Binûn

Meryem Suresi aleyhesselâm — 5. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَما نَتَنَزَّلُ إِلاَّ بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينا وَما خَلْفَنا وَما بَيْنَ ذلِكَ وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا (٦٤) رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبادَتِهِ هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا (٦٥)

{ وَما نَتَنَزَّلُ إِلاَّ بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينا وَما خَلْفَنا وَما بَيْنَ ذلِكَ وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا (٦٤) رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبادَتِهِ هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا (٦٥) } “[Cebrail şöyle dedi:] Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz. Önümüzde, arkamızda ve bunlar arasında ne varsa hepsi O'nundur. Rabbin asla unutkan değildir. (64) [O], göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir. Öyleyse O'na ibadet et ve O'na kullukta sabırla diren. O'nun hiçbir adaşı olduğunu biliyor musun? (65)”

اعْلَمْ أَنَّ فِي الْآيَةِ إِشْكَالًا وَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُ: تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبادِنا مَنْ كانَ تَقِيًّا [مريم: ٦٣] كَلَامُ اللَّهِ وَقَوْلَهُ: وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ كَلَامُ غَيْرِ اللَّهِ فَكَيْفَ جَازَ عَطْفُ هَذَا عَلَى مَا قَبْلَهُ مِنْ غَيْرِ فَصْلٍ.

Bil ki ayette bir müşkil (zorluk) vardır; o da { تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبادِنا مَنْ كانَ تَقِيًّا } [Meryem: 63] “İşte kullarımızdan takva sahibi olanlara miras bırakacağımız cennet budur” buyruğunun Allah'ın kelâmı, { وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ } “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz” buyruğunun ise Allah'tan başkasının kelâmı olmasıdır. O halde bunun, bir fasıla (ayırıcı) olmaksızın öncekinin üzerine atfedilmesi nasıl caiz olmuştur?

وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ إِذَا كَانَتِ الْقَرِينَةُ ظَاهِرَةً لَمْ يَقْبُحْ كَمَا أَنَّ قَوْلَهُ سُبْحَانَهُ: إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [البقرة: ١١٧] هُوَ كَلَامُ اللَّهِ وَقَوْلَهُ: وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ [آل عمران: ٥١] كَلَامُ غَيْرِ اللَّهِ وَأَحَدُهُمَا مَعْطُوفٌ عَلَى الْآخَرِ، وَاعْلَمْ أَنَّ ظَاهِرَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ خِطَابُ جَمَاعَةٍ لِوَاحِدٍ وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِالْمَلَائِكَةِ الَّذِينَ يَنْزِلُونَ عَلَى الرَّسُولِ وَيَحْتَمِلُ فِي سَبَبِهِ مَا

Cevap: Karine (ipucu) açık olduğunda bu çirkin olmaz; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın { إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } [Bakara: 117] “O, bir işe hükmettiği zaman ona sadece 'Ol!' der, o da hemen oluverir” buyruğu Allah'ın kelâmı iken, { وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ } [Âl-i İmrân: 51] “Şüphesiz Allah, benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir” sözü Allah'tan başkasının kelâmıdır ve biri diğerine atfedilmiştir. Bil ki Allah Teâlâ'nın { وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ } “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz” buyruğunun zahiri, bir topluluğun tek bir kişiye hitabıdır ve bu da ancak Resûl'e inen melekler için uygun düşer. Bunun nüzul sebebi hakkında şu rivayet

رُوِيَ أَنَّ قُرَيْشًا بَعَثَتْ خَمْسَةَ رَهْطٍ إِلَى يَهُودِ الْمَدِينَةِ يَسْأَلُونَهُمْ عَنْ صِفَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَهَلْ يَجِدُونَهُ فِي كِتَابِهِمْ فَسَأَلُوا النَّصَارَى فَزَعَمُوا أَنَّهُمْ لَا يَعْرِفُونَهُ وَقَالَتِ الْيَهُودُ:

muhtemeldir: Kureyş, Medine Yahudilerine Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) sıfatını ve onu kendi kitaplarında bulup bulmadıklarını sormak üzere beş kişilik bir heyet gönderdi. Onlar Hristiyanlara sordular; onlar onu tanımadıklarını iddia ettiler. Yahudiler ise şöyle dedi:

نَجِدُهُ في كتابنا وهذا زمانه وقد سألنا رحمن الْيَمَامَةِ عَنْ خِصَالٍ ثَلَاثٍ فَلَمْ يَعْرِفْ فَاسْأَلُوهُ عَنْهُنَّ فَإِنْ أَخْبَرَكُمْ بِخَصْلَتَيْنِ مِنْهُمَا فَاتَّبِعُوهُ، فَاسْأَلُوهُ عَنْ فِتْيَةِ أَصْحَابِ الْكَهْفِ وَعَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ وَعَنِ الرَّوْحِ قَالَ فَجَاءُوا فَسَأَلُوهُ عَنْ ذَلِكَ لم يَدْرِ كَيْفَ يُجِيبُ فَوَعَدَهُمْ أَنْ يُجِيبَهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ، وَلَمْ يَقُلْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَاحْتَبَسَ الْوَحْيُ عَنْهُ أَرْبَعِينَ يَوْمًا وَقِيلَ خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا فَشَقَّ عَلَيْهِ ذَلِكَ مَشَقَّةً شَدِيدَةً وَقَالَ الْمُشْرِكُونَ وَدَّعَهُ رَبُّهُ وَقَلَاهُ، فَنَزَلَ جِبْرِيلُ ﵇ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ أَبْطَأْتَ عَنِّي حَتَّى سَاءَ ظَنِّي وَاشْتَقْتُ إِلَيْكَ قَالَ إِنِّي كُنْتُ أَشْوَقَ وَلَكِنِّي عَبْدٌ مَأْمُورٌ إِذَا بُعِثْتُ نَزَلْتُ وَإِذَا حُبِسْتُ احْتَبَسْتُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ وَأَنْزَلَ قَوْلَهُ: وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً/ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ [الْكَهْفِ: ٢٣، ٢٤] وَسُورَةَ الضُّحَى

«Biz onu kitabımızda bulmaktayız ve bu onun zamanıdır. Biz Yemâme Rahmanı'na üç hasleti sorduk, bilemedi; siz de bunları ona sorun. Eğer bunlardan ikisini size haber verirse ona tâbi olun. Ona Ashâb-ı Kehf gençlerini, Zülkarneyn'i ve Ruh'u sorun.» Dedi ki: Gelip ona bunu sordular; o nasıl cevap vereceğini bilemedi ve onlara bundan sonra cevap vereceğini vadetti, fakat «İnşallah» demedi. Bunun üzerine vahiy ondan kırk gün -on beş gün de denilmiştir- kesildi. Bu durum ona çok ağır geldi ve müşrikler: «Rabbi onu terk etti ve ona darıldı» dediler. Bunun üzerine Cebrail (aleyhisselâm) indi. Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona: «Bana gelmekte geciktin, öyle ki zannım kötüleşti ve seni özledim» buyurdu. Cebrail: «Ben daha çok özlemiştim, lâkin ben emre bağlı bir kulum; gönderildiğimde inerim, alıkonulduğumda dururum» dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti, { وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } [Kehf: 23-24] “Hiçbir şey hakkında 'Ben bunu yarın kesinlikle yapacağım' deme; ancak 'Allah dilerse' [de]” ayetini ve Duhâ Suresi'ni indirdi.

ثُمَّ أَكَّدُوا ذَلِكَ بِقَوْلِهِمْ: لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينا وَما خَلْفَنا أَيْ هُوَ الْمُدَبِّرُ لَنَا فِي كُلِّ الْأَوْقَاتِ الْمَاضِي وَالْمُسْتَقْبَلِ وَمَا بَيْنَهُمَا أَوِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمَا بَيْنَهُمَا فَإِنَّهُ يَعْلَمُ إِصْلَاحَ التَّدْبِيرِ مُسْتَقْبَلًا وَمَاضِيًا وَمَا بَيْنَهُمَا وَالْغَرَضُ أَنَّ أَمْرَنَا مَوْكُولٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى يَتَصَرَّفُ فِينَا بِحَسَبِ مَشِيئَتِهِ وَإِرَادَتِهِ وَحِكْمَتِهِ لَا اعْتِرَاضَ لِأَحَدٍ عَلَيْهِ فِيهِ وَقَالَ أَبُو مُسْلِمٍ قَوْلُهُ: وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلَ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَالْمُرَادُ وَمَا نَتَنَزَّلُ الْجَنَّةَ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا أَيْ فِي الْجَنَّةِ مُسْتَقْبَلًا وَمَا خَلْفَنَا مِمَّا كَانَ فِي الدُّنْيَا وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ أَيْ مَا بَيْنَ الْوَقْتَيْنِ وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا لِشَيْءٍ مِمَّا خَلَقَ فَيَتْرُكَ إِعَادَتَهُ لِأَنَّهُ عَالِمِ الْغَيْبِ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ وَقَوْلُهُ: وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا ابْتِدَاءُ كَلَامٍ مِنْهُ تَعَالَى فِي مُخَاطَبَةِ الرَّسُولِ ﷺ وَيَتَّصِلُ بِهِ: رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَيْ بَلْ هُوَ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما فَاعْبُدْهُ قَالَ الْقَاضِي وَهَذَا مُخَالِفٌ لِلظَّاهِرِ مِنْ وُجُوهٍ:

Sonra bunu, { لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينا وَما خَلْفَنا } “Önümüzde ve arkamızda ne varsa O'nundur” sözleriyle pekiştirdiler; yani geçmiş, gelecek ve ikisi arasındaki bütün vakitlerde veya dünya, ahiret ve ikisi arasındaki şeylerde bizim tedbir edicimiz O'dur. Çünkü O; gelecek, geçmiş ve ikisi arasındaki hususlarda tedbirin en doğrusunu bilir. Maksat, bizim işimizin Allah Teâlâ'ya havale edilmiş olmasıdır; O, kendi meşieti, iradesi ve hikmeti doğrultusunda bizde tasarrufta bulunur, bu hususta hiç kimsenin O'na itiraz hakkı yoktur. Ebû Müslim şöyle demiştir: { وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ } “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz” buyruğunun cennet ehlinin sözü olması caizdir; murad da «Biz cennete ancak Rabbinin emriyle ineriz; önümüzde olan -yani gelecekte cennette olan-, arkamızda olan -dünyada geçmiş bulunan- ve bunlar arasında olan -yani iki vakit arasındaki- şeyler O'nundur. Rabbin yarattığı şeylerden hiçbirini unutucu değildir ki onu yeniden yaratmayı terk etsin; zira O gaybı bilendir, O'ndan zerre ağırlığınca bir şey bile gizli kalmaz» demektir. Cenâb-ı Hakk'ın { وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا } “Rabbin asla unutkan değildir” buyruğu, O'nun Resûl'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) hitabında yeni bir kelâm başlangıcıdır ve buna { رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } bağlanır; yani «Bilakis O, göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir, öyleyse O'na ibadet et» demektir. Kâdî der ki: Bu [görüş], birkaç yönden zahire muhaliftir:

أَحَدُهَا: أَنَّ ظَاهِرَ التَّنَزُّلِ نُزُولُ الْمَلَائِكَةِ إِلَى الرَّسُولِ ﷺ لِقَوْلِهِ بِأَمْرِ رَبِّكَ وَظَاهِرُ الْأَمْرِ بِحَالِ التَّكْلِيفِ أَلْيَقُ، وَثَانِيهَا: أَنَّهُ خِطَابٌ مِنْ جَمَاعَةٍ لِوَاحِدٍ وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِمُخَاطَبَةِ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ فِي الْجَنَّةِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ مَا فِي سِيَاقِهِ

Birincisi: Tenezzülün zahiri, { بِأَمْرِ رَبِّكَ } “Rabbinin emriyle” buyruğundan dolayı meleklerin Resûl'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) inmesidir ve emrin zahiri teklif haline daha uygundur. İkincisi: Bu, bir topluluğun tek bir kişiye hitabıdır ve bu, cennette onların birbirine hitap etmesine uygun düşmez. Üçüncüsü: Ayetin akışında yer alan

مِنْ قَوْلِهِ: وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما لَا يَلِيقُ إِلَّا بِحَالِ التَّكْلِيفِ وَلَا يُوصَفُ بِهِ الرَّسُولُ ﷺ فَكَأَنَّهُمْ قَالُوا لِلرَّسُولِ وَمَا كَانَ رَبُّكَ يَا مُحَمَّدُ نَسِيًّا يَجُوزُ عَلَيْهِ السَّهْوُ حَتَّى يَضُرَّكَ إِبْطَاؤُنَا بِالتَّنَزُّلِ عَلَيْكَ إِلَى مثل ذلك ثم هاهنا أَبْحَاثٌ:

{ وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما } “Rabbin asla unutkan değildir. [O], göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir” buyruğunun ancak teklif haline uygun olmasıdır; Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem) bununla nitelenemez. Sanki onlar Resûl'e şöyle demişlerdir: Ey Muhammed, senin Rabbin, bizim sana tenezzülümüzün gecikmesi sana zarar versin diye üzerine sehvin caiz olduğu bir unutkan değildir. Benzeri hususlara gelince, burada birtakım incelemeler vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» التَّنَزُّلُ عَلَى مَعْنَيَيْنِ: أَحَدُهُمَا: النُّزُولُ عَلَى مَهَلٍ. وَالثَّانِي: بِمَعْنَى النُّزُولِ عَلَى الْإِطْلَاقِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ مُطَاوِعُ نَزَّلَ وَنَزَّلَ يَكُونُ بِمَعْنَى أَنْزَلَ وَبِمَعْنَى التَّدْرِيجِ وَاللَّائِقُ بِمِثْلِ هَذَا الْمَوْضِعِ هُوَ النُّزُولُ عَلَى مَهَلٍ وَالْمُرَادُ أَنَّ نُزُولَنَا فِي الْأَحَايِينِ وَقْتًا بَعْدَ وَقْتٍ لَيْسَ إِلَّا بِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى.

Birinci İnceleme: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Tenezzül iki manaya gelir: Birincisi: Ağır ağır, peyderpey inmek. İkincisi: Mutlak anlamda inmek manasındadır. Bunun delili, onun 'nezzele'nin mutavaatı (dönüşlüsü) olmasıdır; 'nezzele' ise hem 'enzele' (indirdi) hem de tedric (aşama aşama indirme) manasında olur. Böyle bir makama uygun olanı, ağır ağır, vakit vakit inmektir; murat ise bizim zaman zaman, vakit be vakit inişimizin ancak Allah Teâlâ'nın emriyle olduğudur.

الْبَحْثُ الثَّانِي: ذَكَرُوا فِي قَوْلِهِ: مَا بَيْنَ أَيْدِينا وَما خَلْفَنا وَما بَيْنَ ذلِكَ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: لَهُ مَا قُدَّامَنَا وَمَا خَلْفَنَا مِنَ الْجِهَاتِ وَمَا نَحْنُ فِيهِ فَلَا نَتَمَالَكُ أَنْ نَنْتَقِلَ مِنْ جِهَةٍ إِلَى جِهَةٍ وَمِنْ مَكَانٍ إِلَى مَكَانٍ إِلَّا بِأَمْرِهِ وَمَشِيئَتِهِ فَلَيْسَ لَنَا أَنْ نَنْقَلِبَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ إِلَّا بِأَمْرِهِ. وَثَانِيهَا: لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا مَا سَلَفَ مِنْ أَمْرِ الدُّنْيَا وَمَا خَلْفَنَا مَا يُسْتَقْبَلُ مِنْ أَمْرِ الْآخِرَةِ وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ وَمَا بَيْنَ النَّفْخَتَيْنِ وَهُوَ أَرْبَعُونَ سَنَةً. وثالثها: ما مضى من أعمارنا وما غير مِنْ ذَلِكَ وَالْحَالُ الَّتِي نَحْنُ فِيهَا. وَرَابِعُهَا: مَا قَبْلَ وُجُودِنَا وَمَا بَعْدَ فَنَائِنَا. وَخَامِسُهَا: الْأَرْضُ الَّتِي بَيْنَ أَيْدِينَا إِذَا نَزَلْنَا وَالسَّمَاءُ الَّتِي وَرَاءَنَا وَمَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَعَلَى كُلِّ التَّقْدِيرَاتِ فَالْمَقْصُودُ أَنَّهُ الْمُحِيطُ بِكُلِّ شَيْءٍ لَا تَخْفَى عَلَيْهِ خَافِيَةٌ وَلَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فَكَيْفَ نُقْدِمُ عَلَى فِعْلٍ إِلَّا بِأَمْرِهِ وَحُكْمِهِ.

İkinci İnceleme: Cenâb-ı Hakk'ın { مَا بَيْنَ أَيْدِينا وَما خَلْفَنا وَما بَيْنَ ذلِكَ } “Önümüzde, arkamızda ve bunlar arasında ne varsa” buyruğunda birtakım cihetler zikrettiler: Birincisi: Cihetlerden önümüzde olan, arkamızda olan ve içinde bulunduğumuz yer O'nundur; dolayısıyla biz bir cihetten diğer bir cihete, bir mekândan diğer bir mekâna ancak O'nun emri ve meşietiyle intikal edebiliriz. Bizim gökten yere inmemiz ancak O'nun emriyledir. İkincisi: Önümüzde olan, dünya işinden geçmiş olanlar; arkamızda olan, ahiret işinden gelecek olanlar; ikisi arasında olan ise iki sur üflemesi arasındaki kırk yıllık süredir. Üçüncüsü: Ömrümüzden geçmiş olanlar, bundan başka kalanlar ve içinde bulunduğumuz haldir. Dördüncüsü: Bizim varlığımızdan önceki ve yok oluşumuzdan sonraki durumdur. Beşincisi: İndiğimizde önümüzde olan yer, arkamızda kalan gök ve gök ile yer arasındakilerdir. Bütün bu takdirlere göre maksat; O'nun her şeyi kuşatıcı olduğu, O'na hiçbir gizlinin saklı kalmadığı ve zerre ağırlığınca bir şeyin bile O'ndan uzak olamayacağıdır; öyleyse biz O'nun emri ve hükmü olmaksızın bir işe nasıl girişebiliriz!

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا أَيْ تَارِكًا لَكَ كَقَوْلِهِ: مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَما قَلى [الضُّحَى: ٣] أَيْ مَا كَانَ امْتِنَاعُ النُّزُولِ إِلَّا لِامْتِنَاعِ الْأَمْرِ بِهِ وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ عَنْ تَرْكِ اللَّهِ لَكَ وَتَوْدِيعِهِ إِيَّاكَ، أَمَّا قَوْلُهُ: رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما فَالْمُرَادُ أَنَّ مَنْ يَكُونُ رَبًّا لَهَا أَجْمَعَ لَا يَجُوزُ عَلَيْهِ النِّسْيَانُ إِذْ لَا بُدَّ مِنْ أَنْ يُمْسِكَهَا حَالًا بَعْدَ حَالٍ وَإِلَّا بَطَلَ الْأَمْرُ فِيهِمَا وَفِيمَنْ يَتَصَرَّفُ فِيهِمَا، وَاحْتَجَّ/ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ خَلْقُ اللَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ حَاصِلٌ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ. وَالْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُ رَبٌّ لِكُلِّ شَيْءٍ حَصَلَ بَيْنَهُمَا، قال صاحب «الكشاف» : رب السموات وَالْأَرْضِ بَدَلٌ مِنْ رَبِّكَ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خبر مبتدأ محذوف أي هو رب السموات وَالْأَرْضِ فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبَادَتِهِ فَهُوَ أَمْرٌ لِلرَّسُولِ ﷺ بِالْعِبَادَةِ وَالْمُصَابَرَةِ عَلَى مَشَاقِّ التَّكَالِيفِ فِي الْأَدَاءِ وَالْإِبْلَاغِ وَفِيمَا يَخُصُّهُ مِنَ الْعِبَادَةِ فَإِنْ قِيلَ لِمَ لَمْ يَقُلْ وَاصْطَبِرْ عَلَى عِبَادَتِهِ بَلْ قَالَ وَاصْطَبِرْ لِعِبَادَتِهِ قُلْنَا:

Üçüncü İnceleme: Cenâb-ı Hakk'ın { وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا } “Rabbin asla unutkan değildir” buyruğu, O'nun { مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَما قَلى } [Duhâ: 3] “Rabbin seni terk etmedi ve sana darılmadı” buyruğu gibi «seni terk edici değildir» demektir; yani inişin gerçekleşmemesi sadece iniş emrinin verilmemesinden dolayı idi; bu durum Allah'ın seni terk etmesinden ve seni bırakmasından kaynaklanmamıştı. { رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما } “[O], göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir” buyruğuna gelince; murat, bütün bunların Rabbi olan zât hakkında unutmanın caiz olamayacağıdır; çünkü O'nun bunları halden hale tutup koruması zorunludur, aksi takdirde her ikisindeki ve her ikisinde tasarrufta bulunanlardaki düzen bozulurdu. Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), kulun fiilinin yer ile gök arasında meydana gelmesi sebebiyle kulun fiilinin Allah Teâlâ'nın yaratması olduğuna dair bu ayeti delil getirmişlerdir. Zira ayet, O'nun ikisi arasında meydana gelen her şeyin Rabbi olduğuna delalet etmektedir. Keşşâf sahibi der ki: 'Rabbu's-semâvâti ve'l-ard', 'Rabbike' ifadesinden bedeldir; mahzuf bir mübtedanın haberi olması da caizdir, yani «O, göklerin ve yerin Rabbidir» demektir. { فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبادَتِهِ } “Öyleyse O'na ibadet et ve O'na kullukta sabırla diren” buyruğu ise Resûl'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ibadeti ve eda, tebliğ ile kendisine mahsus ibadetlerdeki külfetli yükümlülüklere göğüs germeyi emretmektedir. Eğer: «Niçin 've'stabir alâ ibâdetihî' demedi de { وَاصْطَبِرْ لِعِبادَتِهِ } dedi?» denilirse, deriz ki:

لِأَنَّ الْعِبَادَةَ جُعِلَتْ بِمَنْزِلَةِ الْقِرْنِ فِي قَوْلِكَ لِلْمُحَارِبِ اصْطَبِرْ لِقِرْنِكَ أَيِ اثْبُتْ لَهُ فِيمَا يُورِدُ عَلَيْكَ مِنْ شَدَّاتِهِ.

Çünkü ibadet, savaşçıya söylediğin «Hasmına karşı sabret/diren» sözündeki hasım (kırn) mesabesinde kılınmıştır; yani onun sana yönelttiği şiddetlere karşı ona sebat et [demektir].

وَالْمَعْنَى أَنَّ الْعِبَادَةَ تُورِدُ عَلَيْكَ شَدَائِدَ وَمَشَاقَّ فَاثْبُتْ لَهَا وَلَا تَهِنْ وَلَا يَضِقْ صَدْرُكَ مِنْ إِلْقَاءِ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَيْكَ الْأَغَالِيطَ عَنِ احْتِبَاسِ الْوَحْيِ عَنْكَ مُدَّةً وَشَمَاتَةِ الْمُشْرِكِينَ بِكَ، أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا فَالظَّاهِرُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ عِلَّةَ الْأَمْرِ بِالْعِبَادَةِ وَالْأَمْرِ بِالْمُصَابَرَةِ عَلَيْهَا أَنَّهُ لَا سَمِيَّ لَهُ، وَالْأَقْرَبُ هُوَ كَوْنُهُ مُنْعِمًا بِأُصُولِ النِّعَمِ وَفُرُوعِهَا وَهِيَ خَلْقُ الْأَجْسَامِ وَالْحَيَاةِ وَالْعَقْلِ وَغَيْرِهَا فَإِنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَى ذَلِكَ أَحَدٌ سِوَاهُ سُبْحَانَهُ، فَإِذَا كَانَ هُوَ قَدْ أَنْعَمَ عَلَيْكَ بِغَايَةِ الْإِنْعَامِ وَجَبَ أَنْ تُعَظِّمَهُ بِغَايَةِ التَّعْظِيمِ وَهِيَ الْعِبَادَةُ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: الْمُرَادُ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَيْسَ لَهُ شَرِيكٌ فِي اسْمِهِ وَبَيَّنُوا ذَلِكَ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ وَإِنْ كَانُوا يُطْلِقُونَ لَفْظَ الْإِلَهِ عَلَى الْوَثَنِ فَمَا أَطْلَقُوا لَفْظَ اللَّهِ عَلَى شَيْءٍ سِوَاهُ وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ لَا يُسَمَّى بِالرَّحْمَنِ غَيْرُهُ. الثَّانِي: هَلْ تَعْلَمُ مَنْ سُمِّيَ بِاسْمِهِ عَلَى الْحَقِّ دُونَ الْبَاطِلِ؟ لِأَنَّ التَّسْمِيَةَ عَلَى الْبَاطِلِ فِي كَوْنِهَا غَيْرَ مُعْتَدٍّ بِهَا كَلَا تَسْمِيَةٍ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ هُوَ الصَّوَابُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Mana şudur: İbadet sana zorluklar ve meşakkatler getirir; sen onlara karşı sebat et, gevşeme; Ehl-i Kitab'ın sana şüpheler yöneltmesinden, bir müddet vahyin kesilmesinden ve müşriklerin sana sevinip alay etmesinden ötürü göğsün daralmasın. Allah Teâlâ'nın { هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا } “O'nun hiçbir adaşı olduğunu biliyor musun?” buyruğuna gelince; zahir, Cenâb-ı Hakk'ın ibadet emrinin ve ona sabırla devam etme emrinin gerekçesini O'nun hiçbir adaşının bulunmayışı kıldığına delalet eder. En uygun olan [yorum], O'nun cisimlerin, hayatın, aklın ve diğer şeylerin yaratılması gibi nimetlerin asıllarını ve teferruatını bahşeden olmasıdır; zira Cenâb-ı Hak'tan başka hiç kimse buna güç yetiremez. O sana nimetlerin en son sınırını bahşettiğine göre, senin de O'nu en üstün tazimle yani ibadetle yüceltmen vacip olur. İnsanlardan bazıları şöyle demiştir: Murad, O'nun kendi isminde hiçbir ortağının bulunmamasıdır ve bunu iki yönden açıklamışlardır: Birincisi: Müşrikler puta 'ilâh' lafzını ıtlak etseler de O'ndan başkasına 'Allah' lafzını asla vermemişlerdir. İbn Abbas'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet edildiğine göre O'ndan başkası 'Rahmân' diye isimlendirilmez. İkincisi: «O'nun ismiyle bâtıl üzere değil de hak üzere isimlendirilmiş birini biliyor musun?» demektir; çünkü bâtıl üzerindeki isimlendirme, itibar edilmemesi bakımından isimlendirilmemiş gibidir. Birinci görüş en doğru olanıdır, en doğrusunu Allah bilir.

[سورة مريم (١٩) : الآيات ٦٦ الى ٧٠]

[Meryem Suresi (19), Ayet 66'dan 70'e]

وَيَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا (٦٦) أَوَلا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئاً (٦٧) فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّياطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا (٦٨) ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمنِ عِتِيًّا (٦٩) ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلى بِها صِلِيًّا (٧٠)

{ وَيَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا (٦٦) أَوَلا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئاً (٦٧) فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّياطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا (٦٨) ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمنِ عِتِيًّا (٦٩) ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلى بِها صِلِيًّا (٧٠) } “İnsan der ki: 'Ben öldüğüm zaman sahiden diri olarak mı çıkarılacağım?' (66) İnsan, daha önce hiçbir şey değilken kendisini yarattığımızı hiç düşünmez mi? (67) Rabbine andolsun ki, biz onları da şeytanları da mutlaka toplayacağız; sonra onları diz üstü çökmüş vaziyette cehennemin çevresinde hazır bulunduracağız. (68) Sonra her bir topluluktan, Rahmân'a karşı azgınlıkta en ileri gidenleri çekip çıkaracağız. (69) Sonra oraya girmeye kimlerin daha lâyık olduğunu elbette en iyi biz biliriz. (70)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ بِالْعِبَادَةِ وَالْمُصَابَرَةِ عَلَيْهَا فَكَأَنَّ سَائِلًا سَأَلَ وَقَالَ هَذِهِ الْعِبَادَاتُ لَا مَنْفَعَةَ فِيهَا فِي الدُّنْيَا، وَأَمَّا فِي الْآخِرَةِ فَقَدْ أَنْكَرَهَا قَوْمٌ فَلَا بُدَّ مِنْ ذِكْرِ الدَّلَالَةِ عَلَى الْقَوْلِ بِالْحَشْرِ حَتَّى/ يَظْهَرَ أَنَّ الِاشْتِغَالَ بِالْعِبَادَةِ مُفِيدٌ فَلِهَذَا حَكَى اللَّهُ تَعَالَى قَوْلَ مُنْكِرِي الحشر فقال: وَيَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا وَإِنَّمَا قَالُوا ذَلِكَ عَلَى وَجْهِ الْإِنْكَارِ وَالِاسْتِبْعَادِ، وَذَكَرُوا فِي الْإِنْسَانِ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ يَكُونَ الْمُرَادُ الْجِنْسَ بِأَسْرِهِ فَإِنْ قِيلَ كُلُّهُمْ غَيْرُ قَائِلِينَ بِذَلِكَ فَكَيْفَ يَصِحُّ هَذَا الْقَوْلُ؟ قُلْنَا الْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذِهِ الْمَقَالَةَ لَمَّا كَانَتْ مَوْجُودَةً فِيمَا هُوَ مِنْ جِنْسِهِمْ صَحَّ إِسْنَادُهَا إِلَى جَمِيعِهِمْ، كَمَا يُقَالُ: بَنُو فُلَانٍ قَتَلُوا فُلَانًا وَإِنَّمَا الْقَاتِلُ رَجُلٌ مِنْهُمْ. وَالثَّانِي: أَنَّ هَذَا الِاسْتِبْعَادَ مَوْجُودٌ ابْتِدَاءً فِي طَبْعِ كُلِّ أَحَدٍ إِلَّا أَنَّ بَعْضَهُمْ تَرَكَ ذَلِكَ الِاسْتِبْعَادَ الْمَبْنِيَّ عَلَى مَحْضِ الطَّبْعِ بِالدَّلَالَةِ الْقَاطِعَةِ الَّتِي قَامَتْ عَلَى صِحَّةِ الْقَوْلِ بِهِ. الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْإِنْسَانِ شَخْصٌ مُعَيَّنٌ.

Bil ki Allah Teâlâ ibadeti ve ona sabırla devam etmeyi emredince, sanki bir soran çıkıp: «Bu ibadetlerin dünyada bir menfaati yoktur; ahirete gelince, bir topluluk onu inkâr etmiştir. Dolayısıyla ibadetle meşgul olmanın faydalı olduğunun ortaya çıkması için haşr (yeniden dirilme) fikrine dair delilin zikredilmesi gerekir» demiştir. İşte bundan dolayı Allah Teâlâ haşrı inkâr edenlerin sözünü naklederek şöyle buyurmuştur: { وَيَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا } “İnsan der ki: 'Ben öldüğüm zaman sahiden diri olarak mı çıkarılacağım?'” Onlar bunu ancak inkâr ve imkânsız görme yoluyla söylemişlerdir. 'İnsan' hakkında iki cihet zikrettiler: Birincisi: Bütün insan cinsinin kastedilmiş olmasıdır. Eğer: «Hepsi bunu söylememektedir, öyleyse bu söz nasıl doğru olur?» denilirse, deriz ki cevap iki yöndendir: Birincisi: Bu söz onların cinsinden olan kimselerde mevcut olunca, onların hepsine isnat edilmesi sahih olmuştur; nitekim öldüren içlerinden tek bir adam olduğu halde «Falandüşmanlar filanı öldürdü» denilir. İkincisi: Bu imkânsız görme başlangıçta herkesin tabiatında mevcuttur; ancak bazısı, saf tabiata dayanan bu imkânsız görmeyi, haşrın doğruluğuna dair kaim olan kesin delil ile terk etmiştir. İkincisi: İnsan ile belirli bir şahsın kastedilmiş olmasıdır.

فَقِيلَ: هُوَ أَبُو جَهْلٍ، وَقِيلَ: هُوَ أُبَيُّ بْنُ خَلَفٍ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ جِنْسُ الْكُفَّارِ الْقَائِلِينَ بِعَدَمِ الْبَعْثِ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَقَامَ الدَّلَالَةَ عَلَى صِحَّةِ الْبَعْثِ بِقَوْلِهِ: أَوَلا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئاً وَالْقُرَّاءُ كُلُّهُمْ عَلَى يَذَّكَّرُ بِالتَّشْدِيدِ إِلَّا نَافِعًا وَابْنَ عَامِرٍ وعاصما فقد خففوا، أي أو لا يَتَذَكَّرُ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ وَإِذَا قرئ أو لا يَذَّكَّرُ فَهُوَ أَقْرَبُ إِلَى الْمُرَادِ إِذِ الْغَرَضُ التَّفَكُّرُ وَالنَّظَرُ فِي أَنَّهُ إِذَا خُلِقَ مِنْ قَبْلُ لَا مِنْ شَيْءٍ فَجَائِزٌ أَنْ يُعَادَ ثَانِيًا. قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: لَوِ اجْتَمَعَ كُلُّ الْخَلَائِقِ عَلَى إِيرَادِ حُجَّةٍ فِي الْبَعْثِ عَلَى هَذَا الِاخْتِصَارِ لَمَا قَدَرُوا عَلَيْهَا إِذْ لَا شَكَّ أَنَّ الْإِعَادَةَ ثَانِيًا أَهْوَنُ مِنَ الْإِيجَادِ أَوَّلًا، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ [يس: ٧٩] وقوله: وَهُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ [الرُّومِ: ٢٧] وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْمَعْدُومَ لَيْسَ بِشَيْءٍ وَهُوَ ضَعِيفٌ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ عِبَارَةٌ عَنْ مَجْمُوعِ جَوَاهِرَ مُتَأَلِّفَةٍ قَامَتْ بِهَا أَعْرَاضٌ وَهَذَا الْمَجْمُوعُ مَا كَانَ شَيْئًا، وَلَكِنْ لِمَ قُلْتَ إِنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الْأَجْزَاءِ مَا كَانَ شَيْئًا قَبْلَ كَوْنِهِ مَوْجُودًا؟ فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ أَمَرَ تَعَالَى الْإِنْسَانَ بِالذِّكْرِ مَعَ أَنَّ الذِّكْرَ هُوَ الْعِلْمُ بِمَا قَدْ عَلِمَهُ مِنْ قَبْلُ ثُمَّ تَخَلَّلَهُمَا سَهْوٌ؟ قُلْنَا: الْمُرَادُ أو لا يتفكر فيعلم خصوصا إذا قرئ أو لا يذكر الإنسان بالتشديد أما إذا قرئ أو لا يذكر بالتخفيف فالمراد أو لا يَعْلَمُ ذَلِكَ مِنْ حَالِ نَفْسِهِ لِأَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَعْلَمُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ حَيًّا فِي الدُّنْيَا ثُمَّ صَارَ حَيًّا، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا قَرَّرَ الْمَطْلُوبَ بِالدَّلِيلِ أَرْدَفَهُ بِالتَّهْدِيدِ مِنْ وجوه. أحدها: قوله: فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّياطِينَ وَفَائِدَةُ الْقَسَمِ أَمْرَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْعَادَةَ جَارِيَةٌ بِتَأْكِيدِ الْخَبَرِ بِالْيَمِينِ. وَالثَّانِي: أَنَّ فِي إِقْسَامِ اللَّهِ تَعَالَى بِاسْمِهِ مُضَافًا إِلَى اسم رسوله ﷺ تفخيم لشأنه ﷺ ورفع مِنْهُ كَمَا رَفَعَ مِنْ شَأْنِ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ في قوله: فَوَ رَبِّ السَّماءِ وَالْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ [الذَّارِيَاتِ: ٢٣] وَالْوَاوُ فِي الشَّياطِينَ ويجوز أَنْ تَكُونَ لِلْعَطْفِ وَأَنْ تَكُونَ بِمَعْنَى مَعَ وَهِيَ بِمَعْنَى مَعَ أَوْقَعُ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ يُحْشَرُونَ مَعَ قُرَنَائِهِمْ مِنَ الشَّيَاطِينِ الَّذِينَ أَغْوَوْهُمْ يُقْرَنُ كُلُّ كَافِرٍ مَعَ شَيْطَانٍ فِي سِلْسِلَةٍ. وَثَانِيهَا:

Bunun Ebû Cehil olduğu söylenmiştir; Übey b. Halef olduğu söylenmiştir; yeniden dirilmeyi inkâr eden kâfirler cinsi olduğu da söylenmiştir. Sonra Allah Teâlâ, { أَوَلا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئاً } “İnsan, daha önce hiçbir şey değilken kendisini yarattığımızı hiç düşünmez mi?” buyruğuyla yeniden dirilmenin doğruluğuna delil getirdi. Nâfi, İbn Âmir ve Âsım hariç kıraat imamlarının hepsi [kelimeyi] şeddeli olarak 'yezzekkeru' şeklinde okumuştur; onlar ise hafif (şeddesiz) okumuşlardır; yani «İnsan daha önce kendisini yarattığımızı hiç tezekkür etmez mi?» demektir. 'E-ve-lâ yezzekkeru' şeklinde okunduğunda murada daha yakındır; zira maksat, daha önce hiçbir şey değilken yaratıldığına göre ikinci defa iade edilmesinin caiz olduğu hususunda tefekkür ve nazardır. Bazı âlimler şöyle demiştir: Bütün mahlûkat bu kısalıkta diriliş hakkında bir delil getirmek üzere toplansaydı buna güç yetiremezdi; zira ikinci kez iade etmenin ilk yaratılıştan daha kolay olduğunda şüphe yoktur. Bunun benzeri O'nun: { قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ } [Yâsîn: 79] “De ki: Onları ilk defa var eden diriltecektir” buyruğu ile { وَهُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ } [Rûm: 27] “Varlığı ilk defa yaratan, sonra onu iade edecek olan O'dur; bu O'na göre pek kolaydır” buyruğudur. Ashabımız (Ehl-i Sünnet) bu ayetle madumun (yokluğun) bir şey olmadığına delil getirmişlerdir; fakat bu delil zayıftır, çünkü insan kendisinde arazların kaim olduğu birleşmiş cevherler topluluğundan ibarettir ve bu toplam [daha önce] bir şey değildi; fakat bu parçalardan her birinin mevcut olmadan önce bir şey olmadığını nereden söyledin? Eğer: «Zikir (hatırlama), daha önce bilinen ve araya unutma giren bir şeyi bilmek olduğuna göre, Allah Teâlâ insana nasıl zikri (hatırlamayı) emretmiştir?» denilirse, deriz ki: Murat, «Tefekkür edip bilmez mi?» demektir; özellikle 'e-ve-lâ yezzekkeru' şeddeli okunduğunda bu böyledir. Şeddesiz okunduğunda ise murat, «Bunu kendi halinden bilmez mi?» demektir; zira herkes dünyada diri olmadığını, sonra diri kılındığını bilir. Sonra Cenâb-ı Hak matlubu delille ortaya koyunca, onu birkaç yönden tehdit ile takip ettirdi: Birincisi: { فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّياطِينَ } “Rabbine andolsun ki, biz onları da şeytanları da mutlaka toplayacağız” buyruğudur. Yeminin faydası iki husustur: Birincisi: Haberin yeminle pekiştirilmesi âdetin gereğidir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın ismini Resûlü'nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) ismine izafe ederek yemin etmesinde, { فَوَ رَبِّ السَّماءِ وَالْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ } [Zâriyât: 23] “Gök ile yerin Rabbine andolsun ki şüphesiz bu haktır” buyruğunda göğün ve yerin şanını yücelttiği gibi, Resûl'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) şanını yüceltme ve derecesini yükseltme vardır. { وَالشَّياطِينَ } ifadesindeki vâv harfinin atıf için olması caiz olduğu gibi 'maa' (beraber) manasında olması da caizdir ve 'beraber' manasında olması daha yerindedir. Mana şudur: Onlar kendilerini saptıran şeytanlardan yoldaşlarıyla birlikte haşredilirler; her kâfir bir şeytanla bir zincirde birleştirilir. İkincisi:

قَوْلُهُ: ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا وَهَذَا الْإِحْضَارُ يَكُونُ قَبْلَ إِدْخَالِهِمْ جَهَنَّمَ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى يُحْضِرُهُمْ عَلَى أَذَلِّ صُورَةٍ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: جِثِيًّا لِأَنَّ الْبَارِكَ عَلَى رُكْبَتَيْهِ صُورَتُهُ صُورَةُ الذَّلِيلِ أَوْ صُورَتُهُ صُورَةُ الْعَاجِزِ، فَإِنَّ قِيلَ هَذَا الْمَعْنَى حَاصِلٌ لِلْكُلِّ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَتَرى كُلَّ أُمَّةٍ جاثِيَةً [الْجَاثِيَةِ: ٢٨] وَالسَّبَبُ فِيهِ جَرَيَانُ الْعَادَةِ أَنَّ النَّاسَ فِي مَوَاقِفِ الْمُطَالَبَاتِ مِنَ/ الْمُلُوكِ يَتَجَاثَوْنَ عَلَى رُكَبِهِمْ لِمَا فِي ذَلِكَ مِنَ الِاسْتِنْظَارِ وَالْقَلَقِ، أَوْ لِمَا يَدْهَمُهُمْ مِنْ شِدَّةِ الْأَمْرِ الَّذِي لَا يُطِيقُونَ مَعَهُ الْقِيَامَ عَلَى أَرْجُلِهِمْ، وَإِذَا كَانَ هَذَا عَامًّا للكل فكيف يدل على مزيد ذل الكفار؟ قُلْنَا: لَعَلَّ الْمُرَادَ أَنَّهُمْ يَكُونُونَ مِنْ وَقْتِ الْحَشْرِ إِلَى وَقْتِ الْحُضُورِ فِي الْمَوْقِفِ عَلَى هَذِهِ الْحَالَةِ وَذَلِكَ يُوجِبُ مَزِيدَ الذُّلِّ فِي حَقِّهِمْ. وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمنِ عِتِيًّا وَالْمُرَادُ بِالشِّيعَةِ وَهِيَ فِعْلَةٌ كَفِرْقَةٍ وَفِئَةٍ الطَّائِفَةُ الَّتِي شَاعَتْ أَيْ تَبِعَتْ غَاوِيًا مِنَ الْغُوَاةِ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكانُوا شِيَعاً [الْأَنْعَامِ: ١٥٩] وَالْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى يُحْضِرُهُمْ أَوَّلًا حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا ثُمَّ يُمَيِّزُ الْبَعْضَ مِنَ الْبَعْضِ فَمَنْ كَانَ أَشَدَّهُمْ تَمَرُّدًا فِي كُفْرِهِ خُصَّ بِعَذَابٍ أَعْظَمَ لِأَنَّ عَذَابَ الضَّالِّ الْمُضِلِّ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ فَوْقَ عَذَابِ مَنْ يَضِلُّ تَبَعًا لِغَيْرِهِ، وَلَيْسَ عَذَابُ مَنْ يَتَمَرَّدُ وَيَتَجَبَّرُ كَعَذَابِ الْمُقَلِّدِ وَلَيْسَ عَذَابُ مَنْ يُورِدُ الشُّبَهَ فِي الْبَاطِلِ كَعَذَابِ مَنْ يَقْتَدِي بِهِ مَعَ الْغَفْلَةِ قَالَ تَعَالَى: الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ بِما كانُوا يُفْسِدُونَ [النَّحْلِ: ٨٨] . وَقَالَ: وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ [الْعَنْكَبُوتِ: ١٣] فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ يَنْزِعُ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مَنْ كَانَ أَشَدَّ عُتُوًّا وَأَشَدَّ تمردا ليعلم أن عذابه أشد، ففائدة هذه التَّمْيِيزِ التَّخْصِيصُ بِشِدَّةِ الْعَذَابِ لَا التَّخْصِيصُ بِأَصْلِ الْعَذَابِ، فَلِذَلِكَ قَالَ فِي جَمِيعِهِمْ: ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلى بِها صِلِيًّا وَلَا يُقَالُ أَوْلَى إِلَّا مَعَ اشْتِرَاكِ الْقَوْمِ فِي الْعَذَابِ، وَاخْتَلَفُوا فِي إِعْرَابِ أَيُّهُمْ فَعَنِ الْخَلِيلِ أَنَّهُ مُرْتَفِعٌ عَلَى الْحِكَايَةِ تَقْدِيرُهُ لَنَنْزِعَنَّ الَّذِينَ يُقَالُ فِيهِمْ أَيُّهُمْ أَشَدُّ وَسِيبَوَيْهِ عَلَى أَنَّهُ مَبْنِيٌّ عَلَى الضَّمِّ لِسُقُوطِ صَدْرِ الْجُمْلَةِ الَّتِي هِيَ صِلَةٌ حَتَّى لَوْ جِيءَ بِهِ لَأُعْرِبَ وقيل أيهم هو أشد.

Cenâb-ı Hakk'ın { ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا } “Sonra onları diz üstü çökmüş vaziyette cehennemin çevresinde hazır bulunduracağız” buyruğudur. Bu hazır bulundurma, onların cehenneme sokulmasından öncedir. Sonra Allah Teâlâ onları en zelil surette hazır bulundurur; zira Allah Teâlâ { جِثِيًّا } “diz üstü çökmüşler olarak” buyurmuştur; çünkü dizleri üstüne çökenin sureti zelil kimsenin suretidir yahut aciz kimsenin suretidir. Eğer: «Allah Teâlâ'nın { وَتَرى كُلَّ أُمَّةٍ جاثِيَةً } [Câsiye: 28] “Her ümmeti diz üstü çökmüş görürsün” buyruğunun delaletiyle bu mana herkes için geçerlidir; bunun sebebi de krallardan gelen hesap sorma mahallerinde insanların bir bekleyiş ve kaygı içinde olmalarından yahut üzerlerine çöken ve ayakları üstünde durmaya takat getiremedikleri şiddetli durumdan ötürü diz üstü çökmelerinin âdet olmasıdır; bu durum herkes için genel olduğuna göre kâfirlerin zilletinin fazlalığına nasıl delalet eder?» denilirse, deriz ki: Muhtemelen murat, onların haşr vaktinden mahşer yerinde hazır bulundurulma vaktine kadar bu halde bulunacak olmalarıdır; bu da onların hakkında zilletin artmasını gerektirir. Üçüncüsü: Cenâb-ı Hakk'ın { ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمنِ عِتِيًّا } “Sonra her bir topluluktan, Rahmân'a karşı azgınlıkta en ileri gidenleri çekip çıkaracağız” buyruğudur. 'Fırka' ve 'fie' gibi 'fi'le' vezninde olan 'şia' ile kastedilen; sapanlardan bir azgına 'şâat' eden, yani uyan topluluktur. Allah Teâlâ: { إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكانُوا شِيَعاً } [En'âm: 159] “Şüphesiz dinlerini parça parça edip fırkalara bölünenler” buyurmuştur. Murat şudur: Allah Teâlâ onları önce cehennemin çevresinde diz üstü çökmüş olarak hazır bulundurur, sonra bir kısmını diğer kısmından ayırır; küfründe en çok taşkınlık gösteren kimse daha büyük bir azaba tahsis edilir; çünkü hem sapan hem saptıranın azabının, başkasına uyarak sapanın azabından üstün olması gerekir. Başkaldıran ve zorbalık edenin azabı mukallidin azabı gibi değildir; bâtılda şüpheler üretenin azabı ise gafletle ona uyanın azabı gibi değildir. Allah Teâlâ: { الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ بِما كانُوا يُفْسِدُونَ } [Nahl: 88] “İnkâr eden ve Allah'ın yolundan alıkoyanlara, bozgunculuk yapmalarından ötürü azap üstüne azap artırdık” buyurmuştur. Yine: { وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ } [Ankebût: 13] “Onlar hem kendi yüklerini hem de kendi yükleriyle beraber nice yükleri mutlaka taşıyacaklardır” buyurmuştur. Böylece Allah Teâlâ, azabının daha şiddetli olduğu bilinsin diye her fırkadan azgınlıkta ve taşkınlıkta en ileri olanı çekip çıkaracağını açıklamıştır. Dolayısıyla bu ayırt etmenin faydası, azabın aslına tahsis değil, azabın şiddetine tahsistir. İşte bu sebeple hepsi hakkında: { ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلى بِها صِلِيًّا } “Sonra oraya girmeye kimlerin daha lâyık olduğunu elbette en iyi biz biliriz” buyurmuştur; 'evlâ' (daha lâyık) tabiri ancak topluluğun azapta ortak olması durumunda söylenir. { أَيُّهُمْ } lafzının irabı hakkında ihtilaf ettiler; Halil'den rivayet edildiğine göre bu lafız hikâye yoluyla merfudur, takdiri «Hakkında 'hangisi daha azgındır' denilenleri çekip çıkaracağız» şeklindedir. Sîbeveyh ise sıla olan cümlenin baş tarafının düşmesi sebebiyle zamme üzere mebni olduğu görüşündedir; öyle ki şayet o getirilseydi murab kılınır ve 'eyyühüm hüve eşeddü' denilirdi.

[سورة مريم (١٩) : الآيات ٧١ الى ٧٢]

[Meryem Suresi (19), Ayet 71'den 72'ye]

وَإِنْ مِنْكُمْ إِلاَّ وارِدُها كانَ عَلى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا (٧١) ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا (٧٢)

{ وَإِنْ مِنْكُمْ إِلاَّ وارِدُها كانَ عَلى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا (٧١) ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا (٧٢) } “İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur. Bu, Rabbinin katında kesinleşmiş bir hükümdür. (71) Sonra sakınanları kurtarır, zalimleri ise orada diz üstü çökmüş halde bırakırız. (72)”

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قال من قبل: فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّياطِينَ [مريم: ٦٨] ثم قال: ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ [مريم: ٦٨] أَرْدَفَهُ بِقَوْلِهِ: وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها يَعْنِي جَهَنَّمَ وَاخْتَلَفُوا فَقَالَ بَعْضُهُمْ الْمُرَادُ مَنْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنَ الْكُفَّارِ فَكَنَّى عَنْهُمْ أَوَّلًا كِنَايَةَ الْغَيْبَةِ ثُمَّ خَاطَبَ خِطَابَ الْمُشَافَهَةِ، قَالُوا: إِنَّهُ لَا يَجُوزُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَنْ يَرِدُوا النَّارَ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أُمُورٌ: أَحَدُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٠١] وَالْمُبْعَدُ عَنْهَا لَا يُوصَفُ بِأَنَّهُ وَارِدُهَا. وَالثَّانِي: قَوْلُهُ: لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها [الْأَنْبِيَاءِ: ١٠٢] وَلَوْ وَرَدُوا جَهَنَّمَ لَسَمِعُوا حَسِيسَهَا. وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ [النحل: ٨٩] وَقَالَ الْأَكْثَرُونَ:

Bil ki Allah Teâlâ daha önce: { فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّياطِينَ } [Meryem: 68] “Rabbine andolsun ki, biz onları da şeytanları da mutlaka toplayacağız” sonra da { ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ } [Meryem: 68] “Sonra onları cehennemin çevresinde hazır bulunduracağız” buyurunca, ardından { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها } “İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur” buyruğunu ekledi; yani cehenneme. İhtilaf ettiler: Bazıları muradın daha önce zikredilen kâfirler olduğunu söyledi; önce onlar hakkında gaip zamiriyle kinaye yapılmış, sonra doğrudan yüz yüze hitap edilmiştir. Dediler ki: Müminlerin ateşe girmesi caiz değildir; birtakım hususlar buna delalet eder: Birincisi: Allah Teâlâ'nın { إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ } [Enbiyâ: 101] “Şüphesiz haklarında tarafımızdan en güzel mükâfat takdir edilmiş olanlar, işte onlar cehennemden uzak tutulurlar” buyruğudur; ondan uzak tutulan kimse oraya giren diye nitelenemez. İkincisi: O'nun { لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها } [Enbiyâ: 102] “Onun uğultusunu bile duymazlar” buyruğudur; cehenneme girselerdi onun uğultusunu duyarlardı. Üçüncüsü: O'nun { وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ } [Neml: 89] “Ve onlar o günün korkusundan emindirler” buyruğudur. Çoğunluk ise şöyle demiştir:

إِنَّهُ عَامٌّ فِي كُلِّ مُؤْمِنٍ وَكَافِرٍ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها فَلَمْ يَخُصَّ. وَهَذَا الْخِطَابُ مُبْتَدَأٌ/ مُخَالِفٌ لِلْخِطَابِ الْأَوَّلِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا أَيْ مِنَ الْوَارِدِينَ مَنِ اتَّقَى وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا إِلَّا وَالْكُلُّ وَارِدُونَ وَالْأَخْبَارُ الْمَرْوِيَّةُ دَالَّةٌ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ، ثُمَّ هَؤُلَاءِ اخْتَلَفُوا فِي تَفْسِيرِ الْوُرُودِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْوُرُودُ الدُّنُوُّ مِنْ جَهَنَّمَ وَأَنْ يَصِيرُوا حَوْلَهَا وَهُوَ مَوْضِعُ الْمُحَاسَبَةِ، وَاحْتَجُّوا عَلَى أَنَّ الْوُرُودَ قَدْ يُرَادُ بِهِ الْقُرْبُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَرْسَلُوا وارِدَهُمْ [يُوسُفَ: ١٩] وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ

Allah Teâlâ'nın { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها } “İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur” buyruğundan dolayı bu, her mümin ve kâfir hakkında geneldir, tahsis yapmamıştır. Bu hitap, birinci hitaptan farklı müstakil bir hitaptır. { ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا } “Sonra sakınanları kurtarırız” buyruğu da buna delalet eder; yani oraya uğrayanlardan sakınmış olanları kurtarırız. { ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا } “Sonra sakınanları kurtarır, zalimleri ise orada diz üstü çökmüş halde bırakırız” sözü ancak herkesin oraya uğramış olması halinde caiz olur. Rivayet edilen haberler de bu görüşe delalet etmektedir. Sonra bunlar 'vürûd' (uğrama/girme) tefsirinde ihtilaf ettiler; bazısı dedi ki: Vürûd, cehenneme yaklaşmak ve hesap yeri olan çevresinde bulunmaktır. Vürûd ile yakınlığın kastedilebileceğine dair Allah Teâlâ'nın { فَأَرْسَلُوا وارِدَهُمْ } [Yûsuf: 19] “Su getirecek adamlarını gönderdiler” buyruğunu delil getirdiler; malumdur ki bu

الْوَارِدَ مَا دَخَلَ الْمَاءَ وَقَالَ تَعَالَى: وَلَمَّا وَرَدَ ماءَ مَدْيَنَ وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِنَ النَّاسِ يَسْقُونَ [الْقَصَصِ: ٢٣] وَأَرَادَ بِهِ الْقُرْبَ. وَيُقَالُ: وَرَدَتِ الْقَافِلَةُ الْبَلْدَةَ وَإِنْ لَمْ تَدْخُلْهَا فَعَلَى هَذَا مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ يَحْضُرُونَ حَوْلَ جَهَنَّمَ: كانَ عَلى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا [مريم: ٧١] أَيْ وَاجِبًا مَفْرُوغًا مِنْهُ بِحُكْمِ الْوَعِيدِ ثُمَّ نُنَجِّي أَيْ نُبْعِدُ الَّذِينَ اتَّقَوْا عَنْ جَهَنَّمَ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٠١] وَمِمَّا يُؤَكِّدُ هَذَا الْقَوْلَ مَا

su getiren adam suyun içine girmemiştir. Allah Teâlâ: { وَلَمَّا وَرَدَ ماءَ مَدْيَنَ وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِنَ النَّاسِ يَسْقُونَ } [Kasas: 23] “Medyen suyuna vardığında, onun başında hayvanlarını sulayan bir topluluk buldu” buyurmuştur ve bununla [suya] yaklaşmayı kastetmiştir. Şehre girmese bile «Kafile beldeye vardı (verede)» denilir. Buna göre ayetin manası şudur: Cinler ve insanlar cehennemin çevresinde hazır bulunurlar; { كانَ عَلى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا } [Meryem: 71] “Bu, Rabbinin katında kesinleşmiş bir hükümdür” yani tehdit hükmü gereğince vacip kılınmış ve bitirilmiş bir iştir. Sonra takva sahiplerini kurtarırız, yani cehennemden uzaklaştırırız; bu da Cenâb-ı Hakk'ın { أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ } [Enbiyâ: 101] “İşte onlar ondan uzak tutulurlar” buyruğundan kastedilen manadır. Bu görüşü pekiştiren delillerden biri de

رُوِيَ أَنَّهُ ﷺ قَالَ: «لَا يَدْخُلُ النَّارَ أَحَدٌ شَهِدَ بَدْرًا وَالْحُدَيْبِيَةَ فَقَالَتْ حَفْصَةُ: أَلَيْسَ اللَّهُ يَقُولُ: وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها فَقَالَ ﵇ فَمَهْ ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا» ،

Nebi'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğu rivayetidir: «Bedir ve Hudeybiye'de bulunanlardan hiçbiri ateşe girmeyecektir.» Bunun üzerine Hafsa: «Allah: { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها } “İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur” buyurmuyor mu?» dedi. Resûlullah (aleyhisselâm): «Dur bakalım! { ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا } “Sonra sakınanları kurtarırız” [buyruğu da vardır]» dedi.

وَلَوْ كَانَ الْوُرُودُ عِبَارَةً عَنِ الدُّخُولِ لَكَانَ سُؤَالُ حَفْصَةَ لَازِمًا. الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْوُرُودَ هُوَ الدُّخُولُ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ الْآيَةُ وَالْخَبَرُ، أَمَّا الْآيَةُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ

Şayet vürûd girmekten ibaret olsaydı, Hafsa'nın bu sorusu zorunlu ve bağlayıcı olurdu. İkinci Görüş: Vürûd girmektir; ayet ve haber buna delalet eder. Ayete gelince; Allah Teâlâ'nın { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ }

[الْأَنْبِيَاءِ: ٩٨] وَقَالَ: فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ [هُودٍ: ٩٨] وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تعالى: أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ وَالْمُبْعَدُ هُوَ الَّذِي لَوْلَا التَّبْعِيدُ لَكَانَ قَرِيبًا فَهَذَا إِنَّمَا يَحْصُلُ لَوْ كَانُوا فِي النَّارِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى يُبْعِدُهُمْ عَنْهَا وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ يَبْقَوْنَ فِي ذَلِكَ الْمَوْضِعِ الَّذِي وَرَدُوهُ وَهُمْ إِنَّمَا يَبْقَوْنَ فِي النَّارِ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونُوا قَدْ دَخَلُوا النَّارَ، وَأَمَّا الْخَبَرُ فَهُوَ

[Enbiyâ: 98] “Siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız; siz oraya gireceksiniz” buyruğudur. Yine: { فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ } [Hûd: 98] “Onları ateşe soktu; varılan o yer ne kötü bir varış yeridir!” buyurmuştur. Cenâb-ı Hakk'ın { أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ } “Onlar ondan uzak tutulurlar” buyruğu da buna delalet eder; uzaklaştırılan kimse, şayet uzaklaştırılmasaydı yakın olacak kimsedir; bu da ancak onların ateşte bulunmaları halinde meydana gelir; sonra Allah Teâlâ onları oradan uzaklaştırır. Allah Teâlâ'nın { وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا } “Ve zalimleri orada diz üstü çökmüş halde bırakırız” buyruğu da buna delalet eder; bu ifade onların vardıkları o mekânda kalacaklarına delalet eder; onlar ancak ateşte kalacaklarına göre ateşe kesinlikle girmiş olmalıdırlar. Habere gelince o da şudur:

أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ رَوَاحَةَ قَالَ: «أَخْبَرَ اللَّهُ عَنِ الْوُرُودِ وَلَمْ يخبر بالصدور، فقال ﵇: يا ابن رَوَاحَةَ اقْرَأْ مَا بَعْدَهَا ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا» ،

Abdullah b. Revâha: «Allah vürûdu (girmeyi) haber verdi, fakat sudûru (oradan çıkışı) haber vermedi» dedi. Bunun üzerine Resûlullah (aleyhisselâm): «Ey İbn Revâha! Ondan sonrasını oku: { ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا } “Sonra sakınanları kurtarırız”» buyurdu.

وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ابْنَ رَوَاحَةَ فَهِمَ مِنَ الْوُرُودِ الدُّخُولَ وَالنَّبِيُّ ﷺ مَا أَنْكَرَ عَلَيْهِ فِي ذَلِكَ

Bu durum, İbn Revâha'nın vürûddan girmeyi anladığına ve Nebi'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu ona inkâr etmediğine delalet eder.

وَعَنْ جَابِرٍ: «أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: الْوُرُودُ الدُّخُولُ لَا يَبْقَى بَرٌّ وَلَا فَاجِرٌ إِلَّا دَخَلَهَا فَتَكُونُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ بَرْدًا وَسَلَامًا حَتَّى إِنَّ لِلنَّاسِ ضَجِيجًا مِنْ بَرْدِهَا» .

Câbir'den rivayet edildiğine göre: Kendisine bu ayet sorulduğunda şöyle demiştir: Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu işittim: «Vürûd girmektir; ne iyi ne de kötü hiç kimse kalmaz, hepsi oraya girer. Ancak ateş, müminlere serin ve selamet olur; öyle ki insanlar onun soğukluğundan feryat ederler.»

وَالْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ يَقُولُونَ: الْمُؤْمِنُونَ يَدْخُلُونَ النَّارَ مِنْ غَيْرِ خَوْفٍ وَضَرَرٍ الْبَتَّةَ بَلْ مَعَ الْغِبْطَةِ وَالسُّرُورِ وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَخْبَرَ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ: لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٠٣] وَلِأَنَّ الْآخِرَةَ دَارُ الْجَزَاءِ لَا دَارُ التَّكْلِيفِ، وَإِيصَالُ الْغَمِّ وَالْحُزْنِ إِنَّمَا يَجُوزُ فِي دَارِ التَّكْلِيفِ، وَلِأَنَّهُ صَحَّتِ الرِّوَايَةُ

Bu görüşü savunanlar derler ki: Müminler ateşe kesinlikle hiçbir korku ve zarar olmaksızın, bilakis sevinç ve neşeyle girerler. Zira Allah Teâlâ onlar hakkında: { لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ } [Enbiyâ: 103] “O en büyük dehşet bile onları tasalandırmaz” diye haber vermiştir. Ayrıca ahiret teklif yurdu değil, ceza/mükâfat yurdudur; gam ve hüzün ulaştırmak ise ancak teklif yurdunda caiz olur. Ayrıca şu rivayet sahih olmuştur:

عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: «أَنَّ الْمَلَائِكَةَ تُبَشِّرُ فِي الْقَبْرِ مَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الثَّوَابِ بِالْجَنَّةِ حَتَّى يَرَى مَكَانَهُ فِي الْجَنَّةِ وَيَعْلَمَهُ» .

Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Melekler kabirde sevap ehlinden olan kimseyi cennetle müjdeler; öyle ki o kimse cennetteki yerini görür ve onu bilir.»

وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي حَالِ الْمُعَايَنَةِ فَكَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يَرِدُوا الْقِيَامَةَ وَهُمْ شَاكُّونَ فِي أَمْرِهِمْ، وَإِنَّمَا تُؤَثِّرُ هَذِهِ الْأَحْوَالُ فِي أَهْلِ النَّارِ لِأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ كَوْنَهُمْ مِنْ أَهْلِ النَّارِ وَالْعِقَابِ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ كَيْفَ يَنْدَفِعُ عَنْهُمْ ضَرَرُ النَّارِ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْبُقْعَةُ الْمُسَمَّاةُ بِجَهَنَّمَ لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ فِي خِلَالِهَا مَا لَا نَارَ فِيهِ، وَيَكُونَ مِنَ الْمَوَاضِعِ الَّتِي يُسْلَكُ فِيهَا إِلَى دَرَكَاتِ جَهَنَّمَ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَمْتَنِعْ أَنْ يُدْخَلَ الْكُلُّ فِي جَهَنَّمَ فَالْمُؤْمِنُونَ يَكُونُونَ فِي تِلْكَ الْمَوَاضِعِ الْخَالِيَةِ عَنِ النَّارِ، وَالْكُفَّارُ يَكُونُونَ فِي وَسَطِ/ النَّارِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُخْمِدُ النَّارَ فَيَعْبُرُهَا الْمُؤْمِنُونَ وَتَنْهَارُ بِغَيْرِهِمْ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: «يَرِدُونَهَا كَأَنَّهَا إِهَالَةٌ»

Aynı söz [ölüm anındaki] müşahede hali için de geçerlidir. O halde kendi durumlarından şüphe eder bir halde kıyamete varmaları nasıl caiz olur? Bu haller ancak ateş ehlini etkiler; çünkü onlar kendilerinin ateş ve azap ehlinden olduğunu bilmemektedirler. Sonra ateşin zararının onlardan nasıl defedileceği hususunda ihtilaf ettiler. Bazıları dedi ki: Cehennem adı verilen arazinin aralarında ateş bulunmayan yerlerin olması ve buraların cehennemin tabakalarına gidilen yollardan olması imkânsız değildir. Durum böyle olunca hepsinin cehenneme sokulması imkânsız olmaz; müminler ateşten hali olan bu yerlerde bulunurlar, kâfirler ise ateşin ortasında bulunurlar. İkincisi: Allah Teâlâ ateşi söndürür; müminler üzerinden geçerler, başkalarıyla birlikte ise [ateş] çöker. İbn Abbas (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: «Oraya sanki donmuş yağ gibi girerler.»

وَعَنْ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: «أَنَّهُ سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فقال إِذَا دَخَلَ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ قَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ أَلَيْسَ وَعَدَنَا رَبُّنَا بِأَنْ نَرِدَ النَّارَ فَيُقَالُ لَهُمْ: قَدْ وَرَدْتُمُوهَا وَهِيَ خَامِدَةٌ» .

Câbir b. Abdullah'tan rivayet edildiğine göre: Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) sordu, o da şöyle buyurdu: «Cennet ehli cennete girdiğinde birbirlerine 'Rabbimiz ateşe uğrayacağımızı vadetmemiş miydi?' derler. Onlara 'Oraya uğradınız, ama o sönmüştü' denilir.»

وَثَالِثُهَا: أَنَّ حَرَارَةَ النَّارِ لَيْسَتْ بِطَبْعِهَا فَالْأَجْزَاءُ الْمُلَاصِقَةُ لِأَبْدَانِ الْكُفَّارِ يَجْعَلُهَا اللَّهُ عَلَيْهِمْ مُحْرِقَةً مُؤْذِيَةً وَالْأَجْزَاءُ الْمُلَاصِقَةُ لِأَبْدَانِ الْمُؤْمِنِينَ يَجْعَلُهَا اللَّهُ بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَيْهِمْ، كَمَا فِي حَقِّ إِبْرَاهِيمَ ﵇. وَكَمَا أَنَّ الْكُوزَ الْوَاحِدَ مِنَ الْمَاءِ كان يَشْرَبُهُ الْقِبْطِيُّ فَكَانَ يَصِيرُ دَمًا وَيَشْرَبُهُ الْإِسْرَائِيلِيُّ فَكَانَ يَصِيرُ مَاءً عَذْبًا . وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا بد من أحد هذه

Üçüncüsü: Ateşin sıcaklığı kendi tabiatından (özünden) kaynaklanmamaktadır. Bu sebeple kâfirlerin bedenlerine temas eden kısımları Allah onlar için yakıcı ve eziyet verici kılar; müminlerin bedenlerine temas eden kısımları ise İbrahim (aleyhisselâm) hakkında olduğu gibi onlar için serin ve selametli kılar. Nitekim aynı tastaki sudan Kıptî içtiğinde kan olur, İsrâiloğullarından biri içtiğinde ise tatlı bir su olurdu. Bil ki bu...

الْوُجُوهِ فِي الْمَلَائِكَةِ الْمُوَكَّلِينَ بِالْعَذَابِ حَتَّى يَكُونُوا فِي النَّارِ مَعَ الْمُعَاقَبِينَ، فَإِنْ قِيلَ: إِذَا لَمْ يَكُنْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ عَذَابٌ فِي دُخُولِهِمُ النَّارَ فَمَا الْفَائِدَةُ فِي ذَلِكَ الدُّخُولِ؟ قُلْنَا فِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّ ذَلِكَ مِمَّا يَزِيدُهُمْ سُرُورًا إِذَا عَلِمُوا الْخَلَاصَ مِنْهُ. وَثَانِيهَا: أَنَّ فِيهِ مَزِيدَ غَمٍّ عَلَى أَهْلِ النَّارِ مِنْ حَيْثُ يَرَوْنَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ هُمْ أَعْدَاؤُهُمْ يَتَخَلَّصُونَ مِنْهَا وَهُمْ يَبْقَوْنَ فِيهَا. وَثَالِثُهَا: أَنَّ فِيهِ مَزِيدَ غَمٍّ عَلَى أَهْلِ النَّارِ مِنْ حَيْثُ تَظْهَرُ فَضِيحَتُهُمْ عِنْدَ الْمُؤْمِنِينَ بَلْ وَعِنْدَ الْأَوْلِيَاءِ وَعِنْدَ مَنْ كَانَ يُخَوِّفُهُمْ مِنَ النَّارِ فَمَا كَانُوا يَلْتَفِتُونَ إِلَيْهِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا كَانُوا مَعَهُمْ فِي النَّارِ يُبَكِّتُونَهُمْ فَزَادَ ذَلِكَ غَمًّا لِلْكُفَّارِ وَسُرُورًا لِلْمُؤْمِنِينَ. وَخَامِسُهَا: أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ كَانُوا يُخَوِّفُونَهُمْ بِالْحَشْرِ وَالنَّشْرِ وَيُقِيمُونَ عَلَيْهِمْ صِحَّةَ الدَّلَائِلِ فَمَا كَانُوا يَقْبَلُونَ تِلْكَ الدَّلَائِلَ، فَإِذَا دَخَلُوا جَهَنَّمَ مَعَهُمْ أَظْهَرُوا لَهُمْ أَنَّهُمْ كَانُوا صَادِقِينَ فِيمَا قَالُوا، وَأَنَّ الْمُكَذِّبِينَ بِالْحَشْرِ وَالنَّشْرِ كَانُوا كَاذِبِينَ. وَسَادِسُهَا: أَنَّهُمْ إِذَا شَاهَدُوا ذَلِكَ الْعَذَابَ صَارَ ذَلِكَ سَبَبًا لِمَزِيدِ الْتِذَاذِهِمْ بِنَعِيمِ الْجَنَّةِ كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

vecihlerden birinin azapla görevli melekler hakkında da geçerli olması zorunludur ki cezalandırılanlarla birlikte ateşte bulunabilsinler. Eğer: «Müminler için ateşe girmelerinde bir azap yoksa o girişteki fayda nedir?» denilirse, deriz ki bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: Ondan kurtulduklarını bildiklerinde bunun onların sürurunu artıracak olmasıdır. İkincisi: Kendilerinin düşmanı olan müminlerin oradan kurtulduklarını, kendilerinin ise orada kaldıklarını görmeleri yönüyle cehennem ehline fazladan gam olmasıdır. Üçüncüsü: Müminlerin yanında, hatta evliyanın ve kendilerini ateşle korkutup da hiç kulak asmadıkları kimselerin yanında rezilliklerinin ortaya çıkması yönüyle cehennem ehline fazladan gam olmasıdır. Dördüncüsü: Müminler onlarla birlikte ateşte olduklarında onları azarlarlar; bu da kâfirlerin kederini, müminlerin ise sevincini artırır. Beşincisi: Müminler onları haşr ve neşirle korkutuyor, onlara aleyhlerinde doğru deliller getiriyorlardı, fakat onlar bu delilleri kabul etmiyorlardı. Onlarla beraber cehenneme girdiklerinde, söylediklerinde haklı olduklarını, haşr ve neşri yalanlayanların ise yalancı olduklarını onlara göstermiş olurlar. Altıncısı: Onlar bu azabı müşahede ettiklerinde, şairin dediği gibi bu durum cennet nimetlerinden aldıkları lezzetin artmasına sebep olur:

وَبِضِدِّهَا تَتَبَيَّنُ الْأَشْيَاءُ

«Şeyler zıtlarıyla belirginleşir.»

فَأَمَّا الَّذِينَ تَمَسَّكُوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٠١] فَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّهُ أَحَدُ مَا يَدُلُّ عَلَى الدُّخُولِ فِي جَهَنَّمَ وَأَيْضًا فَالْمُرَادُ عَنْ عَذَابِهَا وَكَذَا قَوْلُهُ: لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها [الْأَنْبِيَاءِ: ١٠٢] فَإِنْ قِيلَ: هَلْ ثَبَتَ بِالْأَخْبَارِ كَيْفِيَّةُ دُخُولِ النَّارِ ثُمَّ خُرُوجِ الْمُتَّقِينَ مِنْهَا إِلَى الْجَنَّةِ؟ قُلْنَا: ثَبَتَ بِالْأَخْبَارِ أَنَّ الْمُحَاسَبَةَ تَكُونُ فِي الْأَرْضِ أَوْ حَيْثُ كَانَتِ الْأَرْضُ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَيْضًا قَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ [إِبْرَاهِيمَ: ٤٨] وَجَهَنَّمُ قَرِيبَةٌ مِنَ الْأَرْضِ وَالْجَنَّةُ فِي السَّمَاءِ فَفِي مَوْضِعِ الْمُحَاسَبَةِ يَكُونُ الِاجْتِمَاعُ فَيَدْخُلُونَ مِنْ ذَلِكَ الْمَوْضِعِ إِلَى جَهَنَّمَ ثُمَّ يَرْفَعُ اللَّهُ أَهْلَ الْجَنَّةِ وَيُنَجِّيهِمْ وَيَدْفَعُ أَهْلَ النَّارِ فِيهَا. أَمَّا قَوْلُهُ: كانَ عَلى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا فَالْحَتْمُ مَصْدَرُ حَتَمَ الْأَمْرَ إِذَا أَوْجَبَهُ فَسُمِّي الْمَحْتُومُ بِالْحَتْمِ كَقَوْلِهِمْ: خَلْقُ اللَّهِ وَضَرْبُ الْأَسِيرِ، وَاحْتَجَّ مَنْ أَوْجَبَ الْعِقَابَ عَقْلًا فَقَالَ: إِنَّ قَوْلَهُ: كانَ عَلى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا يَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ مَا جَاءَ مِنْ جِهَةِ الْوَعِيدِ وَالْأَخْبَارِ لِأَنَّ كَلِمَةَ عَلَى لِلْوُجُوبِ وَالَّذِي ثَبَتَ بِمُجَرَّدِ الْإِخْبَارِ لَا يُسَمَّى وَاجِبًا. وَالْجَوَابُ: أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ تَعَالَى لَمَّا اسْتَحَالَ تَطَرُّقُ الْخُلْفِ إِلَيْهِ جَرَى مَجْرَى الْوَاجِبِ أَمَّا قَوْلُهُ: ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ قُرِئَ نُنَجِّي وَنُنْجِي وَيُنَجَّى عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، قَالَ الْقَاضِي: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى قَوْلِنَا فِي الْوَعِيدِ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ الْكُلَّ يَرِدُونَهَا ثُمَّ بَيَّنَ صِفَةَ مَنْ يَنْجُو وَهُمُ الْمُتَّقُونَ وَالْفَاسِقُ/ لَا يَكُونُ مُتَّقِيًا، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ مَنْ عَدَا الْمُتَّقِينَ يَذَرُهُمْ فِيهَا جِثِيًّا فَثَبَتَ أَنَّ الْفَاسِقَ يَبْقَى فِي النَّارِ أَبَدًا. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْمُتَّقِي هُوَ الَّذِي اتَّقَى الشِّرْكَ بِقَوْلِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَاعْلَمْ أَنَّ الَّذِي قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ هُوَ الْحَقُّ الَّذِي يَشْهَدُ الدَّلِيلُ بِصِحَّتِهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَبِرُسُلِهِ صَحَّ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ مُتَّقٍ عَنِ الشِّرْكِ وَمَنْ صَدَقَ عَلَيْهِ أَنَّهُ مُتَّقٍ عَنِ الشِّرْكِ صَدَقَ عَلَيْهِ أَنَّهُ مُتَّقٍ لِأَنَّ الْمُتَّقِيَ جُزْءٌ مِنَ الْمُتَّقِي عَنِ الشِّرْكِ وَمَنْ صَدَقَ عَلَيْهِ الْمُرَكَّبُ صَدَقَ عَلَيْهِ الْمُفْرَدُ، فَثَبَتَ أَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ مُتَّقٍ وَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَخْرُجَ مِنَ النَّارِ لِعُمُومِ قَوْلِهِ: ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا فَصَارَتْ هَذِهِ الْآيَةُ الَّتِي تَوَهَّمُوهَا دَلِيلًا مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ عَلَى فَسَادِ قَوْلِهِمْ: قَالَ الْقَاضِي: وَتَدُلُّ الْآيَةُ أَيْضًا، عَلَى فَسَادِ قَوْلِ مَنْ يَقُولُ: إِنَّ مِنَ الْمُكَلَّفِينَ مَنْ لَا يَكُونُ فِي الْجَنَّةِ وَلَا فِي النَّارِ، قُلْنَا: هَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَلَيْسَ فِيهَا مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يُنَجِّيهِمْ إِلَى الْجَنَّةِ، ثُمَّ هَبْ أَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ وَلَكِنَّ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُتَّقِينَ يَكُونُونَ فِي الجنة والظالمين يبقون في النار فيبقى هاهنا قِسْمٌ ثَالِثٌ خَارِجٌ عَنِ الْقِسْمَيْنِ وَهُوَ الَّذِي اسْتَوَتْ طَاعَتُهُ وَمَعْصِيَتُهُ فَتَسْقُطُ كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا بِالْأُخْرَى فَيَبْقَى لَا

Allah Teâlâ'nın { أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ } [Enbiyâ: 101] “İşte onlar ondan uzak tutulurlar” buyruğuna sarılanlara gelince; biz bunun cehenneme girişe delalet eden hususlardan biri olduğunu açıkladık; ayrıca murat onun azabından uzak tutulmaktır; O'nun { لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها } [Enbiyâ: 102] “Onun uğultusunu duymazlar” buyruğu da böyledir. Eğer: «Ateşe girişin, sonra muttakilerin oradan cennete çıkışının keyfiyeti haberlerle sabit olmuş mudur?» denilirse, deriz ki: Hesaplaşmanın yeryüzünde veya yeryüzünün bulunduğu yerde olacağı haberlerle sabittir; Allah Teâlâ'nın { يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ } [İbrâhîm: 48] “O gün yer başka bir yere dönüştürülür” buyruğu da buna delalet eder. Cehennem yeryüzüne yakındır, cennet ise göktedir; toplanma hesaplaşma yerinde olur; o mekândan cehenneme girerler, sonra Allah cennet ehlini yükseltip kurtarır, cehennem ehlini ise oraya iter. { كانَ عَلى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا } “Bu, Rabbinin katında kesinleşmiş bir hükümdür” buyruğuna gelince; 'hatm', bir işi vacip kıldığında kullanılan 'hateme'nin masdarıdır; 'halkullah' (Allah'ın yaratması/yarattığı) ve 'darbu'l-esîr' (esirin vurulması) sözlerindeki gibi mehtûm (hükmolunmuş) olan şeye 'hatm' denilmiştir. Aklî olarak cezalandırmayı vacip gören kimse şöyle delil getirdi: { كانَ عَلى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا } buyruğu, tehdit ve haberler cihetinden gelen şeylerin vacip olduğuna delalet eder; çünkü 'alâ' kelimesi vücub ifade eder; sırf haber vermekle sabit olan şeye ise vacip denmez. Cevap: Allah Teâlâ'nın vaadinde caymanın vuku bulması imkânsız olunca, bu durum vacip hükmünde olmuştur. Cenâb-ı Hakk'ın { ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ } “Sonra sakınanları kurtarır, zalimleri ise bırakırız” buyruğuna gelince; 'nüneccî', 'nüncî' ve faili zikredilmeyen fiil sîgasıyla 'yüneccâ' şeklinde okunmuştur. Kâdî der ki: Ayet, vaid (tehdit) hakkındaki görüşümüze delalet eder; çünkü Allah Teâlâ herkesin oraya uğrayacağını açıklamış, sonra kurtulacak olanların vasfını beyan etmiştir ki onlar muttakilerdir; fasık ise muttaki olamaz. Sonra Allah Teâlâ muttakilerin dışındakileri orada diz üstü çökmüş olarak bırakacağını açıklamıştır; böylece fasığın ebediyen ateşte kalacağı sabit olmuştur. İbn Abbas der ki: Muttaki, «Lâ ilâhe illallâh» diyerek şirkten sakınan kimsedir. Bil ki İbn Abbas'ın söylediği, delilin doğruluğuna şahitlik ettiği haktır; çünkü Allah'a ve peygamberlerine iman eden kimse hakkında şirkten sakınan olduğu söylenebilir; şirkten sakındığı doğru olan kimse hakkında ise muttaki (sakınan) olduğu da doğrudur; zira 'muttaki', 'şirkten sakınan' lafzının bir parçasıdır; mürekkebin (bileşiğin) doğru olduğu kimse hakkında müfredin (tekil parçanın) de doğru olması gerekir. Böylece büyük günah sahibinin muttaki olduğu sabit olur; bu sabit olunca da { ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا } “Sonra sakınanları kurtarırız” buyruğunun umumiliği gereğince onun ateşten çıkması vacip olur. Dolayısıyla onların delil sandıkları bu ayet, onların görüşlerinin bâtıl olduğuna dair en güçlü delillerden biri haline gelmiştir. Kâdî der ki: Ayet aynı zamanda mükelleflerden ne cennette ne de cehennemde olacak kimseler bulunduğunu söyleyenlerin görüşünün bâtıllığına da delalet eder. Deriz ki: Bu delil zayıftır; çünkü ayet, Allah Teâlâ'nın takva sahiplerini kurtaracağına delalet eder; onları cennete doğru kurtaracağına dair bir delalet içermez. Kaldı ki ayetin buna delalet ettiğini varsaysak bile ayet, muttakilerin cennette olacağına, zalimlerin ise ateşte kalacağına delalet eder; bu durumda burada bu iki kısmın dışında üçüncü bir kısım kalır ki o da itaati ile masiyeti birbirine denk olan kimsedir; bunların her biri diğeriyle düşer, böylece o ne

مُطِيعًا وَلَا عَاصِيًا، فَهَذَا الْقِسْمُ إِنْ بَطَلَ فَإِنَّمَا يَبْطُلُ بِشَيْءٍ سِوَى هَذِهِ الْآيَةِ فَلَا تَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةً عَلَى الْحَصْرِ الَّذِي ادَّعَاهُ وَمِنَ الْمُعْتَزِلَةِ مَنْ تَمَسَّكَ فِي الْوَعِيدِ بِقَوْلِهِ: وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا وَلَفْظُ الظَّالِمِينَ لَفْظُ جَمْعٍ دَخَلَ عَلَيْهِ حَرْفُ التَّعْرِيفِ فَيُفِيدُ الْعُمُومَ وَالْكَلَامُ عَلَى التَّمَسُّكِ بِصِيَغِ الْعُمُومِ قَدْ تَقَدَّمَ مِرَارًا كَثِيرَةً فِي هَذَا الْكِتَابِ، أَمَّا قَوْلُهُ: جِثِيًّا قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» قَوْلُهُ: وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْوُرُودِ الْجُثُوُّ حَوَالَيْهَا وَأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ يُفَارِقُونَ الْكَفَرَةَ إلى الجنة بعد نجاتهم وتبقى الكفرة في مكانهم جاثين.

itaat eden ne de isyan eden olur. Bu kısmın bâtıl olması şayet vaki ise ancak bu ayetin dışındaki bir delille bâtıl olur; dolayısıyla bu ayet onun iddia ettiği hasra (sınırlamaya) delalet etmez. Mutezile'den vaid konusunda { وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا } “Ve zalimleri orada diz üstü çökmüş halde bırakırız” buyruğuna sarılanlar olmuştur; 'ez-zâlimîn' lafzı üzerine tarif harfi girmiş bir çoğul lafzıdır ve umum ifade eder. Umum sîgalarına sarılmaya dair açıklama bu kitapta daha önce defalarca geçmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın { جِثِيًّا } “diz üstü çökmüş vaziyette” buyruğuna gelince; Keşşâf sahibi şöyle der: Cenâb-ı Hakk'ın { وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا } sözü, vürûddan maksadın onun çevresinde diz üstü çökmek olduğuna, müminlerin kurtuluşlarından sonra kâfirlerden ayrılarak cennete gideceklerine ve kâfirlerin diz üstü çökmüş vaziyette kendi yerlerinde kalacaklarına delildir.

[سورة مريم (١٩) : آية ٧٣]

[Meryem Suresi (19), Ayet 73]

وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقاماً وَأَحْسَنُ نَدِيًّا (٧٣)

{ وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقاماً وَأَحْسَنُ نَدِيًّا (٧٣) } “Kendilerine apaçık ayetlerimiz okunduğu zaman inkâr edenler, iman edenlere: 'İki topluluktan hangisinin makamı daha hayırlı, meclisi daha güzeldir?' dediler. (73)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَقَامَ الْحُجَّةَ عَلَى مُشْرِكِي قُرَيْشٍ الْمُنْكِرِينَ لِلْبَعْثِ أَتْبَعَهُ بِالْوَعِيدِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ عَارَضُوا حُجَّةَ اللَّهِ بِكَلَامٍ فَقَالُوا: لَوْ كُنْتُمْ أَنْتُمْ عَلَى الْحَقِّ وَكُنَّا عَلَى الْبَاطِلِ لَكَانَ حَالُكُمْ فِي الدُّنْيَا أَحْسَنَ وَأَطْيَبَ مِنْ حَالِنَا، لِأَنَّ الْحَكِيمَ لَا يَلِيقُ بِهِ أَنْ يُوقِعَ أَوْلِيَاءَهُ الْمُخْلِصِينَ في العذاب والذل وأعداءه المعروضين عَنْ خِدْمَتِهِ فِي الْعِزِّ وَالرَّاحَةِ، وَلَمَّا كَانَ الْأَمْرُ بِالْعَكْسِ فَإِنَّ الْكُفَّارَ كَانُوا فِي النِّعْمَةِ وَالرَّاحَةِ وَالِاسْتِعْلَاءِ، وَالْمُؤْمِنِينَ كَانُوا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ فِي الْخَوْفِ وَالذُّلِّ دَلَّ عَلَى أَنَّ الْحَقَّ لَيْسَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ، هَذَا حَاصِلُ شُبْهَتِهِمْ فِي هَذَا الْبَابِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَوْ كانَ خَيْراً مَا سَبَقُونا إِلَيْهِ [الْأَحْقَافِ: ١١] وَيُرْوَى أَنَّهُمْ كَانُوا يُرَجِّلُونَ شُعُورَهُمْ وَيَدَّهِنُونَ وَيَتَطَيَّبُونَ وَيَتَزَيَّنُونَ/ بِالزِّينَةِ الْفَاخِرَةِ ثُمَّ يَدَّعُونَ مُفْتَخِرِينَ عَلَى فُقَرَاءِ الْمُسْلِمِينَ أَنَّهُمْ أَكْرَمُ عَلَى اللَّهِ مِنْهُمْ. بَقِيَ بَحْثَانِ:

Bil ki Allah Teâlâ, dirilmeyi inkâr eden Kureyş müşriklerine karşı delil getirince, bunu daha önce zikredilen vaid ile takip ettirdi; onlar Allah'ın deliline karşı bir lakırdı ile çıkarak şöyle dediler: «Eğer siz hak üzere olsaydınız, biz de bâtıl üzere olsaydık, dünyadaki haliniz bizim halimizden daha güzel ve daha hoş olurdu; çünkü Hakîm olan zâta, ihlaslı dostlarını azap ve zillet içine düşürmesi, O'na kulluktan yüz çeviren düşmanlarını ise izzet ve refah içinde kılması yakışmaz. Durum bunun tam aksine olduğuna, kâfirler nimet, refah ve üstünlük içinde, müminler ise o vakitte korku ve zillet içinde bulunduğuna göre hakkın müminlerle beraber olmadığı ortaya çıkar.» Onların bu konudaki şüphelerinin özeti budur; bunun bir benzeri Allah Teâlâ'nın { لَوْ كانَ خَيْراً مَا سَبَقُونا إِلَيْهِ } [Ahkâf: 11] “Eğer o hayırlı bir şey olsaydı, ona ulaşmakta bizi geçemezlerdi” buyruğudur. Rivayet edilir ki onlar saçlarını tarar, yağ sürünür, kokulanır, gösterişli süslerle süslenir, sonra da fakir Müslümanlara karşı övünerek Allah katında onlardan daha değerli olduklarını iddia ederlerdi. Geriye iki inceleme kalmaktadır:

الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: آياتُنا بَيِّناتٍ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: أَنَّهَا مُرَتَّلَاتُ الْأَلْفَاظِ مُبَيَّنَاتُ الْمَعَانِي إِمَّا مُحْكَمَاتٌ أَوْ مُتَشَابِهَاتٌ فَقَدْ تَبِعَهَا الْبَيَانُ بِالْمُحْكَمَاتِ أَوْ بِتَبْيِينِ الرَّسُولِ قَوْلًا أَوْ فِعْلًا. وَثَانِيهَا: أَنَّهَا ظَاهِرَاتُ الْإِعْجَازِ تُحُدِّيَ بِهَا فَمَا قَدَرُوا عَلَى مُعَارَضَتِهَا. وَثَالِثُهَا: الْمُرَادُ بِكَوْنِهَا آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ أَيْ دَلَائِلَ ظَاهِرَةً وَاضِحَةً لَا يَتَوَجَّهُ عَلَيْهَا سُؤَالٌ وَلَا اعْتِرَاضٌ مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي إِثْبَاتِ صِحَّةِ الْحَشْرِ: أَوَلا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئاً [مَرْيَمَ: ٦٧] .

Birincisi: Cenâb-ı Hakk'ın { آياتُنا بَيِّناتٍ } “apaçık ayetlerimiz” buyruğu birkaç vechi muhtemeldir: Birincisi: Lafızları tertil üzere dizilmiş, manaları açıkça beyan edilmiş ayetlerdir; bunlar ya muhkemdir ya da muhkemlerle veya Resûl'ün sözlü ve fiilî açıklamasıyla beyanı peşinden gelmiş müteşabihlerdir. İkincisi: Mucizelikleri aşikâr ayetlerdir; kendileriyle meydan okunmuş ve müşrikler onlara karşı koymaya güç yetirememişlerdir. Üçüncüsü: Onların açık ve apaçık ayetler olmasından murat; Allah Teâlâ'nın dirilişin doğruluğunu ispat hususundaki: { أَوَلا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئاً } [Meryem: 67] “İnsan, daha önce hiçbir şey değilken kendisini yarattığımızı hiç düşünmez mi?” buyruğu gibi, üzerlerine hiçbir soru ve itirazın yöneltilemeyeceği açık ve sarih deliller olmasıdır.

الْبَحْثُ الثَّانِي: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ: مُقَامًا بِالضَّمِّ وَهُوَ مَوْضِعُ الْإِقَامَةِ وَالْمَنْزِلِ، وَالْبَاقُونَ بِالْفَتْحِ وَهُوَ مَوْضِعُ القيام، والمراد والندى الْمَجْلِسُ يُقَالُ: نَدِيٌّ وَنَادٍ، وَالْجَمْعُ الْأَنْدِيَةُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: وَتَأْتُونَ فِي نادِيكُمُ الْمُنْكَرَ [الْعَنْكَبُوتِ: ٢٩] وَقَالَ: فَلْيَدْعُ نادِيَهُ [الْعَلَقِ: ١٧] وَيُقَالُ: نَدَوْتُ الْقَوْمَ أَنْدُوهُمْ إِذَا جَمَعْتُهُمْ فِي الْمَجْلِسِ، وَمِنْهُ دَارُ النَّدْوَةِ بِمَكَّةَ وَكَانَتْ مُجْتَمَعَ الْقَوْمِ. ثُمَّ أَجَابَ اللَّهُ تعالى عن هذه الشبهة بقوله:

İkinci İnceleme: İbn Kesîr, zamme ile 'mükâmen' okumuştur ki bu ikamet yeri ve konak demektir; diğerleri ise fetha ile 'makâmen' okumuşlardır ki bu da kıyam (durma/makam) yeridir. 'en-Nediyy' meclis demektir; 'nediyyün' ve 'nâdin' denilir, çoğulu 'endiyetün'dür; Cenâb-ı Hakk'ın { وَتَأْتُونَ فِي نادِيكُمُ الْمُنْكَرَ } [Ankebût: 29] “Ve meclislerinizde çirkin işler yapıyorsunuz” ve { فَلْيَدْعُ نادِيَهُ } [Alak: 17] “O hemen meclisini çağırsın” buyrukları bundandır. İnsanları mecliste topladığında «Nedevtü'l-kavme endûhüm» denilir; Mekke'deki Dâru'n-Nedve de buradan gelir ve topluluğun toplanma yeri idi. Sonra Allah Teâlâ şu buyruğuyla bu şüpheye cevap vermiştir:

[سورة مريم (١٩) : آية ٧٤]

[Meryem Suresi (19), Ayet 74]

وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثاثاً وَرِءْياً (٧٤)

{ وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثاثاً وَرِءْياً (٧٤) } “Biz onlardan önce, malı mülkü ve görünüşü daha güzel olan nice nesilleri helâk ettik. (74)”

وَتَقْرِيرُ هَذَا الْجَوَابِ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ مَنْ كَانَ أَعْظَمَ نِعْمَةً مِنْكُمْ فِي الدُّنْيَا قَدْ أَهْلَكَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى وَأَبَادَهُمْ، فَلَوْ دَلَّ حُصُولُ نِعَمِ الدُّنْيَا لِلْإِنْسَانِ عَلَى كَوْنِهِ حَبِيبًا لِلَّهِ تَعَالَى لَوَجَبَ فِي حَبِيبِ اللَّهِ أَنْ لَا يُوصِلَ إِلَيْهِ غَمًّا فِي الدُّنْيَا وَوَجَبَ عَلَيْهِ أَنْ لَا يُهْلِكَ أَحَدًا مِنَ الْمُنَعَّمِينَ فِي دَارِ الدُّنْيَا وَحَيْثُ أَهْلَكَهُمْ دَلَّ إِمَّا عَلَى فَسَادِ الْمُقَدِّمَةِ الْأُولَى وَهِيَ أَنَّ مَنْ وَجَدَ الدُّنْيَا كَانَ حَبِيبًا لِلَّهِ تَعَالَى، أَوْ عَلَى فَسَادِ الْمُقَدِّمَةِ الثَّانِيَةِ وَهِيَ أَنَّ حَبِيبَ اللَّهِ لَا يُوصِلُ اللَّهُ إِلَيْهِ غَمًّا، وَعَلَى كِلَا التَّقْدِيرَيْنِ فَيَفْسُدُ مَا ذَكَرْتُمُوهُ مِنَ الشُّبْهَةِ، بَقِيَ الْبَحْثُ عَنْ تَفْسِيرِ الْأَلْفَاظِ فَنَقُولُ: أَهْلُ كُلِّ عصر قرن لمن بعدهم لأنهم يتقدمونهم وهم أَحْسَنُ فِي مَحَلِّ النَّصْبِ صِفَةُ لَكُمْ، أَلَا تَرَى أَنَّكَ لَوْ تَرَكْتَ هُمْ لَمْ يَكُنْ لك بد

Bu cevabın takriri şöyle denilmesidir: Dünyada sizden daha büyük nimet içinde olanları Allah Teâlâ helâk etmiş ve yok etmiştir. Şayet insana dünya nimetlerinin verilmesi onun Allah Teâlâ'nın sevgilisi olduğuna delalet etseydi, Allah'ın sevgilisine dünyada hiçbir gam ulaştırmaması ve dünya yurdunda nimet içinde yüzen hiç kimseyi helâk etmemesi gerekirdi. Onları helâk ettiğine göre, bu durum ya birinci mukaddimenin -ki o da 'dünyayı bulan kimse Allah Teâlâ'nın sevgilisidir' önermesidir- bâtıllığına veya ikinci mukaddimenin -ki o da 'Allah sevgilisine hiçbir gam ulaştırmaz' önermesidir- bâtıllığına delalet eder. Her iki takdire göre de zikrettiğiniz şüphe bâtıl olur. Geriye lafızların tefsirini incelemek kalmaktadır; deriz ki: Her asrın ehli, kendilerinden sonrakiler için bir 'karn'dır (nesildir); çünkü onlardan önde gelirler. 'Ve hüm ahsenü' ifadesi nasb mahallinde olup 'kem' lafzının sıfatıdır; görmez misin ki şayet 'hüm' zamirini bıraksaydın

مِنْ نَصْبِ أَحْسَنُ عَلَى الْوَصْفِيَّةِ، وَالْأَثَاثُ مَتَاعُ البيت، أما رئيا فقرىء عَلَى خَمْسَةِ أَوْجُهٍ لِأَنَّهَا إِمَّا أَنْ تُقْرَأَ بِالرَّاءِ الَّتِي لَيْسَ فَوْقَهَا نُقْطَةٌ، أَوْ بِالزَّايِ الَّتِي فَوْقَهَا نُقْطَةٌ فَأَمَّا الْأَوَّلُ، فَإِمَّا أَنْ يُجْمَعَ بَيْنَ الْهَمْزَةِ وَالْيَاءِ أَوْ يُكْتَفَى بِالْيَاءِ.

'ahsene'yi sıfat olmak üzere nasb etmen gerekirdi. 'el-Esâs' ev eşyasıdır. 'Rı'yen' lafzına gelince; beş vecih üzere okunmuştur; çünkü o ya noktasız râ ile ya da noktalı zâ ile okunur. Birincisi [râ ile olan], ya hemze ile yâ bir araya getirilir ya da sadece yâ ile yetinilir.

أَمَّا إِذَا جُمِعَ بَيْنَ الْهَمْزَةِ وَالْيَاءِ فَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: بِهَمْزَةٍ سَاكِنَةٍ بَعْدَهَا يَاءٌ وَهُوَ الْمَنْظَرُ وَالْهَيْئَةُ فِعْلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ مِنْ رَأَيْتُ رِئْيًا. وَالثَّانِي: رِيئًا عَلَى الْقَلْبِ كَقَوْلِهِمْ رَاءٍ فِي رَأَى، أَمَّا إِنِ اكْتَفَيْنَا بِالْيَاءِ فَتَارَةً بِالْيَاءِ الْمُشَدَّدَةِ عَلَى قَلْبِ الْهَمْزَةِ يَاءً، وَالْإِدْغَامِ، أَوْ مِنَ الرِّيِّ الَّذِي هُوَ النِّعْمَةُ وَالتَّرَفُّهُ، مِنْ قَوْلِهِمْ: رَيَّانُ مِنَ النَّعِيمِ. وَالثَّانِي:

Hemze ile yâ bir araya getirildiğinde iki vecih vardır: Birincisi: Kendisinden sonra yâ bulunan sakin bir hemze iledir; bu da 'reaytü rı'yen'den mef'ûl manasında fi'l vezninde olup görünüş ve heyet demektir. İkincisi: 'Raâ' fiilinde 'râin' denilmesi gibi kalp (harf yerinin değişmesi) yoluyla 'rî'en' şeklindedir. Sadece yâ ile yetindiğimizde ise: Bazen hemzenin yâ'ya dönüştürülmesi ve idgam yapılması suretiyle şeddeli yâ iledir; yahut «Reyyânü mine'n-naîm» (nimetten suya kanmış) sözlerindeki nimet ve refah demek olan 'er-riyy' kökündendir. İkincisi:

بِالْيَاءِ عَلَى حَذْفِ الْهَمْزَةِ رَأْسًا وَوَجْهُهُ أَنْ يُخَفَّفَ الْمَقْلُوبُ وَهُوَ رِيئًا بِحَذْفِ الْهَمْزَةِ وَإِلْقَاءِ حَرَكَتِهَا عَلَى الْيَاءِ السَّاكِنَةِ قَبْلَهَا، وَأَمَّا بِالزَّايِ الْمُنَقَّطَةِ مِنْ فَوْقُ زِيًّا فَاشْتِقَاقُهُ مِنَ الزِّيِّ وَهُوَ الْجَمْعُ، لِأَنَّ الزِّيَّ مَحَاسِنُ مَجْمُوعَةٌ، وَالْمَعْنَى أَحْسَنُ من هؤلاء، والله أعلم.

Hemzenin tamamen hazfedilmesiyle yâ iledir; bunun vechi, maklûb olan 'rî'en' lafzının hemzenin hazfedilmesi ve harekesinin kendisinden önceki sakin yâ'ya verilmesiyle hafifletilmesidir. Üstten noktalı zâ ile 'ziyyen' şeklinde okunmasına gelince; 'ez-ziy' kökünden türemiştir ki bu da toplamak demektir; zira 'ziy' (kılık kıyafet), bir araya getirilmiş güzelliklerdir. Mana: «Onlardan daha güzel» demektir, en doğrusunu Allah bilir.

[سورة مريم (١٩) : الآيات ٧٥ الى ٧٦]

[Meryem Suresi (19), Ayet 75'ten 76'ya]

قُلْ مَنْ كانَ فِي الضَّلالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا حَتَّى إِذا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكاناً وَأَضْعَفُ جُنْداً (٧٥) وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدىً وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَخَيْرٌ مَرَدًّا (٧٦)

{ قُلْ مَنْ كانَ فِي الضَّلالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا حَتَّى إِذا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكاناً وَأَضْعَفُ جُنْداً (٧٥) وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدىً وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَخَيْرٌ مَرَدًّا (٧٦) } “De ki: Kim sapıklık içindeyse, Rahmân ona mühlet verdikçe versin! Nihayet kendilerine vaad olunan şeyi -ister azabı, ister kıyameti- gördükleri zaman, kimin makamca daha kötü ve taraftarca daha zayıf olduğunu bileceklerdir. (75) Allah, hidayete erenlerin hidayetini artırır. Kalıcı olan salih ameller ise Rabbinin katında sevapça daha hayırlı, sonuç itibarıyla daha hayırlıdır. (76)”

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْجَوَابُ الثَّانِي عَنْ تِلْكَ الشُّبْهَةِ وَتَقْرِيرُهُ لِنَفْرِضْ أَنَّ هَذَا الضَّالَّ الْمُتَنَعِّمَ فِي الدُّنْيَا قَدْ مَدَّ اللَّهُ فِي أَجَلِهِ وَأَمْهَلَهُ مُدَّةً مَدِيدَةً حَتَّى يَنْضَمَّ إِلَى النِّعْمَةِ الْعَظِيمَةِ الْمُدَّةُ الطَّوِيلَةُ، فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَنْتَهِيَ إِلَى عَذَابٍ فِي الدُّنْيَا أَوْ عَذَابٍ فِي الْآخِرَةِ بَعْدَ ذَلِكَ سَيَعْلَمُونَ أَنَّ نِعَمَ الدُّنْيَا مَا تُنْقِذُهُمْ مِنْ ذَلِكَ الْعَذَابِ فَقَوْلُهُ: فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكاناً مَذْكُورٌ فِي مُقَابَلَةِ قَوْلِهِمْ: خَيْرٌ مَقاماً [مَرْيَمَ: ٧٣] وَأَضْعَفُ جُنْداً في مقابلة قولهم: أَحْسَنُ نَدِيًّا [مَرْيَمَ: ٧٣] فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُمْ وَإِنْ ظَنُّوا فِي الْحَالِ أَنَّ مَنْزِلَتَهُمْ أَفْضَلُ مِنْ حَيْثُ فَضَّلَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِالْمَقَامِ وَالنَّدِيِّ فَسَيَعْلَمُونَ مِنْ بَعْدُ أَنَّ الْأَمْرَ بِالضِّدِّ مِنْ ذَلِكَ وَأَنَّهُمْ شَرٌّ مَكَانًا فَإِنَّهُ لَا مَكَانَ شَرٌّ مِنَ النَّارِ وَالْمُنَاقَشَةِ فِي الْحِسَابِ. وَأَضْعَفُ جُنْداً فَقَدْ كَانُوا يَظُنُّونَ وَهُمْ فِي الدُّنْيَا أَنَّ اجْتِمَاعَهُمْ يَنْفَعُ فَإِذَا رَأَوْا أَنْ لَا نَاصِرَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَرَفُوا عِنْدَ ذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا فِي الدُّنْيَا مُبْطِلِينَ فِيمَا ادَّعَوْهُ. بَقِيَ الْبَحْثُ عَنِ الْأَلْفَاظِ وَهُوَ مِنْ وُجُوهٍ:

Bil ki bu, o şüpheye verilen ikinci cevaptır. Bunun açıklaması şöyledir: Dünyada nimet içinde yüzen bu sapkının ecelini Allah'ın uzattığını ve büyük nimete uzun bir sürenin de eklenmesi için ona uzun bir süre mühlet verdiğini varsayalım; [bunun neticesinde] o kimsenin dünyada bir azaba veya bundan sonra ahirette bir azaba ulaşması kaçınılmazdır. İşte o zaman dünya nimetlerinin kendilerini o azaptan kurtaramayacağını bileceklerdir. Dolayısıyla { فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكاناً } “...kimin makamca daha kötü olduğunu bileceklerdir” buyruğu, onların { خَيْرٌ مَقاماً } “...makamca daha hayırlı...” [Meryem 73] sözlerine karşılık olarak; { وَأَضْعَفُ جُنْداً } “...ve taraftarca daha zayıf...” buyruğu da onların { أَحْسَنُ نَدِيًّا } “...meclisce daha güzel...” [Meryem 73] sözlerine karşılık olarak zikredilmiştir. Allah Teâlâ açıklamıştır ki onlar her ne kadar şu anda, Allah Teâlâ'nın kendilerine makam ve meclis üstünlüğü vermesinden ötürü konumlarının daha üstün olduğunu sansalar da, daha sonra durumun bunun tam tersi olduğunu ve kendilerinin makamca daha kötü olduğunu bileceklerdir. Çünkü cehennem ateşinden ve hesaba çekilip sorgulanmaktan daha kötü bir makam yoktur. { وَأَضْعَفُ جُنْداً } “...ve taraftarca daha zayıf...” [ifadesine gelince], onlar dünyadayken birlikteliklerinin fayda vereceğini sanıyorlardı. Ahirette ise kendilerine hiçbir yardımcının bulunmadığını gördüklerinde, dünyadayken iddia ettikleri şeylerde bâtıl üzere olduklarını o zaman anlayacaklardır. Geriye lafızların incelenmesi kalmaktadır ki bu da birkaç yöndendir:

أَحَدُهَا: مَدَّ لَهُ الرَّحْمَنُ أَيْ أَمْهَلَهُ وَأَمْلَى لَهُ فِي الْعُمْرِ فَأُخْرِجَ عَلَى لَفْظِ الْأَمْرِ إِيذَانًا بِوُجُوبِ ذَلِكَ وَأَنَّهُ مَفْعُولٌ لَا مَحَالَةَ كَالْمَأْمُورِ الْمُمْتَثِلِ لِيَقْطَعَ مَعَاذِيرَ الضَّالِّ، وَيُقَالُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ: أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ [فَاطِرٍ: ٣٧] وَكَقَوْلِهِمْ: إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً [آلِ عِمْرَانَ: ١٧٨] وَثَانِيهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: إِمَّا الْعَذابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْعَذَابِ عَذَابٌ يَحْصُلُ قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ لِأَنَّ قَوْلَهُ وَإِمَّا السَّاعَةَ الْمُرَادُ مِنْهُ يَوْمُ الْقِيَامَةِ ثُمَّ الْعَذَابُ الَّذِي يَحْصُلُ قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ هُوَ عَذَابَ الْقَبْرِ وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ هُوَ الْعَذَابَ الَّذِي سَيَكُونُ عِنْدَ الْمُعَايَنَةِ لِأَنَّهُمْ عِنْدَ ذَلِكَ يَعْلَمُونَ مَا يَسْتَحِقُّونَ، وَيُمْكِنُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ تَغَيُّرَ أَحْوَالِهِمْ فِي الدُّنْيَا مِنَ الْعِزِّ إِلَى الذُّلِّ، وَمِنَ الْغِنَى إِلَى الْفَقْرِ، وَمِنَ الصِّحَّةِ إِلَى الْمَرَضِ، وَمِنَ الْأَمْنِ إِلَى الْخَوْفِ، وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ تَسْلِيطَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِمْ، وَيُمْكِنُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مَا نَالَهُمْ يَوْمَ بَدْرٍ، وَكُلُّ هَذِهِ الْوُجُوهِ مَذْكُورَةٌ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ بَعْدَ ذَلِكَ أَنَّهُ كَمَا يُعَامِلُ الْكُفَّارَ بِمَا/ ذَكَرَهُ فَكَذَلِكَ يَزِيدُ الْمُؤْمِنِينَ الْمُهْتَدِينَ هُدًى، وَاعْلَمْ أَنَّا نُبَيِّنُ إِمْكَانَ ذَلِكَ بِحَسَبِ الْعَقْلِ، فَنَقُولُ: إِنَّهُ لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ بَعْضُ أَنْوَاعِ الِاهْتِدَاءِ مَشْرُوطًا بِالْبَعْضِ فَإِنَّ حَاصِلَ الِاهْتِدَاءِ يَرْجِعُ إِلَى الْعِلْمِ وَلَا امْتِنَاعَ فِي كَوْنِ بَعْضِ الْعِلْمِ مَشْرُوطًا بِالْبَعْضِ، فَمَنِ اهْتَدَى بِالْهِدَايَةِ الَّتِي هِيَ الشَّرْطُ صَارَ بِحَيْثُ لَا

Birincisi: { مَدَّ لَهُ الرَّحْمَنُ } yani ona mühlet vermiş, ömrünü uzatmıştır. Bu ifadenin emir lafzıyla getirilmesi, bunun kesinlikle gerçekleşeceğini ve boyun eğip emri yerine getiren kimse gibi kaçınılmaz olarak yapılacağını bildirmek içindir; ta ki sapkının mazeretleri tükensin ve kıyamet günü ona: { أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ } “Öğüt alacak olanın öğüt alabileceği kadar bir ömür vermedik mi size?” [Fâtır 37] denilsin. Tıpkı [ayette] buyrulduğu gibi: { إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً } “Biz onlara ancak günahlarını artırsınlar diye mühlet veriyoruz.” [Âl-i İmrân 178]. İkincisi: { إِمَّا الْعَذابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ } “...ister azabı, ister kıyameti...” buyruğu, 'azap'tan muradın kıyamet gününden önce gerçekleşecek bir azap olduğuna delalet eder. Çünkü { وَإِمَّا السَّاعَةَ } “...ister kıyameti...” ifadesinden murat kıyamet günüdür. Sonra, kıyamet gününden önce gerçekleşecek olan azabın kabir azabı olması muhtemel olduğu gibi, [ölüm anında hakikati] müşahede ettikleri sırada gerçekleşecek olan azap olması da muhtemeldir; zira o anda neyi hak ettiklerini bilirler. Yine bundan muradın, dünyadaki hallerinin izzetten zillete, zenginlikten fakirliğe, sıhhatten hastalığa ve emniyetten korkuya dönüşmesi olması da muhtemeldir. Müminlerin onların üzerine musallat kılınmasının kastedilmiş olması da muhtemeldir; Bedir günü başlarına gelenlerin kastedilmiş olması da muhtemeldir. Bu vecihlerin hepsi zikredilmiştir. Bil ki Allah Teâlâ bundan sonra, kâfirlere zikrettiği şekilde muamele ettiği gibi, hidayete eren müminlerin de hidayetini artıracağını beyan etmiştir. Bil ki biz bunun aklen mümkün olduğunu açıklayarak deriz ki: Hidayetin bazı türlerinin diğer bazı türlerine şart koşulmuş olması uzak bir ihtimal değildir. Zira hidayetin neticesi ilme racidir; ilmin bir kısmının diğer bir kısmına şart olmasında ise hiçbir imkânsızlık yoktur. Şart olan hidayet ile hidayete eren kimse öyle bir duruma gelir ki,

يَمْتَنِعُ أَنْ يُعْطَى الْهِدَايَةَ الَّتِي هِيَ الْمَشْرُوطُ، فَصَحَّ قَوْلُهُ: وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدىً مِثَالُهُ الْإِيمَانُ هُدًى وَالْإِخْلَاصُ فِي الْإِيمَانِ زِيَادَةُ هُدًى وَلَا يُمْكِنُ تَحْصِيلُ الْإِخْلَاصِ إِلَّا بَعْدَ تَحْصِيلِ الْإِيمَانِ فَمَنِ اهْتَدَى بِالْإِيمَانِ زَادَهُ اللَّهُ الْهِدَايَةَ بِالْإِخْلَاصِ، هَذَا إِذَا أَجْرَيْنَا لَفْظَ الْهِدَايَةِ عَلَى ظَاهِرِهِ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ حَمَلَ الزِّيَادَةَ فِي الْهُدَى عَلَى الثَّوَابِ أَيْ وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا ثَوَابًا عَلَى ذَلِكَ الِاهْتِدَاءِ وَمِنْهُمْ مَنْ فَسَّرَ هَذِهِ الزِّيَادَةَ بِالْعِبَادَاتِ الْمُتَرَتِّبَةِ عَلَى الْإِيمَانِ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : يَزِيدُ مَعْطُوفٌ عَلَى مَوْضِعِ فَلْيَمْدُدْ لِأَنَّهُ وَاقِعٌ مَوْقِعَ الْخَبَرِ وَتَقْدِيرُهُ مَنْ كَانَ فِي الضَّلَالَةِ يَمُدُّ لَهُ الرَّحْمَنُ مَدًّا وَيَزِيدُ أَيْ يَزِيدُ فِي ضَلَالِ الضُّلَّالِ بِخِذْلَانِهِ بِذَلِكَ الْمَدِّ وَيَزِيدُ الْمُهْتَدِينَ هِدَايَةً بِتَوْفِيقِهِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ مَا عَلَيْهِ الْمُهْتَدُونَ هُوَ الَّذِي يَنْفَعُ فِي الْعَاقِبَةِ فَقَالَ: وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَذَلِكَ لِأَنَّ مَا عَلَيْهِ الْمُهْتَدُونَ ضَرَرٌ قَلِيلٌ مُتَنَاهٍ يَعْقُبُهُ نَفْعٌ عَظِيمٌ غَيْرُ مُتَنَاهٍ، وَالَّذِي عَلَيْهِ الضَّالُّونَ نَفْعٌ قَلِيلٌ مُتَنَاهٍ يَعْقُبُهُ ضَرَرٌ عَظِيمٌ غَيْرُ مُتَنَاهٍ، وَكُلُّ أَحَدٍ يَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ الْأَوَّلَ أَوْلَى، وَبِهَذَا الطَّرِيقِ تَسْقُطُ الشُّبْهَةُ الَّتِي عَوَّلُوا عَلَيْهَا وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِالْبَاقِيَاتِ الصَّالِحَاتِ فَقَالَ الْمُحَقِّقُونَ إِنَّهَا الْإِيمَانُ وَالْأَعْمَالُ الصَّالِحَةُ سَمَّاهَا بَاقِيَةً لِأَنَّ نَفْعَهَا يَدُومُ وَلَا يَبْطُلُ وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ الْمُرَادُ بِهَا بَعْضُ الْعِبَادَاتِ وَلَعَلَّهُمْ ذَكَرُوا مَا هُوَ أَعْظَمُ ثَوَابًا فَبَعْضُهُمْ ذَكَرَ الصَّلَوَاتِ وَبَعْضُهُمْ ذَكَرَ التَّسْبِيحَ

meşrut (şarta bağlı) olan hidayetin kendisine verilmesi imkânsız olmaz. Böylece O'nun: { وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدىً } “Allah, hidayete erenlerin hidayetini artırır” buyruğu sahih olur. Bunun misali şudur: İman bir hidayettir, imanda ihlas ise ilave bir hidayettir; ihlası elde etmek ise ancak imanı elde ettikten sonra mümkündür. Kim iman ile hidayete ererse, Allah onun hidayetini ihlas ile artırır. Bu, hidayet lafzını zahirine hamletmemiz durumundadır. İnsanlardan bazıları hidayetteki artışı sevaba hamletmiştir; yani 'Allah hidayete erenlere, bu hidayetlerinden dolayı sevabı artırır' demektir. Bazıları da bu artışı imana terettüp eden ibadetlerle tefsir etmiştir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: «'Yezîdü' fiili 'felyemdüd'ün mahalline matuftur; zira o haber makamında yer almaktadır. Takdiri şöyledir: Kim sapıklık içindeyse Rahmân ona mühlet verir ve artırır; yani o mühletle yardımını keserek (hızlân ile) sapanların sapıklığını artırır ve tevfikıyla hidayete erenlerin hidayetini artırır.» Sonra Allah Teâlâ, hidayete erenlerin üzerinde bulunduğu şeyin akıbette fayda verecek şey olduğunu açıklayarak şöyle buyurmuştur: { وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً } “Kalıcı olan salih ameller ise Rabbinin katında sevapça daha hayırlıdır.” Bunun sebebi şudur: Hidayete erenlerin üzerinde bulunduğu şey, peşinden nihayetsiz büyük bir faydanın geleceği az ve sonlu bir meşakkattir; sapanların üzerinde bulunduğu şey ise peşinden nihayetsiz büyük bir zararın geleceği az ve sonlu bir faydadır. Herkes zorunlu olarak bilir ki birincisi daha evladır. Bu yolla, onların dayandığı şüphe düşmüş olur. 'el-Bâkıyâtü's-sâlihât'tan ne kastedildiği konusunda ihtilaf etmişlerdir: Muhakkikler bunların iman ve salih ameller olduğunu söylemişlerdir. Bunlara 'bâkıye' (kalıcı) denmiştir, çünkü faydaları devam eder ve yok olmaz. Bazıları da bundan muradın belirli ibadetler olduğunu söylemiştir; muhtemelen onlar sevabı en büyük olanları zikretmişlerdir. Nitekim bazısı namazları, bazısı da tesbihi zikretmiştir.

وَرُوِيَ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ قَالَ: «جَلَسَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ذَاتَ يَوْمٍ وَأَخَذَ عُودًا يَابِسًا فَأَزَالَ الْوَرَقَ عَنْهُ ثُمَّ قَالَ: إِنَّ قَوْلَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاللَّهُ أَكْبَرُ وَسُبْحَانَ اللَّهِ يَحُطُّ الْخَطَايَا حَطًّا كَمَا يَحُطُّ وَرَقَ هَذِهِ الشَّجَرَةِ الرِّيحُ خُذْهُنَّ يَا أَبَا الدَّرْدَاءِ قَبْلَ أَنْ يُحَالَ بَيْنَكَ وَبَيْنَهُنَّ هُنَّ الْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ وَهُنَّ مِنْ كُنُوزِ الْجَنَّةِ، وَكَانَ أَبُو الدَّرْدَاءِ يَقُولُ: لَأُعَلِّمَنَّ ذَلِكَ وَلَأُكْثِرَنَّ مِنْهُ حَتَّى إِذَا رَآنِي جَاهِلٌ حَسِبَ أَنِّي مَجْنُونٌ» .

Ebû'd-Derdâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün oturdu, kuru bir dal aldı ve üzerindeki yaprakları sıyırdı, sonra şöyle buyurdu: 'Lâ ilâhe illallâh, Allâhu ekber ve Sübhânallâh demek, rüzgarın bu ağacın yapraklarını döktüğü gibi günahları döker. Ey Ebû'd-Derdâ! Seninle onlar arasına bir engel girmeden önce onları yakala; onlar kalıcı salih amellerdir (el-bâkıyâtü's-sâlihât) ve cennet hazinelerindendir.' Ebû'd-Derdâ şöyle derdi: 'Bunu mutlaka öğreteceğim ve bunu o kadar çok yapacağım ki, cahil biri beni gördüğünde deli olduğumu sanacak.'»

وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا وَصَفَهَا بِالْبَاقِيَاتِ الصَّالِحَاتِ مِنْ حَيْثُ يَدُومُ ثَوَابُهَا وَلَا يَنْقَطِعُ فَبَعْضُ الْعِبَادَاتِ وَإِنْ كَانَ أَنْقَصَ ثَوَابًا مِنَ الْبَعْضِ فَهِيَ مُشْتَرِكَةٌ فِي الدَّوَامِ فَهِيَ بِأَسْرِهَا بَاقِيَةٌ صَالِحَةٌ نَظَرًا إِلَى آثَارِهَا الَّتِي هِيَ الثَّوَابُ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ أَنَّهَا: خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَخَيْرٌ مَرَدًّا وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: هَذَا خَيْرٌ إِلَّا وَالْمُرَادُ أَنَّهُ خَيْرٌ مِنْ غَيْرِهِ فَالْمُرَادُ إِذَنْ أَنَّهَا خَيْرٌ مِمَّا ظَنَّهُ الْكُفَّارُ بِقَوْلِهِمْ: خَيْرٌ مَقاماً وَأَحْسَنُ نَدِيًّا [مريم: ٧٣] .

Birinci görüş daha evladır; çünkü Allah Teâlâ onları ancak sevapları devam ettiği ve kesintiye uğramadığı cihetle 'bâkıyât-ı sâlihât' olarak nitelemiştir. Dolayısıyla bazı ibadetler sevap bakımından diğer bazısından daha az olsa bile devamlılıkta ortaktırlar; neticeleri olan sevap göz önüne alındığında hepsi de kalıcı ve salihtir. Sonra Allah Teâlâ onların: { خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَخَيْرٌ مَرَدًّا } “...Rabbinin katında sevapça daha hayırlı, sonuç itibarıyla daha hayırlıdır” olduğunu haber vermiştir. 'Bu daha hayırlıdır' sözü, ancak başkasından daha hayırlı olduğu murat edildiğinde söylenebilir. O halde murat, kâfirlerin: { خَيْرٌ مَقاماً وَأَحْسَنُ نَدِيًّا } “...makamca daha hayırlı ve meclisce daha güzel...” [Meryem 73] sözleriyle zannettikleri şeyden daha hayırlı olmasıdır.

[سورة مريم (١٩) : الآيات ٧٧ الى ٨٠]

[Meryem Suresi (19), Ayet 77'den 80'e]

أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا وَقالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَداً (٧٧) أَطَّلَعَ الْغَيْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً (٧٨) كَلاَّ سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذابِ مَدًّا (٧٩) وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ وَيَأْتِينا فَرْداً (٨٠)

{ أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا وَقالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَداً (٧٧) أَطَّلَعَ الْغَيْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً (٧٨) كَلاَّ سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذابِ مَدًّا (٧٩) وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ وَيَأْتِينا فَرْداً (٨٠) } “Ayetlerimizi inkâr edip 'Bana elbette mal ve evlat verilecektir' diyeni gördün mü? (77) O, gaybı mı bildi, yoksa Rahmân'ın katından bir söz mü aldı? (78) Hayır! Söylediğini yazacağız ve onun azabını uzattıkça uzatacağız. (79) Bahsettiği şeylere biz vâris olacağız; o ise bize tek başına gelecektir. (80)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ الدَّلَائِلَ أَوَّلًا عَلَى صِحَّةِ الْبَعْثِ ثُمَّ أَوْرَدَ شُبْهَةَ الْمُنْكِرِينَ، وَأَجَابَ عَنْهَا أَوْرَدَ عَنْهُمُ الْآنَ مَا ذَكَرُوهُ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِهْزَاءِ طَعْنًا فِي الْقَوْلِ بِالْحَشْرِ فَقَالَ: أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا وَقالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَداً قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وُلْدًا وَهُوَ جَمْعُ وَلَدٍ كَأُسْدٍ فِي أَسَدٍ أَوْ بِمَعْنَى الْوَلَدِ كَالْعُرْبِ فِي الْعَرَبِ، وَعَنْ يَحْيَى بْنِ يَعْمَرَ وِلْدًا بِالْكَسْرِ، وَعَنِ الْحَسَنِ نَزَلَتِ الآية في الوليد بن المغيرة والمشهورة أَنَّهَا فِي الْعَاصِ بْنِ وَائِلٍ، قَالَ خَبَّابُ بْنُ الْأَرَتِّ: كَانَ لِي عَلَيْهِ دَيْنٌ فَاقْتَضَيْتُهُ فَقَالَ: لَا وَاللَّهِ حَتَّى تَكْفُرَ بِمُحَمَّدٍ قُلْتُ: لَا وَاللَّهِ لَا أَكْفُرُ بِمُحَمَّدٍ ﷺ لَا حَيًّا وَلَا مَيِّتًا وَلَا حِينَ تُبْعَثُ فَقَالَ: فَإِنِّي إِذَا مِتُّ بُعِثْتُ؟ قلت: نعم. قال: إني بُعِثْتُ وَجِئْتَنِي فَسَيَكُونُ لِي ثَمَّ مَالٌ وَوَلَدٌ فَأُعْطِيكَ، وَقِيلَ: صَاغَ خَبَّابٌ لَهُ حُلِيًّا فَاقْتَضَاهُ فَطَلَبَ الْأُجْرَةَ فَقَالَ: إِنَّكُمْ تَزْعُمُونَ أَنَّكُمْ تُبْعَثُونَ، وَأَنَّ فِي الْجَنَّةِ ذَهَبًا وَفِضَّةً وَحَرِيرًا فَأَنَا أَقْضِيكَ ثَمَّ، فَإِنِّي أُوتَى مَالًا وَوَلَدًا حِينَئِذٍ ثُمَّ أَجَابَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ كَلَامِهِ

Bil ki Allah Teâlâ önce yeniden dirilmenin (ba's) sıhhatine dair delilleri zikredip sonra inkârcıların şüphesini getirip buna cevap verince, şimdi de haşr akidesini ta'n etmek amacıyla alay yollu söyledikleri sözü getirerek şöyle buyurmuştur: { أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا وَقالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَداً } “Ayetlerimizi inkâr edip 'Bana elbette mal ve evlat verilecektir' diyeni gördün mü?” Hamza ve Kisâî 'vülden' şeklinde okumuşlardır; bu da 'esed'in çoğulunun 'üsd' olması gibi 'veled'in çoğuludur veya 'arab' kelimesinde 'urb' denmesi gibi veled manasındadır. Yahyâ b. Ya'mer'den kesre ile 'vilden' rivayet edilmiştir. Hasan'dan ayetin Velîd b. Mugīre hakkında indiği rivayet edilmişse de meşhur olan Âs b. Vâil hakkında indiğidir. Habbâb b. Eret şöyle demiştir: «Onun üzerinde bir alacağım vardı, onu talep ettim. Dedi ki: 'Hayır, vallahi Muhammed'i inkâr etmedikçe [ödemem].' Dedim ki: 'Hayır, vallahi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ne yaşarken ne öldüğünde ne de yeniden diriltildiğin zaman asla inkâr etmem.' Dedi ki: 'Ben öldüğümde yeniden mi diriltileceğim?' 'Evet' dedim. Dedi ki: 'Ben yeniden diriltildiğimde bana gelirsin, orada malım ve evladım olacak, sana veririm.'» Bir rivayette ise şöyle denmiştir: Habbâb onun için ziynet eşyası yapmıştı, parasını istedi ve ücretini talep etti. O da dedi ki: 'Siz yeniden diriltileceğinizi, cennette altın, gümüş ve ipek bulunduğunu iddia ediyorsunuz; ben de sana orada öderim; çünkü o zaman bana mal ve evlat verilecektir.' Sonra Allah Teâlâ onun bu sözüne cevap vererek

بِقَوْلِهِ: أَطَّلَعَ الْغَيْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : أَطَّلَعَ الْغَيْبَ مِنْ قَوْلِهِمْ أَطَّلَعَ الْجَبَلَ أَيِ ارْتَقَى إِلَى أَعْلَاهُ وَيُقَالُ مَرَّ مُطَّلِعًا لِذَلِكَ الْأَمْرِ أَيْ غَالِبًا لَهُ مَالِكًا لَهُ وَالِاخْتِيَارُ فِي هَذِهِ الْكَلِمَةِ أن تقول: أو قد بَلَغَ مِنْ عِظَمِ شَأْنِهِ أَنَّهُ ارْتَقَى إِلَى عِلْمِ الْغَيْبِ الَّذِي تَوَحَّدَ بِهِ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ، وَالْمَعْنَى أَنَّ الَّذِي ادَّعَى أَنَّهُ يَكُونُ حَاصِلًا لَهُ لَا يَتَوَصَّلُ إِلَيْهِ إِلَّا بِأَحَدِ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ، إِمَّا عِلْمِ الْغَيْبِ وَإِمَّا عَهْدٍ مِنْ عَالِمِ الْغَيْبِ فَبِأَيِّهِمَا تَوَصَّلَ إِلَيْهِ؟

şöyle buyurmuştur: { أَطَّلَعَ الْغَيْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً } “O, gaybı mı bildi, yoksa Rahmân'ın katından bir söz mü aldı?” el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: «'İttala'a'l-gaybe' ifadesi, onların 'ittala'a'l-cebele' yani dağın zirvesine tırmandı sözündendir. Bir kimse için 'O işe muttali olarak geçti' denir ki bu, o işe galip ve mâlik oldu demektir. Bu kelimede tercih edilen mana şudur: Şanının büyüklüğü o dereceye mi vardı ki Vâhid ve Kahhâr olan Allah'ın tek başına sahip olduğu gayb ilmine yükseldi? Mana şudur: Kendisi için hasıl olacağını iddia ettiği bu şeye ancak şu iki durumdan biriyle ulaşılabilir: Ya gayb ilmiyle ya da gaybı bilen Allah'tan bir ahit (söz) ile. O halde bunlardan hangisiyle buna ulaştı?»

وَقِيلَ: فِي الْعَهْدِ كَلِمَةُ الشَّهَادَةِ عَنْ قَتَادَةَ هَلْ لَهُ عَمَلٌ صَالِحٌ قَدَّمَهُ فَهُوَ يَرْجُو بِذَلِكَ مَا يَقُولُ؟ ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ بَيَّنَ مِنْ حَالِهِ ضِدَّ مَا ادَّعَاهُ، فَقَالَ: كَلَّا وَهِيَ كَلِمَةُ رَدْعٍ وَتَنْبِيهٍ عَلَى الْخَطَأِ أَيْ هُوَ مُخْطِئٌ فِيمَا يَقُولُهُ وَيَتَمَنَّاهُ فَإِنْ قِيلَ لِمَ قَالَ: سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ بِسِينِ التَّسْوِيفِ وَهُوَ كَمَا قَالَهُ كُتِبَ مِنْ غَيْرِ تَأْخِيرٍ قَالَ تَعَالَى: مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ [ق: ١٨] قُلْنَا فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: سَيَظْهَرُ لَهُ وَيَعْلَمُ أَنَّا كَتَبْنَا. الثَّانِي: أَنَّ الْمُتَوَعِّدَ يَقُولُ لِلْجَانِي سَوْفَ أَنْتَقِمُ مِنْكَ وَإِنْ كَانَ فِي الْحَالِ فِي الِانْتِقَامِ وَيَكُونُ غَرَضُهُ مِنْ هذا الكلام محض التهديد فكذا هاهنا، أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذابِ مَدًّا أَيْ نُطَوِّلُ لَهُ مِنَ الْعَذَابِ مَا يَسْتَأْهِلُهُ وَنَزِيدُهُ مِنَ الْعَذَابِ وَنُضَاعِفُ لَهُ مِنَ الْمَدَدِ وَيُقَالُ مَدَّهُ وَأَمَدَّهُ بِمَعْنًى وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵇ ويمد لَهُ بِالضَّمِّ، أَمَّا قَوْلُهُ وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ أَيْ يَزُولُ عَنْهُ مَا وَعَدَهُ مِنْ مَالٍ وَوَلَدٍ فَلَا يَعُودُ كَمَا لَا يَعُودُ الْإِرْثُ إِلَى مَنْ خَلَّفَهُ وَإِذَا سُلِبَ ذَلِكَ فِي الْآخِرَةِ يَبْقَى فَرْدًا فَلِذَلِكَ قَالَ: وَيَأْتِينا فَرْداً فَلَا يَصِحُّ أَنْ يَنْفَرِدَ فِي الْآخِرَةِ بِمَالٍ وَوَلَدٍ: وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ [الأنعام: ٩٤] والله أعلم.

Katâde'den rivayetle ahit hakkında şöyle denilmiştir: «Önceden takdim ettiği salih bir ameli mi var ki bu sayede söylediği şeyi umuyor?» Sonra Allah Sübhânehu onun durumunun, iddia ettiğinin zıddı olduğunu açıklayarak: { كَلَّا } “Hayır!” buyurmuştur. Bu bir azarlama ve hataya dikkat çekme kelimesidir; yani o söylediği ve temenni ettiği şeyde hatalıdır. Eğer 'Söylediği şeyi ertelenmeksizin hemen yazıldığı halde, Allah Teâlâ: { مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ } “İnsan hiçbir söz söylemez ki yanında gözetleyen, yazmaya hazır bir melek bulunmasın” [Kāf 18] buyurmuşken neden tesvîf (gelecek zaman) bildiren sîn ile { سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ } “Söylediğini yazacağız” buyurdu?' denilirse, deriz ki: Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Bizim yazdığımız ona zahir olacak ve bunu bilecektir. İkincisi: Tehdit eden kimse suçluya -o anda intikam alıyor olsa bile- 'Senden intikam alacağım' der ve bu sözden maksadı sırf tehdittir; burada da böyledir. Allah Teâlâ'nın: { وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذابِ مَدًّا } “...ve onun azabını uzattıkça uzatacağız” buyruğuna gelince; yani hak ettiği azabı onun için uzatacağız, azabını artıracağız ve ona azap üstüne azap katacağız. 'Meddehu' ve 'emeddehu' fiilleri aynı manada kullanılır; Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'ın zammeli olarak 've yümeddü lehu' kıraati de buna delalet eder. { وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ } “Bahsettiği şeylere biz vâris olacağız” buyruğuna gelince; yani vaat ettiği mal ve evlat ondan yok olup gider, tıpkı mirasın geride bırakan kimseye geri dönmediği gibi geri dönmez. Ahirette bu elinden alınınca tek başına kalır; işte bu sebeple: { وَيَأْتِينا فَرْداً } “...o ise bize tek başına gelecektir” buyurmuştur. Dolayısıyla ahirette mal ve evlat sahibi olarak tek başına kalması mümkün değildir: { وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi bize teker teker geldiniz” [En'âm 94]. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة مريم (١٩) : الآيات ٨١ الى ٨٧]

[Meryem Suresi (19), Ayet 81'den 87'ye]

وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا (٨١) كَلاَّ سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا (٨٢) أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا (٨٣) فَلا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ إِنَّما نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا (٨٤) يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً (٨٥)

{ وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا (٨١) كَلاَّ سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا (٨٢) أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا (٨٣) فَلا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ إِنَّما نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا (٨٤) يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً (٨٥) } “Kendilerine bir izzet (vesilesi) olsunlar diye Allah'tan başka ilahlar edindiler. (81) Hayır! [O ilahlar] onların ibadetlerini inkâr edecekler ve onların aleyhine karşıt olacaklardır. (82) Görmedin mi, biz şeytanları kâfirlerin üzerine onları kışkırttıkça kışkırsınlar diye gönderdik! (83) Öyleyse onlar hakkında acele etme; biz onlar için [günleri] saydıkça sayıyoruz. (84) O gün takva sahiplerini Rahmân'ın huzurunda bir heyet olarak toplarız. (85)”

وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً (٨٦) لَا يَمْلِكُونَ الشَّفاعَةَ إِلاَّ مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً (٨٧)

{ وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً (٨٦) لَا يَمْلِكُونَ الشَّفاعَةَ إِلاَّ مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً (٨٧) } “Günahkârları da susuz olarak cehenneme süreriz. (86) Rahmân'ın katında bir söz almış olan kimseden başkaları şefaate mâlik olamazlar. (87)”

[فِي قَوْلُهُ تَعَالَى وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً إلى قوله ضِدًّا] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا تَكَلَّمَ فِي مَسْأَلَةِ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ، تَكَلَّمَ الْآنَ فِي الرَّدِّ عَلَى عُبَّادِ الْأَصْنَامِ فَحَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ إِنَّمَا اتَّخَذُوا آلِهَةً لِأَنْفُسِهِمْ لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا، حَيْثُ يَكُونُونَ لَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ شُفَعَاءَ وَأَنْصَارًا، يُنْقِذُونَهُمْ مِنَ الْهَلَاكِ. ثُمَّ أَجَابَ اللَّهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: كَلَّا وَهُوَ رَدْعٌ لَهُمْ وَإِنْكَارٌ لِتَعَزُّزِهِمْ بِالْآلِهَةِ، وَقَرَأَ ابْنُ نَهِيكٍ: كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ أَيْ كُلُّهُمْ سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَةِ هَذِهِ الْأَوْثَانِ وَفِي مُحْتَسَبِ ابْنِ جِنِّي كَلًّا بِفَتْحِ الْكَافِ وَالتَّنْوِينِ وَزَعَمَ أَنَّ مَعْنَاهُ كُلُّ هَذَا الِاعْتِقَادِ وَالرَّأْيِ كَلًّا، قَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ: إِنْ صَحَّتْ هَذِهِ الرِّوَايَةُ فَهِيَ كَلَّا الَّتِي هِيَ لِلرَّدْعِ قَلَبَ الْوَاقِفُ عَلَيْهَا أَلِفَهَا نُونًا كَمَا فِي قَوَارِيرًا وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: سَيَكْفُرُونَ يَعُودُ إِلَى الْمَعْبُودِ أَوْ إِلَى الْعَابِدِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ إِنَّهُ يَعُودُ إِلَى الْمَعْبُودِ، ثُمَّ قَالَ بَعْضُهُمْ: أَرَادَ بِذَلِكَ الْمَلَائِكَةَ لِأَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ يَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَتَبَرَّءُونَ مِنْهُمْ وَيُخَاصِمُونَهُمْ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ [سَبَأٍ: ٤٠] وَقَالَ آخَرُونَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُحْيِي الْأَصْنَامَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَتَّى يُوَبِّخُوا عُبَّادَهُمْ وَيَتَبَرَّءُوا مِنْهُمْ فَيَكُونُ ذَلِكَ أَعْظَمَ لِحَسْرَتِهِمْ

[Allah Teâlâ'nın { وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً } “...Allah'tan başka ilahlar edindiler” buyruğundan { ضِدًّا } “...karşıt...” buyruğuna kadar olan kısım hakkında] Bil ki Allah Teâlâ haşr ve neşir meselesinden bahsettikten sonra, şimdi putperestlere reddiyede bulunarak, onların kendilerine Allah katında şefaatçi ve yardımcı olsunlar da helakten kurtarsınlar diye bir izzet vesilesi olsunlar maksadıyla ilahlar edindiklerini nakletmiştir. Sonra Allah Teâlâ: { كَلَّا } “Hayır!” buyruğuyla cevap vermiştir ki bu onlar için bir azarlama ve ilahlarla izzet bulma iddialarını bir inkârdır. İbn Nehîk: 'küllün seyekfürûne bi-ıbâdetihim' yani «hepsi bu putlara ibadeti inkâr edecektir» şeklinde okumuştur. İbn Cinnî'nin el-Muhteseb adlı eserinde kâf harfinin fethası ve tenvin ile 'kellen' şeklinde yer almış ve bunun manasının «bütün bu inanç ve görüş bir yüktür (kellen)» olduğunu iddia etmiştir. el-Keşşâf sahibi şöyle der: «Eğer bu rivayet sahih ise, bu azarlama bildiren 'kellâ'dır; üzerinde duran (vakfeden) kimse 'kavârîrâ' lafzında olduğu gibi onun elifini nûna çevirmiştir.» { سَيَكْفُرُونَ } “...inkâr edecekler...” buyruğundaki zamirin tapılana mı yoksa tapana mı döndüğü konusunda ihtilaf etmişlerdir: Bazıları tapılana döndüğünü söylemiştir. Sonra bunlardan kimi: 'Bununla melekleri kastetmiştir; çünkü onlar ahirette onların ibadetlerini inkâr edecek, onlardan teberrî edecek ve onlarla hasımlaşacaklardır; nitekim: { أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ } “Bunlar mıydı size tapanlar?” [Sebe' 40] ayetinden murat da budur' demiştir. Başkaları da şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ kıyamet günü putları diriltir; öyle ki tapanlarını azarlarlar ve onlardan teberrî ederler; bu da onların hasretini daha da artırır.'

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ الضَّمِيرُ يَرْجِعُ إِلَى الْعُبَّادِ أَيْ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُنْكِرُونَ أَنَّهُمْ عَبَدُوا الْأَصْنَامَ ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ [الْأَنْعَامِ: ٢٣] أَمَّا قَوْلُهُ: وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا فَذَكَرَ ذَلِكَ فِي مقابلة قوله: لَهُمْ عِزًّا [مريم: ٨١] وَالْمُرَادُ ضِدُّ الْعِزِّ وَهُوَ الذُّلُّ وَالْهَوَانُ أَيْ يَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا لَمَّا قَصَدُوهُ وَأَرَادُوهُ كَأَنَّهُ قيل: ويكونون عليهم ذلالهم لَا عِزًّا أَوْ يَكُونُونَ عَلَيْهِمْ عَوْنًا وَالضِّدُّ الْعَوْنُ، يُقَالُ مِنْ أَضْدَادِكُمْ أَيْ مِنْ أَعْوَانِكُمْ وَكَأَنَّ الْعَوْنَ يُسَمَّى ضِدًّا/ لِأَنَّهُ يُضَادُّ عَدُوَّكَ وَيُنَافِيهِ بِإِعَانَتِهِ لَكَ عَلَيْهِ، فَإِنْ قِيلَ: وَلِمَ وَحَّدَ؟ قُلْنَا: وَحَّدَ تَوْحِيدَ

İnsanlardan bazıları da zamirin tapanlara raci olduğunu söylemiştir; yani bu müşrikler kıyamet gününde putlara taptıklarını inkâr edeceklerdir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Sonra onların mazeretleri: 'Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz müşrikler değildik' demekten başka bir şey olmadı.” [En'âm 23]. { وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا } “...ve onların aleyhine karşıt olacaklardır” buyruğuna gelince; bunu { لَهُمْ عِزًّا } “...kendilerine bir izzet...” [Meryem 81] ifadesine karşılık olarak zikretmiştir. Murad, izzetin zıddı olan zillet ve horluktur; yani kastettikleri ve istedikleri şeyin zıddına aleyhlerinde olurlar; sanki 'onların izzeti değil zilleti olurlar' denilmiştir. Yahut onların aleyhine bir yardımcı (avn) olurlar; 'zıdd' yardımcı manasına da gelir, nitekim «min ezdâdiküm» yani 'yardımcılarınızdan' denir. Sanki yardımcı kimseye 'zıdd' denilmesinin sebebi, sana karşı ona yardım ederek senin düşmanına karşıtlık yapması ve onu nefyetmesidir. Eğer: 'Neden müfred (tekil) getirilmiştir?' denilirse, deriz ki:

قَوْلِهِ ﵇: «وَهُمْ يَدٌ عَلَى مَنْ سِوَاهُمْ»

Peygamber aleyhisselâm'ın: «Onlar, kendilerinden başkalarına karşı tek bir eldirler» buyruğundaki teklik gibidir.

لِاتِّفَاقِ كَلِمَتِهِمْ فَإِنَّهُمْ كَشَيْءٍ وَاحِدٍ لِفَرْطِ انْتِظَامِهِمْ وَتَوَافُقِهِمْ، وَمَعْنَى كَوَنِ الْآلِهَةِ عَوْنًا عَلَيْهِمْ أَنَّهُمْ وَقُودُ النَّارِ وَحَصَبُ جَهَنَّمَ وَلِأَنَّهُمْ عُذِّبُوا بِسَبَبِ عِبَادَتِهَا وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ حَالَ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ مَعَ الْأَصْنَامِ فِي الْآخِرَةِ ذَكَرَ بَعْدَهُ حَالَهُمْ مَعَ الشَّيَاطِينِ فِي الدُّنْيَا فَإِنَّهُمْ يَسْأَلُونَهُمْ وَيَنْقَادُونَ لَهُمْ فَقَالَ: أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sözlerinin birliği sebebiyle, aşırı intizamları ve uyumları dolayısıyla tek bir şey gibi olmuşlardır. İlahların onların aleyhine yardımcı olmasının manası ise, onların cehennemin yakıtı ve taşları olmaları ve onlara tapılması sebebiyle azap görmeleridir. Bil ki Allah Teâlâ bu kâfirlerin ahirette putlarla olan durumunu zikrettikten sonra, dünyada şeytanlarla olan durumlarını zikretmiştir; zira onlar şeytanlara danışır ve onlara boyun eğerler. Böylece şöyle buyurmuştur: { أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا } “...biz şeytanları kâfirlerin üzerine onları kışkırttıkça kışkırsınlar diye gönderdik!”. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: احْتَجَّ الْأَصْحَابُ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مُرِيدٌ لِجَمِيعِ الْكَائِنَاتِ فَقَالُوا قَوْلُ الْقَائِلِ:

Birinci Mesele: Ehl-i Sünnet âlimlerimiz, Allah Teâlâ'nın bütün varlıkları dileyen (irade eden) olduğuna dair bu ayeti delil getirmiş ve şöyle demişlerdir: Bir kimsenin:

أَرْسَلْتُ فُلَانًا عَلَى فُلَانٍ مَوْضُوعٌ فِي اللُّغَةِ لِإِفَادَةِ أَنَّهُ سَلَّطَهُ عَلَيْهِ لِإِرَادَةِ أَنْ يَسْتَوْلِيَ عَلَيْهِ.

«Falancayı falancanın üzerine gönderdim» sözü, lügatte onu istila etmesini irade ederek ona musallat kıldığını ifade etmek için konulmuştur.

قَالَ ﵇: سَمِّ اللَّهَ وَأَرْسِلْ كَلْبَكَ عَلَيْهِ

Nitekim Peygamber aleyhisselâm: «Allah'ın adını an ve köpeğini onun üzerine sal» buyurmuştur.

إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَقَوْلُهُ: أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ يُفِيدُ أَنَّهُ تَعَالَى سَلَّطَهُمْ عَلَيْهِمْ لِإِرَادَةِ أَنْ يَسْتَوْلُوا عَلَيْهِمْ وَذَلِكَ يُفِيدُ الْمَقْصُودَ ثُمَّ يَتَأَكَّدُ هَذَا بِقَوْلِهِ: تَؤُزُّهُمْ أَزًّا فَإِنَّ مَعْنَاهُ إِنَّا أَرْسَلْنَا الشَّيَاطِينَ عَلَى الْكَافِرِينَ لِتَؤُزَّهُمْ أَزًّا وَيَتَأَكَّدُ بِقَوْلِهِ: وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ [الْإِسْرَاءِ: ٦٤] قَالَ الْقَاضِي: حَقِيقَةُ اللَّفْظِ تُوجِبُ أَنَّهُ تَعَالَى أَرْسَلَ الشَّيَاطِينَ إِلَى الْكُفَّارِ كَمَا أَرْسَلَ الْأَنْبِيَاءَ بِأَنْ حَمَّلَهُمْ رِسَالَةً يُؤَدُّونَهَا إِلَيْهِمْ فَلَا يَجُوزُ فِي تِلْكَ الرِّسَالَةِ إِلَّا مَا أَرْسَلَ عَلَيْهِ الشَّيَاطِينَ مِنَ الْإِغْوَاءِ فَكَانَ يَجِبُ فِي الْكُفَّارِ أَنْ يَكُونُوا بِقَبُولِهِمْ مِنَ الشَّيَاطِينِ مُطِيعِينَ وَذَلِكَ كُفْرٌ مِنْ قَائِلِهِ، وَلِأَنَّ مِنَ الْعَجَبِ تَعَلُّقَ الْمُجَبِّرَةِ بِذَلِكَ لِأَنَّ عِنْدَهُمْ أَنَّ ضَلَالَ الْكُفَّارِ مِنْ قِبَلِهِ تَعَالَى بِأَنْ خَلَقَ فِيهِمُ الْكُفْرَ وَقَدَّرَ الْكُفْرَ فَلَا تَأْثِيرَ لِمَا يَكُونُ مِنَ الشَّيْطَانِ وَإِذَا بَطَلَ حَمْلُ اللَّفْظِ فِي ظَاهِرِهِ فَلَا بُدَّ مِنَ التَّأْوِيلِ فَنَحْمِلُهُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى خَلَّى بَيْنَ الشَّيَاطِينِ وَبَيْنَ الْكُفَّارِ وَمَا مَنَعَهُمْ مِنْ إِغْوَائِهِمْ وَهَذِهِ التَّخْلِيَةُ تُسَمَّى إِرْسَالًا فِي سِعَةِ اللُّغَةِ.

Bu sabit olunca, O'nun: { أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ } “...biz şeytanları kâfirlerin üzerine... gönderdik” buyruğu, Allah Teâlâ'nın onları istila etmelerini irade ederek şeytanları onların üzerine musallat kıldığını ifade eder ki bu da maksadı ispatlar. Sonra bu husus, { تَؤُزُّهُمْ أَزًّا } “...onları kışkırttıkça kışkırsınlar diye...” buyruğuyla teyit edilir; zira bunun manası: «Biz şeytanları kâfirlerin üzerine onları kışkırtıp tahrik etsinler diye gönderdik» demektir. Yine: { وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ } “Onlardan gücünün yettiğini kışkırt” [İsrâ 64] buyruğuyla da teyit edilir. Kadı [Abdülcebbâr] şöyle demiştir: «Lafzın hakikati, peygamberleri onlara ulaştıracakları bir risalet yükleyerek gönderdiği gibi, Allah Teâlâ'nın şeytanları da kâfirlere gönderdiğini gerektirir; bu durumda o risalette, şeytanların üzerine gönderildiği saptırmadan başka bir şey caiz olmazdı. Dolayısıyla kâfirlerin şeytanları kabul etmekle itaatkâr olmaları gerekirdi ki bunu söylemek küfürdür. Ayrıca Cebriyye'nin buna tutunması şaşılacak şeydir; çünkü onlara göre kâfirlerin sapıklığı, Allah Teâlâ'nın onlarda küfrü yaratması ve küfrü takdir etmesi cihetiyledir, dolayısıyla şeytandan sadır olan şeyin hiçbir tesiri yoktur. Lafzı zahirine hamletmek bâtıl olunca, tevil etmek kaçınılmazdır. Bu sebeple onu, Allah Teâlâ'nın şeytanlarla kâfirlerin arasını serbest bıraktığı ve onları saptırmalarına engel olmadığı manasına hamlederiz. Bu serbest bırakmaya (tahliyeye), lügatin genişliğinde 'irsâl' (gönderme) denir.

كَمَا إِذَا لَمْ يَمْنَعِ الرَّجُلُ كَلْبَهُ مِنْ دُخُولِ بَيْتِ جِيرَانِهِ يُقَالُ: أَرْسَلَ كَلْبَهُ عَلَيْهِ وَإِنْ لَمْ يَرُدَّ أَذَى النَّاسِ، وَهَذِهِ التَّخْلِيَةُ وَإِنْ كَانَ فِيهَا تَشْدِيدٌ لِلْمِحْنَةِ عَلَيْهِمْ فَهُمْ مُتَمَكِّنُونَ مِنْ أَنْ لَا يَقْبَلُوا مِنْهُمْ وَيَكُونُ ثَوَابُهُمْ عَلَى تَرْكِ الْقَبُولِ أَعْظَمَ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ [إِبْرَاهِيمَ: ٢٢] هَذَا تَمَامُ كَلَامِهِ وَنَقُولُ لَا نُسَلِّمُ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ حَمْلُهُ عَلَى ظَاهِرِهِ فَإِنَّ قَوْلَهُ: أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ لَوْ أَرْسَلَهُمُ اللَّهُ إِلَى الْكُفَّارِ لَكَانَ الْكُفَّارُ مُطِيعِينَ لَهُ بِقَبُولِ قَوْلِ الشَّيَاطِينِ، قُلْنَا اللَّهُ تَعَالَى مَا أَرْسَلَ الشَّيَاطِينَ إِلَى الْكُفَّارِ بَلْ أَرْسَلَهَا عَلَيْهِمْ وَالْإِرْسَالُ عَلَيْهِمْ هُوَ التَّسْلِيطُ لِإِرَادَةِ أَنْ يَصِيرَ مُسْتَوْلِيًا عَلَيْهِ، فَأَيْنَ هَذَا مِنَ الْإِرْسَالِ إِلَيْهِمْ، قَوْلُهُ: ضَلَالُ الْكَافِرِ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ تَعَالَى فَأَيُّ تَأْثِيرٍ لِلشَّيْطَانِ فِيهِ؟ قُلْنَا: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ إِسْمَاعَ الشَّيْطَانِ إِيَّاهُ تِلْكَ الْوَسْوَسَةَ يُوجِبُ فِي قَلْبِهِ ذَلِكَ الضَّلَالَ بِشَرْطِ سَلَامَةِ فَهْمِ السَّامِعِ لِأَنَّ كَلَامَ الشَّيْطَانِ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى فَيَكُونُ ذَلِكَ الضَّلَالُ الْحَاصِلُ فِي قَلْبِ الْكَافِرِ مُنْتَسِبًا إِلَى الشَّيْطَانِ وَإِلَى اللَّهِ تَعَالَى مِنْ هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ، قَوْلُهُ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْإِرْسَالِ التَّخْلِيَةَ قُلْنَا: كَمَا خَلَّى بَيْنَ الشَّيْطَانِ وَالْكَفَرَةِ فَقَدْ خَلَّى بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْأَنْبِيَاءِ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى خَصَّ الْكَافِرَ بِأَنَّهُ أَرْسَلَ الشَّيْطَانَ عَلَيْهِ فَلَا بد من فائدة زائدة هاهنا وَلِأَنَّ قَوْلَهُ:

Nitekim bir adam köpeğinin komşusunun evine girmesine engel olmadığında, insanlara eziyet etmesini istemese bile 'köpeğini onun üzerine saldı' denir. Bu serbest bırakmada onlar için imtihanın şiddetlendirilmesi bulunsa da, onlar şeytanları kabul etmeme imkânına sahiptirler ve kabul etmemeleri karşılığındaki sevapları daha büyük olur. Bunun delili Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ } “Benim sizin üzerinizde hiçbir hâkimiyetim yoktu; sadece sizi çağırdım, siz de bana icabet ettiniz. Artık beni kınamayın, kendinizi kınayın” [İbrâhîm 22].» Kadı'nın sözü bundan ibarettir. Biz de deriz ki: Ayetin zahirine hamledilmesinin mümkün olmadığını kabul etmiyoruz. Zira O'nun { أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ } “...şeytanları gönderdik...” buyruğu şayet Allah'ın onları kâfirlere gönderdiği [şeklinde olsaydı], kâfirler şeytanların sözünü kabul etmekle O'na itaat etmiş olurlardı. Deriz ki: Allah Teâlâ şeytanları kâfirlere [elçi olarak] göndermemiş, bilakis onların üzerine göndermiştir. Onların üzerine göndermek ise, ona galip gelmesini irade ederek musallat kılmaktır; peki bunun onlara elçi göndermekle ne ilgisi vardır? Onun: 'Kâfirin sapıklığı Allah Teâlâ cihetindendir, o halde şeytanın bunda ne tesiri vardır?' sözüne gelince; deriz ki: Dinleyenin idrakinin sağlam olması şartıyla, şeytanın ona o vesveseyi işittirmesinin onun kalbinde o sapıklığı gerektirdiği neden caiz olmasın? Çünkü şeytanın sözü de Allah Teâlâ'nın yaratmasıyladır; böylece kâfirin kalbinde hasıl olan o sapıklık bu iki cihetten hem şeytana hem de Allah Teâlâ'ya nispet edilmiş olur. Onun: 'İrsâlden muradın serbest bırakma olması neden caiz olmasın?' sözüne gelince; deriz ki: Şeytan ile kâfirlerin arasını serbest bıraktığı gibi, onlarla peygamberlerin arasını da serbest bırakmıştır. Sonra Allah Teâlâ kâfiri, şeytanı onun üzerine göndermekle tahsis etmiştir; dolayısıyla burada ilave bir faydanın bulunması şarttır. Ayrıca O'nun:

تَؤُزُّهُمْ أَزًّا أَيْ تُحَرِّكُهُمْ تَحْرِيكًا شَدِيدًا كَالْغَرَضِ مِنْ ذَلِكَ الْإِرْسَالِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْأَزُّ مُرَادًا/ لِلَّهِ تَعَالَى

{ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا } “...onları kışkırttıkça kışkırsınlar diye...” buyruğu, yani onları şiddetle hareket ettirmeleri o göndermenin gayesi gibidir; dolayısıyla bu kışkırtmanın Allah Teâlâ tarafından irade edilmiş olması vacip olur

وَيَحْصُلُ الْمَقْصُودُ مِنْهُ فَهَذَا مَا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

ve ondan maksat hasıl olur. İşte bu makamda söylenecek olan budur. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: تَؤُزُّهُمْ أَزًّا أَيْ تُزْعِجُهُمْ فِي الْمَعَاصِي إِزْعَاجًا نَزَلَتْ فِي الْمُسْتَهْزِئِينَ بِالْقُرْآنِ وَهُمْ خَمْسَةُ رَهْطٍ قَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ: الْأَزُّ وَالْهَزُّ وَالِاسْتِفْزَازُ أَخَوَاتٌ فِي مَعْنَى التَّهْيِيجِ وَشِدَّةِ الْإِزْعَاجِ أَيْ تُغْرِيهِمْ عَلَى الْمَعَاصِي وَتَحُثُّهُمْ وَتُهَيِّجُهُمْ لَهَا بِالْوَسَاوِسِ وَالتَّسْوِيلَاتِ، أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ إِنَّما نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا يُقَالُ: عَجِلْتُ عَلَيْهِ بِكَذَا إِذَا اسْتَعْجَلْتَهُ بِهِ أَيْ لَا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ بِأَنْ يَهْلِكُوا أَوْ يَبِيدُوا حَتَّى تَسْتَرِيحَ أَنْتَ وَالْمُسْلِمُونَ مِنْ شُرُورِهِمْ فَلَيْسَ بَيْنَكَ وَبَيْنَ مَا تَطْلُبُ مِنْ هَلَاكِهِمْ إِلَّا أَيَّامٌ مَحْصُورَةٌ وَأَنْفَاسٌ مَعْدُودَةٌ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنْ نَهارٍ بَلاغٌ [الْأَحْقَافِ: ٣٥] عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ إِذَا قَرَأَهَا بَكَى وَقَالَ: آخِرُ الْعَدَدِ خُرُوجُ نَفْسِكَ، آخِرُ الْعَدَدِ دُخُولُ قَبْرِكَ، آخِرُ الْعَدَدِ فِرَاقُ أَهْلِكَ. وَعَنِ ابْنِ السَّمَّاكِ ﵀ أَنَّهُ كَانَ عِنْدَ الْمَأْمُونِ فَقَرَأَهَا فَقَالَ: إِذَا كَانَتِ الْأَنْفَاسُ بِالْعَدَدِ وَلَمْ يَكُنْ لَهَا مَدَدٌ فَمَا أَسْرَعَ مَا تَنْفَدُ. وَذَكَرُوا فِي قَوْلِهِ: نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا وَجْهَيْنِ آخَرَيْنِ: الْأَوَّلُ: نَعُدُّ أَنْفَاسَهُمْ وَأَعْمَالَهُمْ فَنُجَازِيهِمْ عَلَى قَلِيلِهَا وَكَثِيرِهَا. وَالثَّانِي: نَعُدُّ الْأَوْقَاتَ إِلَى وَقْتِ الْأَجَلِ الْمُعَيَّنِ لِكُلِّ أَحَدٍ الَّذِي لَا يَتَطَرَّقُ إِلَيْهِ الزِّيَادَةُ وَالنُّقْصَانُ، ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ مَا سَيَظْهَرُ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ مِنَ الْفَصْلِ بَيْنَ الْمُتَّقِينَ وَبَيْنَ الْمُجْرِمِينَ فِي كَيْفِيَّةِ الْحَشْرِ فَقَالَ: يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً قَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ: نُصِبَ يَوْمَ بِمُضْمَرٍ أَيْ يَوْمَ نَحْشُرُ وَنَسُوقُ نَفْعَلُ بِالْفَرِيقَيْنِ مَا لَا يُحِيطُ بِهِ الْوَصْفُ أَوِ اذْكُرْ يَوْمَ نَحْشُرُ وَيَجُوزُ أَنْ يَنْتَصِبَ بِلَا يَمْلِكُونَ

İkinci Mesele: İbn Abbâs: «{ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا } yani onları günahlara alabildiğine sevk eder; bu ayet Kur'an ile alay eden beş kişilik bir topluluk hakkında inmiştir» demiştir. el-Keşşâf sahibi şöyle der: «Ezze, hezze ve istefezze kelimeleri tahrik etme ve şiddetle yerinden oynatma manasında kardeştirler; yani vesveseler ve süslemelerle onları günahlara teşvik eder, onları buna sürükler ve tahrik ederler.» Allah Teâlâ'nın: { فَلا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ إِنَّما نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا } “Öyleyse onlar hakkında acele etme; biz onlar için saydıkça sayıyoruz” buyruğuna gelince; bir kimseye bir şeyi aceleyle istediğinde «acıltü aleyhi bi-kezâ» denir; yani sen ve müminler onların şerrinden rahata eresiniz diye onların helak olmaları veya köklerinin kazınması için acele etme; zira seninle onların helakini talep ettiğin an arasında sadece sayılı günler ve sayılı nefesler vardır. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَلا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنْ نَهارٍ بَلاغٌ } “Onlar için acele etme; onlar tehdit edildikleri şeyi gördükleri gün, sanki gündüzün sadece bir saati kadar kalmış gibi olacaklardır. Bu bir tebliğdir” [Ahkāf 35]. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o bu ayeti okuduğunda ağlar ve şöyle derdi: 'Sayının sonu nefesinin çıkmasıdır; sayının sonu kabrine girmendir; sayının sonu ailenden ayrılmandır.' İbnü's-Semmâk rahmetullâhi aleyh'ten rivayet edildiğine göre o Memûn'un yanındaydı, bu ayeti okudu ve şöyle dedi: 'Nefesler sayılı olduğunda ve ona bir ilave de bulunmadığında ne kadar da çabuk tükenir!' { نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا } “...onlar için saydıkça sayıyoruz” buyruğu hakkında iki vecih daha zikretmişlerdir: Birincisi: Nefeslerini ve amellerini sayıyoruz, azına da çoğuna da karşılık veririz. İkincisi: Herkes için tayin edilmiş olan, içine artma ve eksilme girmeyen ecel vaktine kadar olan zamanları sayıyoruz. Sonra Allah Sübhânehu, o günde takva sahipleri ile mücrimler arasında haşr edilme keyfiyetinde ortaya çıkacak olan ayrımı açıklayarak şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً } “O gün takva sahiplerini Rahmân'ın huzurunda bir heyet olarak toplarız.” el-Keşşâf sahibi der ki: «'Yevme' lafzı gizli bir fiille mansub kılınmıştır; yani 'Topladığımız ve sevk ettiğimiz gün, iki zümreye de nitelenmesi mümkün olmayan şeyler yaparız' veya 'Topladığımız günü hatırla' demektir. 'Lâ yemlikûne' fiili ile mansub olması da caizdir.»

عَنْ عَلِيٍّ ﵇ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنَّ الْمُتَّقِينَ إِذَا خَرَجُوا مِنْ قُبُورِهِمُ اسْتُقْبِلُوا بِنُوقٍ بِيضٍ لَهَا أَجْنِحَةٌ عَلَيْهَا رِحَالُ الذَّهَبِ» ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ.

Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, takva sahipleri kabirlerinden çıktıklarında, üzerinde altından semerler bulunan kanatlı beyaz develerle karşılanırlar.» Sonra bu ayeti okudu.

وَفِيهَا مَسَائِلُ:

Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْقَاضِي هَذِهِ الْآيَةُ أَحَدُ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَهْوَالَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ تَخْتَصُّ بِالْمُجْرِمِينَ لِأَنَّ الْمُتَّقِينَ مِنَ الِابْتِدَاءِ يُحْشَرُونَ عَلَى هَذَا النَّوْعِ مِنَ الْكَرَامَةِ فَهُمْ آمِنُونَ مِنَ الْخَوْفِ فَكَيْفَ يَجُوزُ أَنْ تَنَالَهُمُ الْأَهْوَالُ؟

Birinci Mesele: Kadı demiştir ki: Bu ayet, kıyamet gününün dehşetlerinin sadece günahkârlara mahsus olduğuna delalet eden hususlardan biridir; zira takva sahipleri ta baştan itibaren bu tür bir ikram ile haşredilirler, dolayısıyla onlar korkudan emindirler; artık dehşetlerin onlara ulaşması nasıl caiz olabilir?

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُشَبِّهَةُ احْتَجُّوا بِالْآيَةِ وَقَالُوا قَوْلُهُ: إِلَى الرَّحْمنِ يُفِيدُ أَنَّ انْتِهَاءَ حَرَكَتِهِمْ يَكُونُ عِنْدَ الرَّحْمَنِ وَأَهْلُ التَّوْحِيدِ يَقُولُونَ الْمَعْنَى يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى مَحَلِّ كَرَامَةِ الرَّحْمَنِ.

İkinci Mesele: Müşebbihe bu ayeti delil getirerek: O'nun { إِلَى الرَّحْمنِ } “...Rahmân'a...” buyruğu onların hareketlerinin sonunun Rahmân'ın yanında olacağını ifade eder, demişlerdir. Tevhid ehli ise şöyle demektedir: Mana, 'Takva sahiplerini Rahmân'ın ikram mahalline topladığımız gün' demektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: طَعَنَ الْمُلْحِدُ فِيهِ فَقَالَ قَوْلُهُ: يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً هَذَا إِنَّمَا يَسْتَقِيمُ أَنْ لَوْ كَانَ الْحَاشِرُ غَيْرَ الرَّحْمَنِ أَمَّا إِذَا كَانَ الْحَاشِرُ هُوَ الرَّحْمَنُ فَهَذَا الْكَلَامُ لَا يَنْتَظِمُ، أَجَابَ الْمُسْلِمُونَ بِأَنَّ التَّقْدِيرَ يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى كَرَامَةِ الرَّحْمَنِ أَمَّا قَوْلُهُ: وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً فَقَوْلُهُ: نَسُوقُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ يُسَاقُونَ إِلَى النَّارِ بِإِهَانَةٍ وَاسْتِخْفَافٍ كَأَنَّهُمْ نَعَمٌ عِطَاشٌ تُسَاقُ إِلَى الْمَاءِ، وَالْوِرْدُ اسْمٌ لِلْعِطَاشِ، لِأَنَّ مَنْ يَرِدُ الْمَاءَ لَا يَرِدُهُ إِلَّا لِلْعَطَشِ. وَحَقِيقَةُ الْوُرُودِ السَّيْرُ إِلَى الْمَاءِ فَسُمِّيَ بِهِ الْوَارِدُونَ أَمَّا قَوْلُهُ: لَا يَمْلِكُونَ الشَّفاعَةَ أَيْ فَلَيْسَ لَهُمْ وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ شَفَاعَتُهُمْ لِغَيْرِهِمْ/ أَوْ شَفَاعَةُ غَيْرِهِمْ لَهُمْ فَلِذَلِكَ اخْتَلَفُوا، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَا يَمْلِكُونَ أَنْ يَشْفَعُوا لِغَيْرِهِمْ كَمَا يَمْلِكُ الْمُؤْمِنُونَ وَقَالَ بَعْضُهُمْ: بَلِ الْمُرَادُ لَا يَمْلِكُ غَيْرُهُمْ أَنْ يَشْفَعُوا لَهُمْ وَهَذَا الثَّانِي أَوْلَى لِأَنَّ حَمْلَ الْآيَةِ عَلَى الْأَوَّلِ يَجْرِي مَجْرَى إِيضَاحِ الْوَاضِحَاتِ وَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى حُصُولِ الشَّفَاعَةِ لِأَهْلِ الْكَبَائِرِ لِأَنَّهُ قَالَ عَقِيبَهُ: إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً وَالتَّقْدِيرُ أَنَّ هَؤُلَاءِ لَا يَسْتَحِقُّونَ أَنْ يَشْفَعَ لَهُمْ غَيْرُهُمْ إِلَّا إِذَا كَانُوا قَدِ اتخذوا عند الرحمن عهدا التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ دَاخِلًا تَحْتَهُ وَمِمَّا يُؤَكِّدُ قَوْلَنَا: مَا

Üçüncü Mesele: Mülhid bu hususta itirazda bulunarak demiştir ki: O'nun { يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً } “O gün takva sahiplerini Rahmân'ın huzurunda bir heyet olarak toplarız” buyruğu, ancak toplayan Rahmân'dan başkası olsaydı düzgün olurdu; toplayan bizzat Rahmân olduğuna göre bu söz intizamlı değildir. Müslümanlar buna şöyle cevap vermişlerdir: Takdir, 'Takva sahiplerini Rahmân'ın ikramına topladığımız gün' şeklindedir. O'nun: { وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً } “Günahkârları da susuz olarak cehenneme süreriz” buyruğuna gelince; { نَسُوقُ } “...süreriz” ifadesi, sanki suya sürülen susamış davarlar gibi aşağılanarak ve hor görülerek ateşe sürüleceklerine delalet eder. 'Vird' susamış olanların ismidir; zira suya gelen kimse ancak susuzluktan dolayı gelir. Vürûdun hakikati suya doğru yürümektir, bu sebeple suya gelenlere bu isim verilmiştir. { لَا يَمْلِكُونَ الشَّفاعَةَ } “Şefaate mâlik olamazlar” buyruğuna gelince; yani bu onlar için yoktur. Zahir olan, muradın onların başkalarına şefaat etmesi veya başkalarının onlara şefaat etmesi olduğudur; işte bu sebeple ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: 'Müminlerin mâlik olduğu gibi başkalarına şefaat etmeye mâlik olamazlar' demiştir. Bazıları da: 'Bilakis murat, başkalarının onlara şefaat etmeye mâlik olamamasıdır' demiştir. Bu ikinci görüş daha evladır; zira ayeti birinci görüşe hamletmek malumu ilam kabilindendir. Bu sabit olunca, ayet büyük günah sahipleri için şefaatin husule geleceğine delalet eder; çünkü hemen ardından: { إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً } “...Rahmân'ın katında bir söz almış olan kimseden başkaları...” buyurmuştur. Takdir şöyledir: Bunlar, Rahmân'ın katında tevhid ve nübüvvet ahdini almış olmadıkça başkalarının kendilerine şefaat etmesini hak edemezler; dolayısıyla [büyük günah işleyen mümin] bunun altına dahil olur. Bizim sözümüzü teyit eden hususlardan biri de şudur:

رَوَى ابْنُ مَسْعُودٍ أَنَّهُ ﵇ قَالَ لِأَصْحَابِهِ ذَاتَ يَوْمٍ: «أَيِعْجِزُ أَحَدُكُمْ أَنْ يَتَّخِذَ كُلَّ صَبَاحٍ

İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre Peygamber aleyhisselâm bir gün ashabına şöyle buyurmuştur: «Sizden biri her sabah

وَمَسَاءٍ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدًا؟ قَالُوا وَكَيْفَ ذَلِكَ؟ قَالَ: يَقُولُ كُلَّ صَبَاحٍ وَمَسَاءٍ اللَّهُمَّ فَاطِرَ السموات وَالْأَرْضِ عَالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ إِنِّي أَعْهَدُ إِلَيْكَ بِأَنِّي أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ وَحْدَكَ لَا شَرِيكَ لَكَ وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُكَ وَرَسُولُكَ فَإِنَّكَ إِنْ تَكِلْنِي إِلَى نَفْسِي تُقَرِّبْنِي مِنَ الشَّرِّ وَتُبْعِدْنِي مِنَ الْخَيْرِ وَإِنِّي لَا أَثِقُ إِلَّا بِرَحْمَتِكَ فَاجْعَلْ لِي عَهْدًا تُوَفِّينِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ. فَإِذَا قَالَ ذَلِكَ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهِ بِطَابَعٍ وَوُضِعَ تَحْتَ الْعَرْشِ فَإِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ نَادَى مُنَادٍ أَيْنَ الَّذِينَ لَهُمْ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدٌ فَيَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ» ،

ve akşam Allah katında bir ahit almaya güç yetiremez mi? Dediler ki: 'Bu nasıl olur?' Buyurdu ki: 'Her sabah ve akşam şöyle der: Allahım! Gökleri ve yeri yoktan var eden, gaybı ve görüneni bilen! Ben Senden başka hiçbir ilah olmadığına, Senin tek ve ortaksız olduğuna, Muhammed'in de Senin kulun ve resûlün olduğuna şehadet ederek Sana ahdediyorum. Zira Sen beni nefsime bırakırsan beni şerre yaklaştırır, hayırdan uzaklaştırırsın. Ben ancak Senin rahmetine güvenirim. Kıyamet gününde bana tastamam ödeyeceğin bir ahit kıl benim için; şüphesiz Sen vaadinden dönmezsin. O bunu söylediğinde Allah onu bir mühürle mühürler ve Arş'ın altına konulur. Kıyamet günü olduğunda bir münadi: Rahmân'ın katında ahdi olanlar nerede? diye seslenir ve onlar cennete girerler.'»

فَظَهَرَ بِهَذَا الْحَدِيثِ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْعَهْدِ كَلِمَةُ الشَّهَادَةِ وَظَهَرَ وَجْهُ دَلَالَةِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الشَّفَاعَةَ لِأَهْلِ الْكَبَائِرِ وَقَالَ الْقَاضِي: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى مَذْهَبِهِ وَقَدْ ظَهَرَ أَنَّ الْآيَةَ قَوِيَّةٌ فِي الدَّلَالَةِ عَلَى قَوْلِنَا والله أعلم.

Bu hadisle ahitten muradın kelime-i şehadet olduğu ve ayetin büyük günah sahipleri için şefaate delalet etme vechi zahir olmuştur. Kadı ise ayetin kendi mezhebine delalet ettiğini söylemiştir; ancak ayetin bizim görüşümüze delaletinin güçlü olduğu açığa çıkmıştır. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة مريم (١٩) : الآيات ٨٨ الى ٩٥]

[Meryem Suresi (19), Ayet 88'den 95'e]

وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً (٨٨) لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا (٨٩) تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا (٩٠) أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً (٩١) وَما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً (٩٢)

{ وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً (٨٨) لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا (٨٩) تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا (٩٠) أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً (٩١) وَما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً (٩٢) } “'Rahmân çocuk edindi' dediler. (88) Andolsun ki pek çirkin bir şey ortaya attınız! (89) Rahmân'a çocuk isnat etmelerinden ötürü neredeyse gökler çatlayacak, yer yarılacak ve dağlar yıkılıp çökecekti! (90-91) Halbuki çocuk edinmek Rahmân'a yakışmaz. (92)”

إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلاَّ آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً (٩٣) لَقَدْ أَحْصاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا (٩٤) وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَرْداً (٩٥)

{ إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلاَّ آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً (٩٣) لَقَدْ أَحْصاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا (٩٤) وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَرْداً (٩٥) } “Göklerde ve yerde bulunan herkes Rahmân'a ancak bir kul olarak gelecektir. (93) Andolsun ki O, onları kuşatmış ve teker teker saymıştır. (94) Onların hepsi de kıyamet günü O'na tek başına gelecektir. (95)”

[في قوله تعالى وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً إلى قوله وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا رَدَّ عَلَى عَبَدَةِ الْأَوْثَانِ عَادَ إِلَى الرَّدِّ عَلَى مَنْ أَثْبَتَ لَهُ وَلَدًا: وَقالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقالَتِ النَّصارى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ [التَّوْبَةِ: ٣٠] وَقَالَتِ الْعَرَبُ الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ وَالْكُلُّ دَاخِلُونَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَمِنْهُمْ مَنْ خَصَّهَا بِالْعَرَبِ الَّذِي أَثْبَتُوا أَنَّ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتُ اللَّهِ قَالُوا لِأَنَّ الرَّدَّ عَلَى النَّصَارَى تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ أَمَّا الْآنُ فَإِنَّهُ لَمَّا رَدَّ عَلَى الْعَرَبِ الَّذِينَ قَالُوا بِعِبَادَةِ الْأَوْثَانِ تَكَلَّمَ فِي إِفْسَادِ/ قَوْلِ الَّذِينَ قَالُوا بِعِبَادَةِ الْمَلَائِكَةِ لِكَوْنِهِمْ بَنَاتِ اللَّهِ أَمَّا قَوْلُهُ: لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا فقرىء إِدًّا بِالْكَسْرِ وَالْفَتْحِ. قَالَ ابْنُ خَالَوَيْهِ الْإِدُّ وَالْأَدُّ الْعَجَبُ وَقِيلَ الْمُنْكَرُ الْعَظِيمُ وَالْأَدَّةُ الشِّدَّةُ وَأَدَّنِي الْأَمْرُ وَآدَنِي أَثْقَلَنِي. قُرِئَ يَتَفَطَّرْنَ بِالتَّاءِ بَعْدَ الْيَاءِ أَعْنِي الْمُعْجَمَةَ مِنْ تَحْتِهَا وَاخْتَلَفُوا فِي يَكَادُ فَقَرَأَ بَعْضُهُمْ بِالْيَاءِ الْمُعْجَمَةِ مِنْ تَحْتِهَا وَبَعْضُهُمْ بِالتَّاءِ مِنْ فَوْقُ، وَالِانْفِطَارُ مِنْ فَطَرَهُ إِذَا شَقَّهُ وَالتَّفَطُّرُ مِنْ فَطَّرَهُ إِذَا شَقَّقَهُ وَكَرَّرَ الْفِعْلَ فِيهِ وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ يَتَصَدَّعْنَ وَقَوْلُهُ: وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا أَيْ تُهَدُّ هَدًّا أَوْ مَهْدُودَةٌ أَوْ مَفْعُولٌ لَهُ أَيْ لِأَنَّهَا تُهَدُّ وَالْمَعْنَى أَنَّهَا تَتَسَاقَطُ أَشَدَّ مَا يَكُونُ تَسَاقُطُ الْبَعْضِ عَلَى الْبَعْضِ، فَإِنْ قِيلَ مِنْ أَيْنَ يُؤْثَرُ الْقَوْلُ بِإِثْبَاتِ الْوَلَدِ لِلَّهِ تعالى في انفطار السموات وَانْشِقَاقِ الْأَرْضِ وَخُرُورِ الْجِبَالِ؟ قُلْنَا فِيهِ وُجُوهٌ:

[Allah Teâlâ'nın { وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً } “'Rahmân çocuk edindi' dediler” buyruğundan { وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا } “...ve dağlar yıkılıp çökecekti!” buyruğuna kadar olan kısım hakkında] Bil ki Allah Teâlâ putperestlere reddiyede bulunduktan sonra, O'na çocuk nispet eden kimselere reddiyeye dönmüştür: { وَقالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقالَتِ النَّصارى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ } “Yahudiler 'Üzeyir Allah'ın oğludur' dediler; Hıristiyanlar da 'Mesih Allah'ın oğludur' dediler” [Tevbe 30], Araplar da 'Melekler Allah'ın kızlarıdır' demişlerdi. Bunların hepsi bu ayetin kapsamına dahildir. Bazıları ise bu ayeti, meleklerin Allah'ın kızları olduğunu iddia eden Araplara tahsis etmiştir; zira Hıristiyanlara reddiye surenin başında geçmişti, şimdi ise putlara tapan Araplara reddiye yapınca meleklerin Allah'ın kızları olması hasebiyle onlara ibadet etmeyi söyleyen kimselerin görüşünü iptal etmeye geçmiştir. { لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا } “Andolsun ki pek çirkin bir şey ortaya attınız!” buyruğuna gelince; 'idden' kelimesi kesre ve fetha ile okunmuştur. İbn Hâleveyh: «el-İdd ve el-edd şaşılacak şey demektir; büyük bir münker olduğu da söylenmiştir. el-Edde ise şiddet manasındadır; 'eddenî el-emru' ve 'âdenî' beni ağır bastı, bana ağır geldi demektir» demiştir. 'Yetefattarne' kelimesi yâ'dan sonra gelen nokta ile yani alttan iki noktalı tâ ile okunmuştur. 'Tekâdü' kelimesinde ihtilaf etmişlerdir; bazısı alttan iki noktalı yâ ile bazısı da üstten iki noktalı tâ ile okumuştur. 'İnfitâr', yardığı zaman denilen 'fetarahû'dan; 'tefattur' ise çokça yardığı ve fiili tekrarladığı zaman denilen 'fattarahû'dandır. İbn Mes'ûd 'yetesadda'ne' şeklinde okumuştur. O'nun: { وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا } “...ve dağlar yıkılıp çökecekti!” buyruğu ise, 'tüheddü hedden' (şiddetle yıkılır) veya 'mehdûdeten' (yıkılmış olarak) manasındadır yahut 'yıkıldığı için' anlamında mef'ûlün lehdir. Mana, dağların bir kısmının diğer kısmı üzerine en şiddetli şekilde dökülüp düşmesidir. Eğer: 'Allah Teâlâ'ya çocuk isnat etme sözünün, göklerin çatlamasında, yerin yarılmasında ve dağların yıkılmasında nasıl bir etkisi olur?' denilirse, deriz ki: Bunda birkaç vecih vardır:

أَحَدُهَا: أَنَّ اللَّهَ ﷾ يَقُولُ أَفْعَلُ هذا بالسموات وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ عِنْدَ وُجُودِ هَذِهِ الْكَلِمَةِ غَضَبًا مِنِّي عَلَى مَنْ تَفَوَّهَ بِهَا لَوْلَا حِلْمِي وَأَنِّي لَا أَعْجَلُ بِالْعُقُوبَةِ كَمَا قَالَ: إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَلَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَكَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً [فَاطِرٍ: ٤١] . وَثَانِيهَا: أَنْ يَكُونَ اسْتِعْظَامًا لِلْكَلِمَةِ وَتَهْوِيلًا مِنْ فَظَاعَتِهَا وَتَصْوِيرًا لِأَثَرِهَا فِي الدِّينِ وَهَدْمِهَا لِأَرْكَانِهِ وَقَوَاعِدِهِ. وَثَالِثُهَا: أن السموات والأرض

Birincisi: Allah Azze ve Celle şöyle buyurmaktadır: Hilmim ve cezalandırmakta acele etmeyişim olmasaydı, bu sözü telaffuz edene duyduğum gazaptan ötürü bu söz ortaya çıktığında göklere, yere ve dağlara bunu yapardım; nitekim şöyle buyurmuştur: { إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَلَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَكَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً } “Şüphesiz Allah, yok olup gitmesinler diye gökleri ve yeri tutar. Andolsun ki onlar yok olup gidecek olsalar, O'ndan başka hiç kimse onları tutamaz. Şüphesiz O Halîm'dir, Gafûr'dur” [Fâtır 41]. İkincisi: Bu sözün büyüklüğünü belirtmek, çirkinliğinin dehşetini göstermek ve dindeki etkisini, dinin rükünlerini ve kaidelerini yıkıcılığını tasvir etmek içindir. Üçüncüsü: Şayet akılları olsaydı,

وَالْجِبَالَ تَكَادُ أَنْ تَفْعَلَ ذَلِكَ لَوْ كَانَتْ تَعْقِلُ مِنْ غِلَظِ هَذَا الْقَوْلِ وَهَذَا تَأْوِيلُ أبي مسلم. ورابعها: أن السموات وَالْأَرْضَ وَالْجِبَالَ كَانَتْ سَلِيمَةً مِنْ كُلِّ الْعُيُوبِ فَلَمَّا تَكَلَّمَ بَنُو آدَمَ بِهَذَا الْقَوْلِ ظَهَرَتِ الْعُيُوبُ فِيهَا أَمَّا قَوْلُهُ: أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً فَفِيهِ مَسَائِلُ:

bu sözün ağırlığından ötürü gökler, yer ve dağlar neredeyse bunu yapacaktı; bu Ebû Müslim'in tevilidir. Dördüncüsü: Gökler, yer ve dağlar her türlü ayıptan uzaktı; Âdemoğulları bu sözü söyleyince onlarda ayıplar ortaya çıktı. O'nun: { أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً } “...Rahmân'a çocuk isnat etmelerinden ötürü...” buyruğuna gelince; bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي إِعْرَابِهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ. أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ مَجْرُورًا بَدَلًا مِنَ الْهَاءِ فِي مِنْهُ أَوْ مَنْصُوبًا بِتَقْدِيرِ سُقُوطِ اللَّامِ وَإِفْضَاءِ الْفِعْلِ أَيْ هَذَا لِأَنْ دَعَوْا أَوْ مَرْفُوعًا بِأَنَّهُ فَاعِلٌ هَدًّا أَيْ هَدَّهَا دُعَاءُ الْوَلَدِ لِلرَّحْمَنِ، وَالْحَاصِلُ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ سَبَبَ تِلْكَ الْأُمُورِ الْعَظِيمَةِ هَذَا الْقَوْلُ.

Birinci Mesele: İrabında üç vecih vardır: Birincisi: { مِنْهُ } ifadesindeki zamirden (hâ harfinden) bedel olarak mecrûr olmasıdır; yahut lâm harfinin hazfedilmesi ve fiilin doğrudan mef'ûle ulaşması takdiriyle mansûb olmasıdır, yani 'bu, onların iddia etmelerinden ötürüdür' demektir; yahut { هَدًّا } lafzının faili olarak merfû olmasıdır, yani 'onları Rahmân'a çocuk isnat edilmesi yıktı' demektir. Netice şudur ki Allah Teâlâ bu büyük hadiselerin sebebinin bu söz olduğunu beyan etmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِنَّمَا كَرَّرَ لَفْظَ الرَّحْمَنِ مَرَّاتٍ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُ ﷾ هُوَ الرَّحْمَنُ وَحْدَهُ مِنْ قِبَلِ أَنَّ أُصُولَ النِّعَمِ وَفُرُوعَهَا لَيْسَتْ إِلَّا مِنْهُ.

İkinci Mesele: Rahmân lafzını defalarca tekrar etmesi, nimetlerin asıllarının ve teferruatının ancak O'ndan olması hasebiyle yalnızca O Azze ve Celle'nin Rahmân olduğuna dikkat çekmek içindir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: دَعَوْا لِلرَّحْمنِ هُوَ مِنْ دَعَا بِمَعْنَى سَمَّى الْمُتَعَدِّي إِلَى مَفْعُولَيْنِ فَاقْتُصِرَ عَلَى أَحَدِهِمَا الَّذِي هُوَ الثَّانِي طَلَبًا لِلْعُمُومِ وَالْإِحَاطَةِ بِكُلِّ مَنِ ادَّعَى لَهُ وَلَدًا أَوْ مِنْ دَعَا بِمَعْنَى نسب الذي هو مطاوعة مَا فِي

Üçüncü Mesele: O'nun { دَعَوْا لِلرَّحْمنِ } buyruğu, iki mef'ûle geçişli olan 'isimlendirdi' manasındaki 'deâ' fiilindendir; O'na çocuk isnat eden herkesi kapsayacak bir genellik arayışıyla ikinci mef'ûl olan biriyle yetinilmiştir. Yahut şu hadisteki ifadenin mutavaatı (dönüşlüsü) olan 'nispet etti' manasındaki 'deâ'dandır:

قَوْلِهِ ﷺ: «مَنِ ادَّعَى إِلَى غَيْرِ مَوَالِيهِ» .

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Kim kendisini efendilerinden başkasına nispet ederse...» buyruğu.

قَالَ الشَّاعِرُ:

Şair şöyle demiştir:

إِنَّا بَنِي نَهْشَلٍ لَا نَدَّعِي لِأَبِ

«Şüphesiz biz Nehleloğulları, [başka bir] babaya intisap etmeyiz.»

أَيْ لَا نَنْتَسِبُ إِلَيْهِ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً أَيْ هُوَ مُحَالٌ، أَمَّا الْوِلَادَةُ الْمَعْرُوفَةُ فَلَا مَقَالَ فِي امْتِنَاعِهَا، وَأَمَّا التَّبَنِّي فَلِأَنَّ الْوَلَدَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ شَبِيهًا بِالْوَالِدِ وَلَا مُشْبِهَ لِلَّهِ تَعَالَى وَلِأَنَّ اتِّخَاذَ الْوَلَدِ إِنَّمَا يَكُونُ لِأَغْرَاضٍ لَا تَصِحُّ فِي اللَّهِ مِنْ سُرُورِهِ بِهِ وَاسْتِعَانَتِهِ بِهِ وَذِكْرٍ جَمِيلٍ، وَكُلُّ ذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِهِ، ثُمَّ قَالَ: إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً وَالْمُرَادُ أنه ما من معبود لهم في السموات وَالْأَرْضِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ إِلَّا وَهُوَ يَأْتِي/ الرَّحْمَنَ أَيْ يَأْوِي إِلَيْهِ وَيَلْتَجِئُ إِلَى رُبُوبِيَّتِهِ عَبْدًا مُنْقَادًا مُطِيعًا خَاشِعًا رَاجِيًا كَمَا يَفْعَلُ الْعَبِيدُ، وَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ خَاصَّةً وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّهُ لَا تَخْصِيصَ فِيهِ وَقَوْلُهُ: لَقَدْ أَحْصاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا أَيْ كُلُّهُمْ تَحْتَ أَمْرِهِ وَتَدْبِيرِهِ وَقَهْرِهِ وَقُدْرَتِهِ فَهُوَ سُبْحَانَهُ مُحِيطٌ بِهِمْ، وَيَعْلَمُ مُجْمَلَ أُمُورِهِمْ وَتَفَاصِيلَهَا لَا يَفُوتُهُ شَيْءٌ مِنْ أَحْوَالِهِمْ وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ يَأْتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُنْفَرِدًا لَيْسَ مَعَهُ مِنْ هؤلاء المشركين أحد وهم براء منهم.

Yani ona intisap etmeyiz. Sonra Allah Teâlâ: { وَما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً } “Halbuki çocuk edinmek Rahmân'a yakışmaz” buyurmuştur; yani bu imkânsızdır. Bilinen doğumun imkânsızlığında zaten söz yoktur; evlat edinmeye gelince, çocuğun mutlaka babaya benzer olması gerekir, halbuki Allah Teâlâ'nın hiçbir benzeri yoktur; ayrıca çocuk edinmek Allah hakkında sahih olmayan hedefler için, yani onunla sevinmek, ondan yardım almak ve güzel bir anılma elde etmek gibi gayeler içindir; bunların hiçbiri O'na layık değildir. Sonra şöyle buyurmuştur: { إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً } “Göklerde ve yerde bulunan herkes Rahmân'a ancak bir kul olarak gelecektir.” Murat şudur: Göklerde ve yerde meleklerden ve insanlardan kendilerine tapındıkları hiçbir varlık yoktur ki Rahmân'a gelmesin; yani tıpkı kölelerin yaptığı gibi boyun eğmiş, itaatkâr, huşû içinde ve ümitvar bir kul olarak O'na sığınmasın ve O'nun rubûbiyetine iltica etmesin. Bazıları bunu özellikle kıyamet gününe hamletmiştir; ancak birinci görüş daha evladır, zira onda tahsis yoktur. O'nun: { لَقَدْ أَحْصاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا } “Andolsun ki O, onları kuşatmış ve teker teker saymıştır” buyruğu ise, hepsi O'nun emri, tedbiri, kahrı ve kudreti altındadır demektir; binaenaleyh O Sübhânehu onları kuşatmıştır, hallerinden hiçbir şey O'na gizli kalmayacak şekilde işlerinin icmalini de tafsilatını da bilir; kıyamet günü onların her biri bu müşriklerden hiç kimse yanında olmaksızın tek başına O'na gelir ve onlar da kendilerinden uzaktırlar.

[سورة مريم (١٩) : الآيات ٩٦ الى ٩٨]

[Meryem Suresi (19), Ayet 96'dan 98'e]

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا (٩٦) فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا (٩٧) وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزاً (٩٨)

{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا (٩٦) فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا (٩٧) وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزاً (٩٨) } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, Rahmân onlar için bir sevgi kılacaktır. (96) Biz onu, onunla takva sahiplerini müjdeleyesin ve inatçı bir kavmi uyarasın diye senin dilinle kolaylaştırdık. (97) Onlardan önce nice nesilleri helak ettik! Onlardan hiçbirini hissediyor veya onlara ait en ufak bir ses işitiyor musun? (98)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا رَدَّ عَلَى أَصْنَافِ الْكَفَرَةِ وَبَالَغَ فِي شَرْحِ أَحْوَالِهِمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ خَتَمَ السُّورَةَ بِذِكْرِ أَحْوَالِ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا وللمفسرين في قوله:

Bil ki Allah Teâlâ kâfir fırkalarına reddiyede bulunup onların dünyadaki ve ahiretteki hallerini etraflıca açıkladıktan sonra, sureyi müminlerin hallerini zikrederek tamamlamış ve şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, Rahmân onlar için bir sevgi kılacaktır.” Müfessirlerin O'nun şu buyruğu hakkında: