وُدًّا قولان: الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ أَنَّهُ تَعَالَى سَيُحْدِثُ لَهُمْ فِي الْقُلُوبِ مَوَدَّةً وَيَزْرَعُهَا لَهُمْ فِيهَا مِنْ غَيْرِ تَوَدُّدٍ مِنْهُمْ وَلَا تَعَرُّضٍ لِلْأَسْبَابِ الَّتِي يَكْتَسِبُ النَّاسُ بِهَا مَوَدَّاتِ الْقُلُوبِ مِنْ قَرَابَةٍ أَوْ صَدَاقَةٍ أَوِ اصْطِنَاعِ مَعْرُوفٍ أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ، وَإِنَّمَا هُوَ اخْتِرَاعٌ مِنْهُ تَعَالَى وَابْتِدَاءٌ تَخْصِيصًا لِأَوْلِيَائِهِ بِهَذِهِ الْكَرَامَةِ كَمَا قَذَفَ فِي قُلُوبِ أَعْدَائِهِمُ الرُّعْبَ وَالْهَيْبَةَ إِعْظَامًا لَهُمْ وَإِجْلَالًا لِمَكَانِهِمْ، وَالسِّينُ فِي سَيَجْعَلُ إِمَّا لِأَنَّ السُّورَةَ مَكِّيَّةٌ وَكَانَ الْمُؤْمِنُونَ حِينَئِذٍ مَمْقُوتِينَ
{ وُدًّا } “bir sevgi” [ifadesi hakkında] iki görüş vardır: Birincisi: Bu cumhurun görüşü olup Allah Teâlâ'nın, onların bir sevgi gösterisinde bulunmaları veya akrabalık, dostluk, iyilik yapma yahut başka sebepler gibi insanların kendisiyle kalplerin sevgisini kazandığı sebeplere tevessül etmeleri söz konusu olmaksızın onlar için kalplerde bir sevgi meydana getireceği ve kalplere o sevgiyi ekeceğidir. Bu ancak O Teâlâ'dan bir icad ve düşmanlarının kalplerine onları yüceltmek ve makamlarına saygı duymalarını sağlamak üzere korku ve heybet attığı gibi, veli kullarını bu kerametle özel kılmak için bir başlangıçtır. { سَيَجْعَلُ } “kılacaktır” [kelimesindeki] sîn (س) harfi; ya surenin Mekkî olmasından ve o vakit müminlerin
بَيْنَ الْكَفَرَةِ فَوَعَدَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ إِذَا جَاءَ الْإِسْلَامُ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُحَبِّبُهُمْ إِلَى خَلْقِهِ بِمَا يُعْرِضُ مِنْ حَسَنَاتِهِمْ وَيَنْشُرُ مِنْ دِيوَانِ أَعْمَالِهِمْ،
kâfirler arasında buğzedilen kimseler olmasından dolayı Allah Teâlâ'nın İslam geldiğinde bunu onlara vaad etmiş olması manasındadır; yahut bunun kıyamet gününde hasenatlarını arz edip amel defterlerini neşretmek suretiyle onları yarattıklarına sevdireceği manasında olmasıdır.
عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: «إِذَا أَحَبَّ اللَّهُ عَبْدًا نَادَى جِبْرِيلَ قَدْ أَحْبَبْتُ فُلَانًا فَأَحِبُّوهُ فَيُنَادِي جِبْرِيلُ ﵇ بِذَلِكَ فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَإِذَا أَبْغَضَ عَبْدًا فَمِثْلُ ذَلِكَ» .
Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den bu ayet hakkında şöyle [rivayet edilmiştir]: “Allah bir kulu sevdiğinde Cebrail'e: 'Ben falanı sevdim, siz de onu sevin' diye nida eder. Cebrail aleyhisselâm da bunu gökte ve yerde ilan eder. Bir kula buğzettiğinde de bunun gibidir.”
وَعَنْ كَعْبٍ قَالَ: مَكْتُوبٌ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ لَا مَحَبَّةَ لِأَحَدٍ فِي الْأَرْضِ حَتَّى يَكُونَ ابْتِدَاؤُهَا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى يُنْزِلُهَا عَلَى أَهْلِ السَّمَاءِ، ثُمَّ عَلَى أَهْلِ الْأَرْضِ وَتَصْدِيقُ ذَلِكَ فِي الْقُرْآنِ قَوْلُهُ: سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا. الْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي مُسْلِمٍ مَعْنَى: سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا أَيْ يَهَبُ لَهُمْ مَا يُحِبُّونَ وَالْوُدُّ وَالْمَحَبَّةُ سَوَاءٌ، يُقَالُ: آتَيْتُ فُلَانًا مَحَبَّتَهُ، وَجَعَلَ لَهُمْ مَا يُحِبُّونَ، وَجَعَلْتُ لَهُ وُدَّهُ، وَمِنْ كَلَامِهِمْ: يَوَدُّ لَوْ كَانَ كَذَا، وَوَدِدْتُ أَنْ/ لَوْ كَانَ كَذَا أَيْ أَحْبَبْتُ، وَمَعْنَاهُ سَيُعْطِيهِمُ الرَّحْمَنُ وُدَّهُمْ أَيْ مَحْبُوبَهُمْ فِي الْجَنَّةِ. وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَوْلَى لِأَنَّ حَمْلَ الْمَحَبَّةِ عَلَى الْمَحْبُوبِ مَجَازٌ، وَلِأَنَّا ذَكَرْنَا أَنَّ الرَّسُولَ ﷺ قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ وَفَسَّرَهَا بِذَلِكَ فَكَانَ ذَلِكَ أَوْلَى، وَقَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: بَلِ الْقَوْلُ الثَّانِي أَوْلَى لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: كَيْفَ يَصِحُّ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ مَعَ عِلْمِنَا بِأَنَّ الْمُسْلِمَ الْمُتَّقِيَ يُبْغِضُهُ الْكُفَّارُ وَقَدْ يُبْغِضُهُ كَثِيرٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ. وَثَانِيهَا: أَنَّ مِثْلَ هَذِهِ الْمَحَبَّةِ قَدْ تَحْصُلُ لِلْكُفَّارِ وَالْفُسَّاقِ أَكْثَرَ فَكَيْفَ يُمْكِنُ جَعْلُهُ إِنْعَامًا فِي حَقِّ الْمُؤْمِنِينَ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ مَحَبَّتَهُمْ فِي قُلُوبِهِمْ مِنْ فِعْلِهِمْ لَا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى فَعَلَهُ فَكَانَ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى إِعْطَاءِ الْمَنَافِعِ الْأُخْرَوِيَّةِ أَوْلَى. وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ الْمُرَادَ يَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ مَحَبَّةً عِنْدَ الْمَلَائِكَةِ وَالْأَنْبِيَاءِ،
Ka'b'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Tevrat'ta ve İncil'de şöyle yazılıdır: Yeryüzünde hiç kimseye, başlangıcı Allah Teâlâ'dan olup bunu önce gök ehline sonra da yer ehline indirmediği müddetçe sevgi duyulmaz.” Bunun Kur'an'daki tasdiki O'nun: { سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا } “Rahmân onlar için bir sevgi kılacaktır” buyruğudur. İkinci görüş: Bu Ebû Müslim'in tercihidir; { سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا } “Rahmân onlar için bir sevgi kılacaktır” ifadesinin manası, onlara sevdikleri şeyleri bağışlayacaktır demektir; vüd (وُدّ) ile muhabbet (مَحَبَّة) birdir. Nitekim “falana sevdiğini verdim”, “onlara sevdikleri şeyi kıldı/sağladı” ve “onun için sevgisini kıldım” denilir. [Arapların] sözlerinde de “şöyle olmasını ister/sever” ve “şöyle olmasını istedim/sevdim”, yani sevdim denilir. Bunun manası, Rahmân onlara cennette sevdiklerini (arzu ettiklerini) verecektir demektir. Birinci görüş daha evladır; zira muhabbet kelimesini mahbûb (sevilen şey) manasına hamletmek mecazdır ve nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu ayeti okuyup onu bu şekilde tefsir ettiğini zikretmiştik; binaenaleyh bu daha evladır. Ebû Müslim ise şöyle demiştir: Bilakis ikinci görüş birkaç yönden daha evladır: Birincisi: Takva sahibi Müslümana kâfirlerin buğzettiğini ve Müslümanların birçoğunun da ona buğzedebileceğini bildiğimiz halde birinci görüş nasıl sahih olabilir? İkincisi: Böylesi bir sevgi kâfirler ve fâsıklar için daha çok meydana gelebilmektedir; öyleyse bu nasıl müminler hakkında bir nimet sayılabilir? Üçüncüsü: Onların kalplerindeki sevgileri kendi fiillerindendir; Allah Teâlâ'nın bunu yapmış olması demek değildir. Dolayısıyla ayeti uhrevî menfaatlerin verilmesine hamletmek daha evladır. Birinciye cevap şudur: Murat, Rahmân'ın onlar için melekler ve nebiler nezdinde bir sevgi kılmasıdır;
وَرُوِيَ عَنْهُ ﵇: أَنَّهُ حَكَى عَنْ رَبِّهِ ﷿ أَنَّهُ قَالَ: «إِذَا ذَكَرَنِي عَبْدِي الْمُؤْمِنُ فِي نَفْسِهِ ذَكَرْتُهُ فِي نَفْسِي. وَإِذَا ذَكَرَنِي فِي مَلَأٍ ذَكَرْتُهُ فِي مَلَأٍ أَطْيَبَ مِنْهُمْ وَأَفْضَلَ»
Ondan aleyhisselâm rivayet edildiğine göre, Rabbi azze ve celle'den naklen O'nun şöyle buyurduğunu anlatmıştır: “Mümin kulum Beni kendi içinde andığı vakit, Ben de onu Zatımda anarım. Beni bir topluluk içinde andığı vakit ise, Ben onu onlardan daha temiz ve daha hayırlı bir topluluk içinde anarım.”
وَهَذَا هُوَ الْجَوَابُ عَنِ الْكَلَامِ الثَّانِي لِأَنَّ الْكَافِرَ وَالْفَاسِقَ لَيْسَ كَذَلِكَ. وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّالِثِ: أَنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَى فِعْلِ الْأَلْطَافِ وَخَلْقِ دَاعِيَةِ إِكْرَامِهِ فِي قُلُوبِهِمْ، أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ فَهُوَ كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ بَيَّنَ بِهِ عَظِيمَ مَوْقِعِ هَذِهِ السُّورَةِ لِمَا فِيهَا مِنَ التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ وَالْحَشْرِ وَالنَّشْرِ وَالرَّدِّ عَلَى فِرَقِ الْمُضِلِّينَ الْمُبْطِلِينَ فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ يَسَّرَ ذَلِكَ بِلِسَانِهِ لِيُبَشِّرَ بِهِ وَيُنْذِرَ، وَلَوْلَا أَنَّهُ تَعَالَى نَقَلَ قِصَصَهُمْ إِلَى اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ لَمَا تَيَسَّرَ ذَلِكَ عَلَى الرَّسُولِ ﷺ فَأَمَّا أَنَّ الْقُرْآنَ يَتَضَمَّنُ تَبْشِيرَ الْمُتَّقِينَ وَإِنْذَارَ مَنْ خَرَجَ مِنْهُمْ فَبَيِّنٌ، لَكِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَنَّهُ يُبَشِّرُ بِهِ الْمُتَّقِينَ ذَكَرَ فِي مُقَابَلَتِهِ مَنْ هُوَ فِي مُخَالَفَةِ التَّقْوَى أَبْلَغُ وَأَبْلَغُهُمُ الْأَلَدُّ الَّذِي يَتَمَسَّكُ بِالْبَاطِلِ وَيُجَادِلُ فِيهِ وَيَتَشَدَّدُ وَهُوَ مَعْنَى لُدًّا، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى خَتَمَ السُّورَةَ بِمَوْعِظَةٍ بَلِيغَةٍ فَقَالَ: وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ لِأَنَّهُمْ إِذَا تَأَمَّلُوا وَعَلِمُوا أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ زَوَالِ الدُّنْيَا وَالِانْتِهَاءِ إِلَى الْمَوْتِ خَافُوا ذَلِكَ وَخَافُوا أَيْضًا سُوءَ الْعَاقِبَةِ فِي الْآخِرَةِ فَكَانُوا فِيهَا إِلَى الْحَذَرِ مِنَ الْمَعَاصِي أَقْرَبَ، ثُمَّ أَكَدَّ تَعَالَى فِي ذَلِكَ فَقَالَ: هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ لِأَنَّ الرَّسُولَ ﵇ إِذَا لَمْ يُحِسَّ مِنْهُمْ أَحَدًا بِرُؤْيَةٍ أَوْ إِدْرَاكٍ أَوْ وُجْدَانٍ: وَلَا يَسْمَعْ لَهُمْ رِكْزًا وَهُوَ الصَّوْتُ الْخَفِيُّ، وَمِنْهُ رَكَزَ الرُّمْحَ إِذَا غَيَّبَ طَرَفَهُ فِي الْأَرْضِ وَالرِّكَازُ الْمَالُ الْمَدْفُونُ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى انْقِرَاضِهِمْ وَفَنَائِهِمْ بِالْكُلِّيَّةِ، وَالْأَقْرَبُ فِي قَوْلِهِ: أَهْلَكْنا أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ الِانْقِرَاضُ بِالْمَوْتِ وَإِنْ كَانَ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى الْعَذَابِ الْمُعَجَّلِ فِي الدُّنْيَا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالصَّوَابِ وَإِلَيْهِ الْمَرْجِعُ وَالْمَآبُ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ، وَعَلَى آلِهِ وصحبه وسلم.
İkinci söze cevap da budur; çünkü kâfir ve fâsık böyle değildir. Üçüncüye cevap ise: Bu, lütuflarda bulunmaya ve onların kalplerinde ona ikram etme arzusunu yaratmaya hamledilir. Allah Teâlâ'nın: { فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ } “Biz onu, onunla takva sahiplerini müjdeleyesin diye senin dilinle kolaylaştırdık” buyruğuna gelince; bu, tevhid, nübüvvet, haşir, neşir ve saptırıcı batıl ehli fırkalara reddiye içermesi sebebiyle bu surenin yüce konumunu açıkladığı müstakil bir sözdür. Dolayısıyla Allah Teâlâ, müjdelemesi ve uyarması için onu kendi diliyle kolaylaştırdığını beyan etmiştir. Eğer Allah Teâlâ onların kıssalarını Arap diline aktarmasaydı, bu Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem için kolay olmazdı. Kur'an'ın takva sahiplerini müjdelemeyi ve onların dışına çıkanları uyarmayı ihtiva etmesi ise açıktır. Fakat Allah Teâlâ onunla takva sahiplerini müjdeleyeceğini zikredince, bunun karşısında takvaya muhalefette en ileri giden kimseyi zikretmiştir ki onların en ileri gideni batıla sarılan, onda tartışıp inat eden el-eledd (الْأَلَدّ) kimsedir; { لُدًّا } “inatçı” [kelimesinin] manası da budur. Sonra Allah Teâlâ sureyi beliğ bir vaaz ile tamamlayarak şöyle buyurmuştur: { وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ } “Onlardan önce nice nesilleri helak ettik!” Zira onlar düşünüp dünyanın mutlaka yok olacağını ve ölümle son bulacağını bildiklerinde bundan korkarlar ve ahiretteki kötü akıbetten de korkarlar; böylece günahlardan sakınmaya daha yakın olurlar. Sonra Allah Teâlâ bu hususu pekiştirerek şöyle buyurmuştur: { هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ } “Onlardan hiçbirini hissediyor musun?” Çünkü Resûl aleyhisselâm görme, idrak etme veya bulma yoluyla onlardan hiçbirini hissetmediğinde ve gizli ses demek olan: { رِكْزًا } “en ufak bir ses” işitmediğinde -ki ucu yere batırıldığında mızrak için 'rakeze'r-rumha' (رَكَزَ الرُّمْحَ) ve gömülü mala da 'rikâz' (الرِّكَازُ) denilmesi bundandır- bu durum onların tamamen yok olup tükendiğine delalet eder. O'nun: { أَهْلَكْنا } “helak ettik” buyruğunda en yakın mana, bununla ölümle yok olmanın kastedildiğidir; her ne kadar müfessirlerden bunu dünyada peşin verilen azaba hamledenler olsa da. Doğrusunu en iyi Allah bilir; dönüş ve varış O'nadır. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun. Allah, Efendimiz ümmî Nebi Muhammed'e, âline ve ashabına salât ve selâm eylesin.
(راجع هذا الجزء على أصله في النسخة الأميرية وصححه وعلق عليه الأستاذ محمد إسماعيل الصاوي الشهير بعبد الله مدرس اللغة العربية بالمدارس المصرية تداركه الله بلطفه وعامله بجميل كرمه) .
(Bu cüzü Emîriyye nüshasındaki aslıyla karşılaştırıp tashih eden ve üzerine notlar düşen, Mısır medreseleri Arap dili müderrisi -Allah onu lütfuyla kuşatsın ve ona güzel keremiyle muamele etsin- Abdullah olarak meşhur Üstad Muhammed İsmâil es-Sâvî'dir).
(تم الجزء الحادي والعشرون ويليه الجزء الثاني والعشرون، وأوله سورة طه) .
(Yirmi birinci cüz tamamlandı. Onu, başı Tâhâ Suresi olan yirmi ikinci cüz takip edecektir).