ وَصْفِ الرُّبُوبِيَّةِ فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ إِنَّمَا تَلْزَمُنَا عِبَادَتُهُ سُبْحَانَهُ لِكَوْنِهِ رَبًّا لَنَا، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا تَجِبُ عِبَادَتُهُ لِكَوْنِهِ مُنْعِمًا عَلَى الْخَلَائِقِ بِأُصُولِ النِّعَمِ وَفُرُوعِهَا، وَلِذَلِكَ فَإِنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَمَّا مَنَعَ أَبَاهُ مِنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ قَالَ: لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً
Üçüncü Mesele: O'nun 'Ve innallâhe rabbî ve rabbüküm' buyruğu, müneccimlerin insanların idarecisinin ve saadet ile şekavet hususundaki işlerini düzenleyenin yıldızlar olduğu yönündeki sözlerinin aksine, insanların idarecisinin ve işlerini ıslah edenin Allah Teâlâ olduğuna delalet eder. Ayrıca ilahın bir olduğuna da delalet eder; çünkü Allah lafzı O Sübhânehû için bir özel isimdir. Dolayısıyla 'İnnallâhe rabbî ve rabbüküm' / yani mahlukat için Allah Teâlâ'dan başka bir Rab yoktur buyurunca bu tevhîde delalet etmiştir. 'Fa'büdûh' (O'na kulluk edin) buyruğuna gelince; fıkıh usulünde hükmün münasip vasfa bağlanmasının illet bildirdiği sabit olmuştur. Burada da ibadet emri rablik vasfının zikrine bağlı olarak vuku bulmuştur; dolayısıyla O Sübhânehû bizim Rabbimiz olduğu için O'na ibadet etmemizin bize lâzım geldiğine delalet etmiştir. Bu da O Teâlâ'ya ibadetin, nimetlerin asılları ve furûu ile mahlukata ihsanda bulunan (mün'im) olmasından dolayı vacip olduğuna delalet eder. Bundan dolayıdır ki İbrâhîm aleyhisselâm babasını putlara tapmaktan nehyettiğinde: 'Lime ta'büdü mâ lâ yesmeu ve lâ yübsıru ve lâ yuğnî anke şey'â' demiştir.
يَعْنِي أَنَّهَا لَمَّا لَمْ تَكُنْ مُنْعِمَةً عَلَى الْعِبَادِ لَمْ تَجُزْ عِبَادَتُهَا، وَبِهَذِهِ الْآيَةِ ثَبَتَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا كَانَ رَبًّا وَمُرَبِّيًا لِعِبَادِهِ وَجَبَ عِبَادَتُهُ، فَقَدْ ثَبَتَ طَرْدًا وَعَكْسًا تَعَلُّقُ الْعِبَادَةِ بِكَوْنِ الْمَعْبُودِ مُنْعِمًا، أَمَّا قَوْلُهُ: هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ يَعْنِي الْقَوْلُ بِالتَّوْحِيدِ وَنَفِيُ الْوَلَدِ وَالصَّاحِبَةِ صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ وَأَنَّهُ سَمَّى هَذَا الْقَوْلَ بِالصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ تَشْبِيهًا بِالطَّرِيقِ لِأَنَّهُ الْمُؤَدِّي إِلَى الْجَنَّةِ، أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَفِي الْأَحْزَابِ أَقْوَالٌ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ فِرَقُ النَّصَارَى عَلَى مَا بَيَّنَّا أَقْسَامَهُمْ. الثَّانِي: الْمُرَادُ النَّصَارَى وَالْيَهُودُ فَجَعَلَهُ بَعْضُهُمْ وَلَدًا وَبَعْضُهُمْ كَذَّابًا. الثَّالِثُ: الْمُرَادُ الْكُفَّارُ الدَّاخِلُ فِيهِمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى وَالْكُفَّارُ الَّذِينَ كَانُوا فِي زَمَنِ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
Yani putlar kullara nimet verici olmadıkları için onlara tapınmak caiz olmamıştır. Bu ayetle sabit olmuştur ki Allah Teâlâ kullarının Rabbi ve mürebbîsi (terbiye edicisi) olduğu için O'na ibadet etmek vacip olmuştur; böylece ibadetin ma'bûdun nimet verici olmasına taalluk ettiği olumlu ve olumsuz (tard ve aks) olarak sabit olmuştur. 'Hâzâ sırâtun müstakīm' (Bu dosdoğru yoldur) buyruğuna gelince; yani tevhidi söylemek, çocuğu ve eşi nefyetmek dosdoğru bir yoldur. O bu sözü, cennete ulaştırıcı olduğu için yola benzeterek dosdoğru yol diye isimlendirmiştir. Allah Teâlâ'nın: 'Fahtelefe'l-ahzâbu min beynihim' (Aralarından fırkalar ihtilafa düştü) buyruğuna gelince; fırkalar (ahzâb) hakkında görüşler vardır: Birincisi: Kastedilen, kısımlarını açıkladığımız üzere Hristiyan fırkalarıdır. İkincisi: Kastedilen Hristiyanlar ve Yahudilerdir; zira bazısı onu çocuk kılmış, bazısı da yalancı kılmıştır. Üçüncüsü: Kastedilen, içlerine Yahudilerin, Hristiyanların ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem zamanındaki kâfirlerin dahil olduğu kâfirlerdir.
وَإِذَا قُلْنَا الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ أَيْ قُلْ يَا مُحَمَّدُ إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ، فَهَذَا الْقَوْلُ أَظْهَرُ لِأَنَّهُ لَا تَخْصِيصَ فِيهِ، وَكَذَا قَوْلُهُ: فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مُؤَكِّدٌ لِهَذَا الِاحْتِمَالِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ فَالْمَشْهَدُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ هُوَ الشُّهُودُ وَمَا يَتَعَلَّقُ بِهِ أَوِ الشَّهَادَةُ وَمَا يَتَعَلَّقُ بِهَا. أَمَّا الْأَوَّلُ: فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْمَشْهَدِ نَفْسَ شُهُودِهِمْ هَوْلَ الْحِسَابِ، وَالْجَزَاءِ فِي الْقِيَامَةِ أَوْ مَكَانَ الشُّهُودِ فِيهِ وَهُوَ الْمَوْقِفُ، أَوْ وَقْتُ الشُّهُودِ، وَأَمَّا الشَّهَادَةُ فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ شَهَادَةَ الْمَلَائِكَةِ وَالْأَنْبِيَاءِ وَشَهَادَةَ أَلْسِنَتِهِمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلِهِمْ بِالْكُفْرِ وَسُوءِ الْأَعْمَالِ، وَأَنْ يَكُونَ مَكَانَ الشَّهَادَةِ أَوْ وَقْتَهَا، وَقِيلَ: هُوَ مَا قَالُوهُ وَشَهِدُوا بِهِ فِي عِيسَى وَأُمِّهِ، وَإِنَّمَا وُصِفَ ذَلِكَ الْمَشْهَدُ بِأَنَّهُ عَظِيمٌ لِأَنَّهُ لَا شَيْءَ أَعْظَمُ مِمَّا يُشَاهَدُ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ مِنْ مُحَاسَبَةٍ وَمُسَاءَلَةٍ، وَلَا شَيْءَ مِنَ الْمَنَافِعِ أَعْظَمُ مِمَّا هُنَالِكَ مِنَ الثواب ولا بد مِنَ الْمَضَارِّ أَعْظَمُ مِمَّا هُنَالِكَ مِنَ الْعِقَابِ، أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنا فَفِيهِ مَسَائِلُ:
'Ve innallâhe rabbî ve rabbüküm fa'büdûh' buyruğundan muradın 'De ki ey Muhammed: Şüphesiz Allah benim de Rabbim sizin de Rabbinizdir' olduğunu söylediğimiz takdirde bu görüş daha açıktır; çünkü bunda bir tahsis yoktur. Nitekim 'Fe-veylün lillezîne keferû' (İnkâr edenlerin vay haline) buyruğu da bu ihtimali tekit etmektedir. 'Min meşhedi yevmin azîm' (Büyük bir günün tanıklığından / görülmesinden) buyruğuna gelince; meşhed ya şühûd (bizzat hazır bulunup görmek) ve onunla ilgili şeylerdir yahut şehâdet (tanıklık etmek) ve onunla ilgili şeylerdir. Birincisine göre: Meşhedden muradın kıyametteki hesabın ve cezanın dehşetini bizzat görmeleri yahut oradaki görülme mekânı olan mevkıf (durulacak yer) yahut da görülme vakti olması muhtemeldir. Şehâdete göre ise: Muradın meleklerin ve peygamberlerin şehadeti ile kendi dillerinin, ellerinin ve ayaklarının küfre ve kötü amellere tanıklık etmesi yahut şehadet mekânı veya şehadet vakti olması muhtemeldir. Şöyle de denilmiştir: O, Îsâ ve annesi hakkında söyledikleri ve şehadet ettikleri şeydir. O meşhedin 'azîm' (büyük) olarak nitelenmesi ise o günde şahit olunan hesaptan ve sorgudan daha büyük hiçbir şeyin bulunmamasındandır; oradaki sevaptan daha büyük hiçbir fayda yoktur ve oradaki azaptan daha büyük hiçbir zarar yoktur. Allah Teâlâ'nın: 'Esmı' bihim ve ebsır yevme ye'tûnenâ' buyruğuna gelince; bunda birkaç mesele vardır: