Binûn

Meryem Suresi aleyhesselâm — 4. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالُوا: التَّعَجُّبُ هُوَ اسْتِعْظَامُ الشَّيْءِ مَعَ الْجَهْلِ بِسَبَبِ عِظَمِهِ، ثم يجوز استعمال لفظ التعجب عن مُجَرَّدِ الِاسْتِعْظَامِ مِنْ غَيْرِ خَفَاءِ السَّبَبِ أَوْ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ لِلْعِظَمِ سَبَبُ حُصُولٍ، قَالَ الْفَرَّاءُ قَالَ سُفْيَانُ: قَرَأْتُ عِنْدَ شُرَيْحٍ: بَلْ عَجِبْتَ وَيَسْخَرُونَ [الصَّافَّاتِ: ١٢] فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَعْجَبُ مِنْ شَيْءٍ إِنَّمَا يَعْجَبُ مَنْ لَا يَعْلَمُ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِإِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ فَقَالَ: إِنَّ شُرَيْحًا شَاعِرٌ يُعْجِبُهُ عِلْمُهُ، وَعَبْدُ اللَّهِ أَعْلَمُ بِذَلِكَ مِنْهُ قَرَأَهَا: بَلْ عَجِبْتَ وَيَسْخَرُونَ وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ صَدَرَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فِعْلٌ لَوْ صَدَرَ مِثْلُهُ عَنِ الْخَلْقِ لَدَلَّ عَلَى حُصُولِ التَّعَجُّبِ فِي قُلُوبِهِمْ، وَبِهَذَا التَّأْوِيلِ يُضَافُ الْمَكْرُ وَالِاسْتِهْزَاءُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: لِلتَّعَجُّبِ صِفَتَانِ: إِحْدَاهُمَا: مَا أَفْعَلَهُ. / وَالثَّانِيَةُ: أَفْعِلْ بِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ وَالنَّحْوِيُّونَ ذَكَرُوا لَهُ تَأْوِيلَاتٍ: الْأَوَّلُ: قَالُوا: أَكْرِمْ بِزَيْدٍ أَصْلُهُ أَكْرَمَ زَيْدٌ أَيْ صَارَ ذَا كَرَمٍ كَأَغَدَّ الْبَعِيرُ أَيْ صَارَ ذَا غُدَّةٍ إِلَّا أَنَّهُ خَرَجَ عَلَى لَفْظِ الْأَمْرِ وَمَعْنَاهُ الْخَبَرُ كَمَا خَرَجَ عَلَى لَفْظِ الْخَبَرِ مَا مَعْنَاهُ الْأَمْرُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ [الْبَقَرَةِ: ٢٢٨] ، وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ [الْبَقَرَةِ: ٢٣٣] ، قُلْ مَنْ كانَ فِي الضَّلالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا [مَرْيَمَ: ٧٥] أَيْ يَمُدُّ لَهُ الرَّحْمَنُ مَدًّا، وَكَذَا قَوْلُهُمْ: ﵀ خَبَرٌ وَإِنْ كَانَ مَعْنَاهُ الدُّعَاءَ وَالْبَاءُ زَائِدَةٌ.

BİRİNCİ MESELE: Dediler ki: Taaccüb (şaşırma/hayret etme), bir şeyin büyüklüğünün sebebini bilmemekle birlikte onu büyük görmektir. Sonra taaccüb lafzını, sebep gizli olmaksızın veya o büyüklüğün meydana gelmesinin bir sebebi bulunmaksızın sırf bir şeyi büyük görmekten kinaye olarak kullanmak caizdir. Ferrâ dedi ki: Süfyân şöyle demiştir: Şüreyh'in yanında { بَلْ عَجِبْتَ وَيَسْخَرُونَ } [Sâffât: 12] “Bilakis sen şaşırdın, onlarsa alay ediyorlar” ayetini [tâ harfini zamme ile 'acibtü' şeklinde] okudum. Bunun üzerine o: 'Şüphesiz Allah hiçbir şeye şaşmaz; ancak bilmeyen kimse şaşar' dedi. Bunu İbrâhim en-Nehaî'ye anlattım; o da şöyle dedi: 'Şüreyh kendi ilmini beğenen bir şairdir. Abdullah [b. Mes'ûd] ise bu hususu ondan daha iyi bilmekteydi; o bu ayeti { بَلْ عَجِبْتَ وَيَسْخَرُونَ } [yani 'acibtü' şeklinde] okurdu.' Bunun anlamı şudur: Allah Teâlâ'dan öyle bir fiil sâdır olmuştur ki, şayet onun bir benzeri yaratılmışlardan sâdır olsaydı, bu onların kalplerinde bir taaccübün (hayretin) meydana geldiğine delalet ederdi. İşte bu teville mekir (tuzak kurma) ve istihzâ (alay etme) da Allah Teâlâ'ya nispet edilir. Bunu bildiğinde deriz ki: Taaccübün iki sîgası vardır: Birincisi: Mâ ef'alehû (مَا أَفْعَلَهُ). / İkincisi: Ef'ıl bihî (أَفْعِلْ بِهِ) kalıbıdır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ } “Onlar ne güzel işitirler, ne güzel görürler!” buyruğu böyledir. Nahivciler bunun için birtakım teviller zikretmişlerdir: Birincisi: Dediler ki: 'Ekrim bi-Zeyd' (Zeyd ne cömerttir!) ifadesinin aslı 'ekrame Zeydün'dür; yani 'ağadde'l-baîru' (deve bezeli/tümörlü oldu, yani beze sahibi oldu) ifadesinde olduğu gibi 'cömertlik sahibi oldu' demektir. Ancak [bu ifade] emir lafzında çıkmış olup anlamı haberdir; tıpkı anlamı emir olup haber lafzında çıkan şu ayetlerde olduğu gibi: { وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ } [Bakara: 228] “Boşanmış kadınlar kendi başlarına beklerler”, { وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ } [Bakara: 233] “Anneler çocuklarını emzirirler”, { قُلْ مَنْ كانَ فِي الضَّلالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا } [Meryem: 75] “De ki: Kim sapıklık içinde ise Rahmân ona mühlet verdikçe versin” yani Rahmân ona mühlet verir. Nitekim onların: 'Rahimehullâh' (Allah ona rahmet etsin) sözü de anlamı dua olsa bile lafzan haberdir ve [buradaki] bâ (ب) harfi zâiddir.

الثَّانِي: أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ أَمْرٌ لِكُلِّ أَحَدٍ بِأَنْ يَجْعَلَ زَيْدًا كَرِيمًا أَيْ بِأَنْ يَصِفَهُ بِالْكَرْمِ، وَالْبَاءُ زَائِدَةٌ مِثْلُ قَوْلِهِ: وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ [الْبَقَرَةِ: ١٩٥] وَلَقَدْ سَمِعْتُ لِبَعْضِ الْأُدَبَاءِ فِيهِ تَأْوِيلًا. ثَالِثًا: وَهُوَ أَنَّ قَوْلَكَ أَكْرِمْ بِزَيْدٍ يُفِيدُ أَنَّ زَيْدًا بَلَغَ فِي الْكَرَمِ إِلَى حَيْثُ كَأَنَّهُ فِي ذَاتِهِ صَارَ كَرَمًا حَتَّى لَوْ أَرَدْتَ جَعْلَ غَيْرِهِ كَرِيمًا فَهُوَ الَّذِي يُلْصِقُكَ بِمَقْصُودِكَ وَيُحَصِّلُ لَكَ غَرَضَكَ، كَمَا أَنَّ مَنْ قَالَ: أَكْتُبُ بِالْقَلَمِ فَمَعْنَاهُ أَنَّ الْقَلَمَ هُوَ الَّذِي يُلْصِقُكَ بِمَقْصُودِكَ وَيُحَصِّلُ لَكَ غَرَضَكَ.

İkincisi: Bunun, herkese Zeyd'i cömert kılmasını, yani onu cömertlikle nitelemesini emretmek olduğu söylenmesidir; buradaki bâ (ب) harfi ise Allah Teâlâ'nın: { وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ } [Bakara: 195] “Kendi ellerinizle [kendinizi] tehlikeye atmayın” buyruğunda olduğu gibi zâiddir. Edebiyatçılardan bazısının bu konuda üçüncü bir tevilini işitmiştim: O da şudur: 'Ekrim bi-Zeyd' sözün, Zeyd'in cömertlikte öyle bir dereceye ulaştığını ifade eder ki sanki o bizzat cömertliğin kendisi olmuştur; öyle ki şayet sen onun dışındakini cömert kılmak istesen, seni maksadına ulaştıracak ve amacını hâsıl edecek olan bizzat odur. Nitekim 'Ektübü bi'l-kalem' (Kalemle yazıyorum) diyen kimsenin bu sözünün anlamı da 'seni maksadına ulaştıracak ve amacını hâsıl edecek olan kalemdir' demektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنا فِيهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ. أَحَدُهَا: وَهُوَ الْمَشْهُورُ الْأَقْوَى أَنَّ مَعْنَاهُ مَا أَسْمَعَهُمْ وَمَا أَبْصَرَهُمْ وَالتَّعَجُّبُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى مُحَالٌ كَمَا تَقَدَّمَ، وَإِنَّمَا الْمُرَادُ أَنَّ أَسْمَاعَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ يَوْمَئِذٍ جَدِيرٌ بِأَنْ يُتَعَجَّبَ منهما بعد ما كَانُوا صُمًّا وَعُمْيًا فِي الدُّنْيَا، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ التَّهْدِيدُ مِمَّا سَيَسْمَعُونَ وَسَيُبْصِرُونَ مِمَّا يَسُوءُ بَصَرَهُمْ وَيُصَدِّعُ قُلُوبَهُمْ. وَثَانِيهَا: قَالَ الْقَاضِي وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَسْمِعْ هَؤُلَاءِ وَأَبْصِرْهُمْ أَيْ عَرِّفْهُمْ حَالَ الْقَوْمِ الَّذِينَ يَأْتُونَنَا لِيَعْتَبِرُوا وَيَنْزَجِرُوا. وَثَالِثُهَا: قَالَ الْجُبَّائِيُّ: وَيَجُوزُ أَسْمِعِ النَّاسَ بِهَؤُلَاءِ وَأَبْصِرْهُمْ بِهِمْ لِيَعْرِفُوا أَمْرَهُمْ وَسُوءَ عَاقِبَتِهِمْ فَيَنْزَجِرُوا عَنِ الْإِتْيَانِ بِمِثْلِ فِعْلِهِمْ أَمَّا قَوْلُهُ: لكِنِ الظَّالِمُونَ

İKİNCİ MESELE: Allah Teâlâ'nın: { أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنا } “Bize gelecekleri gün onlar ne güzel işitirler, ne güzel görürler!” buyruğunda üç vecih vardır: Birincisi: Meşhur ve en kuvvetli olanı, bunun anlamının 'Onlar ne kadar iyi işitir ve ne kadar iyi görürler!' demek olduğudur. Yukarıda geçtiği üzere taaccüb Allah Teâlâ hakkında muhaldir. Bundan murat ancak, onların dünyada sağır ve kör iken o gün işitme ve görmelerinin hayret edilmeye layık olmasıdır. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı, işitecekleri ve görecekleri, gözlerini rahatsız edip kalplerini parçalayacak şeylerden dolayı bir tehdittir. İkincisi: Kâdî dedi ki: Muradın 'Şunlara işittir ve onlara göster', yani ibret alıp vazgeçsinler diye Bize gelecek olan kavmin durumunu onlara bildir olması muhtemeldir. Üçüncüsü: Cübbâî dedi ki: İnsanların onların durumunu ve akıbetlerinin kötülüğünü bilip de onların yaptıklarının benzerini yapmaktan vazgeçmeleri için 'İnsanlara şunları işittir ve şunları onlara göster' takdirinde olması da caizdir. Allah Teâlâ'nın: { لكِنِ الظَّالِمُونَ

الْيَوْمَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ

الْيَوْمَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Fakat zalimler bugün apaçık bir sapıklık içindedirler.” buyruğuna gelince;

فَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: لَكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ وَفِي الْآخِرَةِ يَعْرِفُونَ الْحَقَّ.

bunda iki görüş vardır: Birincisi: Zalimler bugün apaçık bir sapıklık içindedirler, ahirette ise hakkı bileceklerdir.

وَالثَّانِي: لكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ وَهُمْ فِي الْآخِرَةِ فِي ضَلَالٍ عَنِ الْجَنَّةِ بِخِلَافِ الْمُؤْمِنِينَ، وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْذِرْهُمْ فَلَا شُبْهَةَ فِي أَنَّهُ أَمْرٌ لِمُحَمَّدٍ ﷺ بِأَنْ يُنْذِرَ مَنْ فِي زَمَانِهِ فَيَصْلُحَ بِأَنْ يَجْعَلَ هَذَا كَالدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ أَرَادَ بِهِ اخْتِلَافَ جَمِيعِهِمْ فِي زَمَنِ الرَّسُولِ ﷺ وَأَمَّا الْإِنْذَارُ فَهُوَ التَّخْوِيفُ مِنَ الْعَذَابِ لِكَيْ يَحْذَرُوا مِنْ تَرْكِ عِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَأَمَّا يَوْمُ الْحَسْرَةِ فَلَا شُبْهَةَ فِي أَنَّهُ يَوْمُ الْقِيَامَةِ مِنْ حَيْثُ يَكْثُرُ التَّحَسُّرُ مِنْ أَهْلِ النَّارِ وَقِيلَ يَتَحَسَّرُ أَيْضًا فِي الْجَنَّةِ إِذَا لَمْ يَكُنْ مِنَ السَّابِقِينَ الْوَاصِلِينَ إِلَى الدَّرَجَاتِ الْعَالِيَةِ وَالْأَوَّلُ هُوَ الصَّحِيحُ لِأَنَّ الْحَسْرَةَ غَمٌّ وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِأَهْلِ الثَّوَابِ، أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ فَفِيهِ وُجُوهٌ:

İkincisi: { لكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Fakat zalimler bugün apaçık bir sapıklık içindedirler” ve onlar müminlerin aksine ahirette de cennetten sapmış [ve mahrum kalmış] durumdadırlar. Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْذِرْهُمْ } “Onları uyar” buyruğuna gelince; bunda, [bu ifadenin] Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e kendi zamanındakileri uyarmasını emreden bir hitap olduğunda şüphe yoktur. Dolayısıyla bu, Allah Teâlâ'nın { فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ } “Aralarından fırkalar ihtilafa düştü” buyruğu ile Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında onların hepsinin ihtilafını kastettiğine bir delil kılınmaya elverişlidir. İnzar (uyarma) ise, Allah Teâlâ'ya ibadeti terk etmekten sakınsınlar diye azap ile korkutmaktır. 'Yevmü'l-hasre'ye (hasret gününe) gelince; bunun, cehennem ehlinin pişmanlığının ve hasretinin çoğalması bakımından kıyamet günü olduğunda şüphe yoktur. Cennette de şayet kişi yüksek derecelere ulaşan öncülerden (sâbikûn) olmamışsa hasret duyacağı söylenmiştir; ancak birincisi sahih olandır, çünkü hasret bir kederdir ve bu da sevap ehline yakışmaz. Allah Teâlâ'nın: { إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ } “İş bitirildiği zaman” buyruğuna gelince; bunda birkaç vecih vardır:

أَحَدُهَا: إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ بِبَيَانِ الدَّلَائِلِ وَشَرْحِ أَمْرِ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ. وَثَانِيهَا: إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ يَوْمَ الْحَسْرَةِ بِفَنَاءِ الدُّنْيَا وَزَوَالِ التَّكْلِيفِ وَالْأَوَّلُ أَقْرَبُ لِقَوْلِهِ: وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ ظَهَرَتِ الْحُجَجُ وَالْبَيِّنَاتُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ. وَثَالِثُهَا:

Birincisi: Delillerin beyan edilmesi, sevap ve ceza konusunun açıklanmasıyla iş bitirildiği zamandır. İkincisi: Hasret gününde dünyanın yok olması ve mükellefiyetin kalkmasıyla iş bitirildiği zamandır. Allah Teâlâ'nın: { وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “Onlar ise iman etmiyorlar” buyruğundan dolayı birinci görüş daha yakındır; sanki Allah Teâlâ delillerin ve apaçık hüccetlerin ortaya çıktığını, onların ise gaflet içinde olup iman etmediklerini beyan etmiştir. Üçüncüsü:

رُوِيَ أَنَّهُ سُئِلَ النَّبِيُّ ﷺ عَنْ قَوْلِهِ: قُضِيَ الْأَمْرُ: «فَقَالَ حِينَ يُجَاءُ بِالْمَوْتِ فِي صُورَةِ كَبْشٍ أَمْلَحَ فَيُذْبَحُ وَالْفَرِيقَانِ يَنْظُرَانِ فَيَزْدَادُ أَهْلُ الْجَنَّةِ فَرَحًا عَلَى فَرَحٍ وَأَهْلُ النَّارِ غَمًّا عَلَى غَمٍّ»

Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Allah Teâlâ'nın: { قُضِيَ الْأَمْرُ } “İş bitirildi” buyruğu sorulduğunda: «Ölüm alaca bir koç suretinde getirilip boğazlandığı ve her iki fırka [da buna] bakarken cennet ehlinin sevinç üstüne sevinci, cehennem ehlinin ise keder üstüne kederi arttığı andır» buyurmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَوْتَ عَرَضٌ فَلَا يَجُوزُ أَنْ يَصِيرَ/ جِسْمًا حَيَوَانِيًّا بَلِ الْمُرَادُ أَنَّهُ لَا مَوْتَ الْبَتَّةَ بَعْدَ ذَلِكَ وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ أَيْ عَنْ ذَلِكَ الْيَوْمِ وَعَنْ كَيْفِيَّةِ حَسْرَتِهِ وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ أَيْ بِذَلِكَ الْيَوْمِ ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ: إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْها أَيْ هَذِهِ الْأُمُورِ تَؤُولُ إِلَى أَنْ لَا يَمْلِكَ الضُّرَّ وَالنَّفْعَ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى: وَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ أَيْ إِلَى مَحَلِّ حُكْمِنَا وَقَضَائِنَا لِأَنَّهُ تَعَالَى مُنَزَّهٌ عَنِ الْمَكَانِ حَتَّى يَكُونَ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ وَهَذَا تَخْوِيفٌ عَظِيمٌ وَزَجْرٌ بليغ للعصاة.

Bil ki ölüm bir arazdır, dolayısıyla hayvani bir cisim haline gelmesi / caiz değildir; bilakis murat, bundan sonra kesinlikle hiçbir ölümün olmayacağıdır. Allah Teâlâ'nın: { وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ } “Onlar ise gaflet içindedirler” yani o günden ve onun hasretinin keyfiyetinden [habersizdirler]; { وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “onlar iman etmiyorlar” yani o güne [inanmıyorlar] buyruğuna gelince; bundan sonra şöyle buyurmuştur: { إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْها } “Şüphesiz yeryüzüne ve üzerindekilere Biz vâris olacağız” yani bu işlerin sonu, zarar ve faydaya Allah Teâlâ'dan başkasının malik olmamasına varacaktır: { وَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ } “Ve ancak Bize döndürüleceklerdir” yani hükmümüzün ve kazamızın mahalline [döndürüleceklerdir]; çünkü Allah Teâlâ, Kendisine dönüşün mekânsal olması anlamında mekândan münezzehtir. Bu, isyankârlar için büyük bir korkutma ve beliğ bir sakındırmadır.

القصة الثالثة: قصة إبراهيم ﵇.

Üçüncü Kıssa: İbrâhim aleyhisselâm'ın kıssası.

[سورة مريم (١٩) : الآيات ٤١ الى ٤٥]

[Meryem Suresi (19), Ayet 41'den 45'e]

وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِبْراهِيمَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا (٤١) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً (٤٢) يَا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِراطاً سَوِيًّا (٤٣) يَا أَبَتِ لَا تَعْبُدِ الشَّيْطانَ إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلرَّحْمنِ عَصِيًّا (٤٤) يَا أَبَتِ إِنِّي أَخافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذابٌ مِنَ الرَّحْمنِ فَتَكُونَ لِلشَّيْطانِ وَلِيًّا (٤٥)

{ وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِبْراهِيمَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا (٤١) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً (٤٢) يَا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِراطاً سَوِيًّا (٤٣) يَا أَبَتِ لَا تَعْبُدِ الشَّيْطانَ إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلرَّحْمنِ عَصِيًّا (٤٤) يَا أَبَتِ إِنِّي أَخافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذابٌ مِنَ الرَّحْمنِ فَتَكُونَ لِلشَّيْطانِ وَلِيًّا (٤٥) } “Kitap'ta İbrâhim'i de an. Şüphesiz o, dosdoğru bir peygamberdi. (41) Hani o, babasına şöyle demişti: Babacığım! İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir faydası olmayan şeylere niçin tapıyorsun? (42) Babacığım! Doğrusu bana, sana gelmeyen bir ilim geldi; öyleyse bana uy ki seni dosdoğru bir yola ileteyim. (43) Babacığım! Şeytana kulluk etme! Çünkü şeytan, Rahmân'a çok asi olmuştur. (44) Babacığım! Doğrusu ben, sana Rahmân'dan bir azabın dokunmasından ve böylece şeytana bir dost olmandan korkuyorum. (45)”

اعْلَمْ أَنَّ الْغَرَضَ مِنْ هَذِهِ السُّورَةِ بَيَانُ التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ وَالْحَشْرِ، وَالْمُنْكِرُونَ لِلتَّوْحِيدِ هُمُ الَّذِينَ أَثْبَتُوا مَعْبُودًا سِوَى اللَّهِ تَعَالَى، وَهَؤُلَاءِ فَرِيقَانِ: مِنْهُمْ مَنْ أَثْبَتَ مَعْبُودًا غَيْرَ اللَّهِ حَيًّا عَاقِلًا فَاهِمًا وَهُمُ النَّصَارَى، وَمِنْهُمْ مَنْ أَثْبَتَ مَعْبُودًا غَيْرَ اللَّهِ جَمَادًا لَيْسَ بِحَيٍّ وَلَا عَاقِلٍ وَلَا فَاهِمٍ وَهُمْ عَبَدَةُ الْأَوْثَانِ وَالْفَرِيقَانِ وَإِنِ اشْتَرَكَا فِي الضَّلَالِ إِلَّا أَنَّ ضَلَالَ الْفَرِيقِ الثَّانِي أَعْظَمُ فَلَمَّا بَيَّنَ تَعَالَى ضَلَالَ الْفَرِيقِ الْأَوَّلِ تَكَلَّمَ فِي ضَلَالِ الْفَرِيقِ الثَّانِي وَهُمْ عَبَدَةُ الْأَوْثَانِ فَقَالَ: وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ وَالْوَاوُ فِي قَوْلِهِ تعالى واذكر عطف على قوله: ذِكْرُ رَحْمَتِ رَبِّكَ عَبْدَهُ زَكَرِيَّا [مريم: ٢] كَأَنَّهُ لَمَّا انْتَهَتْ قِصَّةُ عِيسَى وَزَكَرِيَّا ﵉ قَالَ قَدْ ذَكَرْتَ حَالَ زَكَرِيَّا فَاذْكُرْ حَالَ إِبْرَاهِيمَ وَإِنَّمَا أُمِرَ بِذِكْرِهِ لِأَنَّهُ ﵇ مَا كَانَ هُوَ وَلَا قَوْمُهُ وَلَا أَهْلُ بَلْدَتِهِ مُشْتَغِلِينَ بِالْعِلْمِ وَمُطَالَعَةِ الْكُتُبِ فَإِذَا أَخْبَرَ عَنْ هَذِهِ الْقِصَّةِ كَمَا كَانَتْ مِنْ غَيْرِ زِيَادَةٍ وَلَا نُقْصَانٍ كَانَ ذَلِكَ إِخْبَارًا عَنِ الْغَيْبِ وَمُعْجِزًا قَاهِرًا دَالًّا عَلَى نُبُوَّتِهِ. وإنما شرع

Bil ki bu surenin gayesi tevhidi, nübüvveti ve haşri beyan etmektir. Tevhidi inkâr edenler ise Allah Teâlâ'dan başka bir ilah kabul edenlerdir. Bunlar iki fırkadır: Onlardan bir kısmı Allah'tan başka diri, akıllı ve anlayan bir mabut kabul edenlerdir ki bunlar Hristiyanlardır. Diğer bir kısmı ise Allah'tan başka diri, akıllı ve anlayan olmayan bir cansızı mabut kabul edenlerdir ki bunlar da putperestlerdir. Her iki fırka sapıklıkta ortak olmakla birlikte, ikinci fırkanın sapıklığı daha büyüktür. Allah Teâlâ birinci fırkanın sapıklığını beyan edince, ikinci fırkanın yani putperestlerin sapıklığı hakkında konuşup: { وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ } “Kitap'ta an” buyurmuştur. Allah Teâlâ'nın { وَاذْكُرْ } sözündeki vâv (و) harfi, O'nun: { ذِكْرُ رَحْمَتِ رَبِّكَ عَبْدَهُ زَكَرِيَّا } [Meryem: 2] “[Bu,] Rabbinin kulu Zekeriyyâ'ya olan rahmetinin anılmasıdır” buyruğuna matuftur; sanki Îsâ ve Zekeriyyâ aleyhimesselâm'ın kıssası sona erince: 'Zekeriyyâ'nın halini andın, şimdi de İbrâhim'in halini an' buyurmuştur. Onun anılması ancak şunun için emredilmiştir: Çünkü kendisi aleyhisselâm da kavmi de memleketinin halkı da ilimle ve kitap mütalaasıyla meşgul değillerdi. Dolayısıyla bu kıssayı hiçbir fazlalık ve eksiklik olmaksızın olduğu gibi haber verince, bu gaybdan bir haber ve onun peygamberliğine delalet eden ezici bir mucize olmuştur. İbrâhim'in

فِي قِصَّةِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أن إبراهيم ﵇ كان أب الْعَرَبِ وَكَانُوا مُقِرِّينَ/ بِعُلُوِّ شَأْنِهِ وَطَهَارَةِ دِينِهِ عَلَى مَا قَالَ تَعَالَى: مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ [الْحَجِّ: ٧٨] وَقَالَ تَعَالَى: وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ [الْبَقَرَةِ: ١٣٠] فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ لِلْعَرَبِ إِنْ كُنْتُمْ مُقَلِّدِينَ لِآبَائِكُمْ عَلَى مَا هُوَ قَوْلُكُمْ: إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ [الزخرف: ٢٣] وَمَعْلُومٌ أَنَّ أَشْرَفَ آبَائِكُمْ وَأَجَلَّهُمْ قَدْرًا هُوَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ فَقَلِّدُوهُ فِي تَرْكِ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ وَإِنْ كُنْتُمْ مِنَ الْمُسْتَدِلِّينَ فَانْظُرُوا فِي هَذِهِ الدَّلَائِلِ الَّتِي ذَكَرَهَا إِبْرَاهِيمُ ﵇ لِتَعْرِفُوا فَسَادَ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ وَبِالْجُمْلَةِ فَاتَّبِعُوا إِبْرَاهِيمَ إِمَّا تَقْلِيدًا وَإِمَّا اسْتِدْلَالًا. وَثَانِيهَا: أَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْكُفَّارِ فِي زَمَنِ الرَّسُولِ ﷺ كَانُوا يَقُولُونَ كَيْفَ نَتْرُكُ دِينَ آبَائِنَا وَأَجْدَادِنَا فَذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى قِصَّةَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَبَيَّنَ أَنَّهُ تَرَكَ دِينَ أَبِيهِ وَأَبْطَلَ قَوْلَهُ بِالدَّلِيلِ وَرَجَّحَ مُتَابَعَةَ الدَّلِيلِ عَلَى مُتَابَعَةِ أَبِيهِ لِيَعْرِفَ الْكُفَّارُ أَنَّ تَرْجِيحَ جَانِبِ الْأَبِ عَلَى جَانِبِ الدَّلِيلِ رَدٌّ عَلَى الْأَبِ الْأَشْرَفِ الْأَكْبَرِ الَّذِي هُوَ إِبْرَاهِيمُ ﵇. وَثَالِثُهَا: أَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْكُفَّارِ كَانُوا يَتَمَسَّكُونَ بِالتَّقْلِيدِ وَيُنْكِرُونَ الِاسْتِدْلَالَ عَلَى مَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: قالُوا إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ [الزخرف: ٢٢] وقالُوا وَجَدْنا آباءَنا لَها عابِدِينَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٥٣] فَحَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇ التَّمَسُّكَ بِطَرِيقَةِ الِاسْتِدْلَالِ تَنْبِيهًا لِهَؤُلَاءِ عَلَى سُقُوطِ هَذِهِ الطَّرِيقَةِ ثُمَّ قَالَ تَعَالَى فِي وَصْفِ إِبْرَاهِيمَ ﵇: إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا وَفِي الصِّدِّيقِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ مُبَالَغَةٌ فِي كَوْنِهِ صَادِقًا وَهُوَ الَّذِي يَكُونُ عَادَتُهُ الصِّدْقَ لِأَنَّ هَذَا الْبِنَاءَ يُنْبِئُ عَنْ ذَلِكَ يُقَالُ رَجُلٌ خِمِّيرٌ وَسِكِّيرٌ لِلْمُولَعِ بِهَذِهِ الْأَفْعَالِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ الَّذِي يَكُونُ كَثِيرَ التَّصْدِيقِ بِالْحَقِّ حَتَّى يَصِيرَ مَشْهُورًا بِهِ وَالْأَوَّلُ أَوْلَى وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُصَدِّقَ بِالشَّيْءِ لَا يُوصَفُ بِكَوْنِهِ صِدِّيقًا إِلَّا إِذَا كَانَ صَادِقًا فِي ذَلِكَ التَّصْدِيقِ فَيَعُودُ الْأَمْرُ إِلَى الْأَوَّلِ فَإِنْ قِيلَ أَلَيْسَ قَدْ قَالَ تَعَالَى: وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَداءُ [الْحَدِيدِ: ١٩] قُلْنَا: الْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ صَادِقُونَ فِي ذَلِكَ التَّصْدِيقِ وَاعْلَمْ أَنَّ النَّبِيَّ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ صَادِقًا فِي كُلِّ مَا أَخْبَرَ عَنْهُ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى صَدَّقَهُ وَمُصَدَّقُ اللَّهِ صَادِقٌ وَإِلَّا لَزِمَ الْكَذِبُ فِي كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى فَيَلْزَمُ مِنْ هَذَا كَوْنُ الرَّسُولِ صَادِقًا فِي كُلِّ مَا يَقُولُ، وَلِأَنَّ الرُّسُلَ شُهَدَاءُ اللَّهِ عَلَى النَّاسِ عَلَى مَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً [النِّسَاءِ: ٤١] وَالشَّهِيدُ إِنَّمَا يُقْبَلُ قَوْلُهُ: إِذَا لَمْ يَكُنْ كَاذِبًا. فَإِنْ قِيلَ: فَمَا قَوْلُكُمْ فِي إِبْرَاهِيمَ ﵇ فِي قَوْلِهِ: بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ [الأنبياء: ٦٣] وإِنِّي سَقِيمٌ قُلْنَا قَدْ شَرَحْنَا فِي تَأْوِيلِ هَذِهِ الْآيَاتِ بِالدَّلَائِلِ الظَّاهِرَةِ أَنَّ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ لَيْسَ بِكَذِبٍ فَلَمَّا ثَبَتَ أَنَّ كُلَّ نَبِيٍّ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ صِدِّيقًا وَلَا يَجِبُ فِي كُلِّ صِدِّيقٍ أَنْ يَكُونَ نَبِيًّا ظَهَرَ بِهَذَا قُرْبُ مَرْتَبَةِ الصِّدِّيقِ مِنْ مَرْتَبَةِ النَّبِيِّ فَلِهَذَا انْتَقَلَ مِنْ ذِكْرِ كَوْنِهِ صِدِّيقًا إِلَى ذِكْرِ كَوْنِهِ نَبِيًّا. وَأَمَّا النَّبِيُّ فَمَعْنَاهُ كَوْنُهُ رَفِيعَ الْقَدْرِ عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ النَّاسِ وَأَيُّ رِفْعَةٍ أَعْلَى مِنْ رِفْعَةِ مَنْ جَعَلَهُ اللَّهُ وَاسِطَةً بَيْنَهُ وَبَيْنَ عِبَادِهِ. وَقَوْلُهُ: كانَ صِدِّيقاً قِيلَ:

aleyhisselâm kıssasına şu gerekçelerle başlanmıştır: Birincisi: İbrâhim aleyhisselâm Arapların atasıydı ve onlar Allah Teâlâ'nın: { مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ } [Hac: 78] “Babanız İbrâhim'in dinine [uyun]” ve: { وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ } [Bakara: 130] “Kendini bilmeyenden başka kim İbrâhim'in dininden yüz çevirir?” buyurduğu üzere onun şanının yüceliğini ve dininin temizliğini ikrar / etmekteydiler. Sanki Allah Teâlâ Araplara şöyle demiştir: 'Eğer siz: { إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ } [Zuhruf: 23] “Biz babalarımızı bir din üzerinde bulduk ve biz onların izlerine uymaktayız” sözünüz gereğince babalarınızı taklit ediyorsanız -ki babalarınızın en şereflisi ve kadrce en yücesinin İbrâhim aleyhisselâm olduğu malumdur- putlara tapmayı terk etme konusunda onu taklit ediniz. Şayet delil getirenlerden iseniz, putlara tapmanın batıllığını bilmek için İbrâhim aleyhisselâm'ın zikrettiği bu delillere bakınız. Velhasıl, ister taklitle ister delille olsun İbrâhim'e uyunuz.' İkincisi: Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem zamanındaki kâfirlerin birçoğu: 'Babalarımızın ve dedelerimizin dinini nasıl terk ederiz?' diyorlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ İbrâhim aleyhisselâm'ın kıssasını zikretti; onun babasının dinini terk ettiğini, onun sözünü delille iptal ettiğini ve delile uymayı babasına uymaya tercih ettiğini beyan etti ki kâfirler, baba tarafını delil tarafına tercih etmenin en şerefli ve en büyük baba olan İbrâhim aleyhisselâm'a bir reddiye olduğunu bilsinler. Üçüncüsü: Kâfirlerin birçoğu Allah Teâlâ'nın: { قالُوا إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ } [Zuhruf: 22] “Onlar: 'Biz babalarımızı bir din üzerinde bulduk' dediler” ve { وقالُوا وَجَدْنا آباءَنا لَها عابِدِينَ } [Enbiyâ: 53] “Onlar: 'Babalarımızı bunlara tapar bulduk' dediler” buyurduğu üzere taklide sarılıyor ve delil getirmeyi inkâr ediyorlardı. Allah Teâlâ bu yöntemin tutarsızlığına dikkat çekmek için İbrâhim aleyhisselâm'ın delil getirme yöntemine sarıldığını hikâye etti. Sonra Allah Teâlâ İbrâhim aleyhisselâm'ın vasfında şöyle buyurdu: { إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا } “Şüphesiz o, dosdoğru bir peygamberdi”. Sıddîk (صِدِّيق) hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Onun sâdık (doğru sözlü) olmasında mübalağa ifade etmesidir; o, âdeti doğruluk olan kimsedir; zira bu kalıp buna delalet eder. Nitekim bu fiillere aşırı düşkün olan kimse için 'racülün hımmîr' (çok şarap içen) ve 'sikkîr' (çok sarhoş olan) denir. İkincisi: Onun hakkı çokça tasdik eden ve hatta bununla meşhur olan kimse olmasıdır. Birinci görüş daha evladır; zira bir şeyi tasdik eden kimse, o tasdikinde doğru sözlü olmadıkça sıddîk olarak nitelenmez; dolayısıyla mesele birinciye döner. Şayet: 'Allah Teâlâ: { وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَداءُ } [Hadîd: 19] “Allah'a ve peygamberlerine iman edenler var ya, işte onlar sıddîklar ve şahitlerdir” buyurmamış mıdır?' denilirse, deriz ki: Allah'a ve peygamberlerine iman edenler bu tasdiklerinde sâdıktırlar (doğrudurlar). Bil ki peygamberin haber verdiği her şeyde doğru sözlü olması vaciptir; çünkü Allah Teâlâ onu tasdik etmiştir, Allah'ın tasdik ettiği ise sâdıktır; aksi takdirde Allah Teâlâ'nın kelamında yalan gerekirdi. Bundan dolayı Resûl'ün söylediği her şeyde doğru sözlü olması gerekir. Bir de peygamberler Allah Teâlâ'nın: { فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً } [Nisâ: 41] “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunların üzerine şahit kıldığımız zaman durum nasıl olacak?” buyurduğu üzere Allah'ın insanlar üzerindeki şahitleridir; şahidin sözü ise ancak yalancı olmadığı takdirde kabul edilir. Şayet: 'İbrâhim aleyhisselâm hakkında onun: { بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ } [Enbiyâ: 63] “Belki de bunu onların şu büyüğü yapmıştır” ve { إِنِّي سَقِيمٌ } “Ben hastayım” sözleri için ne dersiniz?' denilirse, deriz ki: Bu ayetlerin tevilinde açık delillerle bunlardan hiçbirinin yalan olmadığını açıkladık. Her peygamberin sıddîk olmasının vacip olduğu, fakat her sıddîkın peygamber olmasının vacip olmadığı sabit olunca, bununla sıddîk mertebesinin peygamber mertebesine yakınlığı ortaya çıkmış oldu; işte bundan dolayı onun sıddîk oluşunun zikrinden nebi oluşunun zikrine geçilmiştir. Nebiye gelince; bunun anlamı, onun Allah katında ve insanlar katında kadrinin yüce olmasıdır. Allah'ın Kendisi ile kulları arasında vasıta kıldığı kimsenin yüceliğinden daha üstün hangi yücelik olabilir! Allah Teâlâ'nın: { كانَ صِدِّيقاً } “Sıddîk idi” buyruğuna gelince, şöyle denilmiştir:

إِنَّهُ صَارَ وَقِيلَ إِنَّ مَعْنَاهُ وُجِدَ صِدِّيقًا نَبِيًّا أَيْ كَانَ مِنْ أَوَّلِ وُجُودِهِ إِلَى انْتِهَائِهِ مَوْصُوفًا بِالصِّدْقِ وَالصِّيَانَةِ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : هَذِهِ الْجُمْلَةُ وَقَعَتِ اعْتِرَاضًا بَيْنَ الْمُبْدَلِ مِنْهُ وَبَدَلِهِ أَعْنِي إِبْرَاهِيمَ وَإِذْ قَالَ وَنَظِيرُهُ قَوْلُكَ رَأَيْتُ زَيْدًا وَنِعْمَ الرَّجُلُ أَخَاكَ وَيَجُوزُ أَنْ يَتَعَلَّقَ إِذْ بَكَانِ أَوْ بِصِدِّيقًا نَبِيًّا أَيْ كَانَ جَامِعًا لِخَصَائِصِ الصِّدِّيقِينَ وَالْأَنْبِيَاءِ حِينَ خَاطَبَ أباه بتلك المخاطبات/ أما قوله: يا أَبَتِ

Bunun 'oldu' anlamına geldiği söylenmiştir. Anlamının 'sıddîk bir nebi olarak bulundu', yani varlığının başından sonuna kadar doğruluk ve iffetle nitelenmişti demek olduğu da söylenmiştir. 'el-Keşşâf' sahibi dedi ki: Bu cümle, mübdelün minh ile bedeli -yani İbrâhim ile 'iz kâle' (إِذْ قَالَ)- arasına giren bir itiraziyye (ara) cümlesidir; bunun benzeri 'Raeytü Zeyden ve ni'me'r-racülü ehâke' (Zeyd'i gördüm ki o ne güzel adamdır, senin kardeşini) sözündür. 'İz' (إِذْ) zarfının 'kâne'ye yahut 'sıddîkan nebiyyen'e taalluk etmesi de caizdir; yani o, babasına bu hitaplarla hitap ettiği sırada / sıddîkların ve peygamberlerin özelliklerini kendinde toplamıştı. Allah Teâlâ'nın: { يا أَبَتِ

فَالتَّاءُ عِوَضٌ عَنْ يَاءِ الْإِضَافَةِ وَلَا يُقَالُ يَا أَبَتِي لِئَلَّا يُجْمَعَ بَيْنَ الْعِوَضِ وَالْمُعَوَّضِ عَنْهُ وَقَدْ يُقَالُ: يَا أَبَتَا لِكَوْنِ الْأَلِفِ بَدَلًا مِنَ الْيَاءِ وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ تَكَلَّمَ مَعَ أَبِيهِ بِأَرْبَعَةِ أَنْوَاعٍ مِنَ الْكَلَامِ. النَّوْعُ الْأَوَّلُ: قَوْلِهِ: لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً

} “Babacığım!” buyruğuna gelince; [buradaki] tâ (ت) harfi izafet yâ'sının yerine ivazdır (karşılıktır); ivaz ile kendisinden ivaz yapılan şey bir arada bulunmasın diye 'Yâ ebetî' denilmez. Elif harfinin yâ'dan bedel olması sebebiyle bazen 'Yâ ebetâ' da denilir. Bil ki Allah Teâlâ, İbrâhim aleyhisselâm'ın babasıyla dört tür kelamla konuştuğunu hikâye etmiştir: Birinci Tür: Onun: { لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً } “İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir faydası olmayan şeylere niçin tapıyorsun?” sözüdür.

ووصف الْأَوْثَانَ بِصِفَاتٍ ثَلَاثَةٍ كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهَا قَادِحَةٌ فِي الْإِلَهِيَّةِ وَبَيَانُ ذَلِكَ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أن

O, putları her biri ilahlığa halel getiren üç sıfatla nitelemiştir; bunun açıklaması birkaç yöndendir: Birincisi: Şüphesiz

الْعِبَادَةَ غَايَةُ التَّعْظِيمِ فَلَا يَسْتَحِقُّهَا إِلَّا مَنْ لَهُ غَايَةُ الْإِنْعَامِ وَهُوَ الْإِلَهُ الَّذِي مِنْهُ أُصُولُ النِّعَمِ وَفُرُوعُهَا عَلَى مَا قَرَّرْنَاهُ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ [مريم: ٣٦] وَقَالَ: كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢٨] الْآيَةَ وَكَمَا يُعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ الِاشْتِغَالُ بِشُكْرِهَا مَا لَمْ تَكُنْ مُنْعِمَةً وَجَبَ أَنْ لَا يَجُوزَ الِاشْتِغَالُ بِعِبَادَتِهَا. وَثَانِيهَا: أَنَّهَا إِذَا لَمْ تَسْمَعْ وَلَمْ تُبْصِرْ وَلَمْ تُمَيِّزْ مَنْ يُطِيعُهَا عَمَّنْ يَعْصِيهَا فَأَيُّ فَائِدَةٍ فِي عِبَادَتِهَا، وَهَذَا يُنَبِّهُكَ عَلَى أَنَّ الْإِلَهَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ عَالِمًا بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ حَتَّى يَكُونَ الْعَبْدُ آمِنًا مِنْ وُقُوعِ الْغَلَطِ لِلْمَعْبُودِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الدُّعَاءَ مُخُّ الْعِبَادَةِ فَالْوَثَنُ إِذَا لَمْ يَسْمَعْ دُعَاءَ الدَّاعِي فَأَيُّ مَنْفَعَةٍ فِي عِبَادَتِهِ وَإِذَا كَانَتْ لَا تُبْصِرُ بِتَقَرُّبِ مَنْ يَقْتَرِبُ إِلَيْهَا فَأَيُّ مَنْفَعَةٍ فِي ذَلِكَ التَّقَرُّبِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ السَّامِعَ الْمُبْصِرَ الضَّارَّ النَّافِعَ أَفْضَلُ مِمَّنْ كَانَ عَارِيًا عَنْ كُلِّ ذَلِكَ، وَالْإِنْسَانُ مَوْصُوفٌ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ فَيَكُونُ أَفْضَلَ وَأَكْمَلَ مِنَ الْوَثَنِ فَكَيْفَ يَلِيقُ بِالْأَفْضَلِ عِبَادَةُ الْأَخَسِّ. وَخَامِسُهَا: إِذَا كَانَتْ لَا تَنْفَعُ وَلَا تَضُرُّ فَلَا يُرْجَى مِنْهَا مَنْفَعَةٌ وَلَا يُخَافُ مِنْ ضَرَرِهَا فَأَيُّ فَائِدَةٍ فِي عِبَادَتِهَا. وَسَادِسُهَا: إِذَا كَانَتْ لَا تَحْفَظُ أَنْفُسَهَا عَنِ الْكَسْرِ وَالْإِفْسَادِ عَلَى مَا حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَنَّهُ كَسَّرَهَا وَجَعَلَهَا جُذَاذًا فَأَيُّ رَجَاءٍ لِلْغَيْرِ فِيهَا وَاعْلَمْ أَنَّهُ عَابَ الْوَثَنَ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ. أَحَدُهَا: لَا يَسْمَعُ.

ibadet tazimin (saygının) zirvesidir; dolayısıyla ona ancak nimet vermenin zirvesine sahip olan layık olur, o da O'nun: { وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ } [Meryem: 36] “Şüphesiz Allah benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir; öyleyse O'na kulluk edin” buyruğunun tefsirinde açıkladığımız üzere nimetlerin asıllarının ve teferruatının kendisinden olduğu İlah'tır. Nitekim: { كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ } [Bakara: 28] “Allah'ı nasıl inkâr edersiniz ki siz ölü idiniz de O sizi diriltti” ayeti de böyledir. Nimet verici olmadıkça [putlara] şükürle meşgul olmanın caiz olmadığı zorunlu olarak bilindiği gibi, onlara ibadetle meşgul olmanın caiz olmaması da vacip olmuştur. İkincisi: Onlar işitmediği, görmediği, kendisine itaat edeni isyan edenden ayırt edemediği takdirde onlara ibadet etmenin ne faydası vardır? Bu sana, kulun mabut hakkında bir hatanın meydana gelmesinden emin olabilmesi için İlah'ın bütün bilinenleri bilmesinin vacip olduğunu hatırlatır. Üçüncüsü: Dua ibadetin iliğidir (özüdür); put dua edenin duasını işitmediğinde ona ibadet etmekte ne fayda vardır? Kendisine yaklaşmaya çalışanın bu yaklaşmasını görmediğinde o yaklaşmada ne menfaat vardır? Dördüncüsü: İşiten, gören, zarar ve fayda veren [varlık], bütün bunlardan yoksun olandan daha üstündür; insan ise bu sıfatlarla nitelenmiştir, dolayısıyla o puttan daha üstün ve daha kâmildir; öyleyse en üstün olanın en aşağı olana ibadet etmesi nasıl uygun düşer? Beşincisi: Fayda vermediği ve zarar vermediği zaman ondan ne bir menfaat umulur ne de zararından korkulur; o halde ona ibadet etmekte ne fayda vardır? Altıncısı: Allah Teâlâ'nın İbrâhim aleyhisselâm'dan onları kırıp un ufak ettiğini hikâye ettiği üzere, onlar kendilerini kırılmaktan ve tahrip edilmekten koruyamadıklarında başkasının onlarda ne umudu olabilir? Bil ki o, putu üç yönden ayıplamıştır: Birincisi: İşitmez.

وَثَانِيهَا: لَا يُبْصِرُ. وَثَالِثُهَا: لَا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئًا كَأَنَّهُ قَالَ لَهُ: بَلِ الْإِلَهِيَّةُ لَيْسَتْ إِلَّا لِرَبِّي فَإِنَّهُ يَسْمَعُ وَيُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِي وَيُبْصِرُ، كَمَا قَالَ: إِنَّنِي مَعَكُما أَسْمَعُ وَأَرى [طَهَ: ٤٦] وَيَقْضِي الْحَوَائِجَ: أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ [النَّمْلِ: ٦٢] واعلم أن قوله هاهنا لِمَ تَعْبُدُ

İkincisi: Görmez. Üçüncüsü: Sana hiçbir fayda sağlamaz. Sanki o [babasına] şöyle demiştir: Bilakis ilahlık ancak Rabbime aittir; zira O işitir, dua edenin duasına icabet eder ve O'nun: { إِنَّنِي مَعَكُما أَسْمَعُ وَأَرى } [Tâhâ: 46] “Şüphesiz Ben sizinle beraberim; işitir ve görürüm” buyurduğu gibi görür ve ihtiyaçları giderir: { أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ } [Neml: 62] “Darda kalana, dua ettiği zaman icabet eden mi?”. Bil ki onun buradaki: { لِمَ تَعْبُدُ } “Niçin tapıyorsun?” sözü

مَحْمُولٌ عَلَى نَفْسِ الْعِبَادَةِ وَأَمَّا قَوْلُهُ فِي الْمَقَامِ الثَّالِثِ: لَا تَعْبُدِ الشَّيْطانَ لَا يُقَالُ ذَلِكَ بَلِ الْمُرَادُ الطَّاعَةُ لِأَنَّهُمْ مَا كَانُوا يَعْبُدُونَ الشَّيْطَانَ فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى الطَّاعَةِ وَلِأَنَّا نَقُولُ لَيْسَ إِذَا تَرَكْنَا الظَّاهِرَ هاهنا لِدَلِيلٍ وَجَبَ تَرْكُ الظَّاهِرِ فِي الْمَقَامِ الْأَوَّلِ بِغَيْرِ دَلِيلٍ فَإِنْ قِيلَ: إِمَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّ أَبَا إِبْرَاهِيمَ كَانَ يَعْتَقِدُ فِي تِلْكَ الْأَوْثَانِ أَنَّهَا آلِهَةٌ بِمَعْنَى أَنَّهَا قَادِرَةٌ مُخْتَارَةٌ مُوجِدَةٌ لِلنَّاسِ وَالْحَيَوَانَاتِ أَوْ يُقَالُ إِنَّهُ مَا كَانَ يَعْتَقِدُ ذَلِكَ بَلْ كَانَ يَعْتَقِدُ أَنَّهَا تَمَاثِيلُ الْكَوَاكِبِ وَالْكَوَاكِبُ هِيَ الْآلِهَةُ الْمُدَبِّرَةُ لِهَذَا الْعَالَمِ، فَتَعْظِيمُ تَمَاثِيلِ الْكَوَاكِبِ بِمُوجَبِ تَعْظِيمِ الْكَوَاكِبِ أَوْ كَانَ يَعْتَقِدُ أَنَّ هَذِهِ الْأَوْثَانَ تَمَاثِيلُ أَشْخَاصِ مُعَظَّمَةٍ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى مِنَ الْبَشَرِ فَتَعْظِيمُهَا يَقْتَضِي كَوْنَ أُولَئِكَ الْأَشْخَاصِ شُفَعَاءَ لَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى أَوْ كَانَ يَعْتَقِدُ أَنَّ تِلْكَ الْأَوْثَانَ طَلْسَمَاتٌ رُكِّبَتْ بِحَسَبِ اتِّصَالَاتٍ مَخْصُوصَةٍ لِلْكَوَاكِبِ قَلَّمَا يَتَّفِقُ مِثْلُهَا، وَأَنَّهَا مُشَفَّعٌ بِهَا، أَوْ غَيْرُ ذَلِكَ مِنَ الْأَعْذَارِ الْمَنْقُولَةِ عَنْ عَبَدَةِ الْأَوْثَانِ، فَإِنْ كَانَ أَبُو إِبْرَاهِيمَ مِنَ الْقِسْمِ الْأَوَّلِ كَانَ فِي نِهَايَةِ الْجُنُونِ لِأَنَّ الْعِلْمَ بِأَنَّ هَذَا الْخَشَبَ الْمَنْحُوتَ فِي هَذِهِ الساعة ليس خالقا للسموات وَالْأَرْضِ مِنْ/ أَجْلَى الْعُلُومِ الضَّرُورِيَّةِ، فَالشَّاكُّ فِيهِ يَكُونُ فَاقِدًا لَأَجْلَى الْعُلُومِ الضَّرُورِيَّةِ فَكَانَ مَجْنُونًا وَالْمَجْنُونُ لَا يَجُوزُ إِيرَادُ الْحُجَّةِ عَلَيْهِ وَالْمُنَاظَرَةُ مَعَهُ، وَإِنْ كَانَ مِنَ الْقِسْمِ الثَّانِي فَهَذِهِ الدَّلَائِلُ لَا تَقْدَحُ فِي شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ لِأَنَّ ذَلِكَ الْمَذْهَبَ إِنَّمَا يَبْطُلُ بِإِقَامَةِ الدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الْكَوَاكِبَ لَيْسَتْ أَحْيَاءً وَلَا قَادِرَةً عَلَى خَلْقِ الْأَجْسَامِ وَخَلْقِ الْحَيَاةِ وَمَعْلُومٌ أَنَّ الدليل المذكور هاهنا لَا يُفِيدُ ذَلِكَ الْمَطْلُوبَ فَعَلِمْنَا أَنَّ هَذِهِ الدَّلَالَةَ عَدِيمَةُ الْفَائِدَةِ عَلَى كُلِّ التَّقْدِيرَاتِ، قُلْنَا: لَا نِزَاعَ أَنَّهُ لَا يَخْفَى عَلَى الْعَاقِلِ أَنَّ الْخَشَبَةَ الْمَنْحُوتَةَ لَا تَصْلُحُ لِخَلْقِ الْعَالَمِ وَإِنَّمَا مَذْهَبُهُمْ هَذَا عَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي، وَإِنَّمَا أَوْرَدَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ هَذِهِ الدَّلَالَةَ عَلَيْهِمْ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَعْتَقِدُونَ أَنَّ عِبَادَتَهَا تُفِيدُ نَفْعًا إِمَّا عَلَى سَبِيلِ الْخَاصِّيَّةِ الْحَاصِلَةِ مِنَ الطَّلْسَمَاتِ أَوْ عَلَى سَبِيلِ أَنَّ الْكَوَاكِبَ تَنْفَعُ وَتَضُرُّ، فَبَيَّنَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ أَنَّهُ لَا مَنْفَعَةَ فِي طَاعَتِهَا وَلَا مَضَرَّةَ فِي الْإِعْرَاضِ عَنْهَا فَوَجَبَ أَنْ لَا تَحْسُنَ عِبَادَتُهَا. النَّوْعُ الثَّانِي: قوله: يَا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِراطاً سَوِيًّا وَمَعْنَاهُ ظَاهِرٌ وَطَمِعَ فِي التَّمَسُّكِ بِهِ أَهْلُ التَّعْلِيمِ وَأَهْلُ التَّقْلِيدِ- أَمَّا أَهْلُ التَّعْلِيمِ فَقَالُوا: إِنَّهُ أَمَرَهُ بِالِاتِّبَاعِ فِي

bizzat ibadete hamledilir. Üçüncü makamdaki: { لَا تَعْبُدِ الشَّيْطانَ } “Şeytana kulluk etme” sözüne gelince, böyle denilmez; bilakis murat itaattir; çünkü onlar şeytana ibadet etmiyorlardı, bu sebeple onu itaate hamletmek vacip olmuştur. Zira biz deriz ki: Burada zahiri bir delilden ötürü terk etmiş olmamız, birinci makamda da zahiri delilsiz olarak terk etmemizi gerektirmez. Şayet şöyle denilirse: Ya İbrâhim'in babasının o putlar hakkında onların insanların ve hayvanların yaratıcısı, kudret ve irade sahibi ilahlar olduğuna inandığı söylenecektir; yahut onun buna inanmayıp bilakis onların yıldızların heykelleri olduğuna ve yıldızların da bu âlemi yöneten ilahlar olduğuna inandığı, dolayısıyla yıldızların heykellerini tazim etmenin yıldızları tazim etmenin bir gereği olduğu söylenecektir; yahut onun bu putların Allah Teâlâ katında insanlar içinden tazim edilen şahısların heykelleri olduğuna, dolayısıyla onları tazim etmenin o şahısların Allah Teâlâ katında kendilerine şefaatçi olmasını gerektirdiğine inandığı söylenecektir; yahut onun o putların yıldızların benzerine az rastlanır özel kavuşumlarına göre yapılmış tılsımlar olduğuna ve bunların şefaat ettirildiğine inandığı yahut putperestlerden nakledilen diğer mazeretlere inandığı söylenecektir. Şayet İbrâhim'in babası birinci kısımdan idiyse, o son derece mecnundu; çünkü bu saatte yontulmuş şu tahtanın göklerin / ve yerin yaratıcısı olmadığını bilmek en açık zarûrî (zorunlu) bilgilerdendir. Bundan şüphe eden kimse ise en açık zarûrî bilgileri kaybetmiş olur, dolayısıyla mecnun sayılırdı; mecnuna karşı delil getirmek ve onunla münazara etmek ise caiz değildir. Şayet ikinci kısımdan idiyse, bu deliller bunlardan hiçbirine halel getirmez; çünkü o mezhep ancak yıldızların diri olmadıklarına, cisimleri ve hayatı yaratmaya güç yetiremediklerine dair delil ikame etmekle iptal edilir. Burada zikredilen delilin ise o matlubu sağlamadığı malumdur; böylece bildik ki bu delil her halükarda faydasızdır. Biz deriz ki: Yontulmuş tahtanın âlemi yaratmaya elverişli olmadığının akıllı bir kimseye gizli kalmayacağı hususunda hiçbir ihtilaf yoktur; onların mezhebi ancak ikinci vecih üzeredir. İbrâhim aleyhisselâm'ın onlara karşı bu delili getirmesi ise ancak onların, putlara ibadetin ya tılsımlardan hâsıl olan bir hassasa yoluyla yahut yıldızların fayda ve zarar vermesi yoluyla bir fayda sağlayacağına inanmalarından ötürüdür. İbrâhim aleyhisselâm ise onlara itaatte hiçbir menfaat bulunmadığını ve onlardan yüz çevirmekte hiçbir zarar olmadığını beyan etmiş, bu sebeple onlara ibadetin güzel olmaması vacip olmuştur. İkinci Tür: Onun: { يَا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِراطاً سَوِيًّا } “Babacığım! Doğrusu bana, sana gelmeyen bir ilim geldi; öyleyse bana uy ki seni dosdoğru bir yola ileteyim” sözüdür. Bunun anlamı açıktır; Ta'lîmiyye ehli ve taklit ehli buna tutunmaya heves etmişlerdir. Ta'lîmiyye ehline gelince; onlar dediler ki: O, babasına

الدِّينِ وَمَا أَمَرَهُ بِالتَّمَسُّكِ بِدَلِيلٍ لَا يُسْتَفَادُ إِلَّا مِنَ الِاتِّبَاعِ، وَأَمَّا أَهْلُ التَّقْلِيدِ فَقَدْ تَمَسَّكُوا بِهِ أَيْضًا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ، وَمِنَ النَّاسِ مِنْ طَعَنَ أَنَّهُ أَمَرَهُ بِالِاتِّبَاعِ لِتَحْصُلَ الْهِدَايَةُ، فَإِذَنْ لَا تَحْصُلُ الْهِدَايَةُ إِلَّا بِاتِّبَاعِهِ، وَلَا تَبَعِيَّةَ إِلَّا إِذَا اهْتَدَى لِقَوْلِنَا إِنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ اتِّبَاعِهِ فَيَقَعُ الدَّوْرُ وَإِنَّهُ بَاطِلٌ. وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْهِدَايَةِ بَيَانُ الدَّلِيلِ وَشَرْحُهُ وَإِيضَاحُهُ، فَعِنْدَ هَذَا عَادَ السَّائِلُ فَقَالَ: أَنَا لَا أُنْكِرُ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الدَّلَالَةِ، وَلَكِنِّي أَقُولُ الْوُقُوفُ عَلَى تِلْكَ الدَّلَالَةِ لَا يُسْتَفَادُ إِلَّا مِمَّنْ لَهُ نَفْسٌ كَامِلَةٌ بَعِيدَةٌ عَنِ النَّقْصِ وَالْخَطَأِ، وَهِيَ نَفْسُ النَّبِيِّ الْمَعْصُومِ أَوِ الْإِمَامِ الْمَعْصُومِ فَإِذَا سَلَّمْتَ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ النَّبِيِّ فِي هَذَا الْمَقْصُودِ فَقَدْ سَلَّمْتَ حُصُولَ الْغَرَضِ، أَجَابَ الْمُجِيبُ وَقَالَ أَنَا مَا سَلَّمْتُ أَنَّهُ لَا بُدَّ فِي الْوُقُوفِ عَلَى الدَّلَائِلِ مِنْ هِدَايَةِ النَّبِيِّ، وَلَكِنِّي أَقُولُ هَذَا الطَّرِيقُ أَسْهَلُ وَإِنَّ إبراهيم ﵇ دعاه إلى الْأَسْهَلِ وَالْجَوَابُ عَنْ سُؤَالِ الدَّوْرِ أَنَّ قَوْلَهُ: فَاتَّبِعْنِي لَيْسَ أَمْرَ إِيجَابٍ بَلْ أَمْرَ إِرْشَادٍ. والنوع الثالث:

dinde tâbi olmayı emretmiş, ancak tâbi olmadan istifade edilemeyen bir delile tutunmasını emretmemiştir. Taklit ehline gelince, onlar da bu vecihten buna tutunmuşlardır. İnsanlardan bir kısmı da hidayetin hâsıl olması için ona tâbi olmayı emrettiğini; öyleyse hidayetin ancak ona tâbi olmakla hâsıl olacağını, tâbi olmanın da ancak hidayete erdiği takdirde mümkün olacağını -çünkü ona tâbi olmanın zorunlu olduğunu söylemekteyiz- ileri sürerek itiraz etmiş ve böylece kısır döngü (devir) meydana geldiğini ve bunun batıl olduğunu söylemiştir. Birinciye cevap şudur: Hidayetten murat delilin beyanı, şerhi ve açıklanmasıdır. Bunun üzerine soru soran tekrar dönüp dedi ki: Ben delilin zorunlu olduğunu inkâr etmiyorum; fakat diyorum ki o delile vâkıf olmak ancak nefsi kâmil, noksanlıktan ve hatadan uzak olan kimseden istifade edilir; o da masum nebinin veya masum imamın nefsidir. Bu maksatta nebinin zorunlu olduğunu kabul ettiğinde gayenin hâsıl olduğunu kabul etmiş olursun. Cevap veren cevap verip dedi ki: Ben delillere vâkıf olmak için nebinin hidayetinin zorunlu olduğunu kabul etmedim; fakat diyorum ki bu yol daha kolaydır ve İbrâhim aleyhisselâm onu daha kolay olana davet etmiştir. Devir (kısır döngü) sorusuna cevap ise, onun: { فَاتَّبِعْنِي } “Bana uy” sözünün bir vücûb (zorunluluk) emri değil irşad emri olmasıdır. Üçüncü Tür:

قوله: يَا أَبَتِ لَا تَعْبُدِ الشَّيْطانَ إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلرَّحْمنِ عَصِيًّا أَيْ لَا تُطِعْهُ لِأَنَّهُ عَاصٍ لِلَّهِ فَنَفَّرَهُ بِهَذِهِ الصِّفَةِ عَنِ الْقَبُولِ مِنْهُ، لِأَنَّهُ أَعْظَمُ الْخِصَالِ الْمُنَفِّرَةِ، وَاعْلَمْ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لِإِمْعَانِهِ فِي الْإِخْلَاصِ لَمْ يَذْكُرْ مِنْ جِنَايَاتِ الشَّيْطَانِ إِلَّا كَوْنَهُ عَاصِيًا لِلَّهِ وَلَمْ يَذْكُرْ مُعَادَاتِهِ لِآدَمَ ﵇ كَأَنَّ النَّظَرَ فِي عِظَمِ مَا ارْتَكَبَهُ مِنْ ذَلِكَ الْعِصْيَانِ غَمَّى فِكْرَهُ وَأَطْبَقَ عَلَى ذِهْنِهِ، وَأَيْضًا فَإِنَّ مَعْصِيَةَ اللَّهِ تَعَالَى لَا تَصْدُرُ إِلَّا عَنْ ضَعِيفِ الرَّأْيِ، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ كَانَ حَقِيقًا أَنْ لَا يُلْتَفَتَ إِلَى رَأْيِهِ وَلَا يُجْعَلَ لِقَوْلِهِ وَزْنٌ فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ هَذَا الْقَوْلَ يَتَوَقَّفُ عَلَى إِثْبَاتِ أُمُورٍ:

Onun: { يَا أَبَتِ لَا تَعْبُدِ الشَّيْطانَ إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلرَّحْمنِ عَصِيًّا } “Babacığım! Şeytana kulluk etme! Çünkü şeytan, Rahmân'a çok asi olmuştur” sözüdür; yani ona itaat etme, çünkü o Allah'a asidir; böylece onu bu sıfatla, ondan kabul etmekten nefret ettirmiştir; zira bu, nefret ettirici hasletlerin en büyüğüdür. Bil ki İbrâhim aleyhisselâm ihlastaki derinliği sebebiyle şeytanın cinayetlerinden sadece Allah'a asi oluşunu zikretmiş, Âdem aleyhisselâm'a olan düşmanlığını zikretmemiştir; sanki onun işlediği o isyanın büyüklüğüne bakmak fikrini kaplamış ve zihnini bürümüştür. Ayrıca Allah Teâlâ'ya isyan ancak zayıf akıllı kimseden sâdır olur; kim de böyle olursa onun görüşüne iltifat edilmemesi ve sözüne değer verilmemesi gerekirdi. Şayet: 'Bu söz birtakım hususların ispatına bağlıdır:

أَحَدُهَا: إِثْبَاتُ الصَّانِعِ. وَثَانِيهَا: إِثْبَاتُ الشَّيْطَانِ. وَثَالِثُهَا: إِثْبَاتُ أَنَّ الشَّيْطَانَ عَاصٍ لِلَّهِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ لَمَّا كَانَ عَاصِيًا لَمْ تَجُزْ طَاعَتُهُ فِي شَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ. وَخَامِسُهَا: أَنَّ الِاعْتِقَادَ الَّذِي كَانَ عَلَيْهِ ذَلِكَ الْإِنْسَانُ كَانَ مُسْتَفَادًا مِنْ طَاعَةِ الشَّيْطَانِ، وَمِنْ شَأْنِ الدَّلَالَةِ الَّتِي تُورَدُ عَلَى الْخَصْمِ أَنْ تَكُونَ مُرَكَّبَةً مِنْ مُقَدِّمَاتٍ مَعْلُومَةٍ مُسَلَّمَةٍ، وَلَعَلَّ أَبَا إِبْرَاهِيمَ كَانَ مُنَازِعًا فِي كُلِّ هَذِهِ الْمُقَدِّمَاتِ، / وَكَيْفَ وَالْمَحْكِيُّ عَنْهُ أَنَّهُ مَا كَانَ يُثْبِتُ إِلَهًا سِوَى نُمْرُوذَ فَكَيْفَ يُسَلِّمُ وُجُودَ الْإِلَهِ الرَّحْمَنِ وَإِذَا لَمْ يُسَلِّمْ وُجُودَهُ، فَكَيْفَ يُمْكِنُهُ تَسْلِيمُ أَنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ عَاصِيًا لِلرَّحْمَنِ، ثُمَّ إِنَّ عَلَى تَسْلِيمِ ذَلِكَ فَكَيْفَ يُسَلِّمُ الْخَصْمُ بِمُجَرَّدِ هَذَا الْكَلَامِ أَنَّ مَذْهَبَهُ مُقْتَبَسٌ مِنَ الشَّيْطَانِ، بَلْ لَعَلَّهُ يَقْلِبُ ذَلِكَ عَلَى خَصْمِهِ، قُلْنَا: الْحُجَّةُ الْمُعَوَّلُ عَلَيْهَا فِي إِبْطَالِ مَذْهَبِ آزَرَ هُوَ الَّذِي ذَكَرَهُ أَوَّلًا مِنْ قَوْلِهِ: لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً

Birincisi: Sâni'in (Yaratıcının) ispatı. İkincisi: Şeytanın ispatı. Üçüncüsü: Şeytanın Allah'a asi olduğunun ispatı. Dördüncüsü: Asi olduğu için hiçbir şeyde ona itaatin caiz olmadığının ispatı. Beşincisi: O insanın üzerinde bulunduğu inancın şeytana itaatten elde edildiğinin ispatı. Hasıma karşı getirilen delilin ise bilinen ve kabul edilen öncüllerden oluşması gerekir; oysa muhtemelen İbrâhim'in babası bu öncüllerin hepsinde ihtilaf etmekteydi. / Nitekim ondan hikâye edilen, Nemrud'dan başka bir ilah kabul etmediğidir; öyleyse Rahmân olan İlah'ın varlığını nasıl kabul edecek? O'nun varlığını kabul etmediğinde şeytanın Rahmân'a asi olduğunu nasıl kabul edebilir? Sonra bu kabul edilse bile, hasım sırf bu sözle mezhebinin şeytandan alınmış olduğunu nasıl kabul eder; bilakis bunu hasmının aleyhine çevirebilir?' denilirse, deriz ki: Âzer'in mezhebini iptal etmede dayanılan delil, onun ilk başta zikrettiği: { لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً } “İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir faydası olmayan şeylere niçin tapıyorsun?” sözüdür.

فَأَمَّا هَذَا الْكَلَامُ فَيَجْرِي مَجْرَى التَّخْوِيفِ وَالتَّحْذِيرِ الَّذِي يَحْمِلُهُ عَلَى النَّظَرِ فِي تِلْكَ الدَّلَالَةِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَسْقُطُ السُّؤَالُ. النَّوْعُ الرَّابِعُ: قوله: يَا أَبَتِ إِنِّي أَخافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذابٌ مِنَ الرَّحْمنِ فَتَكُونَ لِلشَّيْطانِ وَلِيًّا قَالَ الْفَرَّاءُ: مَعْنَى أَخَافُ أَعْلَمُ. وَالْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَى ظَاهِرِهِ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ إِنَّمَا يَصِحُّ لَوْ كَانَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ عَالِمًا بِأَنَّ أَبَاهُ سَيَمُوتُ عَلَى ذَلِكَ الْكُفْرِ وَذَلِكَ لَمْ يَثْبُتْ فَوَجَبَ إِجْرَاؤُهُ عَلَى ظَاهِرِهِ فَإِنَّهُ كَانَ يَجُوزُ أَنْ يُؤْمِنَ فَيَصِيرَ مِنْ أَهْلِ الثَّوَابِ وَيَجُوزُ أَنْ يُصِرَّ فَيَمُوتَ عَلَى الْكُفْرِ، فَيَكُونَ مِنْ أَهْلِ الْعِقَابِ، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ كَانَ خَائِفًا لَا قَاطِعًا، وَاعْلَمْ أَنَّ مَنْ يَظُنُّ وُصُولَ الضَّرَرِ إِلَى غَيْرِهِ فَإِنَّهُ لَا يُسَمَّى خَائِفًا إِلَّا إِذَا كَانَ بِحَيْثُ يَلْزَمُ مِنْ وُصُولِ ذَلِكَ الضَّرَرِ إِلَيْهِ تَأَلُّمُ قَلْبِهِ كَمَا يُقَالُ أَنَا خَائِفٌ عَلَى وَلَدِي أَمَّا قَوْلُهُ:

Bu söze gelince; o, kendisini o delile bakmaya sevk eden bir korkutma ve sakındırma mesabesindedir; bu takdire göre soru düşer. Dördüncü Tür: Onun: { يَا أَبَتِ إِنِّي أَخافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذابٌ مِنَ الرَّحْمنِ فَتَكُونَ لِلشَّيْطانِ وَلِيًّا } “Babacığım! Doğrusu ben, sana Rahmân'dan bir azabın dokunmasından ve böylece şeytana bir dost olmandan korkuyorum” sözüdür. Ferrâ dedi ki: 'Ehâfü'nun (أَخَافُ) anlamı 'a'lemü'dür (biliyorum). Çoğunluk ise bunun zahirine hamledilmesi görüşündedir. Birinci görüş ancak İbrâhim aleyhisselâm babasının o küfür üzere öleceğini bilmiş olsaydı sahih olurdu; bu ise sabit olmamıştır, dolayısıyla onu zahiri üzere carî kılmak vacip olmuştur. Zira onun iman edip sevap ehlinden olması caiz olduğu gibi, ısrar edip küfür üzere ölerek azap ehlinden olması da caizdi. Durumu böyle olan kimse ise kesin bilen değil, korkan bir kimsedir. Bil ki başkasına bir zararın ulaşacağını zanneden kimse, ancak o zararın ona ulaşmasından dolayı kalbinin acı duyması gerekiyorsa 'korkan' diye isimlendirilir; nitekim 'Çocuğum için korkuyorum' denildiği gibi. Allah Teâlâ'nın:

فَتَكُونَ لِلشَّيْطانِ وَلِيًّا فَذَكَرُوا فِي الْوَلِيِّ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: أَنَّهُ إِذَا اسْتَوْجَبَ عَذَابَ اللَّهِ كَانَ مَعَ الشَّيْطَانِ فِي النَّارِ وَالْوِلَايَةُ سَبَبٌ لِلْمَعِيَّةِ وَإِطْلَاقُ اسْمِ السَّبَبِ عَلَى الْمُسَبَّبِ مَجَازٌ وَإِنْ لَمْ يجز حمله الى الْوِلَايَةِ الْحَقِيقِيَّةِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ [الزُّخْرُفِ: ٦٧] وَقَالَ: ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضاً [الْعَنْكَبُوتِ: ٢٥] وَحَكَى عَنِ الشَّيْطَانِ أَنَّهُ يَقُولُ لهم: إِنِّي كَفَرْتُ بِما أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ [إِبْرَاهِيمَ: ٢٢] وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْإِشْكَالَ إِنَّمَا يَتَوَجَّهُ إِذَا كَانَ الْمُرَادُ مِنَ الْعَذَابِ عَذَابَ الْآخِرَةِ، أَمَّا إِذَا

{ فَتَكُونَ لِلشَّيْطانِ وَلِيًّا } “Böylece şeytana bir dost olmandan [korkuyorum]” buyruğuna gelince; velî hakkında birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: O, Allah'ın azabını hak ettiği takdirde ateşte şeytanla beraber olacaktır. Velayet (dostluk) beraberliğin sebebidir; sebebin adının müsebbebe (sonuca) verilmesi ise mecazdır. Hakiki dostluğa hamledilmesi ise Allah Teâlâ'nın: { الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ } [Zuhruf: 67] “O gün takva sahipleri müstesna, dostlar birbirine düşmandır” ve: { ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضاً } [Ankebût: 25] “Sonra kıyamet günü birbirinizi inkâr eder ve birbirinize lanet edersiniz” buyruklarından ve şeytandan onun onlara: { إِنِّي كَفَرْتُ بِما أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ } [İbrâhim: 22] “Doğrusu ben, daha önce beni ortak koşmanızı inkâr etmiştim” diyeceğini hikâye etmesinden dolayı caiz değildir. Bil ki bu müşkillik ancak azaptan murat ahiret azabı olduğu takdirde yöneltilir; fakat şayet

كَانَ الْمُرَادُ مِنْهُ عَذَابَ الدُّنْيَا فَالْإِشْكَالُ سَاقِطٌ. وَثَانِيهَا: أَنْ يُحْمَلَ الْعَذَابُ عَلَى الْخِذْلَانِ أَيْ إِنِّي أَخَافُ أَنْ يَمَسَّكَ خِذْلَانُ اللَّهِ فَتَصِيرَ مُوَالِيًا لِلشَّيْطَانِ وَيَبْرَأَ اللَّهُ مِنْكَ عَلَى مَا قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبِيناً [النِّسَاءِ: ١١٩] . وَثَالِثُهَا: وَلِيًّا أَيْ تَالِيًا لِلشَّيْطَانِ، تَلِيهِ كَمَا يُسَمَّى الْمَطَرُ الَّذِي يَأْتِي تَالِيًا وَلِيًّا فَإِنْ قِيلَ قَوْلُهُ: أَخافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذابٌ مِنَ الرَّحْمنِ فَتَكُونَ لِلشَّيْطانِ وَلِيًّا يَقْتَضِي أَنْ تَكُونَ وِلَايَةُ الشَّيْطَانِ أَسْوَأَ حَالًا مِنَ الْعَذَابِ نَفْسِهِ وَأَعْظَمَ، فَمَا السَّبَبُ لِذَلِكَ. وَالْجَوَابُ: أَنَّ رِضْوَانَ اللَّهِ تَعَالَى أَعْظَمُ مِنَ الثَّوَابِ عَلَى مَا قَالَ: وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ [التَّوْبَةِ: ٧٢] فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ وِلَايَةُ الشَّيْطَانِ الَّتِي هِيَ فِي مُقَابَلَةِ رِضْوَانِ اللَّهِ أَكْبَرَ مِنَ الْعَذَابِ نَفْسِهِ وَأَعْظَمَ. وَاعْلَمْ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ رَتَّبَ هَذَا الْكَلَامَ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ لِأَنَّهُ نَبَّهَ أَوَّلًا عَلَى مَا يَدُلُّ عَلَى الْمَنْعِ مِنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ ثُمَّ أَمَرَهُ بِاتِّبَاعِهِ فِي النَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ وَتَرْكِ التَّقْلِيدِ ثُمَّ نَبَّهَ عَلَى أَنَّ طَاعَةَ الشَّيْطَانِ غَيْرُ جَائِزَةٍ فِي الْعُقُولِ ثُمَّ خَتَمَ الْكَلَامَ بِالْوَعِيدِ الزَّاجِرِ عَنِ الْإِقْدَامِ عَلَى مَا لَا يَنْبَغِي ثُمَّ إِنَّهُ ﵇ أَوْرَدَ هَذَا الْكَلَامَ الْحَسَنَ مَقْرُونًا بِاللُّطْفِ وَالرِّفْقِ فَإِنَّ قَوْلَهُ فِي مقدمة كل كلام يا أَبَتِ دَلِيلٌ عَلَى شِدَّةِ الْحُبِّ وَالرَّغْبَةِ فِي صَوْنِهِ عَنِ الْعِقَابِ وَإِرْشَادِهِ إِلَى الصَّوَابِ، وَخَتَمَ الْكَلَامَ بِقَوْلِهِ/ إِنِّي أَخافُ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى شِدَّةِ تَعَلُّقِ قَلْبِهِ بِمَصَالِحِهِ وَإِنَّمَا فَعَلَ ذَلِكَ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: قَضَاءً لِحَقِّ الْأُبُوَّةِ عَلَى مَا قَالَ تعالى:

ondan murat dünya azabı olursa müşkillik düşer. İkincisi: Azabın hızlâna (yardımsız bırakılmaya) hamledilmesidir; yani ben, Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبِيناً } [Nisâ: 119] “Kim Allah'ı bırakıp da şeytanı dost edinirse şüphesiz apaçık bir ziyana uğramıştır” buyurduğu üzere Allah'ın yardımsız bırakmasının sana dokunup şeytanı dost edinmenden ve Allah'ın senden beri olmasından korkuyorum. Üçüncüsü: Velî, şeytanı takip eden (ardından gelen) demektir; nitekim peş peşe gelen yağmura da 'veliyy' denildiği gibi onun peşinden gelirsin. Şayet: 'Onun: { أَخافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذابٌ مِنَ الرَّحْمنِ فَتَكُونَ لِلشَّيْطانِ وَلِيًّا } “Sana Rahmân'dan bir azabın dokunmasından ve böylece şeytana bir dost olmandan korkuyorum” sözü, şeytanın dostluğunun bizzat azaptan daha kötü bir hal ve daha büyük olmasını gerektirir; bunun sebebi nedir?' denilirse, Cevap: Şüphesiz Allah Teâlâ'nın rızası, O'nun: { وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } [Tevbe: 72] “Allah'ın rızası ise en büyüktür; işte büyük kurtuluş budur” buyurduğu üzere sevaptan daha büyüktür; öyleyse Allah'ın rızasının karşılığı olan şeytanın dostluğunun da bizzat azaptan daha büyük ve daha şiddetli olması vacip olmuştur. Bil ki İbrâhim aleyhisselâm bu sözü son derece güzel bir şekilde tertip etmiştir; çünkü o önce putlara tapmaktan meneden delile dikkat çekmiş, sonra babasına inceleme ve delil getirmede kendisine uymasını ve taklidi terk etmesini emretmiş, sonra akıllarda şeytana itaatin caiz olmadığına dikkat çekmiş, sonra da uygun olmayan şeye kalkışmaktan vazgeçiren tehdit ile sözü noktalamıştır. Sonra o aleyhisselâm bu güzel sözü lütuf ve yumuşaklıkla birlikte sunmuştur; zira her sözün başında { يا أَبَتِ } “Babacığım!” demesi, aşırı sevgiye ve onu cezadan koruma ile doğruya irşad etme arzusuna delildir. Sözü de: / { إِنِّي أَخافُ } “Şüphesiz ben korkuyorum” sözüyle bitirmiştir ki bu da kalbinin onun menfaatlerine aşırı derecede bağlı olduğuna delalet eder. Bunu ancak şu gerekçelerle yapmıştır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın:

وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً [الإسراء: ٢٣] وَالْإِرْشَادُ إِلَى الدِّينِ مِنْ أَعْظَمِ أَنْوَاعِ الْإِحْسَانِ، فَإِذَا انْضَافَ إِلَيْهِ رِعَايَةُ الْأَدَبِ وَالرِّفْقِ كَانَ ذَلِكَ نُورًا عَلَى نُورٍ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْهَادِيَ إِلَى الْحَقِّ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ رَفِيقًا لَطِيفًا يُورِدُ الْكَلَامَ لَا عَلَى سَبِيلِ الْعُنْفِ لِأَنَّ إِيرَادَهُ عَلَى سَبِيلِ الْعُنْفِ يَصِيرُ كَالسَّبَبِ فِي إِعْرَاضِ الْمُسْتَمِعِ فَيَكُونُ ذَلِكَ فِي الْحَقِيقَةِ سَعْيًا فِي الْإِغْوَاءِ. وَثَالِثُهَا: مَا

{ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } [İsrâ: 23] “Ana babaya iyilik [edin]” buyruğu gereğince babalık hakkını yerine getirmek içindir. Dine irşad etmek ise iyiliğin en büyük türlerindendir; buna edep ve yumuşaklığın gözetilmesi de eklenince bu, nur üstüne nur olmuştur. İkincisi: Hakka ileten kimsenin yumuşak ve lütufkâr olması, sözü sertlik yoluyla getirmemesi gerekir; çünkü sertlik yoluyla getirmek dinleyicinin yüz çevirmesine sebep gibi olur ve bu da hakikatte saptırmaya çalışmak olur. Üçüncüsü:

رَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ أَنَّهُ قَالَ ﵇: «أَوْحَى اللَّهُ إِلَى إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَنَّكَ خَلِيلِي فَحَسِّنْ خُلُقَكَ وَلَوْ مَعَ الْكُفَّارِ تَدْخُلْ مَدَاخِلَ الْأَبْرَارِ فَإِنَّ كَلِمَتِي سَبَقَتْ لِمَنْ حَسَّنَ خُلُقَهُ أَنْ أُظِلَّهُ تَحْتَ عَرْشِي وَأَنْ أُسْكِنَهُ حَظِيرَةَ قُدْسِي وأدنيه من جواري»

Ebû Hüreyre'nin rivayet ettiğine göre o aleyhisselâm şöyle demiştir: «Allah İbrâhim aleyhisselâm'a şöyle vahyetti: 'Sen Benim halîlimsin (dostumsun); kâfirlere karşı bile olsa ahlakını güzelleştir ki iyilerin girdiği yerlere giresin. Zira ahlakını güzelleştiren kimseyi Arşımın altında gölgelendireceğime, Kuds avlumda iskân edeceğime ve Kendime yaklaştıracağıma dair sözüm önceden takdir edilmiştir.'»

والله أعلم.

En doğrusunu Allah bilir.

[سورة مريم (١٩) : الآيات ٤٦ الى ٤٨]

[Meryem Suresi (19), Ayet 46'dan 48'e]

قالَ أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَا إِبْراهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا (٤٦) قالَ سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا (٤٧) وَأَعْتَزِلُكُمْ وَما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَأَدْعُوا رَبِّي عَسى أَلاَّ أَكُونَ بِدُعاءِ رَبِّي شَقِيًّا (٤٨)

{ قالَ أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَا إِبْراهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا (٤٦) قالَ سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا (٤٧) وَأَعْتَزِلُكُمْ وَما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَأَدْعُوا رَبِّي عَسى أَلاَّ أَكُونَ بِدُعاءِ رَبِّي شَقِيًّا (٤٨) } “[Babası] dedi ki: 'Ey İbrâhim! Sen benim ilahlarımdan yüz mü çeviriyorsun? Yemin olsun ki eğer vazgeçmezsen seni mutlaka taşlarım; uzun bir süre benden uzak dur!' (46) [İbrâhim] dedi ki: 'Selam sana olsun! Senin için Rabbimden mağfiret dileyeceğim. Şüphesiz O, bana karşı çok lütufkârdır. (47) Sizden de Allah'ı bırakıp taptığınız şeylerden de ayrılıyorum ve Rabbime dua ediyorum. Umulur ki Rabbime yapacağım dua ile bedbaht (eli boş) olmam.' (48)”

[في قوله تعالى قالَ أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يا إِبْراهِيمُ] اعْلَمْ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَمَّا دَعَا أَبَاهُ إِلَى التَّوْحِيدِ، وَذَكَرَ الدَّلَالَةَ عَلَى فَسَادِ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ، وَأَرْدَفَ تِلْكَ الدَّلَالَةَ بِالْوَعْظِ الْبَلِيغِ، وَأَوْرَدَ كُلَّ ذَلِكَ مَقْرُونًا بِاللُّطْفِ وَالرِّفْقِ، قَابَلَهُ أَبُوهُ بِجَوَابٍ يُضَادُّ ذَلِكَ، فَقَابَلَ حُجَّتَهُ بِالتَّقْلِيدِ، فَإِنَّهُ لَمْ يَذْكُرْ فِي مُقَابَلَةِ حُجَّتِهِ إِلَّا قوله: أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يا إِبْراهِيمُ فَأَصَرَّ عَلَى ادِّعَاءِ إِلَهِيَّتِهَا جَهْلًا وَتَقْلِيدًا وَقَابَلَ وَعْظَهُ بِالسَّفَاهَةِ حَيْثُ هَدَّدَهُ بِالضَّرْبِ وَالشَّتْمِ، وَقَابَلَ رفقه في قوله: يا أَبَتِ [مريم: ٤٤] بِالْعُنْفِ حَيْثُ لَمْ يَقُلْ لَهُ يَا بُنَيَّ بل قال: يا إِبْراهِيمُ وَإِنَّمَا حَكَى اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ لِمُحَمَّدٍ ﷺ لِيُخَفِّفَ عَلَى قَلْبِهِ مَا كَانَ يَصِلُ إِلَيْهِ مِنْ أَذَى الْمُشْرِكِينَ فَيَعْلَمَ أَنَّ الْجُهَّالَ مُنْذُ كَانُوا عَلَى هَذِهِ السِّيرَةِ الْمَذْمُومَةِ، أَمَّا قَوْلُهُ: أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يا إِبْراهِيمُ فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ عَلَى وَجْهِ الِاسْتِفْهَامِ فَهُوَ خِذْلَانٌ لِأَنَّهُ قَدْ عَرَفَ مِنْهُ مَا تَكَرَّرَ مِنْهُ مِنْ وَعْظِهِ وَتَنْبِيهِهِ عَلَى الدَّلَالَةِ وَهُوَ يُفِيدُ أَنَّهُ رَاغِبٌ عَنْ ذَلِكَ أَشَدَّ رَغْبَةٍ فَمَا فَائِدَةُ هَذَا الْقَوْلِ. وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ التَّعَجُّبِ فَأَيُّ تَعَجُّبٍ فِي الْإِعْرَاضِ عَنْ حُجَّةٍ لَا فَائِدَةَ فِيهَا، وَإِنَّمَا التَّعَجُّبُ كُلُّهُ مِنَ الْإِقْدَامِ عَلَى عِبَادَتِهَا فَإِنَّ الدَّلِيلَ الَّذِي ذَكَرَهُ إِبْرَاهِيمُ ﵇ كَمَا أَنَّهُ يُبْطِلُ جَوَازَ عِبَادَتِهَا فَهُوَ يُفِيدُ التَّعَجُّبَ مِنْ أَنَّ الْعَاقِلَ كَيْفَ يَرْضَى بِعِبَادَتِهَا

[Allah Teâlâ'nın: { قالَ أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يا إِبْراهِيمُ } “[Babası] dedi ki: Ey İbrâhim! Sen benim ilahlarımdan yüz mü çeviriyorsun?” buyruğu hakkında] Bil ki İbrâhim aleyhisselâm babasını tevhide davet edip putlara tapmanın batıllığına dair delili zikrettiğinde ve o delili beliğ bir vaazla pekiştirip bütün bunları lütuf ve yumuşaklıkla sunduğunda, babası onu buna zıt bir cevapla karşıladı. Onun hüccetini taklitle karşıladı; zira hüccetinin karşısında sadece: { أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يا إِبْراهِيمُ } “Ey İbrâhim! Sen benim ilahlarımdan yüz mü çeviriyorsun?” sözünü zikretmiş, cehalet ve taklit ile onların ilahlığı iddiasında ısrar etmiştir. Darp ve hakaret ile tehdit ederek onun vaazını sefihlikle karşılamıştır. Ona 'Ey oğulcuğum' demeyip: { يا إِبْراهِيمُ } “Ey İbrâhim” diyerek, onun: { يا أَبَتِ } [Meryem: 44] “Babacığım!” sözündeki yumuşaklığını da kabalık ve sertlikle karşılamıştır. Allah Teâlâ bunu, müşriklerden kendisine ulaşan eziyetlerden ötürü kalbini ferahlatmak için Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e hikâye etmiştir; tâ ki o, cahillerin var olduklarından beri bu kınanmış tutum üzere olduklarını bilsin. Babasının: { أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يا إِبْراهِيمُ } “Ey İbrâhim! Sen benim ilahlarımdan yüz mü çeviriyorsun?” sözüne gelince; şayet bu bir soru tarzında ise bu bir şaşkınlıktır; çünkü o, oğlunun vaazlarını ve delillere dikkat çekmesini defalarca görmüş ve bilmiştir ki bu da onun bunlardan son derece yüz çevirdiğini ifade eder; öyleyse bu sözün faydası nedir? Şayet bu taaccüb (hayret) tarzında ise, hiçbir faydası olmayan bir hüccetten yüz çevirmekte ne taaccüb vardır; asıl taaccübün tamamı onlara tapmaya kalkışmaktır. Zira İbrâhim aleyhisselâm'ın zikrettiği delil, onlara tapmanın caiz oluşunu iptal ettiği gibi, akıllı bir kimsenin onlara tapmaya nasıl razı olacağına dair taaccübü de ifade etmektedir.

فَكَأَنَّ أَبَاهُ قَابَلَ ذَلِكَ التَّعَجُّبَ الظَّاهِرَ الْمَبْنِيَّ عَلَى الدَّلِيلِ بِتَعَجُّبٍ/ فَاسِدٍ غَيْرِ مَبْنِيٍّ عَلَى دَلِيلٍ وَشُبْهَةٍ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا التَّعَجُّبَ جَدِيرٌ بِأَنْ يُتَعَجَّبَ مِنْهُ، أَمَّا قَوْلُهُ: لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sanki babası, delile dayanan o açık taaccübü, delile ve şüpheye dayanmayan / batıl bir taaccüble karşılamıştır; şüphe yok ki bu taaccüb, asıl hayret edilmeye layık olandır. Babasının: { لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا } “Eğer vazgeçmezsen seni mutlaka taşlarım; uzun bir süre benden uzak dur!” sözüne gelince; bunda birkaç mesele vardır:

المسألة الأولى: في الرجم هاهنا قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ الرَّجْمُ بِاللِّسَانِ، وَهُوَ الشَّتْمُ وَالذَّمُّ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ:

Birinci Mesele: Buradaki 'recm' (الرَّجْمُ) hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Bunun dille yapılan recm olduğu, yani sövmek ve yermektir; nitekim Allah Teâlâ'nın:

وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ [النُّورِ: ٤] أَيْ بِالشَّتْمِ، وَمِنْهُ الرَّجِيمُ، أَيِ الْمَرْمِيُّ بِاللَّعْنِ، قَالَ مُجَاهِدٌ: الرَّجْمُ فِي الْقُرْآنِ كُلِّهِ بِمَعْنَى الشَّتْمِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ الرَّجْمُ بِالْيَدِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ ذَكَرُوا وُجُوهًا: أَحَدُهَا: لَأَرْجُمَنَّكَ بِإِظْهَارِ أَمْرِكَ لِلنَّاسِ لِيَرْجُمُوكَ وَيَقْتُلُوكَ. وَثَانِيهَا: لَأَرْجُمَنَّكَ بِالْحِجَارَةِ لِتَتَبَاعَدَ عَنِّي. وَثَالِثُهَا: عَنِ الْمُؤَرِّجِ لَأَقْتُلَنَّكَ بِلُغَةِ قُرَيْشٍ. وَرَابِعُهَا: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ لَأَرْجُمَنَّكَ الْمُرَادُ مِنْهُ الرَّجْمُ بِالْحِجَارَةِ إِلَّا أَنَّهُ قَدْ يُقَالُ ذَلِكَ فِي مَعْنَى الطَّرْدِ وَالْإِبْعَادِ اتِّسَاعًا، وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ أَرَادَ الطَّرْدَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا وَاعْلَمْ أَنَّ أَصْلَ الرَّجْمِ هُوَ الرَّمْيُ بِالرِّجَامِ فَحَمْلُهُ عَلَيْهِ أَوْلَى، فَإِنْ قِيلَ: أَفَمَا يَدُلُّ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ الرَّجْمُ بِالشَّتْمِ؟

{ وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ } [Nûr: 4] “İffetli kadınlara [zina isnadıyla] atanlar” yani sövenler buyruğu böyledir; 'racîm' (lanetle taşlanmış) kelimesi de buradan gelir, yani lanetle atılmış olandır. Mücâhid: 'Kur'an'daki bütün recm kelimeleri sövmek anlamındadır' demiştir. İkincisi: Bunun elle yapılan recm (taşlama) olduğudur. Bu takdire göre birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: 'Seni taşlasınlar ve öldürsünler diye durumunu insanlara açıklayarak seni mutlaka recmederim.' İkincisi: 'Benden uzaklaşasın diye seni mutlaka taşlarım.' Üçüncüsü: Müerric'den gelen rivayete göre Kureyş lügatinde 'seni mutlaka öldürürüm' demektir. Dördüncüsü: Ebû Müslim dedi ki: 'Le-ercümenneke'den (لَأَرْجُمَنَّكَ) murat taşla recmetmektir; ancak mecazi olarak bu, kovma ve uzaklaştırma anlamında da söylenir. Kovmayı kastettiğine Allah Teâlâ'nın: { وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا } “Uzun bir süre benden uzak dur” buyruğu delalet eder. Bil ki recmin aslı taş atmaktır; dolayısıyla ona hamledilmesi daha evladır. Şayet: 'Allah Teâlâ'nın: { وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا } “Uzun bir süre benden uzak dur” buyruğu, bundan muradın söverek recmetmek olduğuna delalet etmez mi?' denilirse,

قُلْنَا: لَا، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ هَدَّدَهُ بِالرَّجْمِ إِنْ بَقِيَ عَلَى قُرْبِهِ مِنْهُ وَأَمَرَهُ أَنْ يَبْعَدَ هَرَبًا مِنْ ذَلِكَ فَهُوَ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ:

Biz deriz ki: Hayır, zira o, yanında kalmaya devam ederse onu recmetmekle tehdit etmiş ve bundan kaçmak için uzaklaşmasını emretmiştir; dolayısıyla bu, onun:

وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا.

{ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا } “Uzun bir süre benden uzak dur” sözünün anlamındadır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: الْمُرَادُ وَاهْجُرْنِي بِالْقَوْلِ. وَالثَّانِي:

İKİNCİ MESELE: Allah Teâlâ'nın: { وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا } “Benden uzak dur” buyruğunda iki görüş vardır: Birincisi: Muradın sözle uzak durmak olduğudur. İkincisi:

بِالْمُفَارَقَةِ فِي الدَّارِ وَالْبَلَدِ وَهِيَ هِجْرَةُ الرَّسُولِ وَالْمُؤْمِنِينَ أَيْ تَبَاعَدْ عَنِّي لِكَيْ لَا أَرَاكَ وَهَذَا الثَّانِي أَقْرَبُ إِلَى الظَّاهِرِ.

yurt ve memleket bakımından ayrılmaktır ki bu Resûl'ün ve müminlerin hicretidir; yani 'Seni görmeyeyim diye benden uzaklaş' demektir. Bu ikinci görüş zahire daha yakındır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي قَوْلِهِ: مَلِيًّا قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: مَلِيًّا أَيْ مُدَّةً بَعِيدَةً مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِمْ أَتَى عَلَى فُلَانٍ مَلَاوَةٌ مِنَ الدَّهْرِ أَيْ زَمَانٌ بَعِيدٌ. وَالثَّانِي: مَلِيًّا بِالذَّهَابِ عَنِّي وَالْهِجْرَانِ قَبْلَ أَنْ أُثْخِنَكَ بِالضَّرْبِ حَتَّى لَا تَقْدِرَ أَنْ تَبْرَحَ يُقَالُ فُلَانٌ مَلِيٌّ بِكَذَا إِذَا كَانَ مُطِيقًا لَهُ مُضْطَلِعًا بِهِ.

ÜÇÜNCÜ MESELE: Ayetteki { مَلِيًّا } “Meliyyen” kelimesinde iki görüş vardır: Birincisi: 'Meliyyen', uzun bir süre demektir; onların 'Etâ alâ fülânin melâvetün mine'd-dehri' (Falancanın üzerinden zamandan uzun bir süre geçti) sözünden alınmıştır. İkincisi: Seni ayrılamayacak hale gelinceye kadar şiddetle dövmeden önce benden uzaklaşıp gitmeye güç yetirerek [ayrıl] demektir; nitekim bir şeye gücü yeten ve onu yüklenebilen kimse için 'Fülânün meliyyün bi-kezâ' (Falanca şu işe güç yetirendir) denilir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: عَطَفَ اهْجُرْنِي عَلَى مَعْطُوفٍ عَلَيْهِ مَحْذُوفٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ لَأَرْجُمَنَّكَ، أَيْ فَاحْذَرْنِي وَاهْجُرْنِي لِئَلَّا أَرْجُمَنَّكَ، ثُمَّ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَمَّا سَمِعَ مِنْ أَبِيهِ ذَلِكَ أَجَابَ عَنْ أَمْرَيْنِ. أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ وَعَدَهُ التَّبَاعُدَ مِنْهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ أَبَاهُ لَمَّا أَمَرَهُ بِالتَّبَاعُدِ أَظْهَرَ الِانْقِيَادَ لِذَلِكَ الْأَمْرِ وَقَوْلُهُ: سَلامٌ عَلَيْكَ تَوَادُعٌ وَمُتَارَكَةٌ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ، سَلامٌ عَلَيْكُمْ لا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ [القصص: ٥٥] ، وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً [الفرقان: ٦٣] وَهَذَا دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ مُتَارَكَةِ الْمَنْصُوحِ إِذَا ظَهَرَ مِنْهُ اللَّجَاجُ، وَعَلَى أَنَّهُ تَحْسُنُ مُقَابَلَةُ الْإِسَاءَةِ بِالْإِحْسَانِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَدْ دَعَا لَهُ بِالسَّلَامَةِ اسْتِمَالَةً لَهُ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ وَعَدَهُ بِالِاسْتِغْفَارِ، ثُمَّ إِنَّهُ لَمَّا وَدَّعَ أَبَاهُ بِقَوْلِهِ: سَلامٌ عَلَيْكَ ضَمَّ إِلَى ذَلِكَ مَا دَلَّ بِهِ عَلَى أَنَّهُ وَإِنْ بَعُدَ عَنْهُ فَإِشْفَاقُهُ بَاقٍ عَلَيْهِ كَمَا كَانَ وَهُوَ قَوْلُهُ: سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي وَاحْتَجَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ مَنْ طَعَنَ فِي عِصْمَةِ الْأَنْبِيَاءِ، وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ فَعَلَ مَا لَا يَجُوزُ لِأَنَّهُ اسْتَغْفَرَ لِأَبِيهِ وَهُوَ كَافِرٌ وَالِاسْتِغْفَارُ لِلْكَافِرِ لَا يَجُوزُ، فَثَبَتَ بِمَجْمُوعِ هَذِهِ الْمُقَدِّمَاتِ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ فَعَلَ مَا لَا يَجُوزُ، إِنَّمَا قُلْنَا إِنَّهُ اسْتَغْفَرَ لِأَبِيهِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ إِبْرَاهِيمَ: سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي وَقَوْلِهِ: وَاغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كانَ مِنَ الضَّالِّينَ [الشُّعَرَاءِ: ٨٦] وَأَمَّا أَنَّ أَبَاهُ كَانَ كَافِرًا فَذَاكَ بِنَصِّ الْقُرْآنِ/ وَبِالْإِجْمَاعِ، وَأَمَّا أَنَّ الِاسْتِغْفَارَ لِلْكَافِرِ لَا يَجُوزُ فَلِوَجْهَيْنِ. الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ [التَّوْبَةِ: ١١٣] . الثَّانِي: قَوْلُهُ فِي سُورَةِ الْمُمْتَحَنَةِ: قَدْ كانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْراهِيمَ- إِلَى قَوْلِهِ- لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ [الْمُمْتَحَنَةِ: ٤] وَأَمَرَ النَّاسَ إِلَّا فِي هَذَا الْفِعْلِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ معصية

DÖRDÜNCÜ MESELE: { اهْجُرْنِي } “Benden uzak dur” ifadesi, { لَأَرْجُمَنَّكَ } “Seni mutlaka taşlarım” ifadesinin delalet ettiği mahzuf bir matuf aleyhe matuftur; yani 'Seni recmetmeyeyim diye benden sakın ve benden uzak dur' demektir. Sonra İbrâhim aleyhisselâm babasından bunu işitince iki hususla cevap verdi: Birincisi: Ondan uzaklaşacağını vadetti; çünkü babası ona uzaklaşmayı emredince o bu emre itaati izhar etti. Onun: { سَلامٌ عَلَيْكَ } “Selam sana olsun” sözü, Allah Teâlâ'nın: { لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ، سَلامٌ عَلَيْكُمْ لا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ } [Kasas: 55] “Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz sizedir. Size selam olsun; biz cahilleri aramayız” ve { وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً } [Furkan: 63] “Cahiller onlara hitap ettiği zaman: 'Selam' derler” buyruklarında olduğu gibi bir vedalaşma ve terk etmedir. Bu, inatçılığı ortaya çıktığı zaman nasihat edilen kimseyi terk etmenin caiz olduğuna ve kötülüğü iyilikle karşılamanın güzel olduğuna delildir. Ona olan gönlünü kazanmak için selamet dilemiş olması da caizdir; görmez misin ki o, ona istiğfarda bulunacağını vadetmiştir. Sonra o, babasına: { سَلامٌ عَلَيْكَ } “Selam sana olsun” diyerek veda ettiğinde, buna kendisinden uzaklaşsa bile ona olan şefkatinin eskisi gibi devam ettiğine delalet eden şu sözünü eklemiştir: { سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي } “Senin için Rabbimden mağfiret dileyeceğim”. Peygamberlerin ismetine (masumluğuna) itiraz edenler bu ayetle delil getirmişlerdir. Bunun takriri şudur: İbrâhim aleyhisselâm caiz olmayan bir şey yapmıştır; çünkü babası kâfir iken onun için istiğfar etmiştir, kâfire istiğfar etmek ise caiz değildir. Bu öncüllerin toplamıyla İbrâhim aleyhisselâm'ın caiz olmayan bir şey yaptığı sabit olmuştur. Onun babası için istiğfar ettiğini söylememiz, Allah Teâlâ'nın İbrâhim'den hikâye ettiği: { سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي } “Selam sana olsun! Senin için Rabbimden mağfiret dileyeceğim” ve: { وَاغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كانَ مِنَ الضَّالِّينَ } [Şuarâ: 86] “Babamı da bağışla; çünkü o sapıklardandı” buyruklarından ötürüdür. Babasının kâfir olduğuna gelince; bu Kur'an'ın nassı / ve icma ile sabittir. Kâfire istiğfar etmenin caiz olmamasına gelince; bu iki vecihten ötürüdür: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ } [Tevbe: 113] “Cehennemlik oldukları kendilerine belli olduktan sonra müşrikler için mağfiret dilemek ne Peygamber'e ne de iman edenlere yakışmaz” buyruğudur. İkincisi: Mümtehine Suresi'ndeki: { قَدْ كانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْراهِيمَ- إِلَى قَوْلِهِ- لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ } [Mümtehine: 4] “İbrâhim'de sizin için güzel bir örnek vardır... 'Senin için mutlaka mağfiret dileyeceğim' [demesi müstesna]” buyruğudur; [Allah] bu fiil hariç insanlara [onu örnek almayı] emretmiştir, dolayısıyla bunun bir masiyet olması vacip olmuştur

مِنْهُ، «وَالْجَوَابُ» : لَا نِزَاعَ إِلَّا فِي قَوْلِكُمُ الِاسْتِغْفَارُ لِلْكَافِرِ لَا يَجُوزُ فَإِنَّ الْكَلَامَ عَلَيْهِ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْقَطْعَ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُعَذِّبُ الْكَافِرَ لَا يُعْرَفُ إِلَّا بِالسَّمْعِ، فَلَعَلَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَمْ يَجِدْ فِي شَرْعِهِ مَا يَدُلُّ عَلَى الْقَطْعِ بِعَذَابِ الْكَافِرِ فَلَا جَرَمَ اسْتَغْفَرَ لِأَبِيهِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الِاسْتِغْفَارَ قَدْ يَكُونُ بِمَعْنَى الِاسْتِمَاحَةِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: قُلْ لِلَّذِينَ آمَنُوا يَغْفِرُوا لِلَّذِينَ لَا يَرْجُونَ أَيَّامَ اللَّهِ [الْجَاثِيَةِ: ١٤] وَالْمَعْنَى سَأَسْأَلُ رَبِّي أَنْ لَا يَجْزِيَكَ بِكُفْرِكَ مَا كُنْتُ حَيًّا بِعَذَابِ الدُّنْيَا الْمُعَجَّلِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ ﵇ إِنَّمَا اسْتَغْفَرَ لِأَبِيهِ لِأَنَّهُ كَانَ يَرْجُو مِنْهُ الْإِيمَانَ فَلَمَّا أَيِسَ مِنْ ذَلِكَ تَرَكَ الِاسْتِغْفَارَ وَلَعَلَّ فِي شَرْعِهِ جَوَازُ الِاسْتِغْفَارِ لِلْكَافِرِ الَّذِي يُرْجَى مِنْهُ الْإِيمَانُ، وَالدَّلِيلُ عَلَى وُقُوعِ هَذَا الِاحْتِمَالِ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كانُوا أُولِي قُرْبى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ [التَّوْبَةِ: ١١٣] فَبَيَّنَ أَنَّ الْمَنْعَ مِنَ الِاسْتِغْفَارِ إِنَّمَا يَحْصُلُ بَعْدَ أَنْ يَعْرِفُوا أَنَّهُمْ مِنْ أَصْحَابِ الْجَحِيمِ. ثُمَّ قَالَ بَعْدَ ذَلِكَ: وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ [التَّوْبَةِ: ١١٤] فَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ وَعَدَهُ بِالِاسْتِغْفَارِ لَوْ آمَنَ، فَلَمَّا لَمْ يُؤْمِنْ لَمْ يَسْتَغْفِرْ لَهُ بَلْ تَبَرَّأَ مِنْهُ، فَإِنْ قِيلَ فَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَلِمَ مَنَعَنَا مِنَ التَّأَسِّي بِهِ فِي قَوْلِهِ: قَدْ كانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْراهِيمَ- إِلَى قَوْلِهِ- إِلَّا قَوْلَ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ [الْمُمْتَحَنَةِ: ٤] قُلْنَا الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لَنَا التَّأَسِّي بِهِ فِي ذَلِكَ لَكِنَّ الْمَنْعَ مِنَ التَّأَسِّي بِهِ فِي ذَلِكَ لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ كَانَ مَعْصِيَةً. فَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْأَشْيَاءِ هِيَ مِنْ خَوَاصِّ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَلَا يَجُوزُ لَنَا التَّأَسِّي بِهِ مَعَ أَنَّهَا كَانَتْ مُبَاحَةً لَهُ ﵇. وَرَابِعُهَا: لَعَلَّ هَذَا الِاسْتِغْفَارَ كَانَ مِنْ بَابِ تَرْكِ الْأَوْلَى وَحَسَنَاتُ الْأَبْرَارِ سَيِّئَاتُ الْمُقَرَّبِينَ، أَمَّا قَوْلُهُ: إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا أَيْ لَطِيفًا رَفِيقًا يُقَالُ أَحْفَى فُلَانٌ فِي الْمَسْأَلَةِ بِفُلَانٍ إِذَا لَطَفَ بِهِ وَبَالَغَ فِي الرِّفْقِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ يَسْئَلْكُمُوها فَيُحْفِكُمْ تَبْخَلُوا [مُحَمَّدٍ: ٣٧] أَيْ وَإِنْ لَطُفَتِ الْمَسْأَلَةُ وَالْمُرَادُ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لِلُطْفِهِ بِي وَإِنْعَامِهِ عَلَيَّ عَوَّدَنِي الْإِجَابَةَ فَإِذَا أَنَا اسْتَغْفَرْتُ لَكَ حَصَلَ الْمُرَادُ فَكَأَنَّهُ جَعَلَهُ بِذَلِكَ عَلَى يَقِينٍ إِنْ هُوَ تَابَ أَنْ يَحْصُلَ لَهُ الْغُفْرَانُ. الْجَوَابُ الثَّانِي مِنَ الْجَوَابَيْنِ قَوْلُهُ: وَأَعْتَزِلُكُمْ وَما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ الِاعْتِزَالُ لِلْشَيْءِ هُوَ التَّبَاعُدُ عَنْهُ وَالْمُرَادُ أَنِّي أُفَارِقُكُمْ فِي الْمَكَانِ وَأُفَارِقُكُمْ فِي طَرِيقَتِكُمْ أَيْضًا وَأَبْعُدُ عَنْكُمُ وَأَتَشَاغَلُ بِعِبَادَةِ رَبِّيَ الَّذِي يَنْفَعُ وَيَضُرُّ وَالَّذِي خَلَقَنِي وَأَنْعَمَ عَلَيَّ فَإِنَّكُمْ بِعِبَادَةِ الْأَصْنَامِ سَالِكُونَ طَرِيقَةَ الْهَلَاكِ، فَوَاجِبٌ عَلَيَّ مُجَانَبَتُكُمْ وَمَعَنَى قَوْلِهِ: عَسى أَلَّا أَكُونَ بِدُعاءِ رَبِّي شَقِيًّا أَرْجُو أَنَ لَا أَكُونَ كَذَلِكَ، وَإِنَّمَا ذَكَرَ ذَلِكَ عَلَى

ondan. Cevap: 'Kâfire istiğfar caiz değildir' sözünüz dışındaki hususlarda bir ihtilaf yoktur; bu söze dair cevap ise birkaç yöndendir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın kâfire kesin olarak azap edeceği hususu ancak sem'î (naklî) delille bilinir; dolayısıyla muhtemelen İbrâhim aleyhisselâm'ın şeriatında kâfire azap edileceğini kesin kılan bir delil bulunmamaktaydı, bu sebeple de babası için istiğfarda bulunmuştur. İkincisi: İstiğfar bazen Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لِلَّذِينَ آمَنُوا يَغْفِرُوا لِلَّذِينَ لَا يَرْجُونَ أَيَّامَ اللَّهِ } [Câsiye: 14] “İman edenlere de ki: Allah'ın günlerini ummayanları bağışlasınlar” buyruğunda olduğu gibi hoşgörü göstermek (müsamaha) anlamında olabilir; anlamı da: 'Yaşadığım sürece sana peşin dünya azabıyla küfrünün cezasını vermemesi için Rabbime yalvaracağım' demektir. Üçüncüsü: O aleyhisselâm babasının iman etmesini umduğu için onun namına istiğfarda bulunmuş, bundan ümidini kesince de istiğfarı terk etmiştir; muhtemelen onun şeriatında iman etmesi umulan kâfir için istiğfarda bulunmak caizdi. Bu ihtimalin vuku bulduğuna delil Allah Teâlâ'nın: { مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كانُوا أُولِي قُرْبى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ } [Tevbe: 113] “Akraba bile olsalar, onların cehennemlik oldukları kendilerine belli olduktan sonra müşrikler için mağfiret dilemek ne Peygamber'e ne de iman edenlere yakışmaz” buyruğudur; böylece istiğfardan menedilmenin ancak onların cehennemlik olduğunu bildikten sonra hâsıl olduğunu beyan etmiştir. Sonra bundan sonra şöyle buyurmuştur: { وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ } [Tevbe: 114] “İbrâhim'in babası için mağfiret dilemesi ise ancak ona verdiği bir sözden dolayı idi. Onun Allah'ın bir düşmanı olduğu kendisine belli olunca ondan uzaklaştı.” Bu ayet delalet etmiştir ki o, iman ettiği takdirde istiğfar edeceğini vadetmiş, iman etmeyince de onun için istiğfar etmeyip bilakis ondan uzaklaşmıştır. Şayet: 'Eğer durum böyle idiyse Allah Teâlâ: { قَدْ كانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْراهِيمَ- إِلَى قَوْلِهِ- إِلَّا قَوْلَ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ } [Mümtehine: 4] “İbrâhim'de sizin için güzel bir örnek vardır... İbrâhim'in babasına: 'Senin için mutlaka mağfiret dileyeceğim' demesi müstesna” buyruğunda bu hususta ona uymamızı niçin yasaklamıştır?' denilirse, deriz ki: Ayet bu hususta ona uymamızın caiz olmadığına delalet eder; fakat bu hususta ona uymaktan menedilmek, bunun [İbrâhim için] bir masiyet olduğuna delalet etmez. Zira birçok şey Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hasâisindendir (ona özeldir) ve o kendisine aleyhisselâm mübah olduğu halde bizim o hususta ona uymamız caiz değildir. Dördüncüsü: Muhtemelen bu istiğfar terki evlâ (daha uygun olanı terk etme) kabilindendi; nitekim 'İyilerin hasenatı, mukarreblerin seyyiatıdır'. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا } “Şüphesiz O, bana karşı çok lütufkârdır” buyruğuna gelince; yani lütufkâr ve merhametlidir. Bir kimse diğerine lütufta bulunup son derece yumuşak davrandığında 'Ahfâ fülânün fi'l-mes'eleti bi-fülân' denilir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { إِنْ يَسْئَلْكُمُوها فَيُحْفِكُمْ تَبْخَلُوا } [Muhammed: 37] “Eğer sizden onları isteyip de bunda ısrar ederse cimrilik edersiniz” buyruğu da böyledir; yani istemede ne kadar lütufkâr davransa da. Murad ise şudur: O Sübhânehu, bana olan lütfundan ve bana olan nimetlerinden dolayı beni dualara icabet etmeye alıştırmıştır; dolayısıyla ben senin için istiğfar ettiğimde maksat hâsıl olur. Sanki bununla onu, tevbe ettiği takdirde mağfirete nail olacağına dair bir kesin inanç içinde kılmıştır. İki cevaptan ikincisi ise onun: { وَأَعْتَزِلُكُمْ وَما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Sizden de Allah'ı bırakıp taptığınız şeylerden de ayrılıyorum” sözüdür. Bir şeyden i'tizâl etmek ondan uzaklaşmaktır; murat ise: 'Mekân bakımından sizden ayrılıyorum, aynı zamanda yolunuz bakımından da sizden ayrılıyorum; sizden uzaklaşıp fayda ve zarar veren, beni yaratan ve bana nimetler bahşeden Rabbime ibadetle meşgul oluyorum; çünkü siz putlara tapmakla helak yoluna girmektesiniz, dolayısıyla sizden uzak durmak bana vaciptir.' Onun: { عَسى أَلَّا أَكُونَ بِدُعاءِ رَبِّي شَقِيًّا } “Umulur ki Rabbime yapacağım dua ile bedbaht olmam” sözünün anlamı ise 'böyle olmamayı ümit ediyorum' demektir; bunu ancak

سَبِيلِ التَّوَاضُعِ كَقَوْلِهِ: وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ [الشُّعَرَاءِ: ٨٢] وَأَمَّا قَوْلُهُ: شَقِيًّا مَعَ مَا فِيهِ مِنَ التَّوَاضُعِ لِلَّهِ فَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِشَقَاوَتِهِمْ فِي دُعَاءِ آلِهَتِهِمْ عَلَى مَا قَرَّرَهُ أَوَّلًا فِي/ قَوْلِهِ: لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً

tevazu / yoluyla zikretmiştir; tıpkı onun: { وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ } [Şuarâ: 82] “Din gününde hatamı bağışlayacağını umduğum da O'dur” sözü gibi. { شَقِيًّا } “Bedbaht” sözüne gelince; bunda Allah'a karşı bir tevazu bulunmakla birlikte, ilk başta: { لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً }

[مَرْيَمَ: ٤٢] .

[Meryem: 42] “İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir faydası olmayan şeylere niçin tapıyorsun?” buyruğunda açıkladığı üzere onların ilahlarına dua etmelerindeki bedbahtlıklarına da üstü kapalı bir gönderme (tariz) vardır.

[سورة مريم (١٩) : الآيات ٤٩ الى ٥٠]

[Meryem Suresi (19), Ayet 49'dan 50'ye]

فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَكُلاًّ جَعَلْنا نَبِيًّا (٤٩) وَوَهَبْنا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنا وَجَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِيًّا (٥٠)

{ فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَكُلاًّ جَعَلْنا نَبِيًّا (٤٩) وَوَهَبْنا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنا وَجَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِيًّا (٥٠) } “İbrâhim onlardan ve Allah'tan başka taptıkları şeylerden uzaklaşınca, Biz ona İshak'ı ve Yakub'u bağışladık ve her birini peygamber yaptık. (49) Onlara rahmetimizden bağışta bulunduk ve onlar için yüce bir doğruluk dili (güzel bir nam) kıldık. (50)”

اعْلَمْ أَنَّهُ مَا خَسِرَ عَلَى اللَّهِ أَحَدٌ فَإِنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَمَّا اعْتَزَلَهُمْ فِي دِينِهِمْ وَفِي بَلَدِهِمْ وَاخْتَارَ الْهِجْرَةَ إِلَى رَبِّهِ إِلَى حَيْثُ أَمَرَهُ لَمْ يَضُرَّهُ ذَلِكَ دِينًا وَدُنْيَا، بَلْ نَفَعَهُ فَعَوَّضَهُ أَوْلَادًا أَنْبِيَاءَ وَلَا حَالَةَ فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا لِلْبَشَرِ أَرْفَعُ مِنْ أَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُ رَسُولًا إِلَى خَلْقِهِ وَيُلْزِمَ الْخَلْقَ طَاعَتَهُ وَالِانْقِيَادَ لَهُ مَعَ مَا يَحْصُلُ فِيهِ مِنْ عَظِيمِ الْمَنْزِلَةِ فِي الْآخِرَةِ فَصَارَ جَعْلُهُ تَعَالَى إِيَّاهُمْ أَنْبِيَاءَ مِنْ أَعْظَمِ النِّعَمِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ مَعَ ذَلِكَ وَهَبَ لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ أَيْ وَهَبَ لَهُمْ مِنَ النُّبُوَّةِ مَا وَهَبَ وَيَدْخُلُ فِيهِ الْمَالُ وَالْجَاهُ وَالْأَتْبَاعُ وَالنَّسْلُ الطَّاهِرُ وَالذُّرِّيَّةُ الطَّيِّبَةُ ثُمَّ قَالَ:

Bil ki Allah uğruna hiç kimse kaybetmemiştir; zira İbrâhim aleyhisselâm dinlerinde ve memleketlerinde onlardan uzaklaşıp kendisine emrettiği yere, Rabbine hicret etmeyi seçtiğinde bu durum ona dinen ve dünyaten hiçbir zarar vermedi, bilakis ona fayda sağladı; böylece [Allah] ona peygamber evlatlar ihsan etti. İnsan için din ve dünyada Allah'ın onu yaratılmışlarına elçi kılmasından, ahiretteki büyük mertebenin hâsıl olmasıyla birlikte mahlûkatı ona itaate ve boyun eğmeye mecbur tutmasından daha yüce bir mertebe yoktur. Böylece Allah Teâlâ'nın onları peygamber kılması dünyada ve ahirette en büyük nimetlerden olmuştur. Sonra Allah Teâlâ bununla birlikte onlara rahmetinden bahşettiğini, yani onlara peygamberlikten bağışladığı şeyleri bağışladığını beyan etmiştir; mal, makam, tâbiler, tertemiz bir nesil ve hayırlı bir zürriyet de buna dâhildir. Sonra şöyle buyurmuştur:

وَجَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِيًّا وَلِسَانُ الصِّدْقِ الثَّنَاءُ الْحَسَنُ وَعَبَّرَ بِاللِّسَانِ عَمَّا يُوجَدُ بِاللِّسَانِ، كَمَا عَبَّرَ بِالْيَدِ عَمَّا يُعْطَى بِالْيَدِ وَهُوَ الْعَطِيَّةُ، وَاسْتَجَابَ اللَّهُ دَعَوْتَهُ فِي قَوْلِهِ: وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ [الشُّعَرَاءِ: ٨٤] فَصَيَّرَهُ قُدْوَةً حَتَّى ادَّعَاهُ أَهْلُ الْأَدْيَانِ كُلُّهُمْ وَقَالَ ﷿: مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ [الحج: ٧٨] ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً [النَّحْلِ: ١٢٣] قَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّ الْخَلِيلَ اعْتَزَلَ عَنِ الْخَلْقِ عَلَى مَا قَالَ: وَأَعْتَزِلُكُمْ وَما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ [مَرْيَمَ: ٤٨] فَلَا جَرَمَ بَارَكَ اللَّهُ فِي أَوْلَادِهِ فَقَالَ: وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَكُلًّا جَعَلْنا نَبِيًّا. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَبَرَّأَ مِنْ أَبِيهِ فِي اللَّهِ تَعَالَى عَلَى مَا قَالَ: فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ [التَّوْبَةِ: ١١٤] لَا جَرَمَ أَنَّ اللَّهَ سَمَّاهُ أَبًا لِلْمُسْلِمِينَ فَقَالَ: مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ [الْحَجِّ: ٧٨] .

{ وَجَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِيًّا } “Ve onlar için yüce bir doğruluk dili kıldık”. 'Lisân-ı sıdk', güzel övgüdür; elle verilen şey olan ihsan için 'el' lafzı kullanıldığı gibi, dille var olan şey için de 'dil' lafzı kullanılmıştır. Allah onun: { وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ } [Şuarâ: 84] “Sonrakiler arasında bana bir doğruluk dili (güzel bir nam) kıl” sözündeki duasını kabul buyurmuş ve bütün din mensupları onu sahiplenecek derecede onu bir önder kılmıştır; nitekim Azîz ve Celîl olan Allah şöyle buyurmuştur: { مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ } [Hac: 78] “Babanız İbrâhim'in dinine [uyun]”, { ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً } [Nahl: 123] “Sonra sana: 'Dosdoğru bir şekilde İbrâhim'in dinine uy' diye vahyettik”. Onlardan bazısı şöyle demiştir: Halîl (İbrâhim), Allah Teâlâ'nın: { وَأَعْتَزِلُكُمْ وَما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } [Meryem: 48] “Sizden de Allah'ı bırakıp taptığınız şeylerden de ayrılıyorum” buyruğunda olduğu gibi halktan uzaklaştı; buna karşılık Allah da onun evlatlarını bereketli kılıp: { وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَكُلًّا جَعَلْنا نَبِيًّا } “Biz ona İshak'ı ve Yakub'u bağışladık ve her birini peygamber yaptık” buyurdu. İkincisi: O, Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ } [Tevbe: 114] “Onun Allah'ın bir düşmanı olduğu kendisine belli olunca ondan uzaklaştı. Şüphesiz İbrâhim çok içli ve yumuşak huyluydu” buyruğunda olduğu gibi Allah uğruna babasından teberrî etti (uzaklaştı); buna karşılık Allah da onu Müslümanların babası kılıp: { مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ } [Hac: 78] “Babanız İbrâhim'in dinine [uyun]” buyurdu.

وَثَالِثُهَا: تَلَّ وَلَدَهُ لِلْجَبِينِ لِيَذْبَحَهُ عَلَى مَا قَالَ: فَلَمَّا أَسْلَما وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ [الصَّافَّاتِ: ١٠٣] لَا جَرَمَ فَدَاهُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى مَا قَالَ: وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ [الصَّافَّاتِ: ١٠٧] . وَرَابِعُهَا: أَسْلَمَ نَفْسَهُ فَقَالَ: أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ [الْبَقَرَةِ: ١٣١] فَجَعَلَ اللَّهُ تَعَالَى النَّارَ عَلَيْهِ بَرْدًا وَسَلَامًا فَقَالَ: قُلْنا يَا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٦٩] . وَخَامِسُهَا: أَشْفَقَ عَلَى هَذِهِ الْأُمَّةِ فَقَالَ: رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ [الْبَقَرَةِ: ١٢٩] لَا جَرَمَ أَشْرَكَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ، كَمَا صَلَّيْتَ وَبَارَكْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَعَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ. وَسَادِسُهَا: فِي حَقِّ سَارَّةَ فِي قَوْلِهِ: وَإِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى [النَّجْمِ: ٣٧] لَا جَرَمَ جَعَلَ مَوْطِئَ قَدَمَيْهِ مُبَارَكًا. وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى [الْبَقَرَةِ: ١٢٥] . وَسَابِعُهَا: عَادَى كُلَّ الْخَلْقِ فِي اللَّهِ فَقَالَ: فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ [الشُّعَرَاءِ: ٧٧] لَا جَرَمَ اتَّخَذَهُ اللَّهُ خَلِيلًا عَلَى مَا قَالَ: وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا النِّسَاءِ: ١٢٥] لِيُعْلَمَ صِحَّةُ قَوْلِنَا أَنَّهُ مَا خسر على الله أحد. (القصة الرابعة قصة موسى ﵇

Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا أَسْلَما وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ } [Sâffât: 103] “İkisi de teslim olup onu şakağı üzere yatırınca” buyurduğu gibi oğlunu kurban etmek üzere şakağı üstüne yatırdı; buna karşılık Allah Teâlâ da: { وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ } [Sâffât: 107] “Ona büyük bir kurbanlığı fidye verdik” buyurduğu üzere onu fidye ile kurtardı. Dördüncüsü: { أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } [Bakara: 131] “Âlemlerin Rabbine teslim oldum” diyerek nefsini teslim etti; bunun üzerine Allah Teâlâ ateşi ona serinlik ve selamet kılıp: { قُلْنا يَا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ } [Enbiyâ: 69] “'Ey ateş! İbrâhim'e karşı serin ve esenlik ol' dedik” buyurdu. Beşincisi: Bu ümmete şefkat gösterip: { رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ } [Bakara: 129] “Rabbimiz! Onların içinden kendilerine bir peygamber gönder” dedi; buna karşılık Allah Teâlâ 'Kemâ salleyte ve bârekte alâ İbrâhîme ve alâ âli İbrâhîm' şeklinde onu beş vakit namazda ortak kıldı. Altıncısı: Sâre hakkındaki tavrında Allah Teâlâ'nın: { وَإِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى } [Necm: 37] “Ve çok vefalı olan İbrâhim'in [sahifelerinde]” buyurduğu gibi vefalı davrandı; buna karşılık [Allah] onun ayak bastığı yeri mübarek kılıp: { وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى } [Bakara: 125] “İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin” buyurdu. Yedincisi: Allah uğruna bütün yaratılmışlara düşmanlık edip: { فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ } [Şuarâ: 77] “Âlemlerin Rabbi hariç şüphesiz onlar benim düşmanımdır” dedi; buna karşılık Allah da: { وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا } [Nisâ: 125] “Allah İbrâhim'i dost (halîl) edindi” buyruğunda olduğu gibi onu dost edindi; tâ ki 'Allah uğruna hiç kimse kaybetmemiştir' sözümüzün doğruluğu bilinsin. (Dördüncü Kıssa: Mûsâ aleyhisselâm'ın kıssası

[سورة مريم (١٩) : الآيات ٥١ الى ٥٣]

[Meryem Suresi (19), Ayet 51'den 53'e]

وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ مُوسى إِنَّهُ كانَ مُخْلَصاً وَكانَ رَسُولاً نَبِيًّا (٥١) وَنادَيْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا (٥٢) وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أَخاهُ هارُونَ نَبِيًّا (٥٣)

{ وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ مُوسى إِنَّهُ كانَ مُخْلَصاً وَكانَ رَسُولاً نَبِيًّا (٥١) وَنادَيْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا (٥٢) وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أَخاهُ هارُونَ نَبِيًّا (٥٣) } “Kitap'ta Mûsâ'yı da an. Şüphesiz o ihlâsa erdirilmiş [bir kul] idi ve bir resul, bir nebi idi. (51) Ona Tûr'un sağ yanından seslendik ve onu fısıldaşan bir sırdaş olarak [kendimize] yaklaştırdık. (52) Rahmetimizden ötürü ona, kardeşi Hârûn'u bir nebi olarak armağan ettik. (53)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ مُوسَى ﵇ بِأُمُورٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ كَانَ مُخْلَصًا فَإِذَا قُرِئَ بِفَتْحِ اللَّامِ فَهُوَ مِنَ الِاصْطِفَاءِ وَالِاجْتِبَاءِ كَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى اصْطَفَاهُ وَاسْتَخْلَصَهُ وَإِذَا قُرِئَ بِالْكَسْرِ فَمَعْنَاهُ أَخْلَصَ لِلَّهِ فِي التَّوْحِيدِ فِي الْعِبَادَةِ وَالْإِخْلَاصُ هُوَ الْقَصْدُ فِي الْعِبَادَةِ إِلَى أَنْ يُعْبَدَ الْمَعْبُودُ بِهَا وَحْدَهُ، وَمَتَى وَرَدَ الْقُرْآنُ بِقِرَاءَتَيْنِ فَكُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا ثَابِتٌ مَقْطُوعٌ بِهِ، فَجَعَلَ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ صِفَةِ مُوسَى ﵇ كِلَا الْأَمْرَيْنِ. وَثَانِيهَا: كَوْنُهُ رَسُولًا نَبِيًّا وَلَا شَكَّ أَنَّهُمَا وَصْفَانِ مُخْتَلِفَانِ لَكِنَّ الْمُعْتَزِلَةَ زَعَمُوا كَوْنَهُمَا مُتَلَازِمَيْنِ فَكُلُّ رَسُولٍ نَبِيٌّ وَكُلُّ نَبِيٍّ رَسُولٌ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ أَنْكَرَ ذَلِكَ وَقَدْ بَيَّنَّا الْكَلَامَ فِيهِ فِي سُورَةِ الْحَجِّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ [الْحَجِّ: ٥٢] . وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنادَيْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ مِنَ الْيَمِينِ أَيْ مِنْ نَاحِيَةِ الْيَمِينِ وَالْأَيْمَنُ صِفَةُ الطُّورِ أَوِ الْجَانِبِ. وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ: وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا وَلَمَّا ذَكَرَ كَوْنَهُ رَسُولًا قال: وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا وفي قوله: قَرَّبْناهُ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: الْمُرَادُ قُرْبُ الْمَكَانِ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ قَرَّبَهُ حَتَّى سَمِعَ صَرِيرَ الْقَلَمِ حَيْثُ كُتِبَتِ التَّوْرَاةُ فِي الْأَلْوَاحِ. وَالثَّانِي: قُرْبُ الْمَنْزِلَةِ أَيْ رَفَعْنَا قَدْرَهُ وَشَرَّفْنَاهُ بِالْمُنَاجَاةِ، قَالَ الْقَاضِي: وَهَذَا أَقْرَبُ لِأَنَّ اسْتِعْمَالَ الْقُرْبِ فِي اللَّهِ قَدْ صَارَ بِالتَّعَارُفِ لَا يُرَادُ بِهِ إِلَّا الْمَنْزِلَةُ وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يُقَالُ فِي الْعِبَادَةِ تقرب،

Bil ki Allah Teâlâ, Mûsâ aleyhisselâm'ı birtakım hususlarla nitelendirmiştir: Birincisi: Onun muhlas olmasıdır. Lam harfinin fethasıyla okunduğunda (muhlas), seçilme ve süzülme (ıstıfâ ve ictibâ) anlamındadır; sanki Allah Teâlâ onu seçmiş ve arındırmıştır. Kesre ile okunduğunda ise (muhlis), tevhitte ve ibadette Allah'a ihlâsla bağlandığı anlamına gelir. İhlâs, ibadette yalnızca Mabud'a ibadet edilmesini kastetmektir. Kur'an iki kıraatle geldiğinde, bunların her biri sabit ve kesindir. Dolayısıyla Allah Teâlâ, Mûsâ aleyhisselâm'ın niteliğini her iki durumu da kapsayacak şekilde kılmıştır. İkincisi: Resul ve nebi olmasıdır. Şüphe yok ki bunlar iki farklı vasıftır. Fakat Mu'tezile bunların birbirini gerektirdiğini, dolayısıyla her resulün nebi, her nebinin de resul olduğunu iddia etmiştir. İnsanlardan bazıları ise bunu inkâr etmiştir. Biz bu konudaki açıklamayı Hac Suresi'nde, Allah Teâlâ'nın: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ } [Hac: 52] “Senden önce hiçbir resul ve hiçbir nebi göndermedik ki...” ayetinde beyan etmiştik. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { وَنادَيْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ } “Ona Tûr'un sağ yanından seslendik” buyruğudur. Bu, 'sağ cihet' anlamındadır. Eymen (sağ), Tûr'un yahut 'yan' (cânib) kelimesinin sıfatıdır. Dördüncüsü: { وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا } “Ve onu fısıldaşan bir sırdaş olarak yaklaştırdık” buyruğudur. Onun resul olduğunu zikredince: { وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا } buyurmuştur. [Ayette geçen] { قَرَّبْناهُ } “Onu yaklaştırdık” ifadesi hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Ebû'l-Âliye'den rivayet edildiğine göre, mekân yakınlığı kastedilmiştir; Tevrat levhalara yazılırken kalemin cızırtısını duyacağı kadar onu yaklaştırmıştır. İkincisi: Mertebe yakınlığıdır; yani münâcât (gizli konuşma) ile onun kadrini yücelttik ve onu şereflendirdik. Kâdî şöyle demiştir: Bu [ikinci görüş] daha uygundur; çünkü 'yakınlık' (kurb) kelimesinin Allah hakkında kullanımı, örfte sadece mertebe ve makam anlamında kullanılır olmuştur. Bu bakımdan ibadet hakkında 'takarrub' (yaklaşma) denilir,

وَيُقَالُ فِي الْمَلَائِكَةِ ﵈ إِنَّهُمْ مُقَرَّبُونَ وَأَمَّا نَجِيًّا فَقِيلَ فِيهِ أَنْجَيْنَاهُ مِنْ أَعْدَائِهِ وَقِيلَ هُوَ مِنَ الْمُنَاجَاةِ فِي الْمُخَاطَبَةِ وَهُوَ أَوْلَى. وَخَامِسُهَا: قَوْلُهُ: وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أَخاهُ هارُونَ نَبِيًّا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: كَانَ هَارُونُ ﵇ أَكْبَرَ مِنْ مُوسَى ﵉، وَإِنَّمَا وَهَبَ اللَّهُ لَهُ نُبُوَّتَهُ لَا شَخْصَهُ وَأُخُوَّتَهُ وَذَلِكَ إِجَابَةٌ لِدُعَائِهِ فِي قَوْلِهِ: وَاجْعَلْ لِي وَزِيراً مِنْ أَهْلِي هارُونَ أَخِي اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي [طه: ٢٩- ٣٢] فَأَجَابَهُ اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ: قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسى [طه: ٣٦] وقوله: سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ [القصص: ٣٥] .

melekler aleyhimüsselâm hakkında da onların 'mukarrabûn' (yakın kılınmışlar) olduğu söylenir. 'Neciyyâ' kelimesine gelince; onun hakkında 'onu düşmanlarından kurtardık' denildiği gibi, hitaptaki gizli konuşmadan (münâcât) geldiği de söylenmiştir ki evlâ olanı budur. Beşincisi: { وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أَخاهُ هارُونَ نَبِيًّا } “Rahmetimizden ötürü ona, kardeşi Hârûn'u bir nebi olarak armağan ettik” buyruğudur. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Hârûn aleyhisselâm, Mûsâ aleyhisselâm'dan büyüktü. Allah ona bizzat şahsını ve kardeşliğini değil, ancak peygamberliğini hibe etmiştir. Bu da Mûsâ'nın: { وَاجْعَلْ لِي وَزِيراً مِنْ أَهْلِي هارُونَ أَخِي اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي } [Tâhâ: 29-32] “Bana ailemden bir vezir ver; kardeşim Hârûn'u. Onunla arkamı kuvvetlendir” duasının kabul edilmesidir. Allah Teâlâ da onun bu duasına: { قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسى } [Tâhâ: 36] “İstediğin sana verildi, ey Mûsâ!” ve: { سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ } [Kasas: 35] “Pazunu kardeşinle güçlendireceğiz” buyurarak icabet etmiştir.

[سورة مريم (١٩) : الآيات ٥٤ الى ٥٥]

[Meryem Suresi (19), Ayet 54'ten 55'e]

وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِسْماعِيلَ إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ وَكانَ رَسُولاً نَبِيًّا (٥٤) وَكانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ وَكانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا (٥٥)

{ وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِسْماعِيلَ إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ وَكانَ رَسُولاً نَبِيًّا (٥٤) وَكانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ وَكانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا (٥٥) } “Kitap'ta İsmâil'i de an. Şüphesiz o, sözüne sadıktı ve bir resul, bir nebi idi. (54) Ailesine namazı ve zekâtı emrederdi ve Rabbi katında rızaya ermiş biriydi. (55)”

(الْقِصَّةُ الخامسة قصة إسماعيل ﵇ اعْلَمْ أَنَّ إِسْمَاعِيلَ هَذَا هُوَ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ﵉، وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَصَفَ إِسْمَاعِيلَ ﵇ بِأَشْيَاءَ: أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ: إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ وَهَذَا الْوَعْدُ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ فِيمَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ اللَّهِ تَعَالَى وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ فِيمَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ النَّاسِ. أَمَّا الْأَوَّلُ: فَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُ كَانَ لَا يُخَالِفُ شَيْئًا مِمَّا يُؤْمَرُ بِهِ مِنْ طَاعَةِ رَبِّهِ وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِذَا أَرْسَلَ الْمَلَكَ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ وَأَمَرَهُمْ بِتَأْدِيَةِ الشَّرْعِ فَلَا بُدَّ مِنْ ظُهُورِ وَعْدٍ مِنْهُمْ يَقْتَضِي الْقِيَامَ بِذَلِكَ وَيَدُلُّ عَلَى الْقِيَامِ بِسَائِرِ مَا يَخُصُّهُ مِنَ الْعِبَادَةِ. وَأَمَّا الثَّانِي: فَهُوَ أَنَّهُ ﵇ كَانَ إِذَا وَعَدَ النَّاسَ بِشَيْءٍ أَنْجَزَ وَعْدَهُ فَاللَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُ بِهَذَا الْخُلُقِ الشَّرِيفِ

(Beşinci Kıssa: İsmâil aleyhisselâm'ın kıssası. Bil ki bu İsmâil, İbrâhim aleyhisselâm'ın oğlu İsmâil'dir. Yine bil ki Allah Teâlâ İsmâil aleyhisselâm'ı birtakım şeylerle nitelendirmiştir: Birincisi: { إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ } “Şüphesiz o, sözüne sadıktı” buyruğudur. Bu vaat (söz verme), onunla Allah Teâlâ arasında olabileceği gibi, onunla insanlar arasında da olabilir. Birincisine gelince: Bundan murat, Rabbine itaatten kendisine emredilen hiçbir şeye aykırı davranmamasıdır. Çünkü Allah Teâlâ peygamberlere meleği gönderip şeriatı tebliğ etmelerini emrettiğinde, onlardan bunu yerine getirmeyi gerektiren ve kendilerine has diğer ibadetleri yapacaklarını gösteren bir sözün sadır olması kaçınılmazdır. İkincisine gelince: O aleyhisselâm, insanlara bir şey vaat ettiğinde sözünü yerine getirirdi. Dolayısıyla Allah Teâlâ onu bu yüce ahlak ile vasfetmiştir.

وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ وَعَدَ صَاحِبًا لَهُ أَنْ يَنْتَظِرَهُ فِي مَكَانٍ فَانْتَظَرَهُ سَنَةً،

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre, o bir arkadaşına bir yerde kendisini bekleyeceğine dair söz vermiş ve onu bir sene beklemiştir.

وَأَيْضًا وَعَدَ مِنْ نَفْسِهِ الصَّبْرَ عَلَى الذَّبْحِ فَوَفَّى بِهِ حَيْثُ قَالَ:

Ayrıca kurban edilmeye karşı bizzat sabredeceğini vadetmiş ve:

سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ [الصَّافَّاتِ: ١٠٢]

{ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ } [Sâffât: 102] “İnşallah beni sabredenlerden bulacaksın” diyerek bu sözüne vefa göstermiştir.

وَيُرْوَى أَنَّ عِيسَى ﵇ قَالَ لَهُ رَجُلٌ: انْتَظِرْنِي حَتَّى آتِيَكَ فَقَالَ عِيسَى ﵇: نَعَمْ وَانْطَلَقَ الرَّجُلُ وَنَسِيَ الْمِيعَادَ فَجَاءَ لِحَاجَةٍ إِلَى ذَلِكَ الْمَكَانِ وَعِيسَى ﵇ هُنَالِكَ لِلْمِيعَادِ،

Rivayet edildiğine göre Îsâ aleyhisselâm'a bir adam: 'Ben sana gelinceye kadar beni bekle' demiş, Îsâ aleyhisselâm da: 'Evet' demiştir. Adam gitmiş ve randevuyu unutmuştur; sonra bir işi için o mekâna geldiğinde Îsâ aleyhisselâm'ı verilen söz gereği hâlâ orada bulmuştur.

وَعَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: «أَنَّهُ وَاعَدَ رَجُلًا وَنَسِيَ ذَلِكَ الرَّجُلُ فَانْتَظَرَهُ مِنَ الضُّحَى إِلَى قَرِيبٍ مِنْ غُرُوبِ الشَّمْسِ» .

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: “O bir adamla sözleşmiş, o adam ise bunu unutmuştu. Bunun üzerine [Resûlullah] kuşluk vaktinden güneşin batmasına yakın zamana kadar onu beklemiştir.”

وَسُئِلَ الشَّعْبِيُّ عَنِ الرَّجُلِ يَعِدُ مِيعَادًا إِلَى أَيِّ وَقْتٍ يَنْتَظِرُهُ فَقَالَ: إِنْ وَاعَدَهُ نَهَارًا فَكُلُّ النَّهَارِ وَإِنْ وَاعَدَهُ لَيْلًا فَكُلُّ اللَّيْلِ، وَسُئِلَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ زَيْدٍ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ: إِذَا وَاعَدْتَهُ فِي وَقْتِ الصَّلَاةِ فَانْتَظِرْهُ إِلَى وَقْتِ صَلَاةٍ أُخْرَى. وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: وَكانَ رَسُولًا نَبِيًّا وَقَدْ مَرَّ تَفْسِيرُهُ. وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: وَكانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ وَالْأَقْرَبُ فِي الْأَهْلِ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ مَنْ يَلْزَمُهُ أَنْ يُؤَدِّيَ إِلَيْهِ الشَّرْعَ فَيَدْخُلُ فِيهِ كُلُّ أُمَّتِهِ مِنْ حَيْثُ لَزِمَهُ فِي جَمِيعِهِمْ مَا يَلْزَمُ الْمَرْءُ فِي أَهْلِهِ خَاصَّةً، هَذَا إِذَا حُمِلَ الْأَمْرُ عَلَى الْمَفْرُوضِ مِنَ الصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ فَإِنَّ حُمِلَ عَلَى النَّدْبِ فِيهِمَا كَانَ الْمُرَادُ أَنَّهُ كَمَا كَانَ يَتَهَجَّدُ بِاللَّيْلِ يَأْمُرُ أَهْلَهُ أَيْ مَنْ كَانَ فِي دَارِهِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ بِذَلِكَ وَكَانَ نَظَرُهُ لَهُمْ فِي الدِّينِ يَغْلِبُ عَلَى شَفَقَتِهِ عَلَيْهِمْ فِي الدُّنْيَا بِخِلَافِ مَا عَلَيْهِ أَكْثَرُ النَّاسِ، وَقِيلَ: كَانَ يَبْدَأُ بِأَهْلِهِ فِي الْأَمْرِ بالصلاح و « «العبادة لِيَجْعَلَهُمْ قُدْوَةً لِمَنْ سِوَاهُمْ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ [الشُّعَرَاءِ: ٢١٤] وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْها [طه: ١٣٢] قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا [التَّحْرِيمِ: ٦] وَأَيْضًا فَهُمْ أَحَقُّ أَنْ يَتَصَدَّقَ عَلَيْهِمْ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونُوا بِالْإِحْسَانِ الدِّينِيِّ أَوْلَى، فَأَمَّا الزَّكَاةُ فَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أنها طاعة

Şa'bî'ye, söz veren bir kimsenin ne zamana kadar bekleyeceği sorulmuş, o da: 'Gündüz sözleştiyse bütün bir gün, gece sözleştiyse bütün bir gece' demiştir. İbrâhim b. Zeyd'e bu sorulduğunda ise: 'Namaz vaktinde sözleştiysen, diğer namaz vaktine kadar bekle' demiştir. İkincisi: { وَكانَ رَسُولاً نَبِيًّا } “Ve bir resul, bir nebi idi” buyruğudur ki tefsiri geçmişti. Üçüncüsü: { وَكانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ } “Ailesine namazı ve zekâtı emrederdi” buyruğudur. 'Ehl' kelimesinden en uygun olan mana, şeriatı kendilerine tebliğ etmekle yükümlü olduğu kimselerdir; böylece bütün ümmeti buna dâhil olur; zira bir kimsenin özel olarak kendi ailesine karşı yükümlü olduğu şeyleri, onların tümüne karşı da yerine getirmekle yükümlüdür. Bu durum, emir farz olan namaz ve zekâta hamledildiğinde geçerlidir. Şayet bu ikisindeki müstehaplığa hamledilirse mana; tıpkı kendisinin gece teheccüd kıldığı gibi, ailesine, yani o vakitte evinde bulunan kimselere de bunu emrettiği şeklinde olur. Onun, ailesine din konusundaki ihtimamı, dünyadaki şefkatine galip gelmekteydi; nitekim insanların çoğunun durumu ise bunun aksinedir. Bir görüşe göre: Başkalarına örnek kılmak amacıyla iyiliği ve ibadeti emretmeye önce ailesinden başlardı; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ } [Şuarâ: 214] “En yakın akrabalarını uyar”, { وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْها } [Tâhâ: 132] “Ailene namazı emret ve kendin de ona sabırla devam et”, { قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا } [Tahrîm: 6] “Kendinizi ve ailenizi yakıtı insanlarla taşlar olan bir ateşten koruyun”. Ayrıca onlar tasadduk edilmeye en layık kimselerdir; dolayısıyla dinî ihsana da öncelikle layık olmaları vaciptir. Zekâta gelince; İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre o, itaat

اللَّهِ تَعَالَى وَالْإِخْلَاصُ فَكَأَنَّهُ تَأَوَّلَهُ عَلَى مَا يَزْكُو بِهِ الْفَاعِلُ عِنْدَ رَبِّهِ وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ إِذَا قُرِنَتِ الزَّكَاةُ إِلَى الصَّلَاةِ أَنْ يُرَادَ بِهَا الصَّدَقَاتُ الْوَاجِبَةُ وَكَانَ يَعْرِفُ مِنْ خَاصَّةِ أَهْلِهِ أَنْ يُلْزِمَهُمُ الزَّكَاةَ فَيَأْمُرَهُمْ بِذَلِكَ أَوْ يَأْمُرَهُمْ أَنْ يَتَبَرَّعُوا بِالصَّدَقَاتِ عَلَى الْفُقَرَاءِ. وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ، وَكانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا وَهُوَ فِي نِهَايَةِ الْمَدْحِ لِأَنَّ الْمَرْضِيَّ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ الفائز في كل طاعاته بأعلى الدرجات.

ve ihlâstır. Sanki o, bunu yapan kimsenin Rabbi katında arınmasını (tezkiye) sağlayan şey olarak yorumlamıştır. Zahir olan ise, zekât namazla birlikte anıldığında bundan farz olan sadakaların kastedilmesidir. O, ailesinin yakın çevresine zekâtın vacip olduğunu bildiği için onlara bunu emreder yahut fakirlere nafile sadaka vermelerini emrederdi. Dördüncüsü: { وَكانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا } “Ve Rabbi katında rızaya ermiş biriydi” buyruğudur ki bu, övgünün en üst noktasıdır; çünkü Allah katında rızaya ermiş olan kimse, bütün itaatlerinde en yüksek derecelere ulaşarak kurtuluşa eren kimsedir.

[سورة مريم (١٩) : الآيات ٥٦ الى ٥٧]

[Meryem Suresi (19), Ayet 56'dan 57'ye]

وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا (٥٦) وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا (٥٧)

{ وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا (٥٦) وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا (٥٧) } “Kitap'ta İdrîs'i de an. Şüphesiz o, dosdoğru (sıddîk) bir nebi idi. (56) Ve onu yüce bir makama yükselttik. (57)”

(الْقِصَّةُ السَّادِسَةُ قِصَّةُ إدريس ﵇ اعْلَمْ أَنَّ إِدْرِيسَ ﵇ هُوَ جَدُّ أَبِي نُوحٍ ﵇ وَهُوَ نُوحُ بْنُ لَمَكَ بْنِ مُتْوَشْلِخَ بْنِ أَخْنُوخَ قِيلَ سُمِّيَ إِدْرِيسَ لِكَثْرَةِ دِرَاسَتِهِ وَاسْمُهُ أَخْنُوخُ وَوَصَفَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِأُمُورٍ. أَحَدُهَا: أَنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ كَانَ نَبِيًّا وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهِمَا. وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا وَفِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ مِنْ رِفْعَةِ الْمَنْزِلَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى لِمُحَمَّدٍ ﷺ: وَرَفَعْنا لَكَ ذِكْرَكَ [الشَّرْحِ: ٤] فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى شَرَّفَهُ بِالنُّبُوَّةِ وَأَنْزَلَ عَلَيْهِ ثَلَاثِينَ صَحِيفَةً وَهُوَ أَوَّلُ مَنْ خَطَّ بِالْقَلَمِ وَنَظَرَ فِي عِلْمِ النُّجُومِ وَالْحِسَابِ وَأَوَّلُ مَنْ خَاطَ الثِّيَابَ وَلَبِسَهَا وَكَانُوا يَلْبَسُونَ الْجُلُودَ.

(Altıncı Kıssa: İdrîs aleyhisselâm'ın kıssası. Bil ki İdrîs aleyhisselâm, Nûh aleyhisselâm'ın babasının dedesidir; o, Ahnûh oğlu Muteveşlih oğlu Lemek oğlu Nûh'tur. Çok fazla ders yaptığı/okuduğu için kendisine İdrîs denildiği, asıl adının Ahnûh olduğu söylenmiştir. Allah Teâlâ onu birtakım niteliklerle övmüştür: Birincisi: Sıddîk olmasıdır. İkincisi: Nebi olmasıdır; her ikisine dair açıklama daha önce geçmişti. Üçüncüsü: { وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا } “Ve onu yüce bir makama yükselttik” buyruğudur. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Bunun mertebe yüceliği olduğudur; tıpkı Allah Teâlâ'nın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaben: { وَرَفَعْنا لَكَ ذِكْرَكَ } [İnşirâh: 4] “Senin şanını yüceltmedik mi?” buyurması gibidir. Nitekim Allah Teâlâ onu nübüvvetle şereflendirmiş, ona otuz sahife indirmiştir. Kalemle ilk yazı yazan, yıldızlar ve hesap ilmini ilk inceleyen, elbiseyi ilk dikip giyen odur; zira insanlar [daha önce] deri giyiyorlardı.

الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ الرِّفْعَةُ فِي الْمَكَانِ إِلَى مَوْضِعٍ عَالٍ وَهَذَا أَوْلَى، لِأَنَّ الرِّفْعَةَ الْمَقْرُونَةَ بِالْمَكَانِ تَكُونُ رِفْعَةً فِي الْمَكَانِ لَا فِي الدَّرَجَةِ ثُمَّ اخْتَلَفُوا فَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّ اللَّهَ رَفَعَهُ إِلَى السَّمَاءِ وَإِلَى الْجَنَّةِ وَهُوَ حَيٌّ لَمْ يَمُتْ، وَقَالَ آخَرُونَ: بَلْ رُفِعَ إِلَى السَّمَاءِ وَقُبِضَ رُوحُهُ سَأَلَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ كَعْبًا عَنْ قَوْلِهِ: وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا قَالَ: جَاءَهُ خَلِيلٌ لَهُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَسَأَلَهُ حَتَّى يُكَلِّمَ مَلَكَ الْمَوْتِ حَتَّى يُؤَخِّرَ قَبْضَ رُوحِهِ فَحَمَلَهُ ذَلِكَ الْمَلَكَ بَيْنَ جَنَاحَيْهِ فَصَعِدَ بِهِ إِلَى السَّمَاءِ فَلَمَّا كَانَ فِي السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ فَإِذَا مَلَكُ الْمَوْتِ يَقُولُ بُعِثْتُ وَقِيلَ لِي اقْبِضْ رُوحَ إِدْرِيسَ فِي السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ، وَأَنَا أَقُولُ كَيْفَ ذَلِكَ وَهُوَ فِي الْأَرْضِ فَالْتَفَتَ إِدْرِيسُ فَرَآهُ مَلَكُ الْمَوْتِ فَقَبَضَ رُوحَهُ هُنَاكَ. وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِنَّمَا مَدَحَهُ بِأَنْ رَفَعَهُ إِلَى السَّمَاءِ لِأَنَّهُ جَرَتِ الْعَادَةُ أَنْ لَا يُرْفَعَ إِلَيْهَا إِلَّا مَنْ كَانَ عَظِيمَ الْقَدْرِ وَالْمَنْزِلَةِ، وَلِذَلِكَ قَالَ فِي حَقِّ الْمَلَائِكَةِ: وَمَنْ عِنْدَهُ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٩] وهاهنا آخر القصص.

İkincisi: Bundan murat, mekân bakımından yüksek bir yere yükseltilmesidir ki bu daha uygundur; çünkü 'mekân' kelimesiyle birlikte zikredilen yükseltme (rif'at), derece bakımından değil mekân bakımından bir yükseltme olur. Sonra bu hususta ihtilaf ettiler: Bazıları Allah'ın onu göğe ve cennete canlı olarak, ölmeden yükselttiğini söyledi. Diğerleri ise: Bilakis göğe yükseltildi ve orada ruhu kabzedildi, dediler. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, Ka'b'a: { وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا } ayetini sordu; Ka'b şöyle dedi: Meleklerden bir dostu ona geldi. O da ölüm meleğiyle konuşup ruhunu kabzetmesini geciktirmesini o melekten rica etti. Melek onu iki kanadı arasına alıp göğe yükseltti. Dördüncü kat semaya vardığında, ölüm meleğinin: 'Bana İdrîs'in ruhunu dördüncü kat semada kabzetmem emredilerek gönderildim; ben de o yeryüzündeyken bu nasıl olur diyordum' dediğini gördü. İdrîs dönüp baktı, ölüm meleği de onu gördü ve orada ruhunu kabzetti. Bil ki Allah Teâlâ onu ancak, âdete göre oraya sadece kadrü kıymeti ve mertebesi yüce olan kimseler yükseltildiği için göğe yükseltmekle övmüştür. Bundan dolayı melekler hakkında: { وَمَنْ عِنْدَهُ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ } [Enbiyâ: 19] “O'nun katında bulunanlar O'na ibadetten kibirlenmezler” buyurmuştur. Kıssaların sonu burasıdır.

[سورة مريم (١٩) : آية ٥٨]

[Meryem Suresi (19), Ayet 58]

أُولئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْراهِيمَ وَإِسْرائِيلَ وَمِمَّنْ هَدَيْنا وَاجْتَبَيْنا إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَبُكِيًّا (٥٨)

{ أُولئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْراهِيمَ وَإِسْرائِيلَ وَمِمَّنْ هَدَيْنا وَاجْتَبَيْنا إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَبُكِيًّا (٥٨) } “İşte bunlar, Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberlerdendir; Âdem'in soyundan, Nûh ile beraber [gemide] taşıdıklarımızdan, İbrâhim ve İsrâil'in soyundan ve hidayete erdirdiğimiz, seçtiğimiz kimselerdendir. Onlara Rahmân'ın ayetleri okunduğu zaman ağlayarak secdeye kapanırlardı. (58)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى أَثْنَى عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِمَّنْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ بِمَا يَخُصُّهُ مِنَ الثَّنَاءِ ثُمَّ جَمَعَهُمْ آخِرًا فَقَالَ:

Bil ki Allah Teâlâ, daha önce zikri geçen peygamberlerin her birini kendisine has bir övgü ile methetmiş, ardından da onları bir arada toplayarak şöyle buyurmuştur:

أُولئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ أَيْ بِالنُّبُوَّةِ وَغَيْرِهَا مِمَّا تَقَدَّمَ « «وَصْفُهُ وَأُولَئِكَ إِشَارَةٌ إِلَى الْمَذْكُورِينَ/ فِي السُّورَةِ مِنْ لَدُنْ زَكَرِيَّا إِلَى إِدْرِيسَ، ثُمَّ جَمَعَهُمْ فِي كَوْنِهِمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ ثُمَّ خَصَّ بَعْضَهُمْ بِأَنَّهُ مِنْ ذُرِّيَّةِ مَنْ حُمِلَ مَعَ نُوحٍ، وَالَّذِي يَخْتَصُّ بِأَنَّهُ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ دُونَ مَنْ حُمِلَ مَعَ نُوحٍ هُوَ إِدْرِيسُ ﵇، فَقَدْ كَانَ سَابِقًا عَلَى نُوحٍ عَلَى مَا ثَبَتَ فِي الْأَخْبَارِ وَالَّذِينَ هُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ مَنْ حُمِلَ مَعَ نُوحٍ هُوَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ لِأَنَّهُ مِنْ وَلَدِ سَامِ بْنِ نُوحٍ وَإِسْمَاعِيلُ وَإِسْحَاقُ وَيَعْقُوبُ مِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ ثُمَّ خَصَّ بَعْضَهُمْ بِأَنَّهُمْ مِنْ وَلَدِ إِسْرَائِيلَ أَيْ يَعْقُوبَ وَهُمْ مُوسَى وَهَارُونُ وَزَكَرِيَّا وَيَحْيَى وَعِيسَى مِنْ قِبَلِ الْأُمِّ فَرَتَّبَ اللَّهُ ﷾ أَحْوَالَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ الَّذِينَ ذَكَّرَهُمْ عَلَى هَذَا التَّرْتِيبِ مُنَبِّهًا بِذَلِكَ عَلَى أَنَّهُمْ كَمَا فُضِّلُوا بِأَعْمَالِهِمْ فَلَهُمْ مَزِيدٌ فِي الْفَضْلِ بِوِلَادَتِهِمْ مِنْ هَؤُلَاءِ الأنبياء،

{ أُولئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } “İşte bunlar, Allah'ın kendilerine nimet verdiği kimselerdir”; yani peygamberlik ve daha önce vasfedilen diğer şeylerle. 'Ulaike' (işte bunlar), surede Zekeriyyâ'dan İdrîs'e kadar zikredilenlere bir işarettir. Sonra onların Âdem'in soyundan olmalarında onları birleştirdi, ardından bazısını Nûh ile beraber taşınanların soyundan olmakla tahsis etti. Nûh ile taşınanların soyundan olmayıp sadece Âdem'in soyundan olmakla tahsis edilen ise İdrîs aleyhisselâm'dır; zira haberlerde sabit olduğuna göre o Nûh'tan önce idi. Nûh ile taşınanların soyundan olan kimse ise İbrâhim aleyhisselâm'dır; çünkü o, Nûh'un oğlu Sâm'ın neslindendir. İsmâil, İshâk ve Ya'kûb da İbrâhim'in soyundandır. Sonra bazısını da İsrâil'in, yani Ya'kûb'un soyundan olmakla tahsis etti ki bunlar Mûsâ, Hârûn, Zekeriyyâ, Yahyâ ve anne tarafından Îsâ'dır. Böylece Allah Azze ve Celle, zikrettiği peygamberlerin aleyhimüsselâm durumlarını bu tertip üzere düzenleyerek; amelleriyle faziletli kılındıkları gibi, bu peygamberlerin neslinden gelmekle de fazilette bir üstünlüğe sahip olduklarına dikkat çekmiştir.

ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُمْ مِمَّنْ هَدَيْنَا وَاجْتَبَيْنَا مُنَبِّهًا بِذَلِكَ عَلَى أَنَّهُمُ اخْتُصُّوا بِهَذِهِ الْمَنَازِلِ لِهِدَايَةِ اللَّهِ تَعَالَى لَهُمْ، وَلِأَنَّهُ اخْتَارَهُمْ لِلرِّسَالَةِ ثُمَّ قَالَ: إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَبُكِيًّا تُتْلَى عَلَيْهِمْ أَيْ عَلَى هَؤُلَاءِ الْأَنْبِيَاءِ فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُمْ مَعَ نِعَمِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ قَدْ بَلَغُوا الْحَدَّ الَّذِي عِنْدَ تِلَاوَةِ آيَاتِ اللَّهِ يَخِرُّونَ سُجَّدًا وَبُكِيًّا خُضُوعًا وَخُشُوعًا وَحَذَرًا وَخَوْفًا، وَالْمُرَادُ بِآيَاتِ اللَّهِ مَا خَصَّهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ مِنَ الْكُتُبِ الْمُنَزَّلَةِ عَلَيْهِمْ. وَقَالَ أَبُو مُسْلِمٍ الْمُرَادُ بِالْآيَاتِ الَّتِي فِيهَا ذِكْرُ الْعَذَابِ الْمُنَزَّلِ بِالْكُفَّارِ وَهُوَ بَعِيدٌ لِأَنَّ سَائِرَ الْآيَاتِ الَّتِي فِيهَا ذِكْرُ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ أَوْلَى أَنْ يَسْجُدُوا عِنْدَهُ وَيَبْكُوا فَيَجِبُ حَمْلُهُ عَلَى كُلِّ آيَةٍ تُتْلَى مِمَّا يَتَضَمَّنُ الْوَعْدَ وَالْوَعِيدَ وَالتَّرْغِيبَ وَالتَّرْهِيبَ، لِأَنَّ كُلَّ ذَلِكَ إِذَا فَكَّرَ فِيهِ الْمُتَفَكِّرُ صَحَّ أَنْ يَسْجُدَ عِنْدَهُ وَأَنْ يَبْكِيَ، وَاخْتَلَفُوا فَقَالَ بَعْضُهُمْ فِي السُّجُودِ: إِنَّهُ الصَّلَاةُ وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْمُرَادُ سُجُودُ التِّلَاوَةِ عَلَى حَسَبِ مَا تُعُبِّدْنَا بِهِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ الْخُضُوعُ وَالْخُشُوعُ وَالظَّاهِرُ يَقْتَضِي سُجُودًا مَخْصُوصًا عِنْدَ التِّلَاوَةِ ثُمَّ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ سُجُودَ التِّلَاوَةِ لِلْقُرْآنِ وَيَحْتَمِلُ أَنَّهُمْ عِنْدَ الْخَوْفِ كَانُوا قَدْ تُعُبِّدُوا بِالسُّجُودِ فَيَفْعَلُونَ ذَلِكَ لَا لِأَجْلِ ذِكْرِ السُّجُودِ فِي الْآيَةِ، قَالَ الزَّجَّاجُ فِي بُكِيًّا: جَمْعُ بَاكٍ مِثْلُ شَاهِدٍ وَشُهُودٍ وَقَاعِدٍ وَقُعُودٍ ثُمَّ قَالَ الْإِنْسَانُ فِي حَالِ خُرُورِهِ لَا يَكُونُ سَاجِدًا فَالْمُرَادُ خَرُّوا مُقَدِّرِينَ لِلسُّجُودِ وَمَنْ قَالَ فِي بُكِيًّا إِنَّهُ مَصْدَرٌ فَقَدْ أَخْطَأَ لِأَنَّ سُجَّدًا جَمْعُ سَاجِدٍ وَبُكِيًّا مَعْطُوفٌ عَلَيْهِ

Sonra onların, Allah Teâlâ'nın kendilerini hidayete erdirmesi ve elçilik için seçmesi sebebiyle bu mertebelere tahsis edildiklerine dikkat çekerek: 'Hidayete erdirdiğimiz ve seçtiğimiz kimselerdendir' buyurmuş, ardından da: { إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَبُكِيًّا } buyurmuştur. 'Onlara okunduğu zaman', yani bu peygamberlere [okunduğu zaman demektir]. Allah Teâlâ, kendilerine lütfettiği nimetlerle birlikte, Allah'ın ayetleri okunduğunda boyun eğerek, huşû duyarak, çekinerek ve korkarak secdeye ve ağlamaya kapandıkları noktaya ulaştıklarını beyan etmiştir. Allah'ın ayetlerinden maksat, Allah Teâlâ'nın onlara has kıldığı kendilerine indirilmiş kitaplardır. Ebû Müslim, ayetlerden kastın kâfirlere indirilen azabın zikredildiği ayetler olduğunu söylemiştir; fakat bu uzaktır; çünkü cennet ve cehennemin zikredildiği diğer ayetler ve benzerleri karşısında da secde etmeleri ve ağlamaları daha uygundur. Dolayısıyla bunun, vaat ve tehdit, tergîb ve terhîb (özendirme ve sakındırma) içeren okunan her ayete hamledilmesi gerekir. Çünkü tefekkür eden kimse bütün bunları düşündüğünde, onun karşısında secde etmesi ve ağlaması yerinde olur. İhtilaf ettiler; bazısı secdeden kastın namaz olduğunu söyledi. Bazısı: Kastolunan, bize ibadet olarak emredildiği şekliyle tilavet secdesidir, dedi. Kastolunanın boyun eğme ve huşû olduğu da söylendi. Zahir ise tilavet esnasında yapılan özel bir secdeyi gerektirir. Sonra bunun Kur'an tilaveti için olan tilavet secdesi olması muhtemel olduğu gibi, korku anında secde etmekle mükellef kılınmış olmaları ve bu fiili ayette secdenin zikredilmesinden ötürü değil de [bu ibadetin gereği olarak] yapmış olmaları da muhtemeldir. Zeccâc 'bükiyyâ' kelimesi hakkında şöyle demiştir: Tıpkı şâhid ve şühûd, kâid ve kuûd gibi bâkî (ağlayan) kelimesinin çoğuludur. Sonra demiştir ki: İnsan yere kapanma (hurûr) anında secde etmiş halde olmaz; dolayısıyla murat, 'secdeye niyet ederek/hazırlanarak kapandılar' demektir. 'Bükiyyâ' kelimesinin masdar olduğunu söyleyen kimse yanılmıştır; çünkü sücced kelimesi sâcid'in çoğuludur ve bükiyyâ da ona matuftur.

وَعَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: «اتْلُوا الْقُرْآنَ وَابْكُوا فَإِنْ لَمْ تَبْكُوا فَتَبَاكَوْا»

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: “Kur'an'ı okuyunuz ve ağlayınız; şayet ağlayamıyorsanız ağlar gibi yapınız.”

وَعَنْ صَالِحٍ الْمُرِّيِّ قَالَ: قَرَأْتُ الْقُرْآنَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي الْمَنَامِ فَقَالَ لِي: يَا صَالِحُ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ فَأَيْنَ الْبُكَاءُ؟ وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ إِذَا قَرَأْتُمْ سَجْدَةَ سُبْحَانَ فَلَا تَعْجَلُوا بِالسُّجُودِ حَتَّى تَبْكُوا فَإِنْ لَمْ تَبْكِ عَيْنُ أَحَدِكُمْ فَلْيَبْكِ قَلْبُهُ.

Sâlih el-Mürrî'den şöyle rivayet edilmiştir: Rüyada Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda Kur'an okudum; bana: 'Ey Sâlih, bu okumadır, peki ağlama nerede?' dedi. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan da şöyle rivayet edilmiştir: 'Sübhân (İsrâ) Suresi'ndeki secde ayetini okuduğunuzda ağlayıncaya kadar secde etmekte acele etmeyiniz; şayet birinizin gözü ağlamazsa kalbi ağlasın.'

وَعَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: «القرآن نزل فاقرأوه بِحُزْنٍ»

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: “Kur'an hüzünle inmiştir, onu hüzünle okuyunuz.”

وَعَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: «مَا اغْرَوْرَقَتْ عَيْنٌ بِهِ بِمَاءٍ إِلَّا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَى النَّارِ جَسَدَهَا»

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: “Kur'an sebebiyle bir göz yaşla dolmaya görsün; Allah onun bedenini ateşe kesinlikle haram kılar.”

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁: «لَا يَلِجُ النَّارَ مَنْ بَكَى مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ» وَقَالَ الْعُلَمَاءُ: يَدْعُو فِي سُجُودِ التِّلَاوَةِ بِمَا يَلِيقُ بِهَا فَإِنْ قَرَأَ آيَةَ تَنْزِيلُ السَّجْدَةِ قَالَ: اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي مِنَ السَّاجِدِينَ لِوَجْهِكَ الْمُسَبِّحِينَ بِحَمْدِكَ وَأَعُوذُ بِكَ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْتَكْبِرِينَ عَنْ أَمْرِكَ وَإِنْ قَرَأَ سَجْدَةَ سُبْحَانَ قَالَ: اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي مِنَ الْبَاكِينَ إِلَيْكَ الْخَاشِعِينَ لَكَ وَإِنْ قَرَأَ هَذِهِ السَّجْدَةَ قَالَ: اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي مِنْ عِبَادِكَ الْمُنْعَمِ عَلَيْهِمُ الْمُهْتَدِينَ السَّاجِدِينَ لَكَ الْبَاكِينَ عِنْدَ تلاوة آيات كتابك.

Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre: “Allah korkusundan ağlayan kimse ateşe girmez.” Âlimler şöyle demiştir: Tilavet secdesinde duruma uygun düşen dualar edilir; şayet Secde Suresi'ndeki secde ayetini okursa: 'Allah'ım! Beni Senin vechine secde edenlerden ve Sana hamd ile tesbihte bulunanlardan eyle; Senin emrine karşı büyüklük taslayanlardan olmaktan Sana sığınırım' der. Sübhân (İsrâ) Suresi'nin secdesini okursa: 'Allah'ım! Beni Sana karşı ağlayanlardan ve Sana boyun eğip huşû duyanlardan eyle' der. Bu [Meryem Suresi'ndeki] secdeyi okursa şöyle der: 'Allah'ım! Beni kendilerine nimet verdiğin, hidayete erdirdiğin, Sana secde eden ve Kitabının ayetleri okunduğunda ağlayan kullarından eyle.'

[سورة مريم (١٩) : الآيات ٥٩ الى ٦٠]

[Meryem Suresi (19), Ayet 59'dan 60'a]

فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا (٥٩) إِلاَّ مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ شَيْئاً (٦٠)

{ فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا (٥٩) إِلاَّ مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ شَيْئاً (٦٠) } “Derken onların ardından öyle bir nesil geldi ki namazı zayi ettiler ve şehvetlerine uydular. Onlar gayyâ ile karşılaşacaklardır. (59) Ancak tevbe eden, iman eden ve salih amel işleyen kimseler müstesnadır. İşte onlar cennete girecekler ve hiçbir haksızlığa uğratılmayacaklardır. (60)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَ هَؤُلَاءِ الْأَنْبِيَاءَ بِصِفَاتِ الْمَدْحِ تَرْغِيبًا لَنَا فِي التَّأَسِّي بِطَرِيقَتِهِمْ ذَكَرَ بَعْدَهُمْ مَنْ هُوَ بِالضِّدِّ مِنْهُمْ فَقَالَ: فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ، وَظَاهِرُ الْكَلَامِ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ بَعْدِ هَؤُلَاءِ الْأَنْبِيَاءِ خَلْفٌ مِنْ أَوْلَادِهِمْ يُقَالُ: خَلَفَهُ إِذَا أَعْقَبَهُ ثم قيل في عقب الخبر خَلَفٌ بِفَتْحِ اللَّامِ وَفِي عَقِبِ الشَّرِّ خَلْفٌ بِالسُّكُونِ، كَمَا قَالُوا: وَعْدٌ فِي ضَمَانِ الْخَيْرِ وَوَعِيدٌ فِي ضَمَانِ الشَّرِّ وَفِي الْحَدِيثِ: «فِي اللَّهِ خَلَفٌ مِنْ كُلِّ هَالِكٍ» وَفِي الشِّعْرِ لِلَبِيدِ:

Bil ki Allah Teâlâ, bu peygamberleri, onların yoluna uymaya bizi teşvik etmek maksadıyla övgü sıfatlarıyla vasfettikten sonra, onların ardından gelen ve onların zıddı olan kimseleri zikrederek: { فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ } “Derken onların ardından öyle bir nesil geldi ki” buyurmuştur. Sözün zahiri, bu peygamberlerin ardından gelenlerin onların çocuklarından bir nesil (half) olduğudur. Bir kimsenin ardından geldiğinde 'halefehu' denir. Sonra hayırlı bir halef için lam harfinin fethasıyla 'halef', şerli bir halef için ise sükûn ile 'half' denildiği söylenmiştir; nitekim hayır garantisinde 'va'd', şer garantisinde ise 'vaîd' demişlerdir. Hadiste: “Her helak olanın ardından Allah'ta bir halef (karşılık) vardır” buyrulmuştur. Lebîd'e ait bir şiirde de şöyle geçmektedir:

ذَهَبَ الَّذِينَ يُعَاشُ فِي أَكْنَافِهِمْ ... وَبَقِيتُ فِي خَلْفٍ كَجِلْدِ الْأَجْرَبِ

Gölgesinde/himayesinde yaşanılan o kimseler göçüp gitti... Ben ise uyuzun derisi gibi [kötü] bir nesil (half) içinde kaldım.

ثُمَّ وَصَفَهُمْ بِإِضَاعَةِ الصَّلَاةِ وَاتِّبَاعِ الشَّهَوَاتِ فَإِضَاعَةُ الصَّلَاةِ فِي مُقَابَلَةِ قوله: خَرُّوا سُجَّداً [السجدة: ١٥] وَاتِّبَاعُ الشَّهَوَاتِ فِي مُقَابَلَةِ قَوْلِهِ: وَبُكِيًّا لِأَنَّ بُكَاءَهُمْ يَدُلُّ عَلَى خَوْفِهِمْ وَاتِّبَاعَ هَؤُلَاءِ لِشَهَوَاتِهِمْ يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ الْخَوْفِ لَهُمْ وَظَاهِرُ قَوْلِهِ: أَضاعُوا الصَّلاةَ تَرَكُوهَا لَكِنَّ تَرْكَهَا قَدْ يَكُونُ بِأَنْ لَا تُفْعَلَ أَصْلًا وَقَدْ

Sonra onları namazı zayi etmekle ve şehvetlere uymakla vasfetti. Namazı zayi etmek, { خَرُّوا سُجَّداً } [Secde: 15] “Secdeye kapanırlardı” buyruğunun; şehvetlere uymak da: { وَبُكِيًّا } “ve ağlayarak” buyruğunun mukabilidir; zira onların ağlaması korktuklarına delalet eder, bunların şehvetlerine uyması ise onlarda korkunun bulunmadığına delalet eder. { أَضاعُوا الصَّلاةَ } “Namazı zayi ettiler” buyruğunun zahiri onu terk ettikleridir; fakat namazın terki bazen onun büsbütün kılınmamasıyla,

يَكُونُ بِأَنْ لَا تُفْعَلَ فِي وَقْتِهَا وَإِنْ كَانَ الْأَظْهَرُ هُوَ الْأَوَّلَ وَأَمَّا اتِّبَاعُ الشَّهَوَاتِ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ هُمُ الْيَهُودُ تَرَكُوا الصَّلَاةَ الْمَفْرُوضَةَ وَشَرِبُوا الْخَمْرَ وَاسْتَحَلُّوا نِكَاحَ الْأُخْتِ مِنَ الْأَبِ وَاحْتَجَّ بَعْضُهُمْ بِقَوْلِهِ: إِلَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ عَلَى أَنَّ تَارِكَ الصَّلَاةِ كَافِرٌ، وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَا فِي أَنَّ الْإِيمَانَ غَيْرُ الْعَمَلِ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَعَطَفَ الْعَمَلَ عَلَى الْإِيمَانِ وَالْمَعْطُوفُ غَيْرُ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، أَجَابَ الْكَعْبِيُّ عَنْهُ: بِأَنَّهُ تَعَالَى فَرَّقَ بَيْنَ التَّوْبَةِ وَالْإِيمَانِ وَالتَّوْبَةُ مِنَ الْإِيمَانِ فَكَذَلِكَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ يَكُونُ مِنَ الْإِيمَانِ وَإِنْ فُرِّقَ بَيْنَهُمَا، وَهَذَا الْجَوَابُ ضَعِيفٌ لِأَنَّ عَطْفَ الْإِيمَانِ عَلَى التَّوْبَةِ يَقْتَضِي وُقُوعَ الْمُغَايَرَةِ بَيْنَهُمَا لِأَنَّ التَّوْبَةَ عَزْمٌ عَلَى التَّرْكِ وَالْإِيمَانَ إِقْرَارٌ بِاللَّهِ تَعَالَى وَهُمَا مُتَغَايِرَانِ، فَكَذَا فِي هَذِهِ الصُّورَةِ. ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ مَنْ هَذِهِ صِفَتُهُ يَلْقَوْنَ غَيًّا وَذَكَرُوا فِي الْغَيِّ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: أَنَّ كُلَّ شَرٍّ عِنْدَ الْعَرَبِ غَيٌّ وَكُلَّ خَيْرٍ رَشَادٌ، قَالَ الشَّاعِرُ:

bazen de vaktinde kılınmamasıyla olur, gerçi daha zahir olan birincisidir. Şehvetlere uymaya gelince; İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Onlar Yahudilerdir; farz namazı terk ettiler, içki içtiler ve baba bir kız kardeşle nikâhlanmayı helal saydılar. Bazıları: { إِلَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ } “Ancak tevbe eden, iman eden... müstesnadır” buyruğunu, namazı terk edenin kâfir olduğuna delil getirmiştir. Bizim ashabımız (Ehl-i Sünnet) ise imanın amelden farklı olduğuna bu ayetle delil getirmişlerdir; çünkü Allah Teâlâ: { وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً } “İman eden ve salih amel işleyen” buyurarak ameli imana atfetmiştir; matuf ise matufun aleyhten başkadır. Kâ'bî buna şöyle cevap vermiştir: Allah Teâlâ tevbe ile iman arasını ayırmıştır, oysa tevbe imandandır; binaenaleyh araları ayrılmış olsa bile salih amel de imandandır. Bu cevap zayıftır; zira imanın tevbeye atfedilmesi aralarında bir başkalığın (muğayeret) bulunmasını gerektirir; çünkü tevbe [günahı] terk etme azmidir, iman ise Allah Teâlâ'yı tasdiktir ve ikisi birbirinden farklıdır; dolayısıyla bu meselede de böyledir. Sonra Allah Teâlâ, bu nitelikte olanların bir azgınlık (gayy) ile karşılaşacaklarını beyan etti. Gayy hakkında birtakım görüşler zikrettiler: Birincisi: Araplara göre her şer bir gayy, her hayır ise bir reşâddır (doğruluktur). Şair şöyle demiştir:

فَمَنْ يَلَقْ خَيْرًا يَحْمَدِ النَّاسُ أَمْرَهُ ... وَمَنْ يَغْوَ لَا يَعْدَمْ عَلَى الْغَيِّ لَائِمَا

Kim bir hayra ererse insanlar onun işini över... Kim de azgınlığa düşerse azgınlığından ötürü kınayıcıdan mahrum kalmaz.

وَثَانِيهَا: قَالَ الزَّجَّاجُ: يَلْقَوْنَ غَيًّا أَيْ يَلْقَوْنَ جَزَاءَ الْغَيِّ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَلْقَ أَثاماً [الْفُرْقَانِ: ٦٨] أَيْ مُجَازَاةَ الْآثَامِ. وَثَالِثُهَا: غَيًّا عَنْ طَرِيقِ الْجَنَّةِ. وَرَابِعُهَا: الْغَيُّ وَادٍ فِي جَهَنَّمَ يَسْتَعِيذُ مِنْهُ أَوْدِيَتُهَا/ وَالْوَجْهَانِ الْأَوَّلَانِ أَقْرَبُ فَإِنْ كَانَ فِي جَهَنَّمَ مَوْضِعٌ يُسَمَّى بِذَلِكَ جَازَ وَلَا يَخْرُجُ مِنْ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مَا قَدَّمْنَا لِأَنَّهُ الْمَعْقُولُ فِي اللُّغَةِ، ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ هَذَا الْوَعِيدَ فِيمَنْ لَمْ يَتُبْ، وَأَمَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُمُ الْجَنَّةُ لَا يَلْحَقُهُمْ ظلم، وهاهنا سُؤَالَانِ: الْأَوَّلُ: الِاسْتِثْنَاءُ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ التَّوْبَةِ وَالْإِيمَانِ وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، لِأَنَّ مَنْ تَابَ عَنْ كُفْرِهِ وَلَمْ يَدْخُلْ وَقْتُ الصَّلَاةِ، أَوْ كَانَتِ الْمَرْأَةُ حَائِضًا فَإِنَّهُ لَا يَجِبُ عَلَيْهَا الصَّلَاةُ وَالزَّكَاةُ أَيْضًا غَيْرُ وَاجِبَةٍ، وَكَذَا الصَّوْمُ فَهَهُنَا لَوْ مَاتَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ كَانَ مِنْ أَهْلِ النَّجَاةِ مَعَ أَنَّهُ لَمْ يَصْدُرْ عَنْهُ عَمَلٌ فَلَمْ يَجُزْ تَوَقُّفُ الْأَجْرِ عَلَى الْعَمَلِ الصَّالِحِ، وَالْجَوَابُ أَنَّ هَذِهِ الصُّورَةَ نَادِرَةٌ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ الْغَالِبُ.

İkincisi: Zeccâc şöyle demiştir: { يَلْقَوْنَ غَيًّا } yani 'azgınlığın cezasını bulurlar'; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { يَلْقَ أَثاماً } [Furkân: 68] “Günahın cezasını bulur” buyruğu gibidir ki bu, günahların cezası demektir. Üçüncüsü: Cennet yolundan sapmadır. Dördüncüsü: Gayy, cehennemde öyle bir vadidir ki cehennemin diğer vadileri ondan [Allah'a] sığınır. İlk iki görüş [anlama] daha yakındır; şayet cehennemde bu isimle anılan bir yer varsa bu da caizdir ve muradın daha önce zikrettiğimiz şey olmasının dışına çıkmaz; çünkü lügatte akla uygun olan budur. Sonra Allah Sübhânehu, bu tehdidin tevbe etmeyen kimseler hakkında olduğunu; tevbe edip iman eden ve salih amel işleyen kimselere gelince onlar için cennetin olduğunu ve hiçbir haksızlığa uğramayacaklarını beyan etti. Burada iki soru vardır: Birincisi: İstisna, tevbe, iman ve salih amelin mutlaka bir arada bulunması gerektiğine delalet etmiştir; oysa durum böyle değildir. Zira küfründen tevbe eden ve henüz namaz vakti girmemiş olan bir kimseye yahut hayızlı kadına namaz farz olmadığı gibi zekât da farz değildir, oruç da böyledir. Dolayısıyla böyle bir durumda o vakitte ölseydi, kendisinden hiçbir amel sadır olmamasına rağmen kurtuluş ehlinden olurdu; dolayısıyla mükâfatın salih amele bağlanması caiz olmaz. Cevap şudur: Bu durum nadirdir; kastedilen ise çoğunlukla olan durumdur.

السُّؤَالُ الثَّانِي: قَوْلُهُ: وَلا يُظْلَمُونَ شَيْئاً هَذَا إِنَّمَا يَصِحُّ لَوْ كَانَ الثَّوَابُ مُسْتَحَقًّا عَلَى الْعَمَلِ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ الْكُلُّ بِالتَّفَضُّلِ لَاسْتَحَالَ حُصُولُ الظُّلْمِ لَكِنَّ مِنْ مَذْهَبِكُمْ أَنَّهُ لَا اسْتِحْقَاقَ لِلْعَبْدِ بِعَمَلِهِ إِلَّا بِالْوَعْدِ. الْجَوَابُ: أنه لما أشبهه أجرى على حكمه.

İkinci Soru: { وَلا يُظْلَمُونَ شَيْئاً } “Ve hiçbir haksızlığa uğratılmayacaklardır” buyruğu ancak sevabın amele karşılık hak edilmesi durumunda sahih olur; zira her şey lütuf yoluyla olsaydı zulmün meydana gelmesi imkânsız olurdu; oysa sizin mezhebinize göre kulun kendi ameliyle [sevaba] hakkı yoktur, ancak vaat sebebiyle vardır. Cevap: Bu durum ona benzediği için onun hükmü geçerli kılınmıştır.

[سورة مريم (١٩) : الآيات ٦١ الى ٦٣]

[Meryem Suresi (19), Ayet 61'den 63'e]

جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمنُ عِبادَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّهُ كانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا (٦١) لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً إِلاَّ سَلاماً وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا (٦٢) تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبادِنا مَنْ كانَ تَقِيًّا (٦٣)

{ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمنُ عِبادَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّهُ كانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا (٦١) لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً إِلاَّ سَلاماً وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا (٦٢) تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبادِنا مَنْ كانَ تَقِيًّا (٦٣) } “O, Rahmân'ın kullarına gaybda vadettiği Adn cennetleridir. Şüphesiz O'nun vaadi yerine gelecektir. (61) Orada boş bir söz işitmezler, ancak 'selâm' [işitirler]. Orada sabah akşam rızıkları da hazırdır. (62) İşte kullarımızdan takva sahibi olanlara miras bırakacağımız cennet budur. (63)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ فِي التَّائِبِ أَنَّهُ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ وَصَفَ الْجَنَّةَ بِأُمُورٍ: أَحَدُهَا: قَوْلُهُ: جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمنُ عِبادَهُ بِالْغَيْبِ وَالْعَدْنُ الْإِقَامَةُ وَصَفَهَا بِالدَّوَامِ عَلَى خِلَافِ حَالِ الْجِنَانِ فِي الدُّنْيَا الَّتِي لَا تَدُومُ وَلِذَلِكَ فَإِنَّ حَالَهَا لَا يَتَغَيَّرُ فِي مَنَاظِرِهَا فَلَيْسَتْ كَجِنَانِ الدُّنْيَا الَّتِي حَالُهَا يَخْتَلِفُ فِي خُضْرَةِ الْوَرَقِ وَظُهُورِ النَّوْرِ وَالثَّمَرِ وَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهَا: وَعْدُ الرَّحْمَنِ لِعِبَادِهِ وَأَمَّا قَوْلُهُ: بِالْغَيْبِ فَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ تَعَالَى وَعَدَ [هُمْ إِيَّا] هَا وَهِيَ غَائِبَةٌ عَنْهُمْ غَيْرُ حَاضِرَةٍ أَوْ هُمْ غَائِبُونَ عَنْهَا لَا يُشَاهِدُونَهَا. وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ وَعْدُ الرَّحْمَنِ لِلَّذِينِ يَكُونُونَ عِبَادًا بِالْغَيْبِ أَيِ الَّذِينَ يَعْبُدُونَهُ فِي السِّرِّ بِخِلَافِ الْمُنَافِقِينَ فَإِنَّهُمْ يَعْبُدُونَهُ فِي الظَّاهِرِ وَلَا يَعْبُدُونَهُ فِي السِّرِّ وَهُوَ قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ. وَالْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَقْوَى لِأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ الْوَعْدَ مِنْهُ تَعَالَى وَإِنْ كَانَ بِأَمْرٍ غَائِبٍ فَهُوَ كَأَنَّهُ

Bil ki Allah Teâlâ, tevbe eden kimsenin cennete gireceğini zikredince cenneti birtakım hususlarla nitelendirmiştir: Birincisi: { جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمنُ عِبادَهُ بِالْغَيْبِ } “O, Rahmân'ın kullarına gaybda vadettiği Adn cennetleridir” buyruğudur. 'Adn' ikamet demektir; dünyadaki devamlı olmayan bahçelerin aksine, onu devamlılık ile vasfetmiştir. Bu sebeple onun manzaralarındaki durum değişmez; yapraklarının yeşilliği, çiçeklerinin ve meyvelerinin belirmesi bakımından hali değişen dünya bahçeleri gibi değildir. Allah Teâlâ onun, Rahmân'ın kullarına bir vaadi olduğunu beyan etmiştir. { بِالْغَيْبِ } “Gaybda” buyruğuna gelince, bunda iki cihet vardır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın cenneti onlara vadetmiş olması ve cennetin onlardan gayb olup hazır bulunmaması yahut onların cennetten uzakta olup onu müşahede etmemeleridir. İkincisi: Murâdın, gaybda (gizlide) kul olanlar için Rahmân'ın vaadi olmasıdır; yani münafıkların aksine gizlide O'na ibadet eden kimselerdir; çünkü onlar görünüşte O'na ibadet ederler, gizlide ise ibadet etmezler. Bu Ebû Müslim'in görüşüdür. Birinci cihet daha kuvvetlidir; zira Allah Teâlâ, vaadin gayb bir şeyle ilgili olsa bile sanki

مُشَاهَدٌ حَاصِلٌ، لِذَلِكَ قَالَ بَعْدَهُ: إِنَّهُ كانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا أَمَّا قَوْلُهُ: مَأْتِيًّا فَقِيلَ إِنَّهُ مَفْعُولٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ وَالْوَجْهُ أَنَّ الْوَعْدَ هُوَ الْجَنَّةُ وَهُمْ يَأْتُونَهَا، قَالَ الزَّجَّاجُ: كُلُّ مَا وَصَلَ إِلَيْكَ فَقَدْ وَصَلْتَ إِلَيْهِ وَمَا أَتَاكَ فَقَدْ أَتَيْتَهُ وَالْمَقْصُودُ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّهُ كانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا بَيَانٌ أَنَّ الْوَعْدَ مِنْهُ تَعَالَى وإن كان بأمر غائب فهو كأنه مشاهد وَحَاصِلٌ/ وَالْمُرَادُ تَقْرِيرُ ذَلِكَ فِي الْقُلُوبِ. وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً إِلَّا سَلاماً [مريم: ٦٢] وَاللَّغْوُ مِنَ الْكَلَامِ مَا سَبِيلُهُ أَنْ يُلْغَى وَيُطْرَحَ وَهُوَ الْمُنْكَرُ مِنَ الْقَوْلِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: لَا تَسْمَعُ فِيها لاغِيَةً [الْغَاشِيَةِ: ١١] وَفِيهِ تَنْبِيهٌ ظَاهِرٌ عَلَى وُجُوبِ تَجَنُّبِ اللَّغْوِ حَيْثُ نَزَّهَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ الدَّارَ الَّتِي لَا تَكْلِيفَ فِيهَا وَمَا أَحْسَنَ قَوْلَهُ: وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً [الْفُرْقَانِ: ٧٢] ، وَإِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقالُوا لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لَا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ [الْقَصَصِ: ٥٥] أَمَّا قَوْلُهُ: إِلَّا سَلاماً فَفِيهِ بَحْثَانِ:

gözle görülür ve gerçekleşmiş gibi olduğunu beyan etmiştir. Bu sebeple ardından: { إِنَّهُ كانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا } “Şüphesiz O'nun vaadi yerine gelecektir” buyurmuştur. [Ayetteki] { مَأْتِيًّا } kelimesine gelince, onun fâil (etken) anlamında mef'ûl (edilgen) olduğu söylenmiştir. Uygun olan mana ise, vaadin cennet olması ve onların oraya gelecek olmalarıdır. Zeccâc şöyle demiştir: Sana ulaşan her şeye sen de ulaşmışsındır; sana gelen her şeye sen de gelmişsindir. { إِنَّهُ كانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا } buyruğundan maksat, O'nun vaadinin gayb bir امر ile ilgili olsa bile sanki gözle görülür ve gerçekleşmiş gibi olduğunu beyan etmektir. Kastedilen ise bunu kalplerde pekiştirmektir. İkincisi: { لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً إِلَّا سَلاماً } [Meryem: 62] “Orada boş bir söz işitmezler, ancak 'selâm' [işitirler]” buyruğudur. Sözden lağv olan şey, iptal edilip atılması gereken, çirkin ve münker sözdür. Bunun bir benzeri: { لَا تَسْمَعُ فِيها لاغِيَةً } [Gâşiye: 11] “Orada boş bir söz işitmezsin” buyruğudur. Bunda, mükellefiyetin olmadığı yurdu Allah Teâlâ'nın lağvden tenzih etmiş olması hasebiyle, lağvden kaçınmanın gerekliliğine açık bir uyarı vardır. Allah'ın şu buyruğu ne kadar güzeldir: { وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً } [Furkân: 72] “Boş şeylere rastladıklarında vakarla geçip giderler”, { وَإِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقالُوا لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لَا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ } [Kasas: 55] “Boş sözü işittikleri zaman ondan yüz çevirirler ve: 'Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz sizedir. Size selâm olsun, biz cahilleri aramayız' derler”. [Ayette geçen] { إِلَّا سَلاماً } “Ancak 'selâm' [işitirler]” ifadesine gelince; bunda iki inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّ فِيهِ إِشْكَالًا وَهُوَ أَنَّ السَّلَامَ لَيْسَ مِنْ جِنْسِ اللَّغْوِ فَكَيْفَ اسْتَثْنَى السَّلَامَ مِنَ اللَّغْوِ وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ مَعْنَى السَّلَامِ هُوَ الدُّعَاءُ بِالسَّلَامَةِ وَأَهْلُ الْجَنَّةِ لَا حَاجَةَ بِهِمْ إِلَى هَذَا الدُّعَاءِ فَكَانَ ظَاهِرُهُ مِنْ بَابِ اللَّغْوِ وَفُضُولِ الْحَدِيثِ لَوْلَا مَا فِيهِ مِنْ فَائِدَةِ الْإِكْرَامِ. وَثَانِيهَا: أَنْ يُحْمَلَ ذَلِكَ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ الْمُنْقَطِعِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ يَكُونَ هَذَا مِنْ جِنْسِ قَوْلِ الشَّاعِرِ:

Birinci İnceleme: Burada bir müşkillik vardır; o da selâmın lağv cinsinden olmamasıdır. Peki selâm lağvden nasıl istisna edilmiştir? Buna birtakım yönlerden cevap verilir: Birincisi: Selâmın manası esenlik (selamet) duasıdır; oysa cennet ehlinin bu duaya ihtiyacı yoktur. Dolayısıyla içindeki ikram faydası olmasaydı, zahiri lağv ve lüzumsuz lakırdı kabilinden olurdu. İkincisi: Bunun munkatı' istisnaya (bağlantısız istisna) hamledilmesidir. Üçüncüsü: Bunun şairin şu sözü cinsinden olmasıdır:

وَلَا عَيْبَ فِيهِمْ غَيْرَ أَنَّ سُيُوفَهُمْ ... بِهِنَّ فُلُولٌ مِنْ قِرَاعِ الْكَتَائِبِ

Onlarda hiçbir ayıp yoktur; şu kadar var ki kılıçlarında birliklerle çarpışmaktan gedikler açılmıştır.

الْبَحْثُ الثَّانِي: أَنَّ ذَلِكَ السَّلَامَ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مِنْ سَلَامِ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ أَوْ مِنْ تَسْلِيمِ الْمَلَائِكَةِ أَوْ مِنْ تَسْلِيمِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى مَا قَالَ تَعَالَى: وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ [الرَّعْدِ: ٢٣، ٢٤] وَقَوْلُهُ: سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ [يس: ٥٨] . وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى:

İkinci İnceleme: Bu selâmın, onların birbirine selâm vermesi yahut meleklerin selâm vermesi veya Allah Teâlâ'nın: { وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ } [Ra'd: 23-24] “Melekler her kapıdan onların yanına girerler: 'Sabretmenize karşılık size selâm olsun! [Dünya] yurdunun sonu ne güzeldir!' [derler]” ve: { سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ } [Yâsîn: 58] “Çok merhametli bir Rabden bir söz olarak [onlara] 'Selâm' [vardır]” buyurduğu üzere Allah Teâlâ'nın selâmı olması muhtemeldir. Dördüncüsü: Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:

وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا وَفِيهِ سُؤَالَانِ: السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ وَصْفُ الْجَنَّةِ بِأَحْوَالٍ مُسْتَعْظَمَةٍ وَوُصُولُ الرِّزْقِ إِلَيْهِمْ بُكْرَةً وَعَشِيًّا لَيْسَ مِنَ الْأُمُورِ الْمُسْتَعْظَمَةِ. وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ:

{ وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا } “Orada sabah akşam rızıkları da hazırdır”. Bunda iki soru vardır: Birinci Soru: Bu ayetlerden maksat cenneti muazzam hallerle vasfetmektir; rızkın onlara sabah akşam ulaşması ise muazzam işlerden değildir. Cevap iki yöndendir:

الْأَوَّلُ: قَالَ الْحَسَنُ أَرَادَ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يُرَغِّبَ كُلَّ قَوْمٍ بِمَا أَحَبُّوهُ فِي الدُّنْيَا وَلِذَلِكَ ذَكَرَ أَسَاوِرَ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَلُبْسَ الْحَرِيرِ الَّتِي كَانَتْ عَادَةَ الْعَجَمِ وَالْأَرَائِكَ الَّتِي هِيَ الْحِجَالُ الْمَضْرُوبَةُ عَلَى الْأَسِرَّةِ وَكَانَتْ مِنْ عَادَةِ أَشْرَافِ الْعَرَبِ فِي الْيَمَنِ وَلَا شَيْءَ كَانَ أَحَبَّ إِلَى الْعَرَبِ مِنَ الْغَدَاءِ وَالْعَشَاءِ فَوَعَدَهُمْ بِذَلِكَ. الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ دَوَامُ الرِّزْقِ كَمَا تَقُولُ أَنَا عِنْدَ فُلَانٍ صَبَاحًا وَمَسَاءً وَبُكْرَةً وَعَشِيًّا تُرِيدُ الدَّوَامَ وَلَا تَقْصِدُ الْوَقْتَيْنِ الْمَعْلُومَيْنِ. السُّؤَالُ الثَّانِي: قَالَ تَعَالَى: لَا يَرَوْنَ فِيها شَمْساً وَلا زَمْهَرِيراً [الْإِنْسَانِ: ١٣]

Birincisi: Hasan demiştir ki: Allah Teâlâ her toplumu dünyada sevdikleri şeylerle teşvik etmek istemiştir; bu sebeple acemlerin (Arap olmayanların) âdeti olan altın ve gümüşten bilezikleri ve ipek giymeyi, Yemen'deki Arap eşrafının âdeti olan tahtlar üzerine kurulmuş çadırlar mahiyetindeki erâiki (koltukları) zikretmiştir. Araplar için ise öğle/sabah yemeği (ğadâ) ile akşam yemeğinden (aşâ) daha sevimli bir şey yoktu; bu yüzden onlara bunu vadetmiştir. İkincisi: Murâdın rızkın devamlılığı olmasıdır; nitekim sen bilinen iki vakti kastetmeksizin devamlılığı kastederek 'Ben falanın yanında sabah akşam, erken ve geç vaktindeyim' dersin. İkinci Soru: Allah Teâlâ: { لَا يَرَوْنَ فِيها شَمْساً وَلا زَمْهَرِيراً } [İnsân: 13] “Orada ne bir güneş görürler ne de dondurucu bir soğuk” buyurmuştur.

وَقَالَ ﵇: «لَا صَبَاحَ عِنْدَ رَبِّكَ وَلَا مَسَاءَ»

O aleyhisselâm da şöyle buyurmuştur: “Rabbinin katında ne sabah vardır ne de akşam.”

وَالْبُكْرَةُ وَالْعَشِيُّ لَا يُوجَدَانِ إِلَّا عِنْدَ وُجُودِ الصَّبَاحِ وَالْمَسَاءِ. وَالْجَوَابُ: الْمُرَادُ أَنَّهُمْ يَأْكُلُونَ عِنْدَ مِقْدَارِ الْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ إِلَّا أَنَّهُ لَيْسَ فِي الْجَنَّةِ غُدْوَةٌ وَعَشِيٌّ إِذْ لَا لَيْلَ فِيهَا وَيَحْتَمِلُ مَا قِيلَ أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ لِقَدْرِ الْيَوْمِ عَلَامَةً يَعْرِفُونَ بِهَا مَقَادِيرَ الْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ لَهُمْ رِزْقُهُمْ مَتَى شَاءُوا كَمَا جَرَتِ الْعَادَةُ فِي الْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ. وَخَامِسُهَا: قَوْلُهُ: تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبادِنا مَنْ كانَ تَقِيًّا وَفِيهِ أَبْحَاثٌ: الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ:

Sabah (bükre) ve akşam (aşiyy) ise ancak sabah ve akşamın varlığıyla bulunur. Cevap: Murat, onların sabah ve akşam miktarı vaktinde yemeleridir; şu kadar var ki cennette gece olmadığı için sabah ve akşam da yoktur. Allah Teâlâ'nın, sabah ve akşam miktarlarını kendisiyle bilecekleri gün ölçüsüne bir işaret koymuş olduğuna dair söylenen görüş de muhtemeldir. Sabah ve akşamda âdet olduğu üzere, diledikleri her vakitte rızıklarının hazır bulunmasının kastedilmiş olması da muhtemeldir. Beşincisi: { تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبادِنا مَنْ كانَ تَقِيًّا } “İşte kullarımızdan takva sahibi olanlara miras bırakacağımız cennet budur” buyruğudur. Bunda birtakım incelemeler vardır: Birincisi: [Ayetin başındaki]

تِلْكَ الْجَنَّةُ هَذِهِ الْإِشَارَةُ إِنَّمَا صَحَّتْ لِأَنَّ الْجَنَّةَ غَائِبَةٌ. وَثَانِيهَا: ذَكَرُوا فِي نُورِثُ وُجُوهًا الْأَوَّلُ: نُورِثُ اسْتِعَارَةٌ أَيْ نُبْقِي عَلَيْهِ الْجَنَّةَ كَمَا نُبْقِي عَلَى الْوَارِثِ مَالَ الْمُورِثِ. الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّا نَنْقُلُ تِلْكَ الْمَنَازِلَ مِمَّنْ لَوْ أَطَاعَ لَكَانَتْ لَهُ إِلَى عِبَادِنَا الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ فَجُعِلَ هَذَا النَّقْلُ إِرْثًا قَالَهُ الْحَسَنُ. الثَّالِثُ: أَنَّ الْأَتْقِيَاءَ يَلْقَوْنَ رَبَّهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَقَدِ انْقَضَتْ أَعْمَالُهُمْ وَثَمَرَاتُهَا بَاقِيَةٌ وَهِيَ الْجَنَّةُ فَإِذَا أَدْخَلَهُمُ/ الْجَنَّةَ فَقَدْ أَوْرَثَهُمْ مِنْ تَقْوَاهُمْ كما يرث

{ تِلْكَ الْجَنَّةُ } “İşte bu cennet” ifadesidir; bu işaret ancak cennetin gaybda olması sebebiyle sahih olmuştur. İkincisi: 'Nûrisu' (miras bırakırız) hakkında birtakım cihetler zikrettiler: Birincisi: 'Nûrisu' istiaredir; yani miras bırakanın malını vârise bâki kıldığımız gibi cenneti de ona bâki kılarız. İkincisi: Murâdın, şayet itaat etseydi o makamlar kendisine ait olacak kimseden o konakları alıp Rabbinden sakınan kullarımıza nakletmemiz olmasıdır; böylece bu nakil bir miras kılınmıştır; bunu Hasan söylemiştir. Üçüncüsü: Takva sahipleri kıyamet gününde amelleri sona ermiş, fakat meyveleri bâki kalmış olarak Rablerine kavuşurlar ki o meyve de cennettir. Onları cennete koyduğunda,

الْوَارِثُ الْمَالَ مِنَ الْمُتَوَفَّى. وَرَابِعُهَا: مَعْنَى مَنْ كَانَ تَقِيًّا مَنْ تَمَسَّكَ بِاتِّقَاءِ مَعَاصِيهِ وَجَعَلَهُ عَادَتَهُ وَاتَّقَى تَرْكَ الْوَاجِبَاتِ، قَالَ الْقَاضِي: فِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ الْجَنَّةَ يَخْتَصُّ بِدُخُولِهَا مَنْ كَانَ مُتَّقِيًا وَالْفَاسِقُ الْمُرْتَكِبُ لِلْكَبَائِرِ لَا يُوصَفُ بِذَلِكَ. وَالْجَوَابُ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُتَّقِيَ يَدْخُلُهَا وَلَيْسَ فِيهَا دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ غَيْرَ الْمُتَّقِي لَا يَدْخُلُهَا وَأَيْضًا فَصَاحِبُ الْكَبِيرَةِ مُتَّقٍ عَنِ الْكُفْرِ وَمَنْ صَدَقَ عَلَيْهِ أَنَّهُ مُتَّقٍ عَنِ الْكُفْرِ فَقَدْ صَدَقَ عَلَيْهِ أَنَّهُ مُتَّقٍ لِأَنَّ الْمُتَّقِيَ جُزْءٌ مِنْ مَفْهُومِ قَوْلِنَا الْمُتَّقِي عَنِ الْكُفْرِ وَإِذَا كَانَ صَاحِبُ الْكَبِيرَةِ يَصْدُقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ مُتَّقٍ وَجَبَ أَنْ يَدْخُلَ تَحْتَهُ فالآية تَحْتَهُ فَالْآيَةُ بِأَنْ تَدُلَّ عَلَى أَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ أَوْلَى مِنْ أَنْ تَدُلَّ على أنه لا يدخلها.

tıpkı vârisin ölen kimseden mala vâris olması gibi, onları da takvaları sebebiyle vâris kılmış olur. Dördüncüsü: { مَنْ كانَ تَقِيًّا } “Takva sahibi olan kimse” ifadesinin manası; günahlardan sakınmaya sımsıkı sarılan, bunu âdet edinen ve vacipleri terk etmekten sakınan kimsedir. Kâdî şöyle demiştir: Bunda, cennete girmenin muttaki olan kimseye mahsus olduğuna, büyük günah işleyen fasığın ise bu şekilde nitelenemeyeceğine delalet vardır. Cevap: Ayet muttaki olanın cennete gireceğine delalet eder; muttaki olmayanın oraya girmeyeceğine dair bir delalet içermez. Ayrıca büyük günah sahibi küfürden sakınan bir kimsedir; küfürden sakındığı doğru olan kimse hakkında ise muttaki (sakınan) olduğu da doğrudur; çünkü 'muttaki' lafzı, 'küfürden sakınan' sözümüzün mefhumunun bir parçasıdır. Büyük günah sahibinin muttaki olduğu doğru olunca, onun da bu kapsama girmesi vacip olur. Dolayısıyla ayetin büyük günah sahibinin cennete gireceğine delalet etmesi, girmeyeceğine delalet etmesinden daha uygundur.

[سورة مريم (١٩) : الآيات ٦٤ الى ٦٥]

[Meryem Suresi (19), Ayet 64'ten 65'e]