يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لَا يَفْتُرُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٠] ثُمَّ لَهُمْ أَيْضًا دَرَجَاتٌ مُتَفَاوِتَةٌ، وَمَرَاتِبُ مُتَبَاعِدَةٌ، وَالْعُقُولُ الْبَشَرِيَّةُ قَاصِرَةٌ عَنِ الْإِحَاطَةِ بِأَحْوَالِهَا، وَالْوُقُوفِ عَلَى شَرْحِ صِفَاتِهَا، وَلَا يَزَالُ هَذَا التَّرَقِّي وَالتَّصَاعُدُ حَاصِلًا كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ [يُوسُفَ: ٧٦] إِلَى أَنْ يَنْتَهِيَ الْأَمْرُ إِلَى نُورِ الْأَنْوَارِ، وَمُسَبِّبِ الْأَسْبَابِ، وَمَبْدَأِ الْكُلِّ، وَيَنْبُوعِ الرَّحْمَةِ، وَمَبْدَأِ الْخَيْرِ، وَهُوَ اللَّهُ تَعَالَى، فَثَبَتَ أَنَّ عَالَمَ الْأَرْوَاحِ هُوَ عَالَمُ الْغَيْبِ، وَحَضْرَةُ جَلَالِ الرُّبُوبِيَّةِ هِيَ غَيْبُ الْغَيْبِ، وَلِذَلِكَ
{ يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لَا يَفْتُرُونَ } “Gece gündüz bıkıp usanmadan tesbih ederler” [el-Enbiyâ: 20]. Sonra onlar için de farklı dereceler ve birbirinden uzak mertebeler vardır. Beşerî akıllar onların hâllerini kavramaktan ve sıfatlarının açıklamasını tam olarak bilmekten acizdir. Nitekim Allâh Teâlâ'nın: { وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ } “Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bir bilen vardır” [Yûsuf: 76] buyurduğu gibi, bu yükseliş ve terakki; iş nurların nuruna, sebeplerin müsebbibine, her şeyin başlangıcına, rahmetin kaynağına ve hayrın mebdeine, yani Allâh Teâlâ'ya varıncaya kadar devam eder. Böylece ruhlar âleminin gayb âlemi, rubûbiyyet celâlinin hazretinin ise gaybın gaybı olduğu sabit olmuştur. Bundan dolayıdır ki
قَالَ ﵊: «إِنَّ لِلَّهِ سَبْعِينَ حِجَابًا مِنَ النُّورِ لَوْ كَشَفَهَا لَأَحْرَقَتْ سُبُحَاتُ وَجْهِهِ كُلَّ مَا أَدْرَكَ الْبَصَرُ»
[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Allâh'ın nurdan yetmiş perdesi vardır; şayet onları açsaydı, Zâtının nurları gözün idrak ettiği her şeyi yakardı.»
وَتَقْدِيرُ عَدَدِ تِلْكَ الْحُجُبِ بِالسَّبْعِينَ مِمَّا لَا يُعْرَفُ إِلَّا بِنُورِ النُّبُوَّةِ.
Bu perdelerin sayısının yetmiş olarak takdir edilmesi, ancak nübüvvet nuruyla bilinebilecek şeylerdendir.
فَقَدْ ظَهَرَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ الْمِعْرَاجَ عَلَى قِسْمَيْنِ: أَوَّلُهُمَا: الْمِعْرَاجُ مِنْ عَالَمِ الشَّهَادَةِ إِلَى عَالَمِ الْغَيْبِ، وَالثَّانِي:
Zikrettiğimiz hususlardan açıkça anlaşılmıştır ki miraç iki kısımdır: Birincisi, şehâdet âleminden gayb âlemine yapılan miraç; ikincisi ise,
الْمِعْرَاجُ من عالم الغيب إلى عالم غيب الغيب، وَهَذِهِ كَلِمَاتٌ بُرْهَانِيَّةٌ يَقِينِيَّةٌ حَقِيقِيَّةٌ.
gayb âleminden gaybın gaybı âlemine yapılan miraçtır. Bunlar burhanî, yakînî ve hakiki sözlerdir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَلْنَرْجِعْ إِلَى الْمَقْصُودِ فَنَقُولُ: إِنَّ مُحَمَّدًا ﵇ لَمَّا وَصَلَ إِلَى الْمِعْرَاجِ وَأَرَادَ أَنْ يَرْجِعَ قَالَ: يَا رَبَّ الْعِزَّةِ إِنَّ الْمُسَافِرَ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَعُودَ إِلَى وَطَنِهِ احْتَاجَ إِلَى مَحْمُولَاتٍ يُتْحِفُ بِهَا أَصْحَابَهُ وَأَحْبَابَهُ، فَقِيلَ لَهُ: إِنَّ تُحْفَةَ أُمَّتِكَ الصَّلَاةُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهَا جَامِعَةٌ بَيْنَ الْمِعْرَاجِ الْجُسْمَانِيِّ، وَبَيْنَ الْمِعْرَاجِ الرُّوحَانِيِّ: أَمَّا الْجُسْمَانِيُّ فَبِالْأَفْعَالِ، وَأَمَّا الرُّوحَانِيُّ فَبِالْأَذْكَارِ، فَإِذَا أَرَدْتَ أَيُّهَا الْعَبْدُ الشُّرُوعَ فِي هَذَا الْمِعْرَاجِ فَتَطَهَّرْ أَوَّلًا، لِأَنَّ الْمَقَامَ مَقَامُ الْقُدُسِ، فَلْيَكُنْ ثَوْبُكَ طَاهِرًا، وَبَدَنُكَ طَاهِرًا لِأَنَّكَ بِالْوَادِي الْمُقَدَّسِ طُوًى، وَأَيْضًا فَعِنْدَكَ مَلِكٌ وَشَيْطَانٌ، فَانْظُرْ أَيُّهُمَا تُصَاحِبُ: وَدِينٌ وَدُنْيَا، فَانْظُرْ أَيُّهُمَا تُصَاحِبُ: وَعَقْلٌ وَهَوًى، فَانْظُرْ أَيُّهُمَا تُصَاحِبُ: وَخَيْرٌ وَشَرٌّ، وَصِدْقٌ وَكَذِبٌ، وَحَقٌّ وَبَاطِلٌ، وَحِلْمٌ وَطَيْشٌ، وَقَنَاعَةٌ وَحِرْصٌ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي كُلِّ الْأَخْلَاقِ الْمُتَضَادَّةِ وَالصِّفَاتِ الْمُتَنَافِيَةِ، فَانْظُرْ أَنَّكَ تُصَاحِبُ أَيَّ الطَّرَفَيْنِ وَتُوَافِقُ أَيَّ الْجَانِبَيْنِ/ فَإِنَّهُ إِذَا اسْتَحْكَمَتِ الْمُرَافَقَةُ تعذرت المفارقة،
Bunu anladığında asıl maksada dönelim ve diyelim ki: Muhammed aleyhisselâm miracına ulaşıp da geri dönmek istediğinde: “Ey İzzet Sahibi Rabbim! Yolcu vatanına dönmek istediğinde arkadaşlarına ve sevdiklerine hediye edeceği şeylere ihtiyaç duyar” dedi. Bunun üzerine ona: “Ümmetinin hediyesi namazdır” denildi. Çünkü namaz, cismanî miraç ile ruhanî miracı kendisinde toplamıştır: Cismanî olanı fiillerle, ruhanî olanı ise zikirlerledir. Ey kul, bu miraca başlamak istediğinde önce temizlen; zira bulunulan makam kutsiyet makamıdır. Elbisen temiz, bedenin temiz olsun; zira sen mukaddes vadi Tuvâ'dasın. Ayrıca senin yanında bir melek ve bir şeytan vardır, bak bakalım hangisine arkadaşlık edeceksin; bir din ve bir dünya vardır, bak bakalım hangisine arkadaşlık edeceksin; akıl ve heva vardır, bak bakalım hangisine arkadaşlık edeceksin; hayır ve şer, doğruluk ve yalan, hak ve batıl, hilim ve taşkınlık, kanaat ve hırs vardır. Birbiriyle çelişen tüm ahlaklar ve zıt sıfatlar hakkında da durum böyledir. O halde iki taraftan hangisine arkadaşlık edeceğine, hangi tarafla uyuşacağına iyi bak; / zira arkadaşlık pekişip sağlamlaşırsa ayrılmak imkânsızlaşır.
أَلَا تَرَى أَنَّ الصِّدِّيقَ اخْتَارَ صُحْبَةَ مُحَمَّدٍ ﵇ فَلَزِمَهُ فِي الدُّنْيَا، وَفِي الْقَبْرِ، وَفِي الْقِيَامَةِ، وَفِي الْجَنَّةِ وَأَنَّ كَلْبًا صَحِبَ أَصْحَابَ الْكَهْفِ فَلَزِمَهُمْ فِي الدُّنْيَا، وَفِي الْآخِرَةِ، ولهذا السر قال تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ [التَّوْبَةِ: ١١٩] ثُمَّ إِذَا تَطَهَّرْتَ فَارْفَعْ يَدَيْكَ، وَذَلِكَ الرَّفْعُ إِشَارَةٌ إِلَى تَوْدِيعِ عَالَمِ الدُّنْيَا وَعَالَمِ الْآخِرَةِ فَاقْطَعْ نَظَرَكَ عَنْهُمَا بِالْكُلِّيَّةِ، وَوَجِّهْ قَلْبَكَ وَرُوحَكَ وَسِرَّكَ وَعَقْلَكَ وَفَهْمَكَ وَذِكْرَكَ وَفِكْرَكَ إِلَى اللَّهِ، ثُمَّ قُلْ: اللَّهُ أَكْبَرُ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ أَكْبَرُ مِنْ كُلِّ الْمَوْجُودَاتِ، وَأَعْلَى وَأَعْظَمُ وَأَعَزُّ مِنْ كُلِّ الْمَعْلُومَاتِ، بَلْ هُوَ أَكْبَرُ مِنْ أَنْ يُقَاسَ إِلَيْهِ شَيْءٌ أَوْ يُقَالَ إِنَّهُ أَكْبَرُ، ثُمَّ قُلْ: سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ، وَفِي هَذَا الْمَقَامِ تَجَلَّى لَكَ نُورُ سُبُحَاتِ الْجَلَالِ، ثُمَّ تَرَقَّيْتَ مِنَ التَّسْبِيحِ إِلَى التَّحْمِيدِ ثُمَّ قُلْ: تَبَارَكَ اسْمُكَ، وَفِي هَذَا الْمَقَامِ انْكَشَفَ لَكَ نُورُ الْأَزَلِ وَالْأَبَدِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ تَبَارَكَ إِشَارَةٌ إِلَى الدَّوَامِ الْمُنَزَّهِ عَنِ الْإِفْنَاءِ وَالْإِعْدَامِ، وَذَلِكَ يَتَعَلَّقُ بِمُطَالَعَةِ حَقِيقَةِ الْأَزَلِ فِي الْعَدَمِ، وَمُطَالَعَةِ حَقِيقَةِ الْأَبَدِ فِي الْبَقَاءِ، ثُمَّ قُلْ: وَتَعَالَى جَدُّكَ، وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ أَعْلَمُ وَأَعْظَمُ مِنْ أَنْ تَكُونَ صِفَاتُ جَلَالِهِ وَنُعُوتُ كَمَالِهِ مَحْصُورَةً فِي الْقَدْرِ الْمَذْكُورِ، ثُمَّ قُلْ: وَلَا إِلَهَ غَيْرُكَ، وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ كُلَّ صِفَاتِ الْجَلَالِ وَسِمَاتِ الْكَمَالِ لَهُ لَا لِغَيْرِهِ، فَهُوَ الْكَامِلُ الَّذِي لَا كَامِلَ إِلَّا هُوَ، وَالْمُقَدَّسُ الَّذِي لَا مُقَدَّسَ إِلَّا هُوَ، وَفِي الْحَقِيقَةِ لَا هُوَ إِلَّا هُوَ وَلَا إله إلا هو، والعقل هاهنا يَنْقَطِعُ، وَاللِّسَانُ يَعْتَقِلُ، وَالْفَهْمُ يَتَبَلَّدُ، وَالْخَيَالُ يَتَحَيَّرُ، وَالْعَقْلُ يَصِيرُ كَالزَّمَنِ، ثُمَّ عُدْ إِلَى نَفْسِكَ وحالك وقل: وجهت وجهي للذي فطر السموات وَالْأَرْضَ، فَقَوْلُكَ:
Görmez misin ki Sıddîk [Ebû Bekir], Muhammed aleyhisselâm'ın arkadaşlığını seçti ve bu yüzden dünyada, kabirde, kıyamette ve cennette onunla beraber oldu. Bir köpek de Ashâb-ı Kehf'e arkadaşlık etti ve dünyada da ahirette de onlardan ayrılmadı. İşte bu sırdan dolayı Allâh Teâlâ: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ } “Ey iman edenler! Allâh'a karşı gelmekten sakının ve doğrularla beraber olun” [et-Tevbe: 119] buyurmuştur. Sonra temizlendiğin vakit ellerini kaldır; bu kaldırış, dünya ve ahiret âlemine veda etmeye işarettir. Dolayısıyla bakışını o ikisinden tamamen kes; kalbini, ruhunu, sırrını, aklını, anlayışını, zikrini ve fikrini Allâh'a yönelt. Sonra: «Allâhu ekber» de; bunun anlamı, O'nun bütün varlıklardan daha büyük; bilinen her şeyden daha yüce, daha azametli ve daha üstün olduğudur; bilakis O, kendisine bir şeyin kıyas edilmesinden yahut [sadece] 'daha büyüktür' denilmesinden bile daha büyüktür. Sonra: «Sübhânekellâhumme ve bihamdik» de; bu makamda sana celâlin tenzih nurları tecelli eder, sonra tesbihten tahmîde yükselirsin. Sonra: «Ve tebârakesmük» de; bu makamda sana ezel ve ebet nuru açılır. Çünkü O'nun 'Tebârake' buyruğu, yok olmaktan ve yok edilmekten münezzeh olan devamlılığa işarettir. Bu da yoklukta ezelin hakikatini, bekada ise ebedin hakikatini müşahede etmekle ilgilidir. Sonra: «Ve teâlâ ceddük» de; bu da O'nun celâl sıfatlarının ve kemâl vasıflarının zikredilen miktarla sınırlı kalmasından çok daha yüce ve büyük olduğuna işarettir. Sonra: «Ve lâ ilâhe gayruk» de; bu da bütün celâl sıfatlarının ve kemâl vasıflarının başkasına değil, yalnızca O'na ait olduğuna işarettir. O, kendisinden başka kâmil bulunmayan kâmildir; kendisinden başka mukaddes bulunmayan mukaddestir. Hakikatte O'ndan başka O yoktur ve O'ndan başka ilâh yoktur. Burada akıl kesilir, dil tutulur, anlayış körelir, hayal hayrete düşer ve akıl kötürüm gibi kalır. Sonra kendi nefsine ve hâline dönerek: «Veccehtü vechiye lillezî fatara's-semâvâti ve'l-ard» de. Şöyle ki:
«سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ» مِعْرَاجُ الْمَلَائِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ، وَهُوَ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ: وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ [الْبَقَرَةِ: ٣٠] وَهُوَ أَيْضًا مِعْرَاجُ مُحَمَّدٍ ﵇، لِأَنَّ مِعْرَاجَهُ مُفْتَتَحٌ بِقَوْلِهِ: «سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ» وَأَمَّا قَوْلُكَ: «وَجَّهْتُ وَجْهِيَ» فَهُوَ مِعْرَاجُ إِبْرَاهِيمَ الْخَلِيلِ ﵇، وَقَوْلُكَ: «إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ» فَهُوَ مِعْرَاجُ مُحَمَّدٍ الْحَبِيبِ ﵇، فَإِذَا قَرَأْتَ هَذَيْنِ الذِّكْرَيْنِ فَقَدْ جَمَعْتَ بَيْنَ مِعْرَاجِ أَكَابِرِ الْمَلَائِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ وَبَيْنَ مِعْرَاجِ عُظَمَاءِ الْأَنْبِيَاءِ وَالْمُرْسَلِينَ، ثُمَّ إِذَا فَرَغْتَ مِنْ هَذِهِ الْحَالَةِ فَقُلْ: أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ، لِتَدْفَعَ ضَرَرَ الْعُجْبِ مِنْ نَفْسِكَ.
«Sübhânekellâhumme ve bihamdik» sözün, mukarreb meleklerin miracıdır. Nitekim O'nun: { وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ } “Biz ise seni hamdinle tesbih ve seni takdis ediyoruz” [el-Bakara: 30] buyruğunda zikredilen de budur. Bu aynı zamanda Muhammed aleyhisselâm'ın da miracıdır; çünkü onun miracı «Sübhânekellâhumme ve bihamdik» sözüyle açılmıştır. «Veccehtü vechiye» sözün ise Halîl İbrâhim aleyhisselâm'ın miracıdır. «Şüphesiz namazım, ibadetlerim, hayatım ve ölümüm Allâh içindir» sözün ise Habîb Muhammed aleyhisselâm'ın miracıdır. Bu iki zikri okuduğunda, mukarreb büyük meleklerin miracı ile büyük peygamberlerin ve resullerin miracını bir araya getirmiş olursun. Sonra bu durumdan çıktığında, nefsinden kaynaklanan ucb (kendini beğenme) tehlikesini savuşturmak için: «Eûzü billâhi mine'ş-şeytâni'r-racîm» de.
وَاعْلَمْ أَنَّ لِلْجَنَّةِ ثَمَانِيَةَ أَبْوَابٍ، فَفِي هَذَا الْمَقَامِ انْفَتَحَ لَكَ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ، وَهُوَ بَابُ الْمَعْرِفَةِ، وَالْبَابُ الثَّانِي: هُوَ بَابُ الذِّكْرِ وَهُوَ قَوْلُكَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، وَالْبَابُ الثَّالِثُ: بَابُ الشُّكْرِ، وَهُوَ قَوْلُكَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَالْبَابُ الرابع: باب الرَّجَاءُ، وَهُوَ قَوْلُكَ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، وَالْبَابُ الْخَامِسُ: بَابُ الْخَوْفِ، وَهُوَ قَوْلُكَ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ، وَالْبَابُ السَّادِسُ: بَابُ/ الْإِخْلَاصِ الْمُتَوَلِّدِ مِنْ مَعْرِفَةِ الْعُبُودِيَّةِ وَمَعْرِفَةِ الرُّبُوبِيَّةِ، وَهُوَ قَوْلُكَ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ وَالْبَابُ السَّابِعُ: بَابُ الدُّعَاءِ وَالتَّضَرُّعِ كَمَا قَالَ: أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ [النَّمْلِ: ٦٢] وَقَالَ: ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ [غَافِرٍ: ٦٠] وَهُوَ هاهنا قَوْلُكَ اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ، وَالْبَابُ الثَّامِنُ: بَابُ الِاقْتِدَاءِ بِالْأَرْوَاحِ الطَّيِّبَةِ الطَّاهِرَةِ وَالِاهْتِدَاءِ بِأَنْوَارِهِمْ، وَهُوَ قَوْلُكَ صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ، وَبِهَذَا الطَّرِيقِ إِذَا قَرَأْتَ هَذِهِ السُّورَةَ. وَوَقَفْتَ عَلَى أَسْرَارِهَا انْفَتَحَتْ لَكَ ثَمَانِيَةُ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ [ص: ٥٠] فَجَنَّاتُ الْمَعَارِفِ الرَّبَّانِيَّةِ انْفَتَحَتْ أَبْوَابُهَا بِهَذِهِ الْمَقَالِيدِ الرُّوحَانِيَّةِ، فَهَذَا هُوَ الْإِشَارَةُ إِلَى مَا حَصَلَ فِي الصَّلَاةِ مِنَ الْمِعْرَاجِ الرُّوحَانِيِّ.
Bil ki cennetin sekiz kapısı vardır. Bu makamda sana cennet kapılarından biri, yani marifet kapısı açılmıştır. İkinci kapı zikir kapısıdır ki o, «Bismillâhirrahmânirrahîm» sözündür. Üçüncü kapı şükür kapısıdır ki o, «Elhamdülillâhi Rabbi'l-âlemîn» sözündür. Dördüncü kapı recâ (ümit) kapısıdır ki o, «Er-Rahmânir-Rahîm» sözündür. Beşinci kapı havf (korku) kapısıdır ki o, «Mâliki yevmi'd-dîn» sözündür. Altıncı kapı, / kulluk ve rablik bilgisinden doğan ihlas kapısıdır ki o, «İyyâke na'büdü ve iyyâke neste'în» sözündür. Yedinci kapı, tıpkı: { أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ } “Yoksa darda kalan kendisine dua ettiği zaman ona icabet eden mi?” [en-Neml: 62] ve: { ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } “Bana dua edin, size icabet edeyim” [Gâfir: 60] ayetlerinde buyrulduğu gibi dua ve tezellül kapısıdır ki o, burada «İhdine's-sırâta'l-müstakîm» sözündür. Sekizinci kapı, tertemiz ve pak ruhlara uyma ve onların nurlarıyla hidayete erme kapısıdır ki o, «Sırâtallezîne en'amte aleyhim gayri'l-mağdûbi aleyhim veleddâllîn» sözündür. Bu minval üzere, bu sureyi okuyup sırlarına vakıf olduğunda sana cennetin sekiz kapısı açılır. Allâh Teâlâ'nın: { جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ } “Kapıları kendilerine açılmış Adn cennetleri vardır” [Sâd: 50] buyruğundan murat da budur. Böylece rabbanî marifet cennetlerinin kapıları bu ruhanî anahtarlarla açılmış olur. İşte bu, namazda gerçekleşen ruhanî miraca işarettir.
وَأَمَّا الْمِعْرَاجُ الْجُسْمَانِيُّ فَالْمَرْتَبَةُ الْأُولَى أَنْ تَقُومَ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ مِثْلَ قِيَامِ أَصْحَابِ الْكَهْفِ، وَهُوَ قَوْلُهُ
Cismanî miraca gelince; ilk mertebe, Allâh'ın huzurunda Ashâb-ı Kehf'in kıyamı gibi durmandır. Bu da O'nun şu buyruğudur:
تَعَالَى: إِذْ قامُوا فَقالُوا رَبُّنا رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الْكَهْفِ: ١٤] بَلْ قُمْ قِيَامَ أَهْلِ الْقِيَامَةِ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى:
Allâh Teâlâ'nın: { إِذْ قامُوا فَقالُوا رَبُّنا رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Hani onlar kıyama kalkıp: 'Rabbimiz göklerin ve yerin Rabbidir' demişlerdi” [el-Kehf: 14] buyruğudur. Hatta kıyamet ehlinin kıyamı gibi dur ki bu da Allâh Teâlâ'nın şu buyruğudur:
يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ [الْمُطَفِّفِينَ: ٦] ثُمَّ اقْرَأْ سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ، وَبَعْدَهُ وَجَّهْتُ وَجْهِيَ، وَبَعْدَهُ الْفَاتِحَةَ، وَبَعْدَهَا مَا تَيَسَّرَ لَكَ مِنَ الْقُرْآنِ، وَاجْتَهِدْ فِي أَنْ تَنْظُرَ مِنَ اللَّهِ إِلَى عِبَادَتِكَ حَتَّى تَسْتَحْقِرَهَا وَإِيَّاكَ أَنْ تَنْظُرَ مِنْ عِبَادَتِكَ إِلَى اللَّهِ، فَإِنَّكَ إِنْ فَعَلْتَ ذَلِكَ صِرْتَ مِنَ الْهَالِكِينَ، وَهَذَا سِرُّ قَوْلِهِ: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ.
{ يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } “İnsanların, Âlemlerin Rabbi için kıyama duracağı gün” [el-Mutaffifîn: 6]. Sonra «Sübhânekellâhumme»yi, ardından «Veccehtü vechiye»yi, ardından Fâtiha'yı ve ondan sonra da Kur'ân'dan sana kolay geleni oku. Kendi ibadetine [bizzat] Allâh tarafından bakmaya gayret et ki onu hakir göresin; sakın ha ibadetinden Allâh'a bakma, zira böyle yaparsan helak olanlardan olursun. { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Yalnız sana kulluk eder ve yalnız senden yardım dileriz” ayetinin sırrı da budur.
وَاعْلَمْ أَنَّ النَّفْسَ الْآنَ جَارِيَةٌ مَجْرَى خَشَبَةٍ عَرَضْتَهَا عَلَى نَارٍ خَوْفَ الْجَلَالِ فَلَانَتْ، فَاجْعَلْهَا مَحْنِيَّةً بِالرُّكُوعِ فَقُلْ: سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ، ثُمَّ اتْرُكْهَا لِتَسْتَقِيمَ مَرَّةً أُخْرَى، فَإِنَّ هَذَا الدِّينَ مَتِينٌ فَأَوْغِلْ فِيهِ بِرِفْقٍ، وَلَا تُبْغِضْ إِلَى نَفْسِكَ عِبَادَةَ اللَّهِ، فَإِنَّ الْمُنْبَتَّ لَا أَرْضًا قَطَعَ وَلَا ظَهْرًا أَبْقَى فَإِذَا عَادَتْ إِلَى اسْتِقَامَتِهَا فَانْحَدِرْ إِلَى الْأَرْضِ بِنِهَايَةِ التَّوَاضُعِ وَاذْكُرْ رَبَّكَ بِغَايَةِ الْعُلُوِّ، وَقُلْ: سُبْحَانَ رَبِّيَ الْأَعْلَى، فَإِذَا أَتَيْتَ بِالسَّجْدَةِ الثَّانِيَةِ فَقَدْ حَصَلَ لَكَ ثَلَاثَةُ أَنْوَاعٍ مِنَ الطَّاعَةِ: الرُّكُوعُ الْوَاحِدُ، وَالسُّجُودَانِ، وَبِهَا تَنْجُو مِنَ الْعَقَبَاتِ الثَّلَاثِ الْمُهْلِكَةِ، فَبِالرُّكُوعِ تَنْجُو عَنْ عَقَبَةِ الشَّهَوَاتِ، وَبِالسُّجُودِ الْأَوَّلِ تَنْجُو عَنْ عَقَبَةِ الْغَضَبِ الَّذِي هُوَ رَئِيسُ الْمُؤْذِيَاتِ، وَبِالسُّجُودِ الثَّانِي تَنْجُو عَنْ عَقَبَةِ الْهَوَى الَّذِي هُوَ الدَّاعِي إِلَى كُلِّ الْمُهْلِكَاتِ وَالْمُضِلَّاتِ، فَإِذَا تَجَاوَزْتَ هَذِهِ الْعَقَبَاتِ وَتَخَلَّصْتَ عَنْ هَذِهِ الدَّرَكَاتِ فَقَدْ وَصَلْتَ إِلَى الدَّرَجَاتِ الْعَالِيَاتِ، وَمَلَكْتَ الْبَاقِيَاتِ الصَّالِحَاتِ، وَانْتَهَيْتَ إِلَى عَتَبَةِ جَلَالِ مُدَبِّرِ الْأَرْضِ والسموات، فَقُلْ عِنْدَ ذَلِكَ التَّحِيَّاتُ الْمُبَارَكَاتُ الصَّلَوَاتُ الطَّيِّبَاتُ لِلَّهِ، فَالتَّحِيَّاتُ الْمُبَارَكَاتُ بِاللِّسَانِ، وَالصَّلَوَاتُ بِالْأَرْكَانِ، وَالطِّيِّبَاتُ بِالْجَنَانِ وَقُوَّةِ الْإِيمَانِ، ثُمَّ فِي هَذَا الْمَقَامِ يَصْعَدُ نُورُ رُوحِكَ وَيَنْزِلُ نُورُ رُوحِ مُحَمَّدٍ ﷺ/ فَيَتَلَاقَى الرُّوحَانِ، وَيَحْصُلُ هُنَاكَ الرُّوحُ وَالرَّاحَةُ وَالرَّيْحَانُ، فَلَا بُدَّ لِرُوحِ مُحَمَّدٍ ﵊ مِنْ مَحْمَدَةٍ وَتَحِيَّةٍ، فَقُلِ: السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، فَعِنْدَ ذَلِكَ يَقُولُ مُحَمَّدٌ ﵊: «السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ» ، وَكَأَنَّهُ قِيلَ لَكَ فَهَذِهِ الْخَيْرَاتُ وَالْبَرَكَاتُ بِأَيِّ وَسِيلَةٍ وَجَدْتَهَا؟ وَبِأَيِّ طَرِيقٍ وَصَلْتَ إِلَيْهَا؟ فَقُلْ بِقَوْلِي: «أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، فَقِيلَ لَكَ إِنَّ مُحَمَّدًا هُوَ الَّذِي هَدَاكَ إِلَيْهِ، فَأَيُّ شَيْءٍ هَدِيَّتُكَ لَهُ؟ فَقُلْ: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ، فَقِيلَ لَكَ:
Bil ki nefis şu anda celâl korkusundan ateşe tutulup yumuşamış bir ağaç gibidir; onu rükû ile eğ ve: «Semiallâhu limen hamideh» de; sonra tekrar doğrulması için onu serbest bırak. Zira bu din sağlamdır, ona rıfk ile (nezaketle) nüfuz et; nefsine Allâh'a ibadeti nefret ettirme. Çünkü [binek hayvanını çatlatırcasına koşturan] yolcu ne yol katedebilir ne de geride sağlam bir binek bırakabilir. Nefsin tekrar doğrulduğunda, son derece tevazu içinde yere doğru in ve Rabbini en üstün yücelikle zikrederek: «Sübhâne Rabbiye'l-A'lâ» de. İkinci secdeyi yaptığında, senin için üç tür itaat gerçekleşmiş olur: Bir rükû ve iki secde. Bunlar sayesinde helak edici üç engelden kurtulursun: Rükû ile şehvetler engelinden kurtulursun; ilk secde ile eziyetlerin başı olan gazap engelinden kurtulursun; ikinci secde ile ise helak edici ve saptırıcı bütün şeylerin davetçisi olan hevâ engelinden kurtulursun. Bu engelleri aşıp bu derekelerden kurtulduğun zaman yüksek derecelere ulaşmış, bakî kalan salih amellere sahip olmuş ve yerin ve göklerin Müdebbir'inin celâl eşiğine varmış olursun. İşte o zaman: «Et-tahıyyâtü'l-mübârakâtü's-salavâtü't-tayyibâtü lillâh» de. «et-Tahıyyâtü'l-mübârakât» dil ile, «es-Salavât» azalarla, «et-Tayyibât» ise kalp ve imanın kuvveti iledir. Sonra bu makamda senin ruhunun nuru yükselir ve Muhammed ﷺ'in ruhunun nuru iner; / iki ruh karşılaşır, orada rahatlık, huzur ve reyhan hâsıl olur. Artık Muhammed aleyhisselâm'ın ruhuna bir övgü ve tahiyye (selam) gereklidir, bu yüzden: «Es-selâmü aleyke eyyühe'n-nebiyyü ve rahmetullâhi ve berekâtüh» de. İşte o zaman Muhammed aleyhisselâm: «Es-selâmü aleynâ ve alâ ibâdillâhi's-sâlihîn» der. Sanki sana: “Bu hayırları ve bereketleri hangi vesileyle buldun, hangi yolla bunlara ulaştın?” denilir; sen de: «Eşhedü enlâ ilâhe illallâh ve eşhedü enne Muhammeden Rasûlullâh» sözümle [ulaştım] dersin. Sana: “Seni O'na ulaştıran Muhammed'dir; öyleyse ona hediyen nedir?” denilir; sen de: «Allâhümme salli alâ Muhammedin ve alâ âli Muhammed» dersin. Sana şöyle denilir:
إِنَّ إِبْرَاهِيمَ هُوَ الَّذِي طَلَبَ مِنَ اللَّهِ أَنْ يُرْسِلَ إِلَيْكَ مِثْلَ هَذَا الرَّسُولِ فَقَالَ: رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ [الْبَقَرَةِ: ١٢٩] فَمَا جَزَاؤُكَ لَهُ؟ فَقُلْ: كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَعَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ، فَيُقَالُ لَكَ: فَكُلُّ هَذِهِ الْخَيْرَاتِ مِنْ مُحَمَّدٍ أَوْ مِنْ إِبْرَاهِيمَ أَوْ مِنَ اللَّهِ؟ فَقُلْ: بَلْ مِنَ الْحَمِيدِ الْمَجِيدِ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ.
“Allâh'tan sana böyle bir peygamber göndermesini isteyen İbrâhim'dir; nitekim: { رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ } “Rabbimiz! Onların içinden kendilerine bir peygamber gönder” [el-Bakara: 129] demiştir. Öyleyse ona mükâfatın nedir?” Sen de: «Kemâ salleyte alâ İbrâhîme ve alâ âli İbrâhîm» dersin. Sana: “Peki bütün bu hayırlar Muhammed'den midir, İbrâhim'den midir, yoksa Allâh'tan mıdır?” denilir; sen de: “Bilakis Hamîd ve Mecîd olandandır; şüphesiz sen Hamîd'sin, Mecîd'sin” dersin.
ثُمَّ إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا ذَكَرَ اللَّهَ بِهَذِهِ الْأَثْنِيَةِ وَالْمَدَائِحِ ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي مَحَافِلِ الْمَلَائِكَةِ بِدَلِيلِ
Sonra kul, Allâh'ı bu senalar ve övgülerle zikrettiği zaman Allâh Teâlâ da onu meleklerin meclislerinde zikreder. Bunun delili
قَوْلِهِ ﵊ حِكَايَةً عَنِ اللَّهِ ﷿: «إِذَا ذَكَرَنِي عَبْدِي فِي مَلَأٍ ذَكَرْتُهُ فِي مَلَأٍ خَيْرٍ مِنْ مَلَئِهِ»
[Peygamber] aleyhisselâm'ın Allâh Azze ve Celle'den naklen buyurduğu şu hadistir: «Kulum beni bir topluluk içinde zikrederse, ben de onu onların topluluğundan daha hayırlı bir topluluk içinde zikrederim.»
فَإِذَا سَمِعَ الْمَلَائِكَةُ ذَلِكَ اشْتَاقُوا إِلَى هَذَا الْعَبْدِ فَقَالَ اللَّهُ: «إِنَّ ملائكة السموات اشْتَاقُوا إِلَى زِيَارَتِكَ وَأَحَبُّوا الْقُرْبَ مِنْكَ، وَقَدْ جاؤك فَابْدَأْ بِالسَّلَامِ عَلَيْهِمْ لِتَحْصُلَ لِكَ فِيهِ مَرْتَبَةُ السَّابِقِينَ، فَيَقُولُ الْعَبْدُ عَنْ يَمِينِهِ وَعَنْ شِمَالِهِ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ فَلَا جَرَمَ أَنَّهُ إِذَا دَخَلَ الْجَنَّةَ الْمَلَائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِ مِنْ كُلِّ بَابٍ فَيَقُولُونَ: سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ [الرعد: ٢٤] .
Melekler bunu işitince bu kula iştiyak duyarlar. Allâh Teâlâ da şöyle buyurur: «Göklerin melekleri seni ziyarete iştiyak duydular ve sana yakın olmayı arzu ettiler; işte sana geldiler, aralarında öne geçenlerin derecesine ermen için onlara önce sen selam ver.» Kul sağına ve soluna: «Es-selâmü aleyküm ve rahmetullâhi ve berekâtüh» der. Şüphesiz o cennete girdiğinde melekler her kapıdan onun yanına girerek: { سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ } “Sabrettiğinize karşılık size selam olsun! Burası dünya yurdunun ne güzel bir sonucudur!” [er-Ra'd: 24] derler.
الفصل السادس في الكبرياء والعظمة
Altıncı Fasıl: Kibriyâ ve Azamet Hakkında
الْكِبْرِيَاءِ وَالْعَظَمَةِ:
Kibriyâ ve Azamet:
أَعْظَمُ الْمَخْلُوقَاتِ جَلَالَةً وَمَهَابَةً الْمَكَانُ وَالزَّمَانُ: أَمَّا الْمَكَانُ فَهُوَ الْفَضَاءُ الَّذِي لَا نِهَايَةَ لَهُ، وَالْخَلَاءُ الَّذِي لَا غَايَةَ لَهُ، وَأَمَّا الزَّمَانُ فَهُوَ الِامْتِدَادُ الْمُتَوَهَّمُ الْخَارِجُ مِنْ قَعْرِ ظُلُمَاتِ عَالَمِ الْأَزَلِ إِلَى ظُلُمَاتِ عَالَمِ الْأَبَدِ، كَأَنَّهُ نَهْرٌ خَرَجَ مِنْ قَعْرِ جَبَلِ الْأَزَلِ وَامْتَدَّ حَتَّى دَخَلَ فِي قَعْرِ جَبَلِ الْأَبَدِ فَلَا يُعْرَفُ لِانْفِجَارِهِ مَبْدَأٌ، وَلَا لِاسْتِقْرَارِهِ مَنْزِلٌ، فَالْأَوَّلُ وَالْآخِرُ صِفَةُ الزَّمَانِ، وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ صِفَةُ الْمَكَانِ، وَكَمَالُ هَذِهِ الْأَرْبَعَةِ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ، فَالْحَقُّ سُبْحَانَهُ وَسِعَ الْمَكَانَ ظَاهِرًا وَبَاطِنًا، وَوَسِعَ الزَّمَانَ أَوَّلًا وَآخِرًا، وَإِذَا كَانَ مُدَبِّرُ الْمَكَانِ وَالزَّمَانِ هُوَ الْحَقَّ تَعَالَى كَانَ مُنَزَّهًا عَنِ الْمَكَانِ وَالزَّمَانِ.
Mahlukatın celâlet ve mehâbet bakımından en büyüğü mekân ve zamandır: Mekâna gelince, o sonu olmayan uzay ve nihayeti bulunmayan boşluktur. Zamana gelince, o ezel âleminin karanlıklarının derinliğinden ebet âleminin karanlıklarına doğru uzanan farazî bir uzantıdır; sanki ezel dağının dibinden çıkıp ebet dağının dibine girene kadar uzanan bir nehir gibidir ki onun fışkırmasının başlangıcı bilinmez, durup yerleşeceği bir menzil de bulunmaz. Dolayısıyla Evvel ve Âhir zamanın sıfatı; Zâhir ve Bâtın ise mekânın sıfatıdır. Bu dördünün kemali ise Rahmân ve Rahîm'dedir. Zira Hak Sübhânehu mekânı zâhiren ve bâtınen kuşatmış, zamanı da evvelen ve âhiren ihata etmiştir. Mekânın ve zamanın müdebbiri Hak Teâlâ olduğuna göre, O mekândan ve zamandan münezzehtir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْحَقُّ ﷾ لَهُ عَرْشٌ، وَكُرْسِيٌّ، فَعَقَدَ الْمَكَانَ بِالْكُرْسِيِّ فَقَالَ: وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٥] وَعَقَدَ الزَّمَانَ بِالْعَرْشِ فَقَالَ: وَكانَ عَرْشُهُ عَلَى الْماءِ [هُودٍ: ٧] لِأَنَّ جَرْيَ الزَّمَانِ يُشْبِهُ جَرْيَ الْمَاءِ، فَلَا مَكَانَ وَرَاءَ الْكُرْسِيِّ، وَلَا زَمَانَ وَرَاءَ الْعَرْشِ، فَالْعُلُوُّ صِفَةُ الْكُرْسِيِّ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ
Bunu anladığında deriz ki: Hak Teâlâ ve Tekaddes Hazretlerinin bir Arş'ı ve bir Kürsî'si vardır. Mekânı Kürsî ile bağlayıp: { وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “O'nun kürsüsü gökleri ve yeri kuşatmıştır” [el-Bakara: 255] buyurmuş; zamanı da Arş ile bağlayıp: { وَكانَ عَرْشُهُ عَلَى الْماءِ } “O'nun Arş'ı su üzerindeydi” [Hûd: 7] buyurmuştur; çünkü zamanın akışı suyun akışına benzer. Kürsî'nin ötesinde mekân, Arş'ın ötesinde ise zaman yoktur. Yücelik Kürsî'nin sıfatıdır ki O'nun: { وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } buyruğu budur.
وَالْعَظَمَةُ صِفَةُ الْعَرْشِ وَهُوَ قَوْلُهُ: فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ [التَّوْبَةِ: ١٢٩] وَكَمَالُ الْعُلُوِّ والعظمة لله كما قال: وَلا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٥] .
Azamet ise Arş'ın sıfatıdır ki O'nun: { فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ } “De ki: Bana Allâh yeter; O'ndan başka ilâh yoktur. Ben O'na tevekkül ettim ve O, büyük Arş'ın Rabbidir” [et-Tevbe: 129] buyruğu budur. Yücelik ve azametin kemali ise: { وَلا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ } “Onları koruyup gözetmek O'na güç gelmez; O, pek yücedir, pek büyüktür” [el-Bakara: 255] buyurduğu gibi Allâh'a aittir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْعُلُوَّ وَالْعَظَمَةَ دَرَجَتَانِ مِنْ دَرَجَاتِ الْكَمَالِ، إِلَّا أَنَّ دَرَجَةَ الْعَظَمَةِ أَكْمَلُ وَأَقْوَى مِنْ دَرَجَةِ الْعُلُوِّ، وَفَوْقَهُمَا دَرَجَةُ الْكِبْرِيَاءُ قَالَ تَعَالَى: «الْكِبْرِيَاءُ رِدَائِي، وَالْعَظَمَةُ إِزَارِي» ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الرِّدَاءَ أَعْظَمُ مِنَ الْإِزَارِ، وَفَوْقَ جَمِيعِ هَذِهِ الصِّفَاتِ بِالرُّتْبَةِ وَالشَّرَفِ صِفَةُ الْجَلَالِ، وَهِيَ تَقَدُّسُهُ فِي حَقِيقَتِهِ الْمَخْصُوصَةِ وَهَوِيَّتِهِ الْمُعَيَّنَةِ عَنْ مُنَاسَبَةِ شَيْءٍ مِنَ الْمُمْكِنَاتِ، وَهُوَ لِتِلْكَ الْهَوِيَّةِ الْمَخْصُوصَةِ اسْتَحَقَّ صِفَةَ الْإِلَهِيَّةِ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى
Bil ki ulüvv (yücelik) ve azamet, kemâl derecelerinden iki derecedir; ancak azamet derecesi ulüvv derecesinden daha kâmil ve daha kuvvetlidir. Bu ikisinin üstünde ise kibriyâ derecesi vardır; nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: «Kibriyâ benim ridâmdır, azamet ise izârımdır.» Şüphe yok ki ridâ, izârdan daha büyüktür. Bütün bu sıfatların mertebe ve şeref bakımından üstünde ise celâl sıfatı yer alır. O da O'nun kendine has hakikatinde ve muayyen hüviyetinde mümkün varlıklardan herhangi birine benzerlikten münezzeh olmasıdır. O, işte bu hususi hüviyetinden ötürü ilahlık sıfatını hak etmiştir. İşte bu manadan dolayıdır ki
قَالَ ﵊: «أَلِظُّوا بِيَا ذَا الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ» ،
[Peygamber] aleyhisselâm: «Yâ Ze'l-celâli ve'l-ikrâm [duasına] sımsıkı sarılın» buyurmuştur.
وَقَالَ: وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ [الرَّحْمَنِ: ٢٧] وَقَالَ: تَبارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ [الرَّحْمَنِ: ٧٨] إِذَا عَرَفْتَ هَذَا الْأَصْلَ فَاعْلَمْ أَنَّ الْمُصَلِّيَ إِذَا قَصَدَ الصَّلَاةَ صَارَ مِنْ جُمْلَةِ مَنْ قَالَ اللَّهُ فِي صِفَتِهِمْ: يُرِيدُونَ وَجْهَهُ [الأنعام: ٥٢، الْكَهْفِ: ٢٨] وَمَنْ أَرَادَ الدُّخُولَ عَلَى السُّلْطَانِ الْعَظِيمِ وَجَبَ عَلَيْهِ أَنْ يُطَهِّرَ نَفْسَهُ مِنَ الْأَدْنَاسِ وَالْأَنْجَاسِ، وَلِهَذَا التَّطْهِيرِ مَرَاتِبُ: الْمَرْتَبَةُ الْأُولَى: التَّطْهِيرُ مِنْ دَنَسِ الذُّنُوبِ بِالتَّوْبَةِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً [التَّحْرِيمِ: ٨] وَمَنْ كَانَ فِي مَقَامِ الزُّهْدِ كَانَتْ طَهَارَتُهُ مِنَ الدُّنْيَا حَلَالِهَا وَحَرَامِهَا، وَمَنْ كَانَ فِي مَقَامِ الْإِخْلَاصِ كَانَتْ طَهَارَتُهُ مِنَ الِالْتِفَاتِ إِلَى أَعْمَالِهِ، وَمَنْ كَانَ فِي مَقَامِ الْمُحْسِنِينَ كَانَتْ طَهَارَتُهُ مِنَ الِالْتِفَاتِ إِلَى حَسَنَاتِهِ، وَمَنْ كَانَ فِي مَقَامِ الصِّدِّيقِينَ كَانَتْ طَهَارَتُهُ مِنْ كُلِّ مَا سِوَى اللَّهِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَالْمَقَامَاتُ كَثِيرَةٌ وَالدَّرَجَاتُ مُتَفَاوِتَةٌ كَأَنَّهَا غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ، كَمَا قَالَ تعالى: فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ [الرُّومِ: ٣٠] فَإِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَكُونَ مِنْ جُمْلَةِ مَنْ قَالَ اللَّهُ فِيهِمْ: يُرِيدُونَ وَجْهَهُ فَقُمْ قَائِمًا وَاسْتَحْضِرْ فِي نَفْسِكَ جَمِيعَ مَخْلُوقَاتِ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ عَالَمِ الْأَجْسَامِ وَالْأَرْوَاحِ وَذَلِكَ بِأَنْ تَبْتَدِئَ مِنْ نَفْسِكَ وَتَسْتَحْضِرَ فِي عَقْلِكَ
Ayrıca Allâh Teâlâ: { وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ } “Ancak celâl ve ikram sahibi Rabbinin vechi bâkî kalacaktır” [er-Rahmân: 27] ve: { تَبارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ } “Celâl ve ikram sahibi Rabbinin adı pek yücedir” [er-Rahmân: 78] buyurmuştur. Bu aslı bildiğinde bil ki namaz kılan kimse namaza niyet ettiğinde, Allâh'ın haklarında: { يُرِيدُونَ وَجْهَهُ } “O'nun rızasını dilerler” [el-En'âm: 52; el-Kehf: 28] buyurduğu kimselerden olur. Yüce bir sultanın huzuruna girmek isteyen kimsenin kendisini kirlerden ve pisliklerden temizlemesi gerekir. Bu temizlenmenin mertebeleri vardır: Birinci mertebe, Allâh Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً } “Ey iman edenler! Allâh'a samimi bir tevbe ile tevbe edin” [et-Tahrîm: 8] buyurduğu gibi tövbe ile günah kirlerinden temizlenmektir. Zühd makamında olanın temizliği, helaliyle ve haramıyla dünyadan [arınmakla] olur; ihlas makamında olanın temizliği, kendi amellerine iltifat etmekten [arınmakla] olur; muhsinler makamında olanın temizliği, iyiliklerine bakmaktan [arınmakla] olur; sıddîklar makamında olanın temizliği ise Allâh'tan gayrı her şeyden [arınmakla] olur. Hasılı makamlar pek çok, dereceler farklı ve sanki sonsuzdur; nitekim Allâh Teâlâ: { فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ } “O halde sen yüzünü bir muvahhid olarak dine, Allâh'ın insanları üzerinde yarattığı fıtrata çevir. Allâh'ın yaratışında hiçbir değişiklik yoktur” [er-Rûm: 30] buyurmuştur. Allâh'ın haklarında “O'nun rızasını dilerler” buyurduğu kimselerden olmak istediğinde kıyama kalk ve nefsinde Allâh Teâlâ'nın cisimler ve ruhlar âlemindeki bütün mahlukatını hazır bulundur; bu da işe kendi nefsinden başlayarak aklında
جُمْلَةَ أَعْضَائِكَ الْبَسِيطَةِ وَالْمُرَكَّبَةِ وَجَمِيعَ قُوَاكَ الطَّبِيعِيَّةِ وَالْحَيَوَانِيَّةِ وَالْإِنْسَانِيَّةِ، ثُمَّ اسْتَحْضِرْ فِي عَقْلِكَ جُمْلَةَ مَا فِي هَذَا الْعَالَمِ مِنْ أَنْوَاعِ الْمَعَادِنِ وَالنَّبَاتِ وَالْحَيَوَانِ مِنَ الْإِنْسَانِ وَغَيْرِهِ، ثُمَّ ضُمَّ إِلَيْهِ الْبِحَارَ وَالْجِبَالَ وَالتِّلَالَ وَالْمَفَاوِزَ وَجُمْلَةَ مَا فِيهَا مِنْ عَجَائِبِ النَّبَاتِ وَالْحَيَوَانِ وَذَرَّاتِ الْهَبَاءِ، ثُمَّ تَرَقَّ مِنْهَا إِلَى سَمَاءِ الدُّنْيَا عَلَى عِظَمِهَا وَاتِّسَاعِهَا، ثُمَّ لَا تَزَالُ تَرَقَّى مِنْ سَمَاءٍ إِلَى سَمَاءٍ حَتَّى تَصِلَ إِلَى سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى وَالرَّفْرَفِ وَاللَّوْحِ/ وَالْقَلَمِ وَالْجَنَّةِ وَالنَّارِ وَالْكُرْسِيِّ وَالْعَرْشِ الْعَظِيمِ، ثُمَّ انْتَقِلْ مِنْ عَالَمِ الْأَجْسَامِ إِلَى عَالَمِ الْأَرْوَاحِ وَاسْتَحْضِرْ فِي عَقْلِكَ جَمِيعَ الْأَرْوَاحِ الْأَرْضِيَّةِ السُّفْلِيَّةِ الْبَشَرِيَّةِ وَغَيْرِ الْبَشَرِيَّةِ، وَاسْتَحْضِرْ جَمِيعَ الْأَرْوَاحِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِالْجِبَالِ وَالْبِحَارِ مِثْلَ مَا قَالَ الرَّسُولُ ﵊ عَنْ مَلِكِ الْجِبَالِ وَمَلِكِ الْبِحَارِ ثُمَّ اسْتَحْضِرْ مَلَائِكَةَ سَمَاءِ الدنيا وملائكة جميع السموات السَّبْعِ كَمَا
tüm basit ve mürekkep azalarını, bütün tabiî, hayvanî ve insanî güçlerini hazır bulundurmanla olur. Sonra bu âlemde bulunan insan ve diğer varlıklardan maden, bitki ve hayvan türlerinin tamamını aklında hazır bulundur. Sonra buna denizleri, dağları, tepeleri, çölleri ve bunların içindeki hayret verici bitkileri, hayvanları ve toz zerrelerini dahil et. Sonra bunlardan azamet ve genişliğiyle birlikte dünya semasına yüksel. Sonra semadan semaya yükselmeye devam et, ta ki Sidretü'l-Müntehâ'ya, Refref'e, Levh'e, / Kalem'e, Cennet'e, Cehennem'e, Kürsî'ye ve Yüce Arş'a ulaşıncaya kadar. Sonra cisimler âleminden ruhlar âlemine intikal et ve aklında yeryüzündeki süflî, beşerî ve gayr-ı beşerî bütün ruhları hazır bulundur; Resûl aleyhisselâm'ın dağlar meleği ve denizler meleği hakkında buyurduğu gibi dağlara ve denizlere taalluk eden bütün ruhları hazır bulundur; sonra dünya semasının meleklerini ve yedi semanın bütün meleklerini aklında hazır bulundur; nitekim
قَالَ ﵊: «مَا في السموات مَوْضِعُ شِبْرٍ إِلَّا وَفِيهِ مَلَكٌ قَائِمٌ أَوْ قَاعِدٌ»
[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Göklerde kıyamda ya da secdede bir melek bulunmayan bir karışlık yer bile yoktur.»
وَاسْتَحْضِرْ جَمِيعَ الْمَلَائِكَةِ الْحَافِّينَ حَوْلَ الْعَرْشِ وَجَمِيعَ حَمَلَةِ الْعَرْشِ وَالْكُرْسِيِّ ثُمَّ انْتَقِلْ مِنْهَا إِلَى مَا هُوَ خَارِجُ هَذَا الْعَالَمِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ [الْمُدَّثِّرِ: ٣١] فَإِذَا اسْتَحْضَرْتَ جَمِيعَ هَذِهِ الْأَقْسَامِ مِنَ الرُّوحَانِيَّاتِ وَالْجُسْمَانِيَّاتِ فَقُلْ: اللَّهُ أَكْبَرُ، وَتُرِيدُ بِقَوْلِكَ: «اللَّهُ» الذَّاتَ الَّتِي حَصَلَ بِإِيجَادِهَا وُجُودُ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ وَحَصَلَتْ لَهَا كَمَالَاتُهَا فِي صِفَاتِهَا وَأَفْعَالِهَا، وَتُرِيدُ بِقَوْلِكَ أَكْبَرُ أَنَّهُ مُنَزَّهٌ عَنْ مُشَابَهَتِهَا وَمُشَاكَلَتِهَا، بَلْ هُوَ مُنَزَّهٌ عَنْ أَنْ يَحْكُمَ الْعَقْلُ بِجَوَازِ مُقَايَسَتِهِ بِهَا وَمُنَاسَبَتِهِ إِلَيْهَا فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ فِي أَوَّلِ الصَّلَاةِ اللَّهُ أَكْبَرُ.
Arş'ın etrafını kuşatan bütün melekleri, Arş'ı ve Kürsî'yi taşıyan meleklerin tamamını hazır bulundur; sonra bunlardan, Allâh Teâlâ'nın: { وَما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ } “Rabbinin ordularını ancak kendisi bilir” [el-Müddessir: 31] buyurduğu gibi bu âlemin dışında kalan şeylere geç. Ruhanî ve cismanî varlıkların bütün bu kısımlarını hazır bulundurduğunda «Allâhu ekber» de. «Allâh» sözünle, icadıyla bu şeylerin var olduğu ve sıfatlarında ve fiillerinde kemalatlarının meydana geldiği Zât'ı kastetmiş olursun; «Ekber» sözünle ise O'nun bu varlıklara benzemekten ve denk olmaktan münezzeh olduğunu, bilakis aklın O'nun bunlarla kıyaslanmasını ve bunlara nispet edilmesini caiz görmesinden bile münezzeh olduğunu kastetmiş olursun. İşte namazın başında söylenen «Allâhu ekber» sözünden murat budur.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ هَذَا التَّكْبِيرِ:
Bu tekbirin tefsirindeki ikinci vecih:
أَنَّهُ ﵊ قَالَ: الْإِحْسَانُ أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ، فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ،
[Peygamber] aleyhisselâm'ın: «İhsan, Allâh'a O'nu görüyormuşsun gibi ibadet etmendir; sen O'nu görmesen de O seni görmektedir» buyurmuş olmasıdır.
فَتَقُولُ: اللَّهُ أَكْبَرُ مِنْ أَنْ لَا يَرَانِي وَمِنْ أَنْ لَا يَسْمَعَ كَلَامِي.
Böylece: «Allâh, beni görmemesinden ve sözümü işitmemesinden çok daha büyüktür [ve münezzehtir]» dersin.
وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى اللَّهُ أَكْبَرُ مِنْ أَنْ تَصِلَ إِلَيْهِ عُقُولُ الْخَلْقِ وَأَوْهَامُهُمْ وَأَفْهَامُهُمْ،
Üçüncü vecih: Anlamın, 'Allâh, mahlukatın akıllarının, vehimlerinin ve anlayışlarının Kendisine ulaşmasından çok daha büyüktür' şeklinde olmasıdır.
قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ كَرَّمَ اللَّهُ وَجْهَهُ: التَّوْحِيدُ أَنْ لَا تَتَوَهَّمَهُ.
Ali b. Ebî Tâlib kerremallâhu vecheh şöyle demiştir: «Tevhid, O'nu zihninde canlandırmamandır.»
الْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى اللَّهُ أَكْبَرُ مِنْ أَنْ يَقْدِرَ الْخَلْقُ عَلَى قَضَاءِ حَقِّ عُبُودِّيَتِهِ، فَطَاعَاتُهُمْ قَاصِرَةٌ عَنْ خِدْمَتِهِ، وثنائهم قَاصِرٌ عَنْ كِبْرِيَائِهِ، وَعُلُومُهُمْ قَاصِرَةٌ عَنْ كُنْهِ صَمَدِيَّتِهِ.
Dördüncü vecih: Anlamın, 'Allâh, mahlukatın O'nun kulluk hakkını eksiksiz ödemeye güç yetirebilmesinden çok daha büyüktür' şeklinde olmasıdır; nitekim onların itaatleri O'na hizmet etmekten, senaları O'nun kibriyâsından, ilimleri de O'nun samediyyetinin künhünden aciz ve yetersizdir.
وَاعْلَمْ أَيُّهَا الْعَبْدُ أَنَّكَ لَوْ بَلَغْتَ إِلَى أَنْ يُحِيطَ عَقْلُكَ بِجَمِيعِ عَجَائِبِ عَالَمِ الْأَجْسَامِ وَالْأَرْوَاحِ فَإِيَّاكَ أَنْ تُحَدِّثَكَ نَفْسُكَ بِأَنَّكَ بَلَغْتَ مَبَادِئَ مَيَادِينِ جَلَالِ اللَّهِ فَضْلًا عَنْ أَنْ تَبْلُغَ الْغَوْرَ وَالْمُنْتَهَى وَنِعْمَ مَا قَالَ الشَّاعِرُ: -
Bil ki ey kul, aklın cisimler ve ruhlar âleminin bütün harikalarını kuşatacak noktaya varsa bile, nefsin sana Allâh'ın celâl meydanlarının başlangıcına ulaştığını fısıldamasın; nerede kaldı ki künhüne ve nihayetine ulaşabilesin! Şair ne güzel söylemiştir:
أَسَامِيًا لَمْ تَزِدْهُ مَعْرِفَةً ... وَإِنَّمَا لَذَّةٌ ذَكَرْنَاهَا
“Ona marifet artırmayan isimlerdir... Ancak bir lezzettir ki biz zikrettik.”
وَمِنْ دَعَوَاتِ رَسُولِ اللَّهِ ﵇ وَثَنَائِهِ عَلَى اللَّهِ: «لَا يَنَالُكَ غَوْصُ الْفِكْرِ، وَلَا يَنْتَهِي إِلَيْكَ نَظَرُ نَاظِرٍ، ارْتَفَعَتْ عَنْ صِفَةِ الْمَخْلُوقِينَ صِفَاتُ قُدْرَتِكَ، وَعَلَا عَنْ ذَلِكَ كِبْرِيَاءُ عَظَمَتِكَ وَإِذَا قُلْتَ اللَّهُ أَكْبَرُ فَاجْعَلْ عَيْنَ عَقْلِكَ فِي آفَاقِ جَلَالِ اللَّهِ وَقُلْ: «سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ، ثُمَّ قُلْ: وَجَّهْتُ وَجْهِيَ، ثُمَّ انْتَقِلْ مِنْهَا إِلَى عَالَمِ الْأَمْرِ وَالتَّكْلِيفِ وَاجْعَلْ سُورَةَ الْفَاتِحَةِ مِرْآةً لَكَ تُبْصِرُ فِيهَا عَجَائِبَ عَالَمِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَتُطَالِعُ فِيهَا أَنْوَارَ أَسْمَاءِ اللَّهِ الْحُسْنَى وَصِفَاتِهِ الْعُلْيَا وَالْأَدْيَانَ/ السَّالِفَةَ وَالْمَذَاهِبَ الْمَاضِيَةَ، وَأَسْرَارَ الْكُتُبِ الْإِلَهِيَّةِ وَالشَّرَائِعِ النَّبَوِيَّةِ، وَتَصِلُ إِلَى الشَّرِيعَةِ، وَمِنْهَا إِلَى الطَّرِيقَةِ، وَمِنْهَا إِلَى الْحَقِيقَةِ، وَتُطَالِعُ دَرَجَاتِ الْأَنْبِيَاءِ وَالْمُرْسَلِينَ، وَدَرَكَاتِ الْمَلْعُونِينَ وَالْمَرْدُودِينَ وَالضَّالِّينَ، فَإِذَا قُلْتَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ فَأَبْصِرْ بِهِ الدُّنْيَا إِذْ بِاسْمِهِ قامت السموات وَالْأَرَضُونَ وَإِذَا قُلْتَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ أَبْصَرْتَ بِهِ الْآخِرَةَ إِذْ بِكَلِمَةِ الْحَمْدِ قَامَتِ الْآخِرَةُ كَمَا قَالَ: وَآخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ
Resûlullah aleyhisselâm'ın dualarından ve Allâh'a olan senasından biri de şudur: «Fikrin derinliği sana ulaşamaz, hiçbir bakanın bakışı sana erişemez. Kudretinin sıfatları mahlukatın sıfatlarından yücedir; azametinin kibriyâsı bundan pek âlidir.» «Allâhu ekber» dediğin zaman aklının gözünü Allâh'ın celâl ufuklarına çevir ve: «Sübhânekellâhumme ve bihamdik» de; sonra «Veccehtü vechiye» de; sonra oradan emir ve mükellefiyet âlemine geç ve Fâtiha Suresi'ni dünya ve ahiret âleminin harikalarını göreceğin, Allâh'ın güzel isimlerinin, yüce sıfatlarının, geçmiş dinlerin / ve önceki mezheplerin nurlarını, ilahî kitapların ve nebevî şeriatlerin sırlarını temaşa edeceğin bir ayna kıl. Böylece şeriata, oradan tarikata, oradan da hakikate ulaşırsın; nebîlerin ve resullerin derecelerini, melunların, kovulmuşların ve sapkınların derekelerini müşahede edersin. «Bismillâhirrahmânirrahîm» dediğinde onunla dünyayı müşahede et; zira gökler ve yerler O'nun ismiyle ayakta durmuştur. «Elhamdülillâhi Rabbi'l-âlemîn» dediğinde onunla ahireti müşahede et; zira ahiret hamd kelimesiyle ikame edilmiştir, nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَآخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Onların dualarının sonu: Âlemlerin Rabbi olan Allâh'a hamdolsun [sözüdür]” [Yûnus: 10].
[يُونُسَ: ١٠] وَإِذَا قُلْتَ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ فَأَبْصِرْ بِهِ عَالَمَ الْجَمَالِ، وَهُوَ الرَّحْمَةُ وَالْفَضْلُ وَالْإِحْسَانُ، وَإِذَا قُلْتَ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ فَأَبْصِرْ بِهِ عَالَمَ الْجَلَالِ وَمَا يَحْصُلُ فِيهِ مِنَ الْأَحْوَالِ وَالْأَهْوَالِ، وَإِذَا قُلْتَ إِيَّاكَ نَعْبُدُ فَأَبْصِرْ بِهِ عَالَمَ الشَّرِيعَةِ، وَإِذَا قُلْتَ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ فَأَبْصِرْ بِهِ الطَّرِيقَةَ، وَإِذَا قُلْتَ اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ فَأَبْصِرْ بِهِ الْحَقِيقَةَ، وَإِذَا قُلْتَ صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ فَأَبْصِرْ بِهِ دَرَجَاتِ أَرْبَابِ السَّعَادَاتِ وَأَصْحَابِ الْكَرَامَاتِ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ، وَإِذَا قُلْتَ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ فَأَبْصِرْ بِهِ مَرَاتِبَ فُسَّاقِ أَهْلِ الْآفَاقِ، وَإِذَا قُلْتَ وَلَا الضَّالِّينَ فَأَبْصِرْ بِهِ دَرَكَاتِ أَهْلِ الْكُفْرِ وَالشِّقَاقِ وَالْخِزْيِ وَالنِّفَاقِ عَلَى كَثْرَةِ دَرَجَاتِهَا وَتَبَايُنِ أَطْرَافِهَا وَأَكْنَافِهَا.
«Er-Rahmânir-Rahîm» dediğinde onunla cemâl âlemini müşahede et; o da rahmet, fazl ve ihsandır. «Mâliki yevmi'd-dîn» dediğinde onunla celâl âlemini ve orada gerçekleşecek hâlleri ve dehşetleri müşahede et. «İyyâke na'büdü» dediğinde onunla şeriat âlemini müşahede et. «Ve iyyâke neste'în» dediğinde onunla tarikatı müşahede et. «İhdine's-sırâta'l-müstakîm» dediğinde onunla hakikati müşahede et. «Sırâtallezîne en'amte aleyhim» dediğinde onunla nebîler, sıddîklar, şehitler ve salihlerden oluşan saadet ehlinin ve keramet sahiplerinin derecelerini müşahede et. «Gayri'l-mağdûbi aleyhim» dediğinde onunla yeryüzü fâsıklarının mertebelerini müşahede et. «Veleddâllîn» dediğinde ise onunla küfür, şikak, zillet ve nifak ehlinin sayısız derekelerini, birbirine zıt olan uçlarını ve taraflarını müşahede et.
ثُمَّ إِذَا انْكَشَفَتْ لَكَ هَذِهِ الْأَحْوَالُ الْعَالِيَةُ وَالْمَرَاتِبُ السَّامِيَّةُ فَلَا تَظُنَّنَّ أَنَّكَ بَلَغْتَ الْغَوْرَ وَالْغَايَةَ، بَلْ عُدْ إِلَى الْإِقْرَارِ لِلْحَقِّ بِالْكِبْرِيَاءِ، وَلِنَفْسِكَ بِالذِّلَّةِ وَالْمَسْكَنَةِ، وَقُلِ: اللَّهُ أَكْبَرُ، ثُمَّ انْزِلْ مِنْ صِفَةِ الْكِبْرِيَاءِ إِلَى صِفَةِ الْعَظَمَةِ، فَقُلْ: سُبْحَانَ رَبِّيَ الْعَظِيمِ، وَإِنْ أَرَدْتَ أَنْ تَعْرِفَ ذَرَّةً مِنْ صِفَةِ الْعَظَمَةِ فَاعْرِفْ أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْعَظَمَةَ صِفَةُ الْعَرْشِ، وَلَا يَبْلُغُ مَخْلُوقٌ بِعَقْلِهِ كُنْهَ عَظَمَةِ الْعَرْشِ وَإِنْ بَقِيَ إِلَى آخِرِ أَيَّامِ الْعَالَمِ، ثُمَّ اعْرِفْ أَنَّ عَظَمَةَ الْعَرْشِ فِي مُقَابَلَةِ عَظَمَةِ اللَّهِ كَالْقَطْرَةِ فِي الْبَحْرِ فَكَيْفَ يُمْكِنُكَ أَنْ تَصِلَ إِلَى كُنْهِ عَظَمَةِ اللَّهِ؟ ثم هاهنا سِرٌّ عَجِيبٌ وَهُوَ أَنَّهُ مَا جَاءَ سُبْحَانَ رَبِّيَ الْأَعْظَمِ وَإِنَّمَا جَاءَ سُبْحَانَ رَبِّيَ الْعَظِيمِ، وَمَا جَاءَ سُبْحَانَ رَبِّيَ الْعَالِي وَإِنَّمَا جَاءَ سُبْحَانَ رَبِّيَ الْأَعْلَى، وَلِهَذَا التَّفَاوُتِ أَسْرَارٌ عَجِيبَةٌ لَا يَجُوزُ ذِكْرُهَا، فَإِذَا رَكَعْتَ وَقُلْتَ سُبْحَانَ رَبِّيَ الْعَظِيمِ فَعُدْ إِلَى الْقِيَامِ ثَانِيًا، وَادْعُ لِمَنْ وَقَفَ مَوْقِفَكَ وَحَمِدَ حَمْدَكَ وَقُلْ: سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ، فَإِنَّكَ إِذَا سَأَلْتَهَا لِغَيْرِكَ وَجَدْتَهَا لِنَفْسِكَ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ
Sonra bu yüce hâller ve üstün mertebeler sana açıldığında, sakın işin künhüne ve nihayetine vardığını zannetme; bilakis Hakk'a kibriyâsını, nefsine ise zillet ve miskinliğini ikrar etmeye dön ve: «Allâhu ekber» de. Sonra kibriyâ sıfatından azamet sıfatına inip: «Sübhâne Rabbiye'l-Azîm» de. Eğer azamet sıfatından bir zerreyi bilmek istersen bil ki biz, azametin Arş'ın sıfatı olduğunu açıklamıştık; mahlukattan hiçbir fert, âlemin son günlerine kadar yaşasa bile aklıyla Arş'ın azametinin künhüne ulaşamaz. Sonra bil ki Arş'ın azameti Allâh'ın azameti karşısında denizdeki bir damla gibidir; öyleyse Allâh'ın azametinin künhüne ulaşman nasıl mümkün olabilir? Burada acayip bir sır vardır ki o da 'Sübhâne Rabbiye'l-A'zam' şeklinde değil 'Sübhâne Rabbiye'l-Azîm' şeklinde gelmiş olması, 'Sübhâne Rabbiye'l-Âlî' şeklinde değil 'Sübhâne Rabbiye'l-A'lâ' şeklinde gelmiş olmasıdır. Bu farklılığın zikredilmesi caiz olmayan acayip sırları vardır. Rükû edip «Sübhâne Rabbiye'l-Azîm» dediğinde ikinci defa kıyama dön; senin durduğun yerde duran ve senin hamd ettiğin gibi hamd eden kimse için dua ederek: «Semiallâhu limen hamideh» de. Zira sen bunu başkası için istediğinde kendin için bulursun; nitekim
قَوْلِهِ ﵇: «لَا يَزَالُ اللَّهُ فِي عَوْنِ الْعَبْدِ مَا دَامَ الْعَبْدُ فِي عَوْنِ أَخِيهِ الْمُسْلِمِ» .
[Peygamber] aleyhisselâm'ın: «Kul, Müslüman kardeşinin yardımında olduğu sürece Allâh da kulun yardımında olmaya devam eder» buyruğundan murat da budur.
قال قِيلَ: مَا السَّبَبُ فِي أَنَّهُ لَمْ يَحْصُلْ فِي هَذَا الْمَقَامِ التَّكْبِيرُ؟.
Eğer: “Bu makamda tekbirin yer almamasının sebebi nedir?” denilirse,
قُلْنَا: لِأَنَّ التَّكْبِيرَ مَأْخُوذٌ مِنَ الْكِبْرِيَاءِ وَهُوَ مَقَامُ الْهَيْبَةِ وَالْخَوْفِ، وَهَذَا الْمَقَامُ مَقَامُ الشَّفَاعَةِ، وَهُمَا مُتَبَايِنَانِ.
şöyle deriz: Çünkü tekbir kibriyâdan alınmıştır ve o, mehâbet ve havf (korku) makamıdır; bu makam ise şefaat makamıdır ve bu ikisi birbirinden farklıdır.
ثُمَّ إِذَا فَرَغْتَ مِنْ هَذِهِ الشَّفَاعَةِ فَعُدْ إِلَى التَّكْبِيرِ وَانْحَدِرْ بِهِ إِلَى صِفَةِ الْعُلُوِّ وَقُلْ سُبْحَانَ رَبِّيَ/ الْأَعْلَى، وَذَلِكَ لِأَنَّ السُّجُودَ أَكْثَرُ تَوَاضُعًا مِنَ الرُّكُوعِ، لَا جَرَمَ الذِّكْرُ الْمَذْكُورُ فِي السُّجُودِ هُوَ بِنَاءُ الْمُبَالَغَةِ- وَهُوَ الْأَعْلَى- وَالذِّكْرُ الْمَذْكُورُ فِي الرُّكُوعِ هُوَ لَفْظُ الْعَظِيمِ مِنْ غَيْرِ بِنَاءِ الْمُبَالَغَةِ،
Sonra bu şefaati tamamladığında tekrar tekbire dön ve onunla yücelik sıfatına inerek: «Sübhâne Rabbiye'l-/A'lâ» de. Zira secde rükûdan daha fazla tevazu içerir; bu yüzden secdede zikredilen kelime mübalağa sigasıyla –ki o 'el-A'lâ'dır–, rükûda zikredilen kelime ise mübalağa sigası olmaksızın 'el-Azîm' lafzıyla gelmiştir.
رُوِيَ أَنَّ لِلَّهِ تَعَالَى مَلَكًا تَحْتَ الْعَرْشِ اسْمُهُ حِزْقِيلُ أَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ: أَيُّهَا الْمَلَكُ، طِرْ فَطَارَ مِقْدَارَ ثَلَاثِينَ أَلْفَ سَنَةٍ ثُمَّ ثَلَاثِينَ ثُمَّ ثَلَاثِينَ فَلَمْ يَبْلُغْ مِنْ أَحَدِ طَرَفَيِ الْعَرْشِ إِلَى الثَّانِي، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ لَوْ طِرْتَ إِلَى نَفْخِ الصُّورِ لَمْ تَبْلُغِ الطَّرَفَ الثَّانِيَ مِنَ الْعَرْشِ، فَقَالَ الْمَلَكُ عِنْدَ ذَلِكَ: سُبْحَانَ رَبِّيَ الْأَعْلَى.
Rivayet edildiğine göre Allâh Teâlâ'nın Arş'ın altında Hızkîl adında bir meleği vardı. Allâh ona: “Ey melek, uç!” diye vahyetti. O da otuz bin yıl, sonra bir otuz bin, sonra bir otuz bin [yıl] daha uçtu; fakat Arş'ın bir ucundan diğer ucuna ulaşamadı. Bunun üzerine Allâh ona: “Sûr'a üfleninceye kadar uçsan bile Arş'ın diğer ucuna ulaşamazsın” diye vahyetti. Melek o vakit: «Sübhâne Rabbiye'l-A'lâ» dedi.
فَإِنْ قِيلَ: فَمَا الْحِكْمَةُ فِي السَّجْدَتَيْنِ؟ قُلْنَا: فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ السَّجْدَةَ الْأُولَى لِلْأَزَلِ، وَالثَّانِيَةَ لِلْأَبَدِ، وَالِارْتِفَاعَ فِيمَا بَيْنَهُمَا إِشَارَةٌ إِلَى وُجُودِ الدُّنْيَا فِيمَا بَيْنَ الْأَزَلِ وَالْأَبَدِ، وَذَلِكَ لِأَنَّكَ تَعْرِفُ بِأَزَلِيَّتِهِ أَنَّهُ هُوَ الْأَوَّلُ لَا أَوَّلَ قَبْلَهُ فَتَسْجُدَ لَهُ، وَتَعْرِفَ بِأَبَدِيَّتِهِ أَنَّهُ الْآخِرُ لَا آخِرَ بَعْدَهُ فَتَسْجُدَ لَهُ ثَانِيًا. الثَّانِي: قِيلَ: اعْلَمْ بِالسَّجْدَةِ الْأُولَى فَنَاءَ الدُّنْيَا فِي الْآخِرَةِ، وَبِالسَّجْدَةِ الثَّانِيَةِ فَنَاءَ عَالَمِ الْآخِرَةِ عِنْدَ ظُهُورِ نُورِ جَلَالِ اللَّهِ. الثَّالِثُ: السَّجْدَةُ الْأُولَى فَنَاءُ الْكُلِّ فِي نَفْسِهَا وَالسَّجْدَةُ الثَّانِيَةُ بَقَاءُ الْكُلِّ بِإِبْقَاءِ اللَّهِ تَعَالَى: كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ.
Eğer: “İki secdenin hikmeti nedir?” denilirse deriz ki: Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: İlk secde ezel için, ikincisi ise ebet içindir; ikisi arasındaki doğrulup kalkış ise ezel ile ebet arasında dünyanın varlığına işarettir. Çünkü sen O'nun ezeliyetiyle O'nun kendisinden önce hiçbir ilkin bulunmadığı Evvel olduğunu bilir ve O'na secde edersin; ebediyetiyle de O'nun kendisinden sonra hiçbir sonun bulunmadığı Âhir olduğunu bilir ve O'na ikinci defa secde edersin. İkincisi: Şöyle denilmiştir: İlk secdeyle dünyanın ahirette fena bulacağını, ikinci secdeyle ise Allâh'ın celâl nuru zuhur ettiğinde ahiret âleminin fena bulacağını bil. Üçüncüsü: İlk secde her şeyin kendi nefsinde fena bulması, ikinci secde ise Allâh Teâlâ'nın bâkî kılmasıyla her şeyin bekasıdır: { كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ } “O'nun vechinden başka her şey helak olucudur”
[الْقَصَصِ: ٨٨] الرَّابِعُ: السَّجْدَةُ الْأُولَى تَدُلُّ عَلَى انْقِيَادِ عَالَمِ الشَّهَادَةِ لِقُدْرَةِ اللَّهِ، وَالسَّجْدَةُ الثَّانِيَةُ تَدُلُّ عَلَى انْقِيَادِ
[el-Kasas: 88]. Dördüncüsü: İlk secde şehâdet âleminin Allâh'ın kudretine boyun eğdiğine, ikinci secde ise
عَالَمِ الْأَرْوَاحِ لِلَّهِ تَعَالَى، كَمَا قَالَ: أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ. [الْأَعْرَافِ: ٥٤] وَالْخَامِسُ: السَّجْدَةُ الْأُولَى سَجْدَةُ الشُّكْرِ بِمِقْدَارِ مَا أَعْطَانَا مِنْ مَعْرِفَةِ ذَاتِهِ وَصِفَاتِهِ، وَالسَّجْدَةُ الثَّانِيَةُ سَجْدَةُ الْعَجْزِ وَالْخَوْفِ مِمَّا لَمْ يَصِلْ إِلَيْهِ مِنْ أَدَاءِ حُقُوقِ جَلَالِهِ وَكِبْرِيَائِهِ.
Allâh Teâlâ'nın: { أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ } “Dikkat edin, yaratmak da emretmek de O'na aittir” [el-A'râf: 54] buyurduğu gibi ruhlar âleminin Allâh Teâlâ'ya boyun eğdiğine delalet eder. Beşincisi: İlk secde, Zâtını ve sıfatlarını bize tanıttığı ölçüde bir şükür secdesidir; ikinci secde ise celâl ve kibriyâsının haklarını ifa etme hususunda ulaşılamayan kısımdan ötürü bir acziyet ve korku secdesidir.
وَاعْلَمْ أَنَّ النَّاسَ يَفْهَمُونَ مِنَ الْعَظَمَةِ كِبَرَ الْجُثَّةِ، وَيَفْهَمُونَ مِنَ الْعُلُوِّ عُلُوَّ الْجِهَةِ، وَيَفْهَمُونَ مِنَ الْكِبَرِ طُولَ الْمُدَّةِ، وَجَلَّ الْحَقُّ سُبْحَانَهُ عَنْ هَذِهِ الْأَوْهَامِ، فَهُوَ عَظِيمٌ لَا بِالْجُثَّةِ، عَالٍ لَا بِالْجِهَةِ، كَبِيرٌ لَا بِالْمُدَّةِ، وَكَيْفَ يُقَالُ ذَلِكَ وَهُوَ فَرْدٌ أَحَدٌ، فَكَيْفَ يَكُونُ عَظِيمًا بِالْجُثَّةِ وَهُوَ مُنَزَّهٌ عَنِ الْحَجْمِيَّةِ، وَكَيْفَ يَكُونُ عَالِيًا بِالْجِهَةِ وَهُوَ مُنَزَّهٌ عَنِ الْجِهَةِ؟ وَكَيْفَ يَكُونُ كَبِيرًا بِالْمُدَّةِ وَالْمُدَّةُ مُتَغَيِّرَةٌ مِنْ سَاعَةٍ إِلَى سَاعَةٍ فَهِيَ مُحْدَثَةٌ فَمُحْدَثُهَا مَوْجُودٌ قَبْلَهَا فَكَيْفَ يَكُونُ كَبِيرًا بِالْمُدَّةِ؟ فَهُوَ تَعَالَى عالٍ عَلَى الْمَكَانِ لَا بِالْمَكَانِ، وَسَابِقٌ عَلَى الزَّمَانِ لَا بِالزَّمَانِ، فَكِبْرِيَاؤُهُ كِبْرِيَاءُ عَظَمَةٍ، وَعَظَمَتُهُ عَظَمَةُ عُلُوٍّ، وَعُلُوُّهُ عُلُوُّ جَلَالٍ، فَهُوَ أَجَلُّ مِنْ أَنْ يُشَابِهَ الْمَحْسُوسَاتِ، وَيُنَاسِبَ الْمُخَيَّلَاتِ، وَهُوَ أَكْبَرُ مِمَّا يَتَوَهَّمُهُ الْمُتَوَهِّمُونَ، وَأَعْظَمُ مِمَّا يَصِفُهُ الْوَاصِفُونَ، وَأَعْلَى مِمَّا يُمِجِّدُهُ الْمُمَجِّدُونَ، فَإِذَا صَوَّرَ لَكَ حِسُّكَ مِثَالًا: فَقُلْ اللَّهُ أَكْبَرُ، وَإِذَا عَيَّنَ خَيَالُكَ صُورَةً فَقُلْ: سُبْحَانَكَ اللَّهُ وَبِحَمْدِكَ، وَإِذَا زَلَقَ رِجْلُ طَلَبِكَ فِي مَهْوَاةِ التَّعْطِيلِ فَقُلْ: وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السموات وَالْأَرْضَ، وَإِذَا جَالَ رُوحُكَ فِي مَيَادِينِ الْعِزَّةِ وَالْجَلَالِ ثُمَّ تَرَقَّى إِلَى الصِّفَاتِ/ الْعُلَى وَالْأَسْمَاءِ الْحُسْنَى وَطَالَعَ مِنْ مَرْقُومَاتِ الْقَلَمِ عَلَى سَطْحِ اللَّوْحِ نَقْشًا وَسَكَنَ عِنْدَ سَمَاعِ تَسْبِيحَاتِ الْمُقَرَّبِينَ وَتَنْزِيهَاتِ الْمَلَائِكَةِ الرُّوحَانِيِّينَ إِلَى صُورَةٍ فَاقْرَأْ عِنْدَ كُلِّ هَذِهِ الْأَحْوَالِ: سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ، وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ [الصَّافَّاتِ: ١٨٠- ١٨٢] .
Bil ki insanlar azametten cüsseli olmayı, ulüvvden yön bakımından yüksekliği, kiberden (büyüklükten) ise sürenin uzunluğunu anlarlar. Hak Sübhânehu bu vehimlerden münezzehtir. O, cüsse ile olmaksızın azîmdir (büyüktür); yön ile olmaksızın âlîdir (yücedir); süre ile olmaksızın kebîrdir (büyüktür). Böyle denilmekten nasıl münezzeh olmasın ki O Ferd ve Ehad'dir; hacim sahibi olmaktan münezzeh iken nasıl cüsse ile azametli olabilir? Yönden münezzeh iken nasıl yön ile âlî olabilir? Süre ise andan ana değişip duran, dolayısıyla sonradan yaratılmış bir şey iken ve onu yaratan da ondan önce var iken nasıl süre ile kebîr olabilir? Dolayısıyla O Teâlâ mekândan münezzeh olarak mekânın üstündedir; zaman olmaksızın zamandan öncedir. O'nun kibriyâsı bir azamet kibriyâsıdır, azameti bir yücelik azametidir, yüceliği ise bir celâl yüceliğidir. O, duyularla algılananlara benzemekten, hayal edilenlerle münasebet kurmaktan çok daha yücedir. Vehmedenlerin vehmettiğinden daha büyük, niteleyenlerin nitelediğinden daha azametli ve ululayanların ululamasından daha yücedir. Duyu organın sana bir misal tasavvur ettiğinde: «Allâhu ekber» de; hayalin bir suret belirlediğinde: «Sübhânekellâhumme ve bihamdik» de; talebinin ayağı ta'tîl (Allâh'ın sıfatlarını inkâr) uçurumuna kaydığında: «Veccehtü vechiye lillezî fatara's-semâvâti ve'l-ard» de; ruhun izzet ve celâl meydanlarında dolaşıp ardından yüce sıfatlara / ve esmâ-i hüsnâya yükseldiğinde, Levh'in yüzeyinde Kalem'in yazılarından bir nakış müşahede ettiğinde ve mukarreblerin tesbihlerini, ruhanî meleklerin tenzihlerini dinlerken bir surette sükûn bulduğunda, bütün bu hâller karşısında şunu oku: { سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ، وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Kudret ve izzet sahibi Rabbin, onların nitelendirmelerinden yücedir, münezzehtir. Gönderilen bütün peygamberlere selam olsun. Âlemlerin Rabbi olan Allâh'a hamdolsun” [es-Sâffât: 180-182].
الْفَصْلُ السَّابِعُ فِي لَطَائِفِ قَوْلِهِ الْحَمْدُ لِلَّهِ، وَفَوَائِدُ الْأَسْمَاءِ الْخَمْسَةِ الْمَذْكُورَةِ في هذه السورة
Yedinci Fasıl: “Elhamdülillâh” Sözünün İncelikleri ve Bu Surede Zikredilen Beş İsmin Faydaları Hakkında
لطائف الحمد لله:
“Elhamdülillâh” Sözünün İncelikleri:
أَمَّا لَطَائِفُ قَوْلِهِ الْحَمْدُ لِلَّهِ فَأَرْبَعُ نُكَتٍ: النُّكْتَةُ الْأُولَى:
“Elhamdülillâh” sözünün inceliklerine gelince, bunlar dört nüktedir: Birinci Nükte:
رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ الْخَلِيلَ ﵇ سَأَلَ رَبَّهُ وَقَالَ: يَا رَبِّ، مَا جَزَاءُ مَنْ حَمِدَكَ فَقَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ؟ فَقَالَ تَعَالَى: الْحَمْدُ لِلَّهِ فَاتِحَةُ الشُّكْرِ وَخَاتِمَتُهُ،
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre, İbrâhim Halîlullâh aleyhisselâm Rabbine sorup şöyle demiştir: “Ey Rabbim! Sana hamdedip: ‘Elhamdülillâh’ diyen kimsenin mükâfatı nedir?” Allâh Teâlâ da: “Elhamdülillâh, şükrün başlangıcı ve sonudur” buyurmuştur.
قَالَ أَهْلُ التَّحْقِيقِ: لَمَّا كَانَتْ هَذِهِ الْكَلِمَةُ فَاتِحَةَ الشُّكْرِ جَعَلَهَا اللَّهُ فَاتِحَةَ كَلَامِهِ، وَلَمَّا كَانَتْ خَاتِمَتَهُ جَعَلَهَا اللَّهُ خَاتِمَةَ كَلَامِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَقَالَ: وَآخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ
Tahkik ehli şöyle demiştir: Bu kelime şükrün başlangıcı olunca Allâh onu kelâmının başlangıcı kıldı; şükrün sonu olunca da Allâh onu cennet ehlinin kelâmının sonu kıldı ve şöyle buyurdu: { وَآخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ
[يونس: ١٠] .
} “Onların dualarının sonu da: ‘Âlemlerin Rabbi olan Allâh'a hamdolsun’ sözüdür” [Yûnus: 10].
رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵇، أَنَّهُ قَالَ: خَلَقَ اللَّهُ الْعَقْلَ مِنْ نُورٍ مَكْنُونٍ مَخْزُونٍ مِنْ سَابِقِ عِلْمِهِ، فَجَعَلَ الْعِلْمَ نَفْسَهُ، وَالْفَهْمَ رُوحَهُ، وَالزُّهْدَ رَأْسَهُ، وَالْحَيَاءَ عَيْنَهُ، وَالْحِكْمَةَ لِسَانَهُ، وَالْخَيْرَ سَمْعَهُ، وَالرَّأْفَةَ قَلْبَهُ، وَالرَّحْمَةَ هَمَّهُ، وَالصَّبْرَ بَطْنَهُ، ثُمَّ قِيلَ لَهُ تَكَلَّمْ، فَقَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَيْسَ لَهُ نِدٌّ وَلَا ضِدٌّ وَلَا مِثْلٌ وَلَا عَدْلٌ، الَّذِي ذَلَّ كُلُّ شَيْءٍ لِعِزَّتِهِ فَقَالَ الرَّبُّ:
Ali aleyhisselâm'dan şöyle rivayet edilmiştir: “Allâh aklı, ezelî ilmindeki gizli ve saklı bir nurdan yarattı. İlim onun nefsi (özü), anlayış onun ruhu, zühd onun başı, hayâ onun gözü, hikmet onun dili, hayır onun işitmesi, şefkat onun kalbi, merhamet onun derdi [ve gayesi], sabır da onun karnı kılındı. Sonra ona: ‘Konuş!’ denildi. O da: ‘Dengi, zıddı, benzeri ve eşi bulunmayan, her şeyin izzeti karşısında boyun eğip zelil olduğu Allâh'a hamdolsun’ dedi. Bunun üzerine Rab Teâlâ şöyle buyurdu:
وَعِزَّتِي وَجَلَالِي مَا خَلَقْتُ خَلْقًا أَعَزَّ عَلَيَّ مِنْكَ
‘İzzetime ve celâlime andolsun ki, katımda senden daha aziz bir mahluk yaratmadım.’”
وَأَيْضًا
Ayrıca,
نُقِلَ أَنَّ آدَمَ ﵇ لَمَّا عَطَسَ فَقَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ،
Âdem aleyhisselâm'ın aksırdığında: “Elhamdülillâh” dediği nakledilmiştir.
فَكَانَ أَوَّلُ كَلَامِهِ ذَلِكَ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: أَوَّلُ مَرَاتِبِ الْمَخْلُوقَاتِ هُوَ الْعَقْلُ، وَآخِرُ مَرَاتِبِهَا آدَمُ، وَقَدْ نَقَلْنَا أَوَّلَ كَلَامِ الْعَقْلِ هُوَ قَوْلُهُ: الْحَمْدُ لِلَّهِ وَأَوَّلُ كَلَامِ آدَمَ هُوَ قَوْلُهُ: الْحَمْدُ، فَثَبَتَ أَنَّ أَوَّلَ كَلَامٍ لِفَاتِحَةِ الْمُحْدَثَاتِ هُوَ هَذِهِ
Dolayısıyla onun ilk sözü bu olmuştur. Bunu bildiğinde deriz ki: Mahlukatın mertebelerinin ilki akıl, son mertebesi ise Âdem'dir. Aklın ilk sözünün: “Elhamdülillâh” olduğunu, Âdem'in ilk sözünün de: “Elhamdülillâh” olduğunu nakletmiştik. Böylece sonradan yaratılanların başlangıcının ilk sözünün bu
الْكَلِمَةُ، وَأَوَّلَ كَلَامٍ لِخَاتِمَةِ الْمُحْدَثَاتِ هُوَ هَذِهِ الْكَلِمَةُ، فَلَا جَرَمَ جَعَلَهَا اللَّهُ فَاتِحَةَ كِتَابِهِ فَقَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ وَأَيْضًا ثَبَتَ أَنَّ أَوَّلَ كَلِمَاتِ اللَّهِ قَوْلُهُ: الْحَمْدُ لِلَّهِ، وَآخِرَ أَنْبِيَاءِ اللَّهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ، وَبَيْنَ الْأَوَّلِ وَالْآخِرِ مُنَاسَبَةٌ، فَلَا جَرَمَ جَعَلَ قَوْلَهُ: الْحَمْدُ لِلَّهِ أَوَّلَ آيَةٍ مِنْ كِتَابِ مُحَمَّدٍ رَسُولِهِ، وَلَمَّا كَانَ كَذَلِكَ وَضَعَ لِمُحَمَّدٍ ﵇ مِنْ كَلِمَةِ الْحَمْدِ اسْمَانِ: أَحْمَدُ وَمُحَمَّدٌ، وَعِنْدَ هَذَا
kelime olduğu, sonradan yaratılanların sonuncusunun ilk sözünün de yine bu kelime olduğu sabit olmuştur. Bundan dolayı Allâh onu Kitâbı'nın başlangıcı kılarak: { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allâh'a mahsustur” buyurmuştur. Ayrıca Allâh'ın kelimelerinin ilkinin: “Elhamdülillâh” sözü olduğu, Allâh'ın peygamberlerinin sonuncusunun da Allâh'ın Resûlü Muhammed olduğu sabit olmuştur. İlki ile sonuncusu arasında ise bir münasebet vardır. Bundan ötürü O, “Elhamdülillâh” sözünü Resûlü Muhammed'in Kitâbı'nın ilk ayeti kılmıştır. Durum böyle olunca Muhammed aleyhisselâm için hamd kelimesinden türeyen iki isim koymuştur: Ahmed ve Muhammed. İşte bu hususta
قَالَ ﵇: «أَنَا فِي السَّمَاءِ أَحْمَدُ، وَفِي الْأَرْضِ مُحَمَّدٌ»
[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Ben gökte Ahmed'im, yerde ise Muhammed'im.»
فَأَهْلُ السَّمَاءِ فِي تَحْمِيدِ اللَّهِ، وَرَسُولُ اللَّهِ أَحْمَدُهُمْ وَاللَّهُ تَعَالَى فِي تَحْمِيدِ أَهْلِ الْأَرْضِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَأُولئِكَ كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً [الْإِسْرَاءِ: ١٩] وَرَسُولُ اللَّهِ مُحَمَّدُهُمْ.
Semâ ehli Allâh'ı tahmîd (övgü) içindedir; Allâh'ın Resûlü ise onların en çok hamdedenidir (Ahmed). Allâh Teâlâ da yeryüzü ehlini: { فَأُولئِكَ كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً } “İşte onların çalışmaları makbul ve meşkûr olur” [el-İsrâ: 19] buyurduğu gibi övgüyle karşılamaktadır; Allâh'ın Resûlü ise onların en çok övülenidir (Muhammed).
وَالنُّكْتَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ الْحَمْدَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا عِنْدَ الْفَوْزِ بِالنِّعْمَةِ وَالرَّحْمَةِ، فَلَمَّا كَانَ الْحَمْدُ أَوَّلَ الْكَلِمَاتِ وَجَبَ أَنْ تَكُونَ النِّعْمَةُ وَالرَّحْمَةُ أَوَّلَ الْأَفْعَالِ وَالْأَحْكَامِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ
İkinci Nükte: Hamd, ancak nimet ve rahmete nail olunduğunda gerçekleşir. Hamd kelimelerin ilki olunca, nimet ve rahmetin de fiillerin ve hükümlerin ilki olması zorunlu olmuştur. Bu sebepten dolayı
قَالَ: سَبَقَتْ رَحْمَتِي غَضَبِي.
[Allâh Teâlâ]: «Rahmetim gazabımı geçmiştir» buyurmuştur.
النُّكْتَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ الرَّسُولَ اسْمُهُ أْحَمْدُ، وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ أَحْمَدُ الْحَامِدِينَ أَيْ: أَكْثَرُهُمْ حَمْدًا، فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ نِعَمُ اللَّهِ عَلَيْهِ أَكْثَرَ لِمَا بَيَّنَّا أَنَّ كَثْرَةَ الْحَمْدِ بِحَسَبِ كَثْرَةِ النِّعْمَةِ وَالرَّحْمَةِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَزِمَ أَنْ تَكُونَ رَحْمَةُ اللَّهِ فِي حَقِّ مُحَمَّدٍ ﵇ أَكْثَرَ مِنْهَا فِي حَقِّ جَمِيعِ الْعَالَمِينَ، فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ: وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٠٧] . النُّكْتَةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّ الْمُرْسِلَ لَهُ اسْمَانِ مُشْتَقَّانِ مِنَ الرَّحْمَةِ، وَهُمَا الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ، وَهُمَا يُفِيدَانِ الْمُبَالَغَةَ، وَالرَّسُولُ لَهُ أَيْضًا اسْمَانِ مُشْتَقَّانِ مِنَ الرَّحْمَةِ، وَهُمَا مُحَمَّدٌ وَأَحْمَدُ، لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ حُصُولَ الْحَمْدِ مَشْرُوطٌ بِحُصُولِ الرَّحْمَةِ، فَقَوْلُنَا مُحَمَّدٌ وَأَحْمَدُ جَارٍ مَجْرَى قَوْلِنَا مَرْحُومٌ وَأَرْحَمُ. وَجَاءَ
Üçüncü Nükte: Resûl'ün adı Ahmed'dir. Bunun anlamı, onun hamdedenlerin en çok hamdedeni, yani hamdi en fazla olanı demektir. Hamdin çokluğunun nimet ve rahmetin çokluğuna göre olduğunu açıkladığımız üzere, Allâh'ın onun üzerindeki nimetlerinin de en çok olması zorunlu olmuştur. Durum böyle olunca, Allâh'ın rahmetinin Muhammed aleyhisselâm hakkındaki tecellisinin bütün âlemler hakkındakinden daha çok olması gerekmiştir. Bu sebepten dolayı: { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ } “[Ey Muhammed!] Seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik” [el-Enbiyâ: 107] buyurmuştur. Dördüncü Nükte: Gönderen'in (Allâh'ın) rahmetten türetilmiş iki ismi vardır ki bunlar Rahmân ve Rahîm'dir; her ikisi de mübalağa ifade eder. Gönderilen Resûl'ün de yine rahmetten türetilmiş iki ismi vardır ki bunlar Muhammed ve Ahmed'dir. Çünkü biz hamdin gerçekleşmesinin rahmetin gerçekleşmesi şartına bağlı olduğunu açıklamıştık; dolayısıyla “Muhammed ve Ahmed” sözümüz, “merhamet olunmuş ve en çok merhamet eden” sözümüz mesabesindedir. Bazı rivayetlerde
فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ أَنَّ مِنْ أَسْمَاءِ الرَّسُولِ:
Resûl'ün isimlerinden bazılarının şunlar olduğu gelmiştir:
الْحَمْدَ، وَالْحَامِدَ، والمحمود،
el-Hamd, el-Hâmid ve el-Mahmûd.
فهذه خمسة أسماء لِلرُّسُولِ دَالَّةٌ عَلَى الرَّحْمَةِ، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: نَبِّئْ عِبادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ [الْحِجْرِ: ٤٩] فقوله: نبىء إِشَارَةٌ إِلَى مُحَمَّدٍ ﷺ، وَهُوَ مَذْكُورٌ قَبْلَ الْعِبَادِ، وَالْيَاءُ فِي قَوْلِهِ: عِبَادِي ضَمِيرٌ عَائِدٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَالْيَاءُ فِي قَوْلِهِ: أَنِّي عَائِدٌ إِلَيْهِ، وَقَوْلُهُ: أَنَا عائد إليه، وقول: الْغَفُورُ الرَّحِيمُ، صِفَتَانِ لِلَّهِ فَهِيَ خَمْسَةُ أَلْفَاظٍ دَالَّةٌ عَلَى اللَّهِ الْكَرِيمِ الرَّحِيمِ، فَالْعَبْدُ يَمْشِي يوم القيامة وقدامه الرسول ﵊ مَعَ خَمْسَةِ أَسْمَاءٍ تَدُلُّ عَلَى الرَّحْمَةِ، وَخَلْفَهُ خَمْسَةُ أَلْفَاظٍ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَدُلُّ عَلَى الرَّحْمَةِ، وَرَحْمَةُ الرَّسُولِ كَثِيرَةٌ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ وَرَحْمَةُ اللَّهِ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ [الْأَعْرَافِ: ١٥٦] فَكَيْفَ يُعْقَلُ أَنْ يَضِيعَ الْمُذْنِبُ مَعَ هَذِهِ الْبِحَارِ الزَّاخِرَةِ الْعَشَرَةِ الْمَمْلُوءَةِ مِنَ الرَّحْمَةِ؟.
İşte bunlar Resûl için rahmete delalet eden beş isimdir. Bu sabit olunca deriz ki: O Teâlâ: { نَبِّئْ عِبادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ } “Kullarıma haber ver ki, muhakkak Ben çok bağışlayanım, çok merhamet edenim” [el-Hicr: 49] buyurmuştur. O'nun “Haber ver” sözü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e işarettir ve kullardan önce zikredilmiştir. “Kullarım” (عِبَادِي) sözündeki yâ (ي) harfi Allâh Teâlâ'ya dönen bir zamirdir. “Muhakkak Ben” (أَنِّي) sözündeki yâ harfi O'na dönmektedir. “Ben” (أَنَا) sözü O'na dönmektedir. “el-Gafûr er-Rahîm” sözü ise Allâh'ın iki sıfatıdır. Böylece bunlar Kerîm ve Rahîm olan Allâh'a delalet eden beş lafızdır. Kul kıyamet gününde yürür; önünde rahmete delalet eden beş isimle Resûl aleyhisselâm, arkasında ise rahmete delalet eden Allâh'ın isimlerinden beş lafız bulunur. Resûl'ün rahmeti, Allâh Teâlâ'nın: { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ } “Seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik” buyurduğu gibi çoktur; Allâh'ın rahmeti ise Teâlâ'nın: { وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ } “Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır” [el-A'râf: 156] buyurduğu gibi sonsuzdur. Rahmetle dopdolu olan bu on coşkun deniz karşısında günahkâr bir kulun zayi olması nasıl düşünülebilir?
وَأَمَّا فَوَائِدُ الْأَسْمَاءِ الْخَمْسَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ فَأَشْيَاءُ: النُّكْتَةُ الْأُولَى: أَنَّ سُورَةَ الْفَاتِحَةِ فِيهَا عَشَرَةُ أَشْيَاءَ، منها خمسة من صفات الرُّبُوبِيَّةِ، وَهِيَ: اللَّهُ، وَالرَّبُّ، وَالرَّحْمَنُ، وَالرَّحِيمُ، وَالْمَالِكُ، وَخَمْسَةُ أَشْيَاءَ مِنْ صِفَاتِ الْعَبْدِ وَهِيَ: الْعُبُودِيَّةُ، وَالِاسْتِعَانَةُ، وَطَلَبُ الْهِدَايَةِ، وَطَلَبُ الِاسْتِقَامَةِ، وَطَلَبُ النِّعْمَةِ كَمَا قَالَ: صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ فَانْطَبَقَتْ تِلْكَ الْأَسْمَاءُ الْخَمْسَةُ عَلَى هَذِهِ الْأَحْوَالِ الْخَمْسَةِ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: إِيَّاكَ نَعْبُدُ لِأَنَّكَ أَنْتَ اللَّهُ، وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ لِأَنَّكَ أَنْتَ الرَّبُّ، اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ لِأَنَّكَ أَنْتَ الرَّحْمَنُ، وَارْزُقْنَا الِاسْتِقَامَةَ لِأَنَّكَ أَنْتَ الرَّحِيمُ، وَأَفِضْ عَلَيْنَا سِجَالَ نِعَمِكَ وَكَرَمِكَ لِأَنَّكَ مَالِكُ يَوْمِ الدِّينِ. النُّكْتَةُ الثَّانِيَةُ: الْإِنْسَانُ مُرَكَّبٌ مِنْ خَمْسَةِ أَشْيَاءَ: بَدَنِهِ، وَنَفْسِهِ الشَّيْطَانِيَّةِ، وَنَفْسِهِ الشَّهْوَانِيَّةِ، وَنَفْسِهِ الْغَضَبِيَّةِ، وَجَوْهَرِهِ الْمَلَكِيِّ الْعَقْلِيِّ، فَتَجَلَّى الْحَقُّ سُبْحَانَهُ بِأَسْمَائِهِ الْخَمْسَةِ لِهَذِهِ الْمَرَاتِبِ الْخَمْسَةِ فَتَجَلَّى اسْمُ اللَّهِ
Bu surede zikredilen beş ismin faydalarına gelince, bunlar pek çoktur: Birinci Nükte: Fâtiha Suresi'nde on husus vardır. Bunlardan beşi rubûbiyyet sıfatlarındandır ki onlar: Allâh, Rab, Rahmân, Rahîm ve Mâlik'tir. Beş husus da kulun sıfatlarındandır ki onlar: Kulluk, yardım dileme, hidayet isteme, istikamet isteme ve [Allâh'ın]: { صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } “Kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna” buyurduğu gibi nimet istemedir. Böylece o beş isim bu beş hâle mutabık düşmüştür. Sanki şöyle denilmiştir: Yalnızca Sana kulluk ederiz, çünkü Sen Allâh'sın; yalnızca Senden yardım dileriz, çünkü Sen Rab'sin; bizi dosdoğru yola ilet, çünkü Sen Rahmân'sın; bize istikamet rızkı ver, çünkü Sen Rahîm'sin; üzerimize nimet ve kereminin sağanaklarını yağdır, çünkü Sen Din Günü'nün Mâliki'sin. İkinci Nükte: İnsan beş şeyden mürekkeptir: Bedeni, şeytânî nefsi, şehvânî nefsi, gadabî (öfke) nefsi ve melekî aklî cevheri. Hak Teâlâ bu beş mertebeye beş ismiyle tecelli etmiştir: Allâh ismi,
لِلرُّوحِ الْمَلَكِيَّةِ الْعَقْلِيَّةِ الْفَلَكِيَّةِ الْقُدْسِيَّةِ فَخَضَعَ وَأَطَاعَ كَمَا قَالَ: أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ [الرَّعْدِ: ٢٨] وتجلى النفس الشَّيْطَانِيَّةِ بِالْبِرِّ وَالْإِحْسَانِ- وَهُوَ اسْمُ الرَّبِّ- فَتَرَكَ الْعِصْيَانَ وَانْقَادَ لِطَاعَةِ الدَّيَّانِ، وَتَجَلَّى لِلنَّفْسِ الْغَضَبِيَّةِ السَّبُعِيَّةِ بِاسْمِ الرَّحْمَنِ وَهَذَا الِاسْمُ مُرَكَّبٌ مِنَ الْقَهْرِ وَاللُّطْفِ كَمَا قَالَ: الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ [الْفُرْقَانِ: ٢٦] فَتَرَكَ الْخُصُومَةَ وَتَجَلَّى لِلنَّفْسِ الشَّهْوَانِيَّةِ الْبَهِيمِيَّةِ بِاسْمِ الرَّحِيمِ وَهُوَ أَنَّهُ أَطْلَقَ الْمُبَاحَاتِ وَالطِّيبَاتِ كَمَا قَالَ: أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ [الْمَائِدَةِ: ٥] فَلَانَ وَتَرَكَ الْعِصْيَانَ، وَتَجَلَّى لِلْأَجْسَادِ وَالْأَبْدَانِ بِقَهْرِ قَوْلِهِ:
melekî, aklî, felekî ve kudsî ruha tecelli etmiş; o da [Allâh'ın]: { أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ } “Bilesiniz ki kalpler ancak Allâh'ın zikriyle huzur bulur” [er-Ra'd: 28] buyurduğu gibi boyun eğip itaat etmiştir. Şeytânî nefse iyilik ve ihsanla —ki bu Rab ismidir— tecelli etmiş; o da isyanı terk edip Deyyân olan [Allâh]'ın itaatine boyun eğmiştir. Yırtıcı öfke nefsine Rahmân ismiyle tecelli etmiştir; bu isim ise [Allâh'ın]: { الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ } “O gün gerçek mülk ve hükümranlık Rahmân'ındır” [el-Furkân: 26] buyurduğu gibi hem kahır hem de lütuf içermektedir; böylece o da düşmanlığı terk etmiştir. Hayvanî şehvet nefsine Rahîm ismiyle tecelli etmiştir; bu da O'nun [Allâh'ın]: { أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ } “Temiz ve güzel şeyler size helal kılındı” [el-Mâide: 5] buyurduğu gibi mubah ve temiz şeyleri serbest bırakmasıdır; böylece o da yumuşayıp isyanı terk etmiştir. Cesetlere ve bedenlere ise O'nun:
مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ فَإِنَّ الْبَدَنَ غَلِيظٌ كَثِيفٌ، فَلَا بُدَّ مِنْ قَهْرٍ شَدِيدٍ، وَهُوَ الْقَهْرُ الْحَاصِلُ مِنْ خَوْفِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، فَلَمَّا تَجَلَّى الْحَقُّ سُبْحَانَهُ بِأَسْمَائِهِ الْخَمْسَةِ لِهَذِهِ الْمَرَاتِبِ انْغَلَقَتْ أَبْوَابُ النِّيرَانِ، وَانْفَتَحَتْ أَبْوَابُ الْجِنَانِ. ثُمَّ هَذِهِ الْمَرَاتِبُ ابْتَدَأَتْ بِالرُّجُوعِ كَمَا جَاءَتْ فَأَطَاعَتِ الْأَبْدَانُ وَقَالَتْ: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَأَطَاعَتِ النُّفُوسُ الشَّهْوَانِيَّةُ فَقَالَتْ:
{ مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Din Günü'nün Sahibi” sözünün kahrıyla tecelli etmiştir. Zira beden kaba ve kesiftir; dolayısıyla şiddetli bir kahır gerekir ki bu da kıyamet günü korkusundan hâsıl olan kahırdır. Hak Teâlâ bu beş mertebeye beş ismiyle tecelli edince cehennem kapıları kapanmış, cennet kapıları açılmıştır. Sonra bu mertebeler geldikleri gibi geri dönüşe başladılar: Bedenler itaat edip: { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnızca Sana kulluk ederiz” dediler. Şehvânî nefisler itaat edip şöyle dediler:
وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ عَلَى تَرْكِ اللَّذَّاتِ وَالْإِعْرَاضِ عَنِ الشَّهَوَاتِ، وَأَطَاعَتِ النُّفُوسُ الْغَضَبِيَّةِ فَقَالَتْ: اهْدِنَا وَأَرْشِدْنَا وَعَلَى دِينِكَ فَثَبِّتْنَا، وَأَطَاعَتِ النَّفْسُ الشَّيْطَانِيَّةُ وَطَلَبَتْ مِنَ اللَّهِ الِاسْتِقَامَةَ وَالصَّوْنَ عَنِ الِانْحِرَافِ فَقَالَتْ:
Lezzetleri terk etmek ve şehvetlerden yüz çevirmek hususunda: { وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Yalnızca Senden yardım dileriz” [dediler]. Öfke nefisleri itaat edip: “Bizi hidayete erdir, bize doğru yolu göster ve bizi dinin üzere sabit kıl” dediler. Şeytânî nefis itaat edip Allâh'tan istikamet ve sapmaktan korunmayı talep ederek:
اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ وَتَوَاضَعَتِ الْأَرْوَاحُ الْقُدْسِيَّةُ الْمَلَكِيَّةُ فَطَلَبَتْ مِنَ اللَّهِ أَنْ يُوصِلَهَا بِالْأَرْوَاحِ الْقُدْسِيَّةِ الْعَالِيَةِ الْمُطَهَّرَةِ الْمُعَظَّمَةِ فَقَالَتْ: صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ. النُّكْتَةُ الثَّالِثَةُ:
{ اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Bizi dosdoğru yola ilet” dedi. Kudsî melekî ruhlar tevazu gösterip Allâh'tan kendilerini yüce, tertemiz ve ta'zim edilen kudsî ruhlara ulaştırmasını dileyerek: { صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ } “Kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna; gazaba uğrayanların ve sapıtanlarınkine değil” dediler. Üçüncü Nükte:
قَالَ ﵇ بُنِيَ الْإِسْلَامُ عَلَى خَمْسٍ: شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، وَإِقَامِ الصَّلَاةِ، وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ، وَصَوْمِ رَمَضَانَ، وَحَجِّ الْبَيْتِ،
[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «İslâm beş esas üzerine bina edilmiştir: Allâh'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allâh'ın Resûlü olduğuna şehadet etmek, namazı kılmak, zekâtı vermek, Ramazan orucunu tutmak ve Beyt'i haccetmek.»
فَشَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ حَاصِلَةٌ مِنْ تَجَلِّي نُورِ اسْمِ اللَّهِ، وَإِقَامُ الصَّلَاةُ مِنْ تجلي اسم الرَّبِّ، لِأَنَّ الرَّبَّ مُشْتَقٌ مِنَ التَّرْبِيَةِ وَالْعَبْدُ يُرَبِّي إِيمَانَهُ بِمَدَدِ الصَّلَاةِ، وَإِيتَاءُ الزَّكَاةِ مِنْ تَجَلِّي اسْمِ الرَّحْمَنِ، لِأَنَّ الرَّحْمَنَ مُبَالَغَةٌ فِي الرَّحْمَةِ، وَإِيتَاءُ الزَّكَاةِ لِأَجْلِ الرَّحْمَةِ عَلَى الْفُقَرَاءِ، وَوُجُوبُ صَوْمِ رَمَضَانَ مِنْ تَجَلِّي اسْمِ الرَّحِيمِ، لِأَنَّ الصَّائِمَ إِذَا جَاعَ تَذَكَّرَ جَوْعَ الْفُقَرَاءِ فَيُعْطِيهِمْ مَا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ، وَأَيْضًا إِذَا جَاعَ حَصَلَ لَهُ فِطَامٌ عَنِ الِالْتِذَاذِ بِالْمَحْسُوسَاتِ فَعِنْدَ الْمَوْتِ يَسْهُلُ عَلَيْهِ مُفَارَقَتُهَا، وَوُجُوبُ الْحَجِّ مِنْ تَجَلِّي اسْمِ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ، لِأَنَّ عِنْدَ الْحَجِّ يَجِبُ هِجْرَةُ الْوَطَنِ وَمُفَارَقَةُ الْأَهْلِ وَالْوَلَدُ، وَذَلِكَ يُشْبِهُ سَفَرَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَأَيْضًا الْحَاجُّ يَصِيرُ حَافِيًا حَاسِرًا عَارِيًا وَهُوَ يُشْبِهُ حَالَ أَهْلِ الْقِيَامَةِ وَبِالْجُمْلَةِ فَالنِّسْبَةُ بَيْنَ الْحَجِّ وَبَيْنَ أَحْوَالِ الْقِيَامَةِ، كَثِيرَةٌ جِدًّا. النُّكْتَةُ الرَّابِعَةُ: أَنْوَاعُ الْقِبْلَةِ خَمْسَةٌ: بَيْتُ الْمَقْدِسِ، وَالْكَعْبَةُ، وَالْبَيْتُ الْمَعْمُورِ، وَالْعَرْشُ وَحَضْرَةُ جَلَالِ اللَّهِ: فَوَزِّعْ هَذِهِ الْأَسْمَاءَ الْخَمْسَةَ عَلَى الْأَنْوَاعِ الْخَمْسَةِ مِنَ الْقِبْلَةِ. النُّكْتَةُ الْخَامِسَةُ: الْحَوَاسُّ خَمْسٌ: أَدَّبَ الْبَصَرَ بِقَوْلِهِ: فَاعْتَبِرُوا يا أُولِي الْأَبْصارِ [الْحَشْرِ: ٢] وَالسَّمْعَ بِقَوْلِهِ: الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ [الزمر: ١٨] والذوق بقوله: يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ وَاعْمَلُوا صالِحاً [الْمُؤْمِنُونَ: ٥١] وَالشَّمَّ بِقَوْلِهِ: إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ [يُوسُفَ: ٩٤] وَاللَّمْسَ بِقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ [المعارج: ٢٩، الْمُؤْمِنُونَ: ٥] فَاسْتَعِنْ بِأَنْوَارِ هَذِهِ الْأَسْمَاءِ الْخَمْسَةِ عَلَى دَفْعِ مَضَارِّ هَذِهِ الْأَعْدَاءِ الْخَمْسَةِ. النُّكْتَةُ السَّادِسَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الشَّطْرَ الْأَوَّلَ: مِنَ الْفَاتِحَةِ مُشْتَمِلٌ عَلَى الْأَسْمَاءِ الْخَمْسَةِ فَتَفِيضُ الْأَنْوَارُ عَلَى الْأَسْرَارِ، وَالشَّطْرَ الثَّانِي: مِنْهَا مُشْتَمِلٌ عَلَى الصِّفَاتِ الْخَمْسَةِ لعبد فَتَصْعَدُ مِنْهَا أَسْرَارٌ إِلَى مَصَاعِدِ تِلْكَ الْأَنْوَارِ، وَبِسَبَبِ هَاتَيْنِ الْحَالَتَيْنِ يِحْصُلُ لِلْعَبْدِ مِعْرَاجٌ فِي صَلَاتِهِ: فَالْأَوَّلُ: هُوَ النُّزُولُ، وَالثَّانِي: هُوَ الصُّعُودُ، والحد
Allâh'tan başka ilah olmadığına şehadet etmek, Allâh isminin nurunun tecellisinden hâsıl olur. Namazı kılmak, Rab isminin tecellisindendir; çünkü Rab terbiye etmekten türemiştir, kul da namazın yardımıyla imanını terbiye edip geliştirir. Zekâtı vermek, Rahmân isminin tecellisindendir; çünkü Rahmân rahmette mübalağadır, zekât vermek de fakirlere merhamet etmek içindir. Ramazan orucunun farz kılınması, Rahîm isminin tecellisindendir; çünkü oruçlu kimse acıktığında fakirlerin açlığını hatırlar ve onlara ihtiyaç duydukları şeyleri verir. Ayrıca acıktığı zaman onun duyulur lezzetlerden kesilmesi gerçekleşir, böylece ölüm anında onlardan ayrılması kolaylaşır. Haccın farz kılınması ise Mâliki Yevmi'd-Dîn isminin tecellisindendir; çünkü hac esnasında vatanı terk etmek, aileden ve çocuktan ayrılmak vaciptir; bu ise kıyamet günü yolculuğuna benzer. Ayrıca hacı yalınayak, başı açık ve örtüsüz/ihramlı hâle gelir ki bu da kıyamet ehlinin hâline benzer. Velhâsıl hac ile kıyamet ahvali arasındaki münasebet pek çoktur. Dördüncü Nükte: Kıble çeşitleri beştir: Beyt-i Makdis, Kâbe, Beyt-i Ma'mûr, Arş ve Allâh'ın celâl huzuru. Bu beş ismi, kıblenin bu beş çeşidine paylaştır. Beşinci Nükte: Duyular beştir: [Allâh] görmeyi: { فَاعْتَبِرُوا يا أُولِي الْأَبْصارِ } “Ey basiret sahipleri, ibret alın!” [el-Haşr: 2] buyurarak; işitmeyi: { الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ } “Onlar ki sözü dinlerler ve en güzeline uyarlar” [ez-Zümer: 18] buyurarak; tatmayı: { يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ وَاعْمَلُوا صالِحاً } “Ey peygamberler! Temiz ve helal olan şeylerden yiyin ve salih amel işleyin” [el-Mü'minûn: 51] buyurarak; koklamayı: { إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ } “Eğer bana bunak demezseniz, doğrusu ben Yûsuf'un kokusunu alıyorum” [Yûsuf: 94] buyurarak; dokunmayı ise: { وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ } “Ve onlar ki mahrem yerlerini korurlar” [el-Meâric: 29, el-Mü'minûn: 5] buyurarak edeplendirmiştir. O hâlde bu beş düşmanın zararlarını defetmek için bu beş ismin nurlarından yardım iste. Altıncı Nükte: Bil ki Fâtiha'nın ilk yarısı beş ismi içermekte, böylece sırlar üzerine nurlar taşmaktadır; ikinci yarısı ise kulun beş sıfatını içermekte, böylece ondan bu nurların yükselme derecelerine doğru sırlar yükselmektedir. Bu iki hâl sebebiyle kul için namazında bir miraç hâsıl olur: Birincisi iniş (nüzûl), ikincisi ise çıkıştır (suûd). Bu
الْمُشْتَرَكُ بَيْنَ الْقِسْمَيْنِ هُوَ الْحَدُّ الْفَاصِلُ بَيْنَ قَوْلِهِ: مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ وَبَيْنَ قَوْلِهِ: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَتَقْرِيرُ هَذَا الْكَلَامِ أَنَّ حَاجَةَ الْعَبْدِ إِمَّا فِي طَلَبِ الدُّنْيَا وَهُوَ قِسْمَانِ: إِمَّا دَفْعُ الضَّرَرِ، أَوْ جَلْبُ النَّفْعِ، وَإِمَّا فِي طَلَبِ الْآخِرَةِ، وَهُو أَيْضًا قِسْمَانِ: دَفْعُ الضَّرَرِ وَهُوَ الْهَرَبُ مِنَ النَّارِ، وَطَلَبُ الْخَيْرِ وَهُوَ طَلَبُ الْجَنَّةِ، فَالْمَجْمُوعُ أَرْبَعَةٌ، وَالْقِسْمُ الْخَامِسُ- وَهُوَ الْأَشْرَفُ- طَلَبُ خِدْمَةِ اللَّهِ وَطَاعَتِهِ وَعُبُودِيَّتِهِ لِمَا هُوَ هُوَ لَا لِأَجْلِ رَغْبَةٍ وَلَا لِأَجْلِ رَهْبَةٍ، فَإِنْ شَاهَدْتَ نُورَ اسْمِ اللَّهِ لَمْ تَطْلُبْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا سِوَى اللَّهِ، وَإِنْ طَالَعْتَ نُورَ الرَّبِّ طَلَبْتَ مِنْهُ خَيْرَاتِ الْجَنَّةِ، وَإِنْ طَالَعْتَ مِنْهُ نُورَ الرَّحْمَنِ طَلَبْتَ مِنْهُ خَيْرَاتِ هَذِهِ الدُّنْيَا، وَإِنْ طَالَعْتَ نُورَ الرَّحِيمِ طَلَبْتَ مِنْهُ أَنْ يَعْصِمَكَ عَنْ مَضَارِّ الْآخِرَةِ، وَإِنْ طَالَعْتَ نُورَ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ طَلَبْتَ مِنْهُ أَنْ يَصُونَكَ عَنْ آفَاتِ هَذِهِ الدُّنْيَا وَقَبَائِحِ الْأَعْمَالِ فِيهَا لِئَلَّا تَقَعَ فِي عَذَابِ الْآخِرَةِ. النُّكْتَةُ السَّابِعَةُ: يُمْكِنُ أَيْضًا تَنْزِيلُ هَذِهِ الْأَسْمَاءِ الْخَمْسَةِ عَلَى الْمَرَاتِبِ الْخَمْسِ الْمَذْكُورَةِ فِي الذِّكْرِ الْمَشْهُورِ وَهُوَ قَوْلُهُ سُبْحَانَ اللَّهِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ، وَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاللَّهُ أَكْبَرُ، وَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ- أَمَّا قَوْلُنَا سُبْحَانَ اللَّهِ فَهُوَ فَاتِحَةُ سُورَةٍ وَاحِدَةٍ وَهِيَ: سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا [الْإِسْرَاءِ: ١] وَأَمَّا قَوْلُنَا الْحَمْدُ لِلَّهِ فَهُوَ فَاتِحَةُ خَمْسِ سُوَرٍ، وَأَمَّا قَوْلُنَا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَهُوَ فَاتِحَةُ سُورَةٍ وَاحِدَةٍ وَهِيَ قَوْلُهُ: الم، اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ [آلِ عِمْرَانَ: ١، ٢] وَأَمَّا قَوْلُنَا اللَّهُ أَكْبَرُ فَهُوَ مَذْكُورٌ فِي الْقُرْآنِ لَا بِالتَّصْرِيحِ فِي مَوْضِعَيْنِ مُضَافًا إِلَى الذِّكْرِ تَارَةً وَإِلَى الرِّضْوَانِ/ أُخْرَى فقال: وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ [التوبة: ٧٢] وقال: وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ [العنكبوت: ٤٥] وَأَمَّا قَوْلُنَا: لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ فَهُوَ غَيْرُ مَذْكُورٍ فِي الْقُرْآنِ صَرِيحًا، لِأَنَّهُ مِنْ كُنُوزِ الْجَنَّةِ، وَالْكَنْزُ يَكُونُ مَخْفِيًّا وَلَا يَكُونُ ظَاهِرًا، فَالْأَسْمَاءُ الْخَمْسَةُ الْمَذْكُورَةُ فِي سُورَةِ الْفَاتِحَةِ مَبَادٍ لِهَذِهِ الْأَذْكَارِ الْخَمْسَةِ، فَقَوْلُنَا: اللَّهِ مَبْدَأٌ لِقَوْلِنَا سُبْحَانَ اللَّهِ، وَقَوْلُنَا: رَبِّ مَبْدَأٌ لِقَوْلِنَا الْحَمْدُ لِلَّهِ، وَقَوْلُنَا الرَّحْمَنِ مَبْدَأٌ لِقَوْلِنَا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، فَإِنَّ قَوْلَنَا: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ إِنَّمَا يَلِيقُ بِمَنْ يَحْصُلُ لَهُ كَمَالُ الْقُدْرَةِ وَكَمَالُ الرحمة، وذلك هو الرحمن، وقولنا: الرحمن مَبْدَأٌ لِقَوْلِنَا اللَّهُ أَكْبَرُ وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ أَكْبَرُ مِنْ أَنْ لَا يَرْحَمَ عِبَادَهُ الضُّعَفَاءَ، وَقَوْلُنَا: مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ مَبْدَأٌ لِقَوْلِنَا لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ، لِأَنَّ الْمَلِكَ وَالْمَالِكَ هُوَ الَّذِي لَا يَقْدِرُ عَبِيدُهُ عَلَى أَنْ يَعْمَلُوا شَيْئًا عَلَى خِلَافِ إِرَادَتِهِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
iki kısım arasındaki müşterek sınır, { مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Din Günü'nün Sahibi” sözü ile { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnızca Sana kulluk ederiz” sözünü ayıran sınırdır. Bu sözün açıklaması şudur: Kulun ihtiyacı ya dünya talebindedir ki bu iki kısımdır: ya zararı defetmek yahut faydayı celbetmektir; ya da ahiret talebindedir ki bu da yine iki kısımdır: zararı defetmek —ki bu ateşten kaçmaktır— ve hayrı talep etmek —ki bu da cenneti istemektir—. Toplamı dört eder. Beşinci kısım ise —ki en şereflisidir— herhangi bir arzu veya korku sebebiyle değil, sırf O, O olduğu için Allâh'a hizmeti, itaati ve kulluğu talep etmektir. Şayet Allâh isminin nurunu müşahede edersen, Allâh'tan Allâh'tan başka hiçbir şey istemezsin. Şayet Rab isminin nuruna muttali olursan, O'ndan cennet hayırlarını istersin. Şayet O'ndan Rahmân isminin nuruna muttali olursan, O'ndan bu dünyanın hayırlarını istersin. Şayet Rahîm isminin nuruna muttali olursan, O'ndan seni ahiretin zararlarından korumasını istersin. Şayet Mâliki Yevmi'd-Dîn isminin nuruna muttali olursan, ahiret azabına düşmeyesin diye O'ndan seni bu dünyanın afetlerinden ve oradaki çirkin amellerden korumasını istersin. Yedinci Nükte: Bu beş ismi, meşhur zikirde zikredilen beş mertebeye hamletmek de mümkündür; o da: «Sübhânallâh, velhamdülillâh, ve lâ ilâhe illallâhu vallâhu ekber, ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâhi'l-aliyyi'l-azîm» sözüdür. “Sübhânallâh” sözümüz tek bir surenin başlangıcıdır, o da: { سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا } “Kulunu geceleyin yürüten Allâh noksan sıfatlardan münezzehtir” [el-İsrâ: 1] ayetidir. “el-Hamdülillâh” sözümüz ise beş surenin başlangıcıdır. “Lâ ilâhe illallâh” sözümüz ise tek bir surenin başlangıcıdır, o da: { الم، اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “Elif. Lâm. Mîm. Allâh ki O'ndan başka hiçbir ilah yoktur” [Âl-i İmrân: 1-2] ayetidir. “Allâhu ekber” sözümüz ise Kur'ân'da açık bir ifadeyle olmaksızın iki yerde, bir defasında zikre diğerinde ise rıdvana / izafe edilerek zikredilmiştir; zira [Allâh]: { وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ } “Allâh'ın zikri elbette en büyüktür” [et-Tevbe: 72] ve { وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ } “Allâh'ın rızası ise en büyüktür” [el-Ankebût: 45] buyurmuştur. “Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâhi'l-aliyyi'l-azîm” sözümüze gelince, o Kur'ân'da sarahaten zikredilmemiştir; çünkü o cennet hazinelerindendir, hazine ise gizli olur, açıkta olmaz. Fâtiha Suresi'nde zikredilen beş isim bu beş zikrin mebdeidir (kaynağıdır). “Allâh” sözümüz “Sübhânallâh” sözümüzün mebdeidir; “Rab” sözümüz “el-Hamdülillâh” sözümüzün mebdeidir; “Rahmân” sözümüz “Lâ ilâhe illallâh” sözümüzün mebdeidir, zira “Lâ ilâhe illallâh” sözümüz ancak kudreti tam ve rahmeti tam olan zata layıktır ki O da Rahmân'dır; “Rahmân” sözümüz “Allâhu ekber” sözümüzün mebdeidir, bunun anlamı da O'nun zayıf kullarına merhamet etmeyecek olmaktan çok daha yüce ve büyük olduğudur; “Mâliki Yevmi'd-Dîn” sözümüz ise “Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâhi'l-aliyyi'l-azîm” sözümüzün mebdeidir, çünkü Melik ve Mâlik olan, kullarının O'nun iradesinin aksine hiçbir şey yapmaya güç yetiremeyeceği kimsedir. Allâh en doğrusunu bilir.
الْفَصْلُ الثَّامِنُ فِي السَّبَبِ الْمُقْتَضِي لِاشْتِمَالِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ عَلَى الْأَسْمَاءِ الثلاثة
Sekizinci Fasıl: “Bismillâhirrahmânirrahîm”in Üç İsmi İçermesinin Gerektirici Sebebi Hakkında
السبب في اشتمال البسملة عَلَى الْأَسْمَاءِ الثَّلَاثَةِ:
Besmelenin üç ismi içermesinin sebebi:
وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: لَا شَكَّ أَنَّهُ تَعَالَى يَتَجَلَّى لِعُقُولِ الْخَلْقِ، إِلَّا أَنَّ لِذَلِكَ التَّجَلِّي ثَلَاثَ مَرَاتِبَ: فَإِنَّهُ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ يَتَجَلَّى بِأَفْعَالِهِ وَآيَاتِهِ، وَفِي وَسَطِ الْأَمْرِ يَتَجَلَّى بِصِفَاتِهِ، وَفِي آخِرِ الْأَمْرِ يَتَجَلَّى بِذَاتِهِ، قِيلَ إِنَّهُ تَعَالَى يَتَجَلَّى لِعَامَّةِ عِبَادِهِ بأفعاله وآياته، قال: وَمِنْ آياتِهِ الْجَوارِ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلامِ [الشُّورَى: ٣٢] وَقَالَ: إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ لَآياتٍ [آلِ عِمْرَانَ: ١٩٠] ثُمَّ يَتَجَلَّى لِأَوْلِيَائِهِ بِصِفَاتِهِ، قَالَ:
Bunda çeşitli vecihler vardır: Birincisi: Şüphe yok ki O Teâlâ kulların akıllarına tecelli eder; ancak bu tecellinin üç mertebesi vardır: O, işin başında fiilleri ve ayetleriyle tecelli eder; işin ortasında sıfatlarıyla tecelli eder; işin sonunda ise zatıyla tecelli eder. Denilmiştir ki: O Teâlâ avam kullarına fiilleri ve ayetleriyle tecelli eder; Nitekim: { وَمِنْ آياتِهِ الْجَوارِ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلامِ } “Denizde dağlar gibi akıp giden gemiler de O'nun ayetlerindendir” [eş-Şûrâ: 32] ve: { إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ لَآياتٍ } “Göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde elbette ayetler vardır” [Âl-i İmrân: 190] buyurmuştur. Sonra evliyasına sıfatlarıyla tecelli eder; Nitekim [Allâh şöyle] buyurmuştur:
وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلًا [آلِ عِمْرَانَ: ١٩١] وَيَتَجَلَّى لِأَكَابِرِ الْأَنْبِيَاءِ وَرُؤَسَاءِ الْمَلَائِكَةِ بِذَاتِهِ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ [الْأَنْعَامِ: ٩١] إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: اسْمُ اللَّهِ ﷿ أَقْوَى الْأَسْمَاءِ فِي تَجَلِّي ذَاتِهِ، لِأَنَّهُ أَظْهَرُ الْأَسْمَاءِ فِي اللَّفْظِ، وَأَبْعَدُهَا مَعْنًى عَنِ الْعُقُولِ، فَهُوَ ظَاهِرٌ بَاطِنٌ، يَعْسُرُ إِنْكَارُهُ. وَلَا تُدْرَكُ أَسْرَارُهُ، قَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ مَنْصُورٍ الْحَلَّاجُ: -
{ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلًا } “Ve göklerin ve yerin yaratılışı hakkında derin derin düşünürler [ve derler ki]: ‘Rabbimiz! Sen bunu boşuna yaratmadın’” [Âl-i İmrân: 191]. Büyük peygamberlere ve meleklerin reislerine ise zatıyla tecelli eder: { قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ } “‘Allâh’ de, sonra onları bırak daldıkları batakta oynayadursunlar” [el-En'âm: 91]. Bunu bildiğinde deriz ki: Allâh azze ve celle ismi, O'nun zatının tecellisinde isimlerin en güçlüsüdür; çünkü o lafız bakımından isimlerin en açığı, mana bakımından ise akıllara en uzak olanıdır. Dolayısıyla o hem zâhir hem bâtındır; inkâr edilmesi güçtür ve sırları idrak olunamaz. Hüseyin b. Mansûr el-Hallâc şöyle demiştir:
اسْمٌ مَعَ الْخَلْقِ قَدْ تَاهُوا بِهِ وَلَهًا ... لِيَعْلَمُوا مِنْهُ مَعْنًى مِنْ مَعَانِيهِ
O öyle bir isimdir ki mahlukatın yanında, ondan bir mana bilsinler diye meftun olup hayrete düşmüşlerdir.
وَاللَّهِ مَا وَصَلُوا مِنْهُ إِلَى سَبَبٍ ... حَتَّى يَكُونَ الَّذِي أَبْدَاهُ مُبْدِيهِ
Allâh'a andolsun ki, onu açığa çıkaran O'nu bildirmedikçe, ondan hiçbir sebebe ulaşamamışlardır.
وَقَالَ أَيْضًا: -
Ve yine şöyle demiştir:
يَا سِرَّ سِرٍّ يَدِقُّ حَتَّى ... يَخْفَى عَلَى وَهْمِ كُلِّ حَيِّ
Ey her canlının vehmine gizli kalacak kadar incelen sırrın sırrı!
فَظَاهِرًا بَاطِنًا تجلى ... لكل شيء بكل شيء
Hem zâhir hem bâtın olarak, her şeyle her şeye tecelli ettin.
وَأَمَّا اسْمُهُ الرَّحْمَنُ فَهُوَ يُفِيدُ تَجَلِّي الْحَقِّ بِصِفَاتِهِ الْعَالِيَةِ، وَلِذَلِكَ قَالَ: قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى [الْإِسْرَاءِ: ١١٠] وَأَمَّا اسْمُهُ الرَّحِيمُ فَهُوَ يُفِيدُ تَجَلِّي الْحَقِّ بِأَفْعَالِهِ وَآيَاتِهِ وَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ: رَبَّنا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْماً [غَافِرٍ: ٧] .
Rahmân ismine gelince, bu isim Hakk'ın yüce sıfatlarıyla tecelli etmesini ifade eder; nitekim bu sebeple O: { قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } “De ki: ‘İster Allâh deyin, ister Rahmân deyin; hangisiyle çağırırsanız çağırın, en güzel isimler O'nundur’” [el-İsrâ: 110] buyurmuştur. Rahîm ismine gelince, bu isim Hakk'ın fiilleri ve ayetleriyle tecelli etmesini ifade eder; bu sebeple O: { رَبَّنا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْماً } “Rabbimiz! Sen her şeyi rahmet ve ilim bakımından kuşattın” [Gâfir: 7] buyurmuştur.
الْفَصْلُ التَّاسِعُ فِي سَبَبِ اشْتِمَالِ الْفَاتِحَةِ على الأسماء الخمسة
Dokuzuncu Fasıl: Fâtiha'nın Beş İsmi İçermesinin Sebebi Hakkında
سَبَبِ اشْتِمَالِ الْفَاتِحَةِ عَلَى الْأَسْمَاءِ الْخَمْسَةِ:
Fâtiha'nın beş ismi içermesinin sebebi:
السَّبَبُ فِيهِ أَنَّ مَرَاتِبَ أَحْوَالِ الْخَلْقِ خَمْسَةٌ: أَوَّلُهَا: الْخَلْقُ، وَثَانِيهَا: التَّرْبِيَةُ فِي مَصَالِحَ الدُّنْيَا، وَثَالِثُهَا:
Bunun sebebi şudur: Mahlukatın hâllerinin mertebeleri beştir: Birincisi yaratılış, ikincisi dünya maslahatları hususunda terbiye edilme, üçüncüsü:
التَّرْبِيَةُ فِي تَعْرِيفِ الْمَبْدَأِ، وَرَابِعُهَا: التَّرْبِيَةُ فِي تَعْرِيفِ الْمَعَادِ، وَخَامِسُهَا: نَقْلُ الْأَرْوَاحِ مِنْ عَالَمِ الْأَجْسَادِ إِلَى دَارِ الْمَعَادِ، فَاسْمُ اللَّهِ مَنْبَعُ الْخَلْقِ وَالْإِيجَادِ وَالتَّكْوِينِ وَالْإِبْدَاعِ وَاسْمُ الرَّبِّ يَدُلُّ عَلَى التَّرْبِيَةِ بِوُجُوهِ الْفَضْلِ وَالْإِحْسَانِ، وَاسْمُ الرَّحْمَنِ يَدُلُّ عَلَى التَّرْبِيَةِ فِي مَعْرِفَةِ الْمَبْدَأِ، وَاسْمُ الرَّحِيمِ فِي مَعْرِفَةِ الْمَعَادِ حَتَّى يَحْتَرِزَ عَمَّا لَا يَنْبَغِي وَيُقْدِمَ عَلَى مَا يَنْبَغِي، وَاسْمُ الْمَلِكِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يَنْقُلُهُمْ مِنْ دَارِ الدُّنْيَا إِلَى دَارِ الْجَزَاءِ، ثُمَّ عِنْدَ وُصُولِ الْعَبْدِ إِلَى هَذِهِ الْمَقَامَاتِ انْتَقَلَ الْكَلَامُ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى الْحُضُورِ فَقَالَ: إِيَّاكَ نَعْبُدُ كَأَنَّهُ يَقُولُ: إِنَّكَ إِذَا انْتَفَعْتَ بِهَذِهِ الْأَسْمَاءِ الْخَمْسَةِ فِي هَذِهِ الْمَرَاتِبِ الْخَمْسِ وَانْتَقَلْتَ إِلَى دَارِ الْجَزَاءِ صِرْتَ بِحَيْثُ تَرَى اللَّهَ، فَحِينَئِذٍ تَكَلَّمْ مَعَهُ عَلَى سَبِيلِ الْمُشَاهَدَةِ لَا عَلَى سَبِيلِ المغايبة، ثم قل: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ، كَأَنَّهُ قَالَ: إِيَّاكَ نَعْبُدُ لِأَنَّكَ اللَّهُ الْخَالِقُ، وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ لِأَنَّكَ الرَّبُّ الرَّازِقُ، إِيَّاكَ نَعْبُدُ لِأَنَّكَ الرَّحْمَنُ، وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ لِأَنَّكَ الرَّحِيمُ، إِيَّاكَ نَعْبُدُ لِأَنَّكَ الْمَلِكُ، وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ لِأَنَّكَ الْمَالِكُ.
başlangıcın (mebdein) tanıtılması hususunda terbiye edilme, dördüncüsü varılacak yerin (meâdın) tanıtılması hususunda terbiye edilme, beşincisi ise ruhların cesetler âleminden meâd yurduna nakledilmesidir. Allâh ismi yaratmanın, var etmenin, kevn ve icadın kaynağıdır; Rab ismi lütuf ve ihsan vecihleriyle terbiyeye delalet eder; Rahmân ismi başlangıcın marifeti hususunda terbiyeye delalet eder; Rahîm ismi uygun olmayan şeylerden sakınıp uygun olanlara yönelsin diye meâdın marifeti hususunda terbiyeye delalet eder; Melik ismi ise onları dünya yurdundan ceza yurduna naklettiğine delalet eder. Sonra kul bu makamlara ulaştığında hitap gaibden huzura geçerek: { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnızca Sana kulluk ederiz” demiştir. Sanki şöyle demektedir: Sen bu beş mertebede bu beş isimden istifade edip ceza yurduna intikal ettiğinde Allâh'ı görür gibi bir hâle gelirsin; işte o vakit O'nunla gaib tarzında değil, müşahede tarzında konuş ve sonra: { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Yalnızca Sana kulluk eder, yalnızca Senden yardım dileriz” de. Sanki şöyle demiştir: Yalnızca Sana kulluk ederiz çünkü Sen Yaratıcı olan Allâh'sın; yalnızca Senden yardım dileriz çünkü Sen Rızık Verici olan Rab'sin; yalnızca Sana kulluk ederiz çünkü Sen Rahmân'sın; yalnızca Senden yardım dileriz çünkü Sen Rahîm'sin; yalnızca Sana kulluk ederiz çünkü Sen Melik'sin; yalnızca Senden yardım dileriz çünkü Sen Mâlik'sin.
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ دَلَّ عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ مُنْتَقِلٌ مِنْ دَارِ الدُّنْيَا إِلَى دَارِ الْآخِرَةِ، وَمِنْ دَارِ الشُّرُورِ إِلَى دَارِ السُّرُورِ، فَقَالَ: لَا بُدَّ لِذَلِكَ الْيَوْمِ مِنْ زَادٍ وَاسْتِعْدَادٍ، وَذَلِكَ هُوَ الْعِبَادَةُ، فَلَا جَرَمَ قَالَ: إِيَّاكَ نَعْبُدُ، ثُمَّ قَالَ الْعَبْدُ: الَّذِي اكْتَسَبْتُهُ بِقُوَّتِي وَقُدْرَتِي قَلِيلٌ لَا يَكْفِينِي فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ الطويل فاستعان بربه فقال، ما معنى قَلِيلٌ، فَأَعْطِنِي مِنْ خَزَائِنِ رَحْمَتِكَ مَا يَكْفِينِي فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ الطَّوِيلِ فَقَالَ: وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ، ثُمَّ لَمَّا حَصَلَ الزَّادُ لِيَوْمِ
Bil ki O'nun: “Mâliki Yevmi'd-Dîn” sözü kulun dünya yurdundan ahiret yurduna, şerler yurdundan sürur yurduna intikal edeceğine delalet etmiştir. Bunun üzerine kul: “O gün için mutlaka bir azık ve hazırlık gerekir, bu da ibadettir” demiştir; nitekim bundan ötürü: { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnızca Sana kulluk ederiz” demiştir. Sonra kul: “Kendi kuvvetim ve kudretimle kazandığım şey azdır, o uzun günde bana yetmez” diyerek Rabbinden yardım istemiş ve şöyle demiştir: “Benim kazancım azdır; o hâlde o uzun günde bana yetecek olanı rahmetinin hazinelerinden bana ver” diyerek: { وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Yalnızca Senden yardım dileriz” demiştir. Sonra meâd günü için azık hâsıl olunca,
الْمَعَادِ قَالَ: هَذَا سَفَرٌ طَوِيلٌ شَاقٌّ وَالطُّرُقُ كَثِيرَةٌ وَالْخَلْقُ قَدْ تَاهُوا فِي هَذِهِ الْبَادِيَةِ فَلَا طَرِيقَ إِلَّا أَنْ أَطْلُبَ الطَّرِيقَ مِمَّنْ هُوَ بِإِرْشَادِ السَّالِكِينَ حَقِيقٌ فَقَالَ: اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ، ثُمَّ إِنَّهُ لَا بُدَّ لِسَالِكِ الطَّرِيقِ مِنْ رَفِيقٍ وَمِنْ بَدْرَقَةٍ وَدَلِيلٍ فَقَالَ: صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ، وَالَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ/ عَلَيْهِمْ هُمُ النَّبِيُّونَ وَالصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَدَاءُ وَالصَّالِحُونَ، فَالْأَنْبِيَاءُ هُمُ الْأَدِلَّاءُ، وَالصِّدِّيقُونَ هُمُ الْبَدْرَقَةُ، وَالشُّهَدَاءُ وَالصَّالِحُونَ هُمُ الرُّفَقَاءُ، ثُمَّ قَالَ: غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْحُجُبَ عَنِ اللَّهِ قِسْمَانِ: الْحُجُبُ النَّارِيَّةُ- وَهِيَ عَالَمُ الدُّنْيَا- ثُمَّ الْحُجُبُ النُّورِيَّةُ- وَهِيَ عَالَمُ الْأَرْوَاحِ- فَاعْتَصَمَ بِاللَّهِ ﷾ مِنْ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ، وَهُوَ أَنْ لَا يَبْقَى مَشْغُولَ السِّرِّ لَا بِالْحُجُبِ النَّارِيَّةِ وَلَا بِالْحُجُبِ النُّورِيَّةِ.
şöyle demiştir: “Bu uzun ve meşakkatli bir seferdir; yollar pek çoktur ve mahlukat bu çölde şaşırıp kalmıştır. O hâlde sâlikleri irşad etmeye layık olandan yolu talep etmekten başka çare yoktur” diyerek: { اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Bizi dosdoğru yola ilet” demiştir. Sonra yola koyulan kimse için bir yoldaş, bir muhafız ve bir rehber mutlaka gereklidir; nitekim bundan ötürü: { صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } “Kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna” demiştir. Allâh'ın kendilerine nimet verdiği kimseler ise / peygamberler, sıddîklar, şehitler ve salihlerdir. Peygamberler rehberler, sıddîklar muhafızlar, şehitler ve salihler ise yoldaşlardır. Sonra: { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ } “Gazaba uğrayanların ve sapıtanlarınkine değil” demiştir. Çünkü Allâh'tan ayıran perdeler iki kısımdır: Nârî perdeler —ki bu dünya âlemidir—, sonra da nûrî perdeler —ki bu da ruhlar âlemidir—. Böylece o, sırrının ne nârî perdelerle ne de nûrî perdelerle meşgul kalmaması hususunda Allâh azze ve celle'ye sığınmıştır.
الْفَصْلُ الْعَاشِرُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ كَلِمَتَانِ مُضَافَتَانِ إِلَى اسْمِ اللَّهِ، وَاسْمَانِ مُضَافَانِ إِلَى غَيْرِ اللَّهِ:
Onuncu Fasıl: Bu Surede Allâh'ın İsmine İzafe Edilen İki Kelime ve Allâh'tan Başkasına İzafe Edilen İki İsim Vardır:
أَمَّا الْكَلِمَتَانِ الْمُضَافَتَانِ إِلَى اسْمِ اللَّهِ فَهُمَا قَوْلُهُ: بِسْمِ اللَّهِ، وَقَوْلُهُ: الْحَمْدُ لِلَّهِ فَقَوْلُهُ بِسْمِ اللَّهِ لِبِدَايَةِ الْأُمُورِ، وَقَوْلُهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ لِخَوَاتِيمِ الْأُمُورِ، فَبِسْمِ اللَّهِ ذِكْرٌ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ شُكْرٌ، فَلَمَّا قَالَ بِسْمِ اللَّهِ اسْتَحَقَّ الرَّحْمَةَ، وَلَمَّا قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ اسْتَحَقَّ رَحْمَةً أُخْرَى، فَبِقَوْلِهِ بِسْمِ اللَّهِ اسْتَحَقَّ الرَّحْمَةَ مِنِ اسْمِ الرَّحْمَنِ، وَبِقَوْلِهِ الْحَمْدُ لِلَّهِ اسْتَحَقَّ الرَّحْمَةَ مِنِ اسْمِ الرَّحِيمِ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى قِيلَ: يَا رَحْمَنَ الدُّنْيَا وَرَحِيمَ الْآخِرَةِ. وَأَمَّا قَوْلُهُ رَبِّ الْعَالَمِينَ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ فَالرُّبُوبِيَّةُ لِبِدَايَةِ حَالِهِمْ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى [الْأَعْرَافِ: ١٧٢] وَصِفَةُ الرَّحْمَنِ لِوَسَطِ حَالِهِمْ، وَصِفَةُ الْمَلِكِ لِنِهَايَةِ حَالِهِمْ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ [غَافِرٍ: ١٦] .
Allâh'ın ismine izafe edilen iki kelimeye gelince, bunlar O'nun: “Bismillâh” ve “el-Hamdülillâh” sözleridir. O'nun “Bismillâh” sözü işlerin başlangıcı içindir; “el-Hamdülillâh” sözü ise işlerin sonları içindir. “Bismillâh” bir zikir, “el-Hamdülillâh” ise bir şükürdür. Kul “Bismillâh” dediğinde bir rahmeti hak eder; “el-Hamdülillâh” dediğinde ise diğer bir rahmeti hak eder. “Bismillâh” sözüyle Rahmân isminden gelen rahmeti hak eder; “el-Hamdülillâh” sözüyle ise Rahîm isminden gelen rahmeti hak eder. Bu manadan ötürü: “Ey dünyanın Rahmân'ı ve ahiretin Rahîm'i!” denilmiştir. O'nun: “Rabbi'l-Âlemîn, er-Rahmâni'r-Rahîm, Mâliki Yevmi'd-Dîn” sözlerine gelince; rubûbiyyet [Allâh'ın]: { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى } “‘Ben sizin Rabbiniz değil miyim?’ Onlar da: ‘Evet’ dediler” [el-A'râf: 172] sözünün delaletiyle onların hâllerinin başlangıcı içindir; Rahmân sıfatı onların hâllerinin ortası içindir; Melik sıfatı ise [Allâh'ın]: { لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ } “Bugün mülk kimindir? Tek ve Kahhâr olan Allâh'ındır” [Gâfir: 16] sözünün delaletiyle onların hâllerinin sonu içindir.
وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالصَّوَابِ، وَهُوَ الْهَادِي إِلَى الرَّشَادِ.
Doğruyu en iyi bilen Allâh'tır ve doğru yola ileten O'dur.
تَمَّ تَفْسِيرُ سُورَةِ الْفَاتِحَةِ بِحَمْدِ اللَّهِ وَعَوْنِهِ
Fâtiha Suresi'nin tefsiri Allâh'ın hamdi ve yardımıyla tamamlandı.