وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: رَبَّنا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا [الْبَقَرَةِ: ٢٨٦] وَدَفْعُ الْإِصْرِ- وَالْإِصْرُ هُوَ الثِّقْلُ- يُوجِبُ الْحَمْدَ، وَذَلِكَ إِنَّمَا يَحْصُلُ بِقَوْلِهِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ.
İkincisi O'nun: { رَبَّنا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا } “Rabbimiz! Bize, bizden öncekilere yüklediğin gibi ağır yük yükleme” [el-Bakara: 286] buyruğudur. İsr'in -ki isr, ağır yüktür- kaldırılması ise hamdi gerektirir ve bu da ancak { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ } “Hamd, Âlemlerin Rabbi olan Allâh'a mahsustur” sözüyle gerçekleşir.
وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: رَبَّنا وَلا تُحَمِّلْنا مَا لَا طاقَةَ لَنا بِهِ وَذَلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى كَمَالِ رَحْمَتِهِ، وَذَلِكَ هُوَ قَوْلُهُ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ.
Üçüncüsü O'nun: { رَبَّنا وَلا تُحَمِّلْنا مَا لَا طاقَةَ لَنا بِهِ } “Rabbimiz! Bize gücümüzün yetmeyeceği şeyi taşıtma” buyruğudur ki bu, O'nun rahmetinin kemaline işarettir ve bu da O'nun { الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ } “Rahmân ve Rahîm” buyruğudur.
ورابعها: قوله: وَاعْفُ عَنَّا لِأَنَّكَ أَنْتَ الْمَالِكُ لِلْقَضَاءِ وَالْحُكُومَةِ فِي يَوْمِ الدِّينِ، وَهُوَ قَوْلُهُ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ.
Dördüncüsü O'nun: { وَاعْفُ عَنَّا } “Bizi affet” buyruğudur. Çünkü din gününde hüküm ve kazanın yegâne sahibi Sen'sin; bu da O'nun { مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Din gününün sahibidir” buyruğudur.
وَخَامِسُهَا: قوله تعالى: وَاغْفِرْ لَنا لِأَنَّا فِي الدُّنْيَا عَبَدْنَاكَ وَاسْتَعَنَّا بِكَ فِي كُلِّ الْمُهِمَّاتِ، وَهُوَ قَوْلُهُ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نستعين.
Beşincisi Allâh Teâlâ'nın: { وَاغْفِرْ لَنا } “Bizi bağışla” buyruğudur. Çünkü biz dünyada yalnız Sana ibadet ettik ve bütün mühim işlerde yalnız Sen'den yardım istedik; bu da O'nun { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Sen'den yardım dileriz” buyruğudur.
وسادسها: قوله: وَارْحَمْنا لِأَنَّا طَلَبْنَا الْهِدَايَةَ مِنْكَ فِي قَوْلِنَا: اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ.
Altıncısı O'nun: { وَارْحَمْنا } “Bize merhamet et” buyruğudur. Çünkü biz: { اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Bizi doğru yola ilet” sözümüzle Sen'den hidayet talep ettik.
وَسَابِعُهَا: قَوْلُهُ: أَنْتَ مَوْلانا فَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ [الْبَقَرَةِ: ٢٨٦] وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ.
Yedincisi O'nun: { أَنْتَ مَوْلانا فَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ } “Sen bizim Mevlâmızsın, kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et” [el-Bakara: 286] buyruğudur ki { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ } “Gazaba uğramışların ve sapmışlarınkine değil” buyruğundan murat da budur.
فَهَذِهِ الْمَرَاتِبُ السَّبْعُ الْمَذْكُورَةُ فِي آخِرِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ ذَكَرَهَا مُحَمَّدٌ ﵊ فِي عَالَمِ الرُّوحَانِيَّاتِ عِنْدَ صُعُودِهِ إِلَى الْمِعْرَاجِ، فَلَمَّا نَزَلَ مِنَ الْمِعْرَاجِ فَاضَ أَثَرُ الْمَصْدَرِ عَلَى الْمَظْهَرِ فَوَقَعَ التَّعْبِيرُ عَنْهَا بِسُورَةِ الْفَاتِحَةِ، فَمَنْ قَرَأَهَا فِي صَلَاتِهِ صَعِدَتْ هَذِهِ الْأَنْوَارُ مِنَ الْمَظْهَرِ إِلَى الْمَصْدَرِ كَمَا نَزَلَتْ هَذِهِ الْأَنْوَارُ فِي عَهْدِ مُحَمَّدٍ ﵊ مِنَ الْمَصْدَرِ إِلَى الْمَظْهَرِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ
Bakara Suresi'nin sonunda zikredilen bu yedi mertebeyi Muhammed aleyhisselâm, Mirac'a yükseldiğinde ruhaniler âleminde zikretmiştir. Mirac'dan indiğinde kaynağın eseri mazhara taştı ve bunlar Fâtiha Suresi ile ifade edildi. Kim onu namazında okursa, bu nurlar Muhammed aleyhisselâm zamanında kaynaktan mazhara indiği gibi mazhardan kaynağa yükselir. İşte bu sebeple
قَالَ ﵇: «الصَّلَاةُ مِعْرَاجُ الْمُؤْمِنِ» .
[Peygamber] aleyhisselâm: “Namaz müminin miracıdır” buyurmuştur.
الْفَصْلُ الثَّانِي فِي مَدَاخِلِ الشيطان:
İKİNCİ FASIL: ŞEYTANIN GİRİŞ YOLLARI HAKKINDADIR
مَدَاخِلِ الشَّيْطَانِ:
Şeytanın giriş yolları:
اعْلَمْ أَنَّ الْمَدَاخِلَ الَّتِي يَأْتِي الشَّيْطَانُ مِنْ قِبَلِهَا فِي الْأَصْلِ ثَلَاثَةٌ: الشَّهْوَةُ، وَالْغَضَبُ، وَالْهَوَى، فَالشَّهْوَةُ بَهِيمِيَّةٌ، وَالْغَضَبُ سَبُعِيَّةٌ، وَالْهَوَى شَيْطَانِيَّةٌ: فَالشَّهْوَةُ آفَةٌ لَكِنَّ الْغَضَبَ أَعْظَمُ مِنْهُ، وَالْغَضَبُ آفَةٌ لَكِنَّ الْهَوَى أَعْظَمُ مِنْهُ، فَقَوْلُهُ تعالى: إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ الْمُرَادُ آثَارُ الشَّهْوَةِ، وَقَوْلُهُ: وَالْمُنْكَرِ الْمُرَادُ مِنْهُ آثار الغضب، وقوله: والبغي [العنكبوت: ٤٥] الْمُرَادُ مِنْهُ آثَارُ الْهَوْى فَبِالشَّهْوَةِ يَصِيرُ الْإِنْسَانُ ظَالِمًا لِنَفْسِهِ، وَبِالْغَضَبِ يَصِيرُ ظَالِمًا لِغَيْرِهِ، وَبِالْهَوَى يَتَعَدَّى ظُلْمُهُ إِلَى حَضْرَةِ جَلَالِ اللَّهِ تَعَالَى، وَلِهَذَا
Bil ki şeytanın kendilerinden geldiği giriş yolları aslen üçtür: Şehvet, öfke ve heva (nefsin arzusu). Şehvet hayvânî, öfke yırtıcı/yırtıcı hayvanî, heva ise şeytânîdir. Şehvet bir afettir fakat öfke ondan daha büyüktür. Öfke bir afettir fakat heva ondan daha büyüktür. Allâh Teâlâ'nın: { إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ } “Şüphesiz namaz, fahşâdan (kötülük ve edepsizlikten) alıkoyar” buyruğundaki [murat] şehvetin eserleridir. { وَالْمُنْكَرِ } “Münkerden de” buyruğundan murat öfkenin eserleridir. { والبغي } “Ve azgınlıktan da” [el-Ankebût: 45] buyruğundan murat ise hevanın eserleridir. Şehvet ile insan nefsine zulmedici olur, öfke ile başkasına zulmedici olur, heva ile ise zulmü Allâh Teâlâ'nın celâl huzuruna tecavüz eder. Bu sebeple
قَالَ ﵇: الظُّلْمُ ثَلَاثَةٌ: فَظُلْمٌ لَا يُغْفَرُ، وَظُلْمٌ لَا يُتْرَكُ وَظُلْمٌ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتْرُكَهُ. فَالظُّلْمُ الَّذِي لَا يُغْفَرُ هُوَ الشِّرْكُ بِاللَّهِ، وَالظُّلْمُ الَّذِي لَا يُتْرَكُ هُوَ ظُلْمُ الْعِبَادِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا، وَالظُّلْمُ الَّذِي عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتْرُكَهُ هُوَ ظُلْمُ الْإِنْسَانِ نَفْسَهُ، فَمَنْشَأُ الظُّلْمِ الَّذِي لَا يُغْفَرُ هُوَ الْهَوَى. وَمَنْشَأُ الظُّلْمِ الَّذِي لَا يُتْرَكُ هُوَ الْغَضَبُ، وَمَنْشَأُ الظُّلْمِ الَّذِي عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتْرُكَهُ هُوَ الشَّهْوَةُ،
[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “Zulüm üçtür: Bağışlanmayan zulüm, terk edilmeyen (cezasız bırakılmayan) zulüm ve Allâh'ın [cezalandırmayıp] terk etmesi umulan zulüm. Bağışlanmayan zulüm, Allâh'a ortak koşmaktır. Terk edilmeyen zulüm, kulların birbirine zulmetmesidir. Allâh'ın terk etmesi umulan zulüm ise insanın kendi nefsine zulmetmesidir.” Bağışlanmayan zulmün kaynağı hevadır. Terk edilmeyen zulmün kaynağı öfkedir. Allâh'ın terk etmesi umulan zulmün kaynağı ise şehvettir.
ثُمَّ لَهَا نَتَائِجُ، فَالْحِرْصُ وَالْبُخْلُ نَتِيجَةُ الشَّهْوَةِ، وَالْعُجْبُ وَالْكِبْرُ نَتِيجَةُ الْغَضَبِ، وَالْكُفْرُ وَالْبِدْعَةُ نَتِيجَةُ الْهَوَى، فَإِذَا اجْتَمَعَتْ هَذِهِ السِّتَّةُ فِي بَنِي آدَمَ تَوَلَّدَ مِنْهَا سَابِعٌ- وَهُوَ الْحَسَدُ- وَهُوَ نِهَايَةُ الْأَخْلَاقِ الذَّمِيمَةِ. كَمَا أَنَّ الشَّيْطَانَ هُوَ النِّهَايَةُ فِي الْأَشْخَاصِ الْمَذْمُومَةِ، وَلِهَذَا السَّبَبِ خَتَمَ اللَّهُ مَجَامِعَ الشُّرُورِ الْإِنْسَانِيَّةِ بِالْحَسَدِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَمِنْ شَرِّ حاسِدٍ إِذا حَسَدَ [الْفَلَقِ: ٥] كَمَا خَتَمَ مَجَامِعَ الْخَبَائِثِ الشَّيْطَانِيَّةِ بِالْوَسْوَسَةِ وَهُوَ قَوْلُهُ:
Sonra bunların neticeleri vardır: Hırs ve cimrilik şehvetin neticesidir. Kendini beğenme (ucub) ve kibir öfkenin neticesidir. Küfür ve bidat ise hevanın neticesidir. Bu altı özellik Âdemoğlunda bir araya geldiğinde bunlardan yedincisi doğar ki o da hasettir. O, kötü ahlakların nihayetidir (zirvesidir); tıpkı şeytanın yerilmiş şahıslar içinde nihayet olduğu gibi. Bu sebeple Allâh, insânî şerlerin bütününü haset ile mühürlemiştir ki bu O'nun: { وَمِنْ شَرِّ حاسِدٍ إِذا حَسَدَ } “Ve haset ettiği zaman hasetçinin şerrinden” [el-Felak: 5] buyruğudur. Şeytânî kötülüklerin bütününü de vesvese ile mühürlemiştir ki bu da O'nun şu buyruğudur:
يُوَسْوِسُ فِي صُدُورِ النَّاسِ، مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ [النَّاسِ: ٥، ٦] فَلَيْسَ فِي بَنِي آدَمَ أَشَرُّ مِنَ الْحَسَدِ كَمَا أَنَّهُ لَيْسَ فِي الشَّيَاطِينِ أَشَرُّ مِنَ الْوِسْوَاسِ، بَلْ قِيلَ: الْحَاسِدُ أَشَرُّ مِنْ إِبْلِيسَ، لِأَنَّ إِبْلِيسَ
{ يُوَسْوِسُ فِي صُدُورِ النَّاسِ، مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ } “İnsanların göğüslerine vesvese veren, gerek cinlerden gerek insanlardan” [en-Nâs: 5-6]. Âdemoğlunda hasetten daha şerli bir şey olmadığı gibi şeytanlar içinde de vesveseciden daha şerlisi yoktur. Hatta şöyle denilmiştir: Hasetçi, İblis'ten daha şerlidir; çünkü İblis,
رُوِيَ أَنَّهُ أَتَى بَابَ فِرْعَوْنَ وَقَرَعَ الْبَابَ
Rivayet edildiğine göre Firavun'un kapısına gelip kapıyı çalmıştır.
فَقَالَ فِرْعَوْنُ/ مَنْ هَذَا؟ فَقَالَ إِبْلِيسُ: لَوْ كُنْتُ إِلَهًا لَمَا جَهِلْتَنِي، فَلَمَّا دَخَلَ قَالَ فِرْعَوْنُ: أَتَعْرِفُ فِي الْأَرْضِ شَرًّا مِنِّي وَمِنْكَ، قَالَ: نَعَمْ، الْحَاسِدُ، وَبِالْحَسَدِ وَقَعْتُ فِي هَذِهِ الْمِحْنَةِ.
Firavun: “Kim o?” deyince İblis: “Eğer ilah olsaydın beni bilmemezlik etmezdin” demiştir. İçeri girdiğinde Firavun: “Yeryüzünde benden ve senden daha şerli birini biliyor musun?” demiş, o da: “Evet, hasetçiyi; ben de zaten haset sebebiyle bu mihnete düştüm” demiştir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: أُصُولُ الْأَخْلَاقِ الْقَبِيحَةِ هِيَ تِلْكَ الثَّلَاثَةُ، وَالْأَوْلَادُ وَالنَّتَائِجُ هِيَ هَذِهِ السَّبْعَةُ الْمَذْكُورَةُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى سُورَةَ الْفَاتِحَةِ وَهِيَ سَبْعُ آيَاتٍ لِحَسْمِ هَذِهِ الْآفَاتِ السَّبْعِ وَأَيْضًا أَصْلُ سُورَةِ الْفَاتِحَةِ هُوَ التَّسْمِيَةُ، وَفِيهَا الْأَسْمَاءُ الثَّلَاثَةُ، وَهِيَ فِي مُقَابَلَةِ تِلْكَ الْأَخْلَاقِ الْأَصْلِيَّةِ الْفَاسِدَةِ، فَالْأَسْمَاءُ الثَّلَاثَةُ الْأَصْلِيَّةُ فِي مُقَابَلَةِ الْأَخْلَاقِ الثَّلَاثَةِ الْأَصْلِيَّةِ، وَالْآيَاتُ السَّبْعُ (الَّتِي هِيَ الْفَاتِحَةُ) فِي مُقَابَلَةِ الْأَخْلَاقِ السَّبْعَةِ، ثُمَّ إِنَّ جُمْلَةَ الْقُرْآنِ كَالنَّتَائِجِ وَالشُّعَبِ مِنَ الْفَاتِحَةِ، وَكَذَا جَمِيعُ الْأَخْلَاقِ الذَّمِيمَةِ كَالنَّتَائِجِ وَالشُّعَبِ مِنْ تِلْكَ السَّبْعَةِ، فَلَا جَرَمَ الْقُرْآنُ كُلُّهُ كَالْعِلَاجِ لِجَمِيعِ الْأَخْلَاقِ الذَّمِيمَةِ.
Bunu bildiğinde deriz ki: Çirkin ahlakların asılları o üçüdür; [onların] yavruları ve neticeleri ise zikredilen bu yedisidir. Allâh Teâlâ, bu yedi afetin kökünü kesmek için yedi ayet olan Fâtiha Suresi'ni indirmiştir. Ayrıca Fâtiha Suresi'nin aslı besmeledir ve onda üç isim vardır; bunlar o asıl bozuk ahlakların karşısındadır. Üç asıl isim, üç asıl ahlakın karşısındadır. (Fâtiha olan) yedi ayet ise yedi ahlakın karşısındadır. Sonra Kur'ân'ın tamamı Fâtiha'nın neticeleri ve şubeleri gibidir; aynı şekilde kötü ahlakların tamamı da o yedinin neticeleri ve şubeleri gibidir. Şüphesiz bütün Kur'ân, kötü ahlakların tamamı için bir ilaç gibidir.
أَمَّا بَيَانُ أَنَّ الْأُمَّهَاتِ الثَّلَاثَةَ فِي مُقَابَلَةِ الْأُمَّهَاتِ الثَّلَاثَةِ فَنَقُولُ: إِنَّ مَنْ عَرَفَ اللَّهَ وَعَرَفَ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ تَبَاعَدَ عَنْهُ الشَّيْطَانُ وَالْهَوَى، لِأَنَّ الْهَوَى إِلَهٌ سِوَى اللَّهِ يُعْبَدُ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ [الْجَاثِيَةِ: ٢٣] وَقَالَ تَعَالَى لِمُوسَى: يَا مُوسَى، خَالِفْ هَوَاكَ فَإِنِّي مَا خَلَقْتُ خَلْقًا نَازَعَنِي فِي مُلْكِي إِلَّا الْهَوَى، وَمَنْ عَرَفَ أَنَّهُ رَحْمَنٌ لَا يَغْضَبُ، لِأَنَّ مَنْشَأَ الْغَضَبِ طَلَبُ الْوِلَايَةِ، وَالْوِلَايَةُ لِلرَّحْمَنِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ [الفرقان: ٢٦] ومن عرف أنه رحيم وجب أنه يَتَشَبَّهَ بِهِ فِي كَوْنِهِ رَحِيمًا وَإِذَا صَارَ رَحِيمًا لَمْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ، وَلَمْ يُلَطِّخْهَا بِالْأَفْعَالِ الْبَهِيمِيَّةِ.
Üç aslın üç aslın karşısında olduğunun beyanına gelince; deriz ki: Allâh'ı bilen ve O'ndan başka ilah olmadığını bilen kimseden şeytan ve heva uzaklaşır; çünkü heva, Allâh Teâlâ'nın: { أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ } “Gördün mü hevasını ilah edineni?” [el-Câsiye: 23] buyruğunun delaletiyle Allâh'tan başka ibadet edilen bir ilahtır. Allâh Teâlâ Mûsâ'ya şöyle buyurmuştur: “Ey Mûsâ, hevana muhalefet et; çünkü Ben mülkümde Bana karşı çıkan heva dışında hiçbir mahluk yaratmadım.” O'nun Rahmân olduğunu bilen kimse öfkelenmez; zira öfkenin kaynağı hâkimiyet talebidir; hâkimiyet ise Allâh Teâlâ'nın: { الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ } “O gün gerçek mülk/hükümranlık Rahmân'ındır” [el-Furkân: 26] buyruğu gereğince Rahmân'a aittir. O'nun Rahîm olduğunu bilen kimsenin, O'na merhametli olmasında benzemeye çalışması vacip olur. Merhametli olunca da nefsine zulmetmez ve onu hayvânî fiillerle kirletmez.
وَأَمَّا الْأَوْلَادُ السَّبْعَةُ فَهِيَ مُقَابِلَةُ الْآيَاتِ السَّبْعِ، وَقَبْلَ أَنْ نَخُوضَ فِي بَيَانِ تِلْكَ الْمُعَارَضَةِ نَذْكُرُ دَقِيقَةً أُخْرَى، وَهِيَ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ أَنَّ تِلْكَ الْأَسْمَاءَ الثَّلَاثَةَ الْمَذْكُورَةَ فِي التَّسْمِيَةِ فِي نَفْسِ السُّورَةِ، وَذَكَرَ مَعَهَا اسْمَيْنِ آخَرَيْنِ: وَهُمَا الرَّبُّ، وَالْمَالِكُ، فَالرُّبُّ قَرِيبٌ مِنَ الرَّحِيمِ، لِقَوْلِهِ: سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ [يس: ٥٨] وَالْمَالِكُ قَرِيبٌ مِنَ الرَّحْمَنِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ فَحَصَلَتْ هَذِهِ الْأَسْمَاءُ الثَّلَاثَةُ: الرَّبُّ وَالْمَلِكُ، وَالْإِلَهُ، فَلِهَذَا السَّبَبِ خَتَمَ اللَّهُ آخِرَ سُورَةِ الْقُرْآنِ عَلَيْهَا، وَالتَّقْدِيرُ كَأَنَّهُ قِيلَ: إِنْ أَتَاكَ الشَّيْطَانُ مِنْ قِبَلِ الشَّهْوَةِ فَقُلْ: أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ وَإِنْ أَتَاكَ مِنْ قِبَلِ الْغَضَبِ فَقُلْ: مَلِكِ النَّاسِ وَإِنْ أَتَاكَ مِنْ قِبَلِ الْهَوَى فَقُلْ: إِلهِ النَّاسِ [النَّاسِ: ١- ٣] .
Yedi yavruya (neticelere) gelince, onlar yedi ayetin karşısındadır. Bu karşıtlığın beyanına dalmadan önce bir başka inceliği zikredelim; o da şudur: Allâh Teâlâ besmelede zikredilen o üç ismi surenin bizzat kendisinde zikretmiş ve onlarla birlikte iki isim daha zikretmiştir ki onlar Rab ve Mâlik'tir. Rab ismi, O'nun: { سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ } “Çok merhametli bir Rabden bir söz olarak selâm vardır” [Yâsîn: 58] buyruğundan dolayı Rahîm'e yakındır. Mâlik ise Allâh Teâlâ'nın: { الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ } “O gün gerçek mülk Rahmân'ındır” buyruğundan dolayı Rahmân'a yakındır. Böylece şu üç isim hâsıl olmuştur: Rab, Melik ve İlâh. İşte bu sebeple Allâh Kur'ân'ın son suresini bunlar üzerine mühürlemiştir. Takdiri adeta şöyledir: Sana şeytan şehvet tarafından gelirse: { أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ } “İnsanların Rabbine sığınırım” de; öfke tarafından gelirse: { مَلِكِ النَّاسِ } “İnsanların Hükümranına” de; heva tarafından gelirse: { إِلهِ النَّاسِ } “İnsanların İlahına” [en-Nâs: 1-3] de.
وَلْنَرْجِعْ إِلَى بَيَانِ مُعَارَضَةِ تِلْكَ السَّبْعَةِ فَنَقُولُ: مَنْ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ فَقَدْ شَكَرَ اللَّهَ، وَاكْتَفَى بِالْحَاصِلِ، فَزَالَتْ شَهْوَتُهُ، وَمَنَ عَرَفَ أَنَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ زَالَ حِرْصُهُ فِيمَا لَمْ يَجِدْ، وَبُخْلُهُ فِيمَا وَجَدَ فَانْدَفَعَتْ عَنْهُ آفَةُ الشَّهْوَةِ وَلَذَّاتُهَا، وَمَنْ عَرَفَ أَنَّهُ مَالِكُ يَوْمِ الدِّينِ بَعْدَ أَنْ عَرَفَ أَنَّهُ الرحمن الرحيم زَالَ غَضَبُهُ، وَمَنْ قَالَ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ زَالَ كِبْرُهُ بِالْأَوَّلِ وَعُجْبُهُ بِالثَّانِي، فَانْدَفَعَتْ/ عَنْهُ آفَةُ الْغَضَبِ بِوَلَدَيْهَا، فَإِذَا قَالَ: اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ انْدَفَعَ عَنْهُ شَيْطَانُ الْهَوَى، وَإِذَا قَالَ صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ زَالَ عَنْهُ كُفْرُهُ وَشُبْهَتُهُ، وَإِذَا قَالَ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ انْدَفَعَتْ عَنْهُ بِدْعَتُهُ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ السَّبْعَ دَافِعَةٌ لِتِلْكَ الْأَخْلَاقِ الْقَبِيحَةِ السبعة.
O yedinin karşıtlığının beyanına dönelim ve diyelim ki: Kim { الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Hamd Allâh'a mahsustur” derse Allâh'a şükretmiş ve elde olanla yetinmiş olur, böylece şehveti zail olur. Kim O'nun { رَبِّ الْعَالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi” olduğunu bilirse bulamadığı şeydeki hırsı ve bulduğu şeydeki cimriliği zail olur; böylece ondan şehvet afeti ve şehvetin lezzetleri defedilir. Kim Rahmân ve Rahîm olduğunu bildikten sonra { مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Din gününün sahibi” olduğunu bilirse öfkesi zail olur. Kim { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Sen'den yardım dileriz” derse birincisiyle kibri, ikincisiyle ucbü (kendini beğenmesi) zail olur; böylece öfke afeti iki yavrusuyla birlikte ondan defedilir. { اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Bizi doğru yola ilet” dediğinde ondan heva şeytanı defolur. { صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } “Kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna” dediğinde küfrü ve şüphesi ondan zail olur. { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ } “Gazaba uğramışların ve sapmışlarınkine değil” dediğinde ise bidati ondan defolur. Böylece bu yedi ayetin o yedi çirkin ahlakı defedici olduğu sabit olmuştur.
الْفَصْلُ الثَّالِثُ فِي تَقْرِيرِ أَنَّ سُورَةَ الْفَاتِحَةِ جَامِعَةٌ لِكُلِّ مَا يَحْتَاجُ الْإِنْسَانُ إِلَيْهِ فِي معرفة المبدأ والوسط والمعاد
ÜÇÜNCÜ FASIL: FÂTİHA SURESİ'NİN İNSANIN MEBDE, VASAT VE MEÂD MARİFETİNDE İHTİYAÇ DUYDUĞU HER ŞEYİ KENDİSİNDE TOPLADIĞININ BEYANI HAKKINDADIR
جمع الفاتحة لكل ما يحتاج إليه:
Fâtiha'nın ihtiyaç duyulan her şeyi toplaması:
اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ إِشَارَةٌ إِلَى إِثْبَاتِ الصَّانِعِ الْمُخْتَارِ، وَتَقْرِيرُهُ: أَنَّ الْمُعْتَمِدَ فِي إِثْبَاتِ الصَّانِعِ فِي الْقُرْآنِ هُوَ الِاسْتِدْلَالُ بِخِلْقَةِ الْإِنْسَانِ عَلَى ذَلِكَ، أَلَا تَرَى أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ قَالَ: رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ [البقرة: ٢٥٨] ، وَقَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ [الشعراء: ٧٨] ، وَقَالَ مُوسَى ﵇: رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى [طه: ٥٠] ، وَقَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: رَبُّكُمْ وَرَبُّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ [الشعراء: ٢٦] ، وقال تعالى في أول سورة البقرة: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ [الْبَقَرَةِ: ٢١] وَقَالَ فِي أَوَّلِ مَا أَنْزَلَهُ عَلَى مُحَمَّدٍ ﵇: اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ، خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ [الْعَلَقِ: ١، ٢] فَهَذِهِ الْآيَاتُ السِّتُّ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى اسْتَدَلَّ بِخَلْقِ الْإِنْسَانِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ تَعَالَى، وَإِذَا تَأَمَّلْتَ فِي الْقُرْآنِ وَجَدْتَ هَذَا النَّوْعَ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ فِيهِ كَثِيرًا جِدًّا.
Bil ki O'nun: { الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Hamd Allâh'a mahsustur” buyruğu, Muhtâr Sâni'in (irade sahibi yaratıcının) ispatına işarettir. Bunun açıklaması şudur: Kur'ân'da Yaratıcı'nın ispatında itimat edilen husus, insanın yaratılışı ile buna istidlal etmektir. Görmez misin ki İbrâhîm aleyhisselâm: { رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ } “Benim Rabbim dirilten ve öldürendir” [el-Bakara: 258] demiş, bir başka yerde: { الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ } “Beni yaratan ve bana doğru yolu gösteren O'dur” [eş-Şuarâ: 78] demiştir. Mûsâ aleyhisselâm da: { رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى } “Rabbimiz, her şeye yaratılışını veren, sonra da doğru yolu gösterendir” [Tâhâ: 50] demiş, bir başka yerde: { رَبُّكُمْ وَرَبُّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ } “Sizin de Rabbiniz, önceki atalarınızın da Rabbidir” [eş-Şuarâ: 26] demiştir. Allâh Teâlâ Bakara Suresi'nin başında şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Ey insanlar! Sizi ve sizden öncekileri yaratan Rabbinize kulluk edin ki sakınasınız” [el-Bakara: 21]. Muhammed aleyhisselâm'a indirdiği ilk şeyde ise şöyle buyurmuştur: { اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ، خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ } “Yaratan Rabbinin adıyla oku! O, insanı bir aşılanmış yumurtadan (alakadan) yarattı” [el-Alak: 1-2]. Bu altı ayet göstermektedir ki Allâh Teâlâ insanın yaratılışını Yaratıcı Teâlâ'nın varlığına delil kılmıştır. Kur'ân üzerinde düşündüğünde bu türden istidlali onda pek çok bulursun.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الدَّلِيلَ كَمَا أَنَّهُ فِي نَفْسِهِ هُوَ دَلِيلٌ فَكَذَلِكَ هُوَ نَفْسُهُ إِنْعَامٌ عَظِيمٌ، فَهَذِهِ الْحَالَةُ مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا تُعَرِّفُ الْعَبْدَ وُجُودَ الْإِلَهِ دَلِيلٌ، وَمِنْ حَيْثُ إِنَّهَا نَفْعٌ عَظِيمٌ وَصَلَ مِنَ اللَّهِ إِلَى الْعَبْدِ إِنْعَامٌ، فَلَا جَرَمَ هُوَ دَلِيلٌ مِنْ وَجْهٍ، وَإِنْعَامٌ مِنْ وَجْهٍ، وَالْإِنْعَامُ مَتَى وَقَعَ بِقَصْدِ الْفَاعِلِ إِلَى إِيقَاعِهِ إِنْعَامًا كَانَ يَسْتَحِقُّ هُوَ الْحَمْدَ، وَحُدُوثُ بَدَنِ الْإِنْسَانِ أَيْضًا كَذَلِكَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ تَوَلُّدَ الْأَعْضَاءِ الْمُخْتَلِفَةِ الطَّبَائِعِ وَالصُّوَرِ وَالْأَشْكَالِ مِنَ النُّطْفَةِ الْمُتَشَابِهَةِ الْأَجْزَاءِ لَا يُمْكِنُ إِلَّا إِذَا قَصَدَ الْخَالِقُ إِيجَادَ تِلْكَ الْأَعْضَاءِ عَلَى تِلْكَ الصُّوَرِ وَالطَّبَائِعِ، فَحُدُوثُ هَذِهِ الْأَعْضَاءِ الْمُخْتَلِفَةِ يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ صَانِعٍ عَالِمٍ بالمعلومات قادر على كل المقدورات قَصَدَ بِحُكْمِ رَحْمَتِهِ وَإِحْسَانِهِ خَلْقَ هَذِهِ الْأَعْضَاءِ عَلَى الْوَجْهِ الْمُطَابِقِ لِمَصَالِحِنَا الْمُوَافِقِ لِمَنَافِعِنَا، وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَ مُسْتَحِقًّا لِلْحَمْدِ وَالثَّنَاءِ، فَقَوْلُهُ: الْحَمْدُ لِلَّهِ يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ، وَعَلَى عِلْمِهِ وَقُدْرَتِهِ، وَرَحْمَتِهِ، وَكَمَالِ حِكْمَتِهِ وَعَلَى كَوْنِهِ مُسْتَحِقًّا لِلْحَمْدِ وَالثَّنَاءِ وَالتَّعْظِيمِ، فَكَانَ قَوْلُهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ دَالًّا عَلَى جُمْلَةِ هَذِهِ الْمَعَانِي، وَأَمَّا قَوْلُهُ: رَبِّ الْعالَمِينَ فَهُوَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْإِلَهَ وَاحِدٌ، وَأَنَّ كُلَّ الْعَالَمِينَ مُلْكُهُ وَمِلْكُهُ، / وَلَيْسَ فِي الْعَالَمِ إِلَهٌ سِوَاهُ، وَلَا مَعْبُودٌ غَيْرَهُ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ فَيَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِلَهَ الْوَاحِدَ الَّذِي لَا إِلَهَ سِوَاهُ مَوْصُوفٌ بِكَمَالِ الرَّحْمَةِ وَالْكَرَمِ وَالْفَضْلِ وَالْإِحْسَانِ قَبْلَ الْمَوْتِ وَعِنْدَ الْمَوْتِ وَبَعْدَ الْمَوْتِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ فَيَدُلُّ عَلَى أَنَّ مِنْ لَوَازِمِ حِكْمَتِهِ وَرَحْمَتِهِ أَنْ يَحْصُلَ بَعْدَ هَذَا الْيَوْمِ يَوْمٌ آخَرُ يَظْهَرُ فِيهِ تَمْيِيزُ الْمُحْسِنِ عَنِ الْمُسِيءِ، وَيَظْهَرُ فِيهِ الِانْتِصَافُ لِلْمَظْلُومِينَ مِنَ الظَّالِمِينَ، وَلَوْ لَمْ يَحْصُلْ هَذَا الْبَعْثُ وَالْحَشْرُ لَقَدَحَ ذَلِكَ فِي كَوْنِهِ رَحْمَانًا رَحِيمًا، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا ظَهَرَ أَنَّ قَوْلَهُ: الْحَمْدُ لِلَّهِ يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ الْمُخْتَارِ، وَقَوْلَهُ: رَبِّ الْعالَمِينَ يَدُلُّ عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ، وَقَوْلَهُ: الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ يَدُلُّ عَلَى رَحْمَتِهِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَقَوْلَهُ: مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ يَدُلُّ عَلَى كَمَالِ حِكْمَتِهِ وَرَحْمَتِهِ بِسَبَبِ خَلْقِ الدَّارِ الْآخِرَةِ، وإلى هاهنا تَمَّ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ فِي مَعْرِفَةِ الرُّبُوبِيَّةِ. أَمَّا قَوْلُهُ:
Bil ki bu delil, bizzat kendisi bir delil olduğu gibi aynı zamanda bizzat kendisi büyük bir nimettir. Bu durum, kula İlah'ın varlığını bildirmesi bakımından bir delildir; Allâh'tan kula ulaşan büyük bir fayda olması bakımından ise bir nimettir. Şüphesiz o, bir yönden delil, bir yönden nimettir. Nimet, fâilin onu nimet kılmayı kastetmesiyle meydana geldiği vakit o fâil hamde layık olur. İnsan bedeninin sonradan yaratılışı da böyledir. Çünkü tabiatları, suretleri ve şekilleri farklı organların cüzleri birbirine benzeyen nutfeden meydana gelmesi, ancak Yaratıcı'nın o organları o suretler ve tabiatlar üzere var etmeyi kastetmesiyle mümkündür. Dolayısıyla bu farklı organların sonradan yaratılması; bilinen her şeyi bilen, takdir edilen her şeye gücü yeten, rahmeti ve ihsanı gereği bu organları maslahatlarımıza uygun ve menfaatlerimize elverişli şekilde yaratmayı kastetmiş olan bir Yaratıcı'nın varlığına delalet eder. Durum böyle olunca O, hamd ve senâya layık olur. O'nun: { الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Hamd Allâh'a mahsustur” buyruğu, Sâni'in varlığına, ilmine, kudretine, rahmetine, kemal derecesindeki hikmetine ve O'nun hamde, senâya ve tazime layık olduğuna delalet eder. Böylece O'nun { الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Hamd Allâh'a mahsustur” sözü bu manaların tamamına delalet etmiş olur. O'nun: { رَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbidir” buyruğuna gelince; bu, o İlah'ın bir olduğuna, bütün âlemlerin O'nun mülkü ve mülkiyeti olduğuna, âlemde O'ndan başka ilah ve O'ndan gayrı ibadet edilen hiçbir varlık bulunmadığına delalet eder. O'nun: { الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } “Rahmân ve Rahîm'dir” buyruğuna gelince; bu, kendisinden başka ilah olmayan tek İlah'ın ölümden önce, ölüm anında ve ölümden sonra tam bir rahmet, kerem, lütuf ve ihsan ile vasıflı olduğuna delalet eder. O'nun: { مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Din gününün sahibidir” buyruğuna gelince; bu, O'nun hikmetinin ve rahmetinin gereklerinden birinin de bu günden sonra iyilik yapanın kötülük yapandan ayırt edileceği, mazlumların hakkının zalimlerden alınacağı başka bir günün meydana gelmesi olduğuna delalet eder. Eğer bu yeniden diriliş ve toplanma olmasaydı, bu durum O'nun Rahmân ve Rahîm olmasına halel getirirdi. Bunu bildiğinde ortaya çıkar ki O'nun: { الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Hamd Allâh'a mahsustur” buyruğu Muhtâr Sâni'in varlığına delalet eder; { رَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbidir” buyruğu O'nun vahdaniyetine (birliğine) delalet eder; { الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } “Rahmân ve Rahîm'dir” buyruğu O'nun dünyada ve ahiretteki rahmetine delalet eder; { مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Din gününün sahibidir” buyruğu ise ahiret yurdunun yaratılması sebebiyle O'nun hikmetinin ve rahmetinin kemaline delalet eder. Buraya kadar Rubûbiyet marifetinde ihtiyaç duyulan hususlar tamamlanmıştır. O'nun:
إِيَّاكَ نَعْبُدُ- إِلَى آخِرِ السُّورَةِ فَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى الْأُمُورِ الَّتِي لَا بُدَّ مِنْ مَعْرِفَتِهَا فِي تَقْرِيرِ الْعُبُودِيَّةِ، وَهِيَ مَحْصُورَةٌ
{ إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana ibadet ederiz” [buyruğundan] surenin sonuna kadar olan kısma gelince; bu, ubûdiyeti ortaya koymada bilinmesi zorunlu olan hususlara işarettir ki bunlar sınırlıdır
فِي نَوْعَيْنِ: الْأَعْمَالُ الَّتِي يَأْتِي بِهَا الْعَبْدُ، والآثار المتفرعة على تلك الأعمال: أما الْأَعْمَالِ الَّتِي يَأْتِي بِهَا الْعَبْدُ فَلَهَا رُكْنَانِ: أَحَدُهُمَا: إِتْيَانُهُ بِالْعِبَادَةِ وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: إِيَّاكَ نَعْبُدُ. وَالثَّانِي: عِلْمُهُ بِأَنْ لَا يُمْكِنَهُ الْإِتْيَانُ بِهَا إِلَّا بِإِعَانَةِ اللَّهِ وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ وهاهنا يَنْفَتِحُ الْبَحْرُ الْوَاسِعُ فِي الْجَبْرِ وَالْقَدَرِ، وَأَمَّا الْآثَارُ الْمُتَفَرِّعَةُ عَلَى تِلْكَ الْأَعْمَالِ فَهِيَ حُصُولُ الْهِدَايَةِ وَالِانْكِشَافِ وَالتَّجَلِّي، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ ثُمَّ إِنَّ أَهْلَ الْعَالَمِ ثَلَاثُ طَوَائِفَ: الطَّائِفَةُ الْأُولَى: الْكَامِلُونَ الْمُحِقُّونَ الْمُخْلِصُونَ، وَهُمُ الَّذِينَ جَمَعُوا بَيْنَ مَعْرِفَةِ الْحَقِّ لِذَاتِهِ، وَمَعْرِفَةِ الْخَيْرِ لِأَجْلِ الْعَمَلِ بِهِ، وَإِلَيْهِمُ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ. وَالطَّائِفَةُ الثَّانِيَةُ: الَّذِينَ أَخَلُّوا بِالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ، وَهُمُ الْفَسَقَةُ وَإِلَيْهِمُ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ. وَالطَّائِفَةُ الثَّالِثَةُ: الَّذِينَ أَخَلُّوا بِالِاعْتِقَادَاتِ الصَّحِيحَةِ، وَهُمْ أَهْلُ البِّدَعِ وَالْكُفْرِ، وَإِلَيْهِمُ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَلَا الضَّالِّينَ.
iki kısımda: Kulun eda ettiği ameller ve bu amellere bağlanan neticeler/eserler. Kulun eda ettiği amellere gelince, bunların iki rüknü vardır: Birincisi: İbadeti yerine getirmesidir ki { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana ibadet ederiz” buyruğuyla buna işaret edilmiştir. İkincisi: İbadeti ancak Allâh'ın yardımıyla yerine getirebileceğini bilmesidir ki { وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Ve yalnız Sen'den yardım dileriz” buyruğuyla buna işaret edilmiştir; işte burada cebr ve kader konusunda geniş bir deniz açılır. Bu amellere bağlanan neticelere gelince, bunlar hidayetin, keşfin ve tecellinin hâsıl olmasıdır ki { اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Bizi doğru yola ilet” buyruğuyla buna işaret edilmiştir. Sonra dünya ehli üç gruptur: Birinci grup: Kâmil, hak üzere olan ve ihlaslı kimselerdir. Bunlar, bizzat kendisi için hakkı bilmek ile gereğince amel etmek için hayrı bilmeyi kendilerinde birleştirenlerdir; { أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } “Kendilerine nimet verdiğin kimselerin” buyruğuyla bunlara işaret edilmiştir. İkinci grup: Salih amelleri aksatanlardır ki bunlar fasıklardır; { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ } “Gazaba uğramışların değil” buyruğuyla bunlara işaret edilmiştir. Üçüncü grup: Sahih inançları aksatanlardır ki bunlar bidat ve küfür ehlidir; { وَلَا الضَّالِّينَ } “Sapmışların da değil” buyruğuyla bunlara işaret edilmiştir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: اسْتِكْمَالُ النَّفْسِ الْإِنْسَانِيَّةِ بِالْمَعَارِفِ وَالْعُلُومِ عَلَى قِسْمَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يُحَاوِلَ تَحْصِيلَهَا بِالْفِكْرِ وَالنَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ، وَالثَّانِي: أَنْ تَصِلَ إِلَيْهِ مَحْصُولَاتُ الْمُتَقَدِّمِينَ فَتَسْتَكْمِلَ نَفْسُهُ، وَقَوْلُهُ:
Bunu bildiğinde deriz ki: İnsan nefsinin marifetler ve ilimlerle kemale ermesi iki kısımdır: Birincisi: Bunları düşünme, akıl yürütme ve delillendirme ile elde etmeye çalışmasıdır. İkincisi: Öncekilerin elde ettiği neticelerin kendisine ulaşması ve böylece nefsinin kemale ermesidir. O'nun:
اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ إِشَارَةٌ إِلَى الْقِسْمِ الْأَوَّلِ، وَقَوْلُهُ: صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ إِشَارَةٌ إِلَى الْقِسْمِ الثَّانِي، ثُمَّ فِي هَذَا الْقِسْمِ طَلَبَ أَنْ يَكُونَ اقْتِدَاؤُهُ بِأَنْوَارِ عُقُولِ الطَّائِفَةِ الْمُحِقَّةِ الَّذِينَ جَمَعُوا بَيْنَ الْعَقَائِدِ الصَّحِيحَةِ وَالْأَعْمَالِ الصَّائِبَةِ، وَتَبَرَّأَ مِنْ أَنْ يَكُونَ اقْتِدَاؤُهُ بِطَائِفَةِ الَّذِينَ أَخَلُّوا بِالْأَعْمَالِ الصَّحِيحَةِ، وَهُمُ الْمَغْضُوبُ عَلَيْهِمْ، أَوْ بِطَائِفَةِ الَّذِينَ أَخَلُّوا بِالْعَقَائِدِ الصَّحِيحَةِ، وَهُمُ الضَّالُّونَ، وَهَذَا آخِرُ السُّورَةِ، وَعِنْدَ الْوُقُوفِ عَلَى مَا لَخَّصْنَاهُ يَظْهَرُ أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ جَامِعَةٌ لِجَمِيعِ الْمَقَامَاتِ الْمُعْتَبَرَةِ فِي مَعْرِفَةِ الرُّبُوبِيَّةِ ومعرفة العبودية.
{ اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Bizi doğru yola ilet” buyruğu birinci kısma işarettir. { صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } “Kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna” buyruğu ise ikinci kısma işarettir. Sonra bu kısımda, [kul] uymasının sahih inançlar ile isabetli amelleri bir araya getiren hak ehli taifenin akıl nurlarına olmasını talep etmiş; uymasının sahih amelleri aksatanların taifesine -ki onlar gazaba uğrayanlardır- yahut sahih inançları aksatanların taifesine -ki onlar sapkınlardır- olmasından beri olmuştur. İşte bu, surenin sonudur. Özetlediğimiz hususlara muttali olunduğunda açığa çıkar ki bu sure, Rubûbiyet marifetinde ve ubûdiyet marifetinde muteber olan bütün makamları kendisinde toplamıştır.
الفصل الرابع قسمة الله للصلاة بينه وبين عباده:
DÖRDÜNCÜ FASIL: ALLÂH'IN NAMAZI KENDİSİ İLE KULLARI ARASINDA TAKSİM ETMESİ HAKKINDADIR
قَالَ ﵇ حِكَايَةً عَنِ اللَّهِ تَعَالَى: قَسَمْتُ الصَّلَاةَ بَيْنِي وَبَيْنَ عَبْدِي نِصْفَيْنِ، فَإِذَا قَالَ الْعَبْدُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى ذَكَرَنِي عَبْدِي، وَإِذَا قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ يَقُولُ اللَّهُ حَمِدَنِي عَبْدِي، وَإِذَا قَالَ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ يَقُولُ اللَّهُ عَظَّمَنِي عَبْدِي، وَإِذَا قَالَ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ يَقُولُ اللَّهُ مَجَّدَنِي عَبْدِي، وَفِي رِوَايَةٍ أُخْرَى فَوَّضَ إِلَيَّ عَبْدِي، وَإِذَا قَالَ إِيَّاكَ نَعْبُدُ يَقُولُ اللَّهُ عَبَدَنِي عَبْدِي، وَإِذَا قَالَ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى تَوَكَّلَ عَلَيَّ عَبْدِي، وَفِي رِوَايَةٍ أُخْرَى فَإِذَا قَالَ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى هَذَا بَيْنِي وَبَيْنَ عَبْدِي، وَإِذَا قَالَ اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ يَقُولُ اللَّهُ هَذَا لِعَبْدِي وَلِعَبْدِي مَا سَأَلَ.
[Peygamber] aleyhisselâm Allâh Teâlâ'dan naklederek şöyle buyurmuştur: “Namazı kendimle kulum arasında iki yarıya böldüm. Kul { بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ } “Rahmân ve Rahîm olan Allâh'ın adıyla” dediğinde Allâh Teâlâ: ‘Kulum beni zikretti’ buyurur. { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ } “Hamd, Âlemlerin Rabbi olan Allâh'a mahsustur” dediğinde Allâh: ‘Kulum bana hamdetti’ buyurur. { الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ } “Rahmân ve Rahîm'dir” dediğinde Allâh: ‘Kulum beni tazim etti/yüceltti’ buyurur. { مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Din gününün sahibidir” dediğinde Allâh: ‘Kulum beni temcid etti (şanımı yüceltti)’ buyurur -diğer bir rivayette ise ‘Kulum işini bana havale etti’- buyurur. { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana kulluk ederiz” dediğinde Allâh: ‘Kulum bana kulluk etti’ buyurur. { وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Ve yalnız Sen'den yardım dileriz” dediğinde Allâh Teâlâ: ‘Kulum bana tevekkül etti’ buyurur -diğer bir rivayette kul { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Sen'den yardım dileriz” dediğinde Allâh Teâlâ: ‘Bu benimle kulum arasındadır’ buyurur-. { اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Bizi doğru yola ilet” dediğinde Allâh: ‘Bu kuluma aittir ve kuluma dilediği verilecektir’ buyurur.”
فَوَائِدُ هَذَا الْحَدِيثِ:
Bu hadisin faydaları:
الْفَائِدَةُ الْأُولَى:
BİRİNCİ FAYDA:
قَوْلُهُ تَعَالَى: قَسَمْتُ الصَّلَاةَ بَيْنِي وَبَيْنَ عَبْدِي نِصْفَيْنِ
Allâh Teâlâ'nın: “Namazı kendimle kulum arasında iki yarıya böldüm” buyruğu,
يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَدَارَ الشَّرَائِعِ عَلَى رِعَايَةِ مَصَالِحِ الْخَلْقِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها [الْإِسْرَاءِ: ٧] وَذَلِكَ لِأَنَّ أَهَمَّ الْمُهِمَّاتِ لِلْعَبْدِ أَنْ يَسْتَنِيرَ قَلْبُهُ بِمَعْرِفَةِ الرُّبُوبِيَّةِ، ثُمَّ بِمَعْرِفَةِ الْعُبُودِيَّةِ، لِأَنَّهُ إِنَّمَا خُلِقَ لِرِعَايَةِ هَذَا الْعَهْدِ، كَمَا قَالَ:
şeriatların mihverinin yaratılmışların maslahatlarını gözetmek olduğuna delalet eder; nitekim Allâh Teâlâ: { إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها } “Eğer iyilik ederseniz kendinize iyilik etmiş olursunuz, kötülük ederseniz o da kendinizedir” [el-İsrâ: 7] buyurmuştur. Çünkü kul için en önemli iş, kalbinin önce Rubûbiyet marifetiyle, sonra da ubûdiyet marifetiyle nurlanmasıdır; zira o ancak bu ahdi gözetmek için yaratılmıştır; nitekim O şöyle buyurmuştur:
وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ [الذَّارِيَاتِ: ٥٦] وَقَالَ: إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشاجٍ نَبْتَلِيهِ فَجَعَلْناهُ سَمِيعاً بَصِيراً [الْإِنْسَانِ: ٢] وقال: يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي
{ وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım” [ez-Zâriyât: 56]; { إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشاجٍ نَبْتَلِيهِ فَجَعَلْناهُ سَمِيعاً بَصِيراً } “Şüphesiz biz insanı, imtihan etmek için karışık bir nutfeden yarattık da onu işitici ve görücü kıldık” [el-İnsân: 2] ve şöyle buyurmuştur: { يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي } “Ey İsrailoğulları! Size verdiğim nimetimi hatırlayın ve ahdime vefa gösterin ki
أُوفِ بِعَهْدِكُمْ
{ أُوفِ بِعَهْدِكُمْ } “Ben de ahdinize vefa göstereyim”
[الْبَقَرَةِ: ٤٠] وَلَمَّا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَا جَرَمَ أَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ السُّورَةَ عَلَى مُحَمَّدٍ ﵇ وَجَعَلَ النِّصْفَ الْأَوَّلَ مِنْهَا فِي مَعْرِفَةِ الرُّبُوبِيَّةِ، وَالنِّصْفَ الثَّانِيَ مِنْهَا فِي مَعْرِفَةِ الْعُبُودِيَّةِ، حَتَّى تَكُونَ هَذِهِ السُّورَةُ جَامِعَةً لِكُلِّ مَا يُحْتَاجُ إِلَيْهِ فِي الْوَفَاءِ بِذَلِكَ الْعَهْدِ.
[el-Bakara: 40]. Durum böyle olunca, şüphesiz Allâh bu sureyi Muhammed aleyhisselâm'a indirmiş ve onun ilk yarısını Rubûbiyet marifetine, ikinci yarısını ise ubûdiyet marifetine tahsis etmiştir; ta ki bu sure o ahde vefa göstermede ihtiyaç duyulan her şeyi kendisinde toplamış olsun.
الْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ: اللَّهُ تَعَالَى سَمَّى الْفَاتِحَةَ بِاسْمِ الصَّلَاةِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَحْكَامٍ: الْحُكْمُ الْأَوَّلُ: أَنَّ عِنْدَ عَدَمِ قِرَاءَةِ الْفَاتِحَةِ وَجَبَ أَنْ لَا تَحْصُلَ الصَّلَاةُ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ قِرَاءَةَ الْفَاتِحَةِ رُكْنٌ مِنْ أَرْكَانِ الصَّلَاةِ، كَمَا يَقُولُهُ أَصْحَابُنَا وَيَتَأَكَّدُ هَذَا الدَّلِيلُ بِدَلَائِلَ أُخْرَى: أَحَدُهَا: أَنَّهُ ﵊ وَاظَبَ عَلَى قِرَاءَتِهَا فَوَجَبَ أَنْ يَجِبَ عَلَيْنَا ذَلِكَ لقوله تعالى: فَاتَّبِعُوهُ
İKİNCİ FAYDA: Allâh Teâlâ Fâtiha'yı namaz ismiyle adlandırmıştır. Bu ise birtakım hükümlere delalet eder: Birinci hüküm: Fâtiha okunmadığında namazın hâsıl olmaması gerekir; bu da ashabımızın (mezhep âlimlerimizin) dediği gibi Fâtiha okumanın namazın rükünlerinden biri olduğuna delalet eder. Bu delil başka delillerle de teyit edilir: Birincisi: [Peygamber] aleyhisselâm onu okumaya devam etmiştir; dolayısıyla Allâh Teâlâ'nın: { فَاتَّبِعُوهُ } “Ona uyun” buyruğu gereğince
وَلِقَوْلِهِ ﵊: «صَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي» .
ve [Peygamber] aleyhisselâm'ın: “Beni nasıl namaz kılıyor gördüyseniz siz de öyle namaz kılın” buyruğu sebebiyle bunun bize de vacip olması gerekir.
وَثَانِيهَا: أَنَّ الْخُلَفَاءَ الرَّاشِدِينَ وَاظَبُوا عَلَى قِرَاءَتِهَا فَوَجَبَ أَنْ يَجِبَ عَلَيْنَا ذَلِكَ،
İkincisi: Hulefâ-yi Râşidîn onu okumaya devam etmiştir, dolayısıyla bunun bize de vacip olması gerekir;
لِقَوْلِهِ ﵊: «عَلَيْكُمْ بِسُنَّتِي وَسُنَّةِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ مِنْ بَعْدِي»
çünkü [Peygamber] aleyhisselâm: “Benim sünnetime ve benden sonraki Hulefâ-yi Râşidîn'in sünnetine sarılın” buyurmuştur.
وَثَالِثُهَا: أَنَّ جَمِيعَ الْمُسْلِمِينَ شَرْقًا وَغَرْبًا لَا يُصَلُّونَ إِلَّا بِقِرَاءَةِ الْفَاتِحَةِ فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ مُتَابَعَتُهُمْ وَاجِبَةً فِي ذَلِكَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى/ وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ [النِّسَاءِ: ١١٥] وَرَابِعُهَا:
Üçüncüsü: Doğuda ve batıda bütün Müslümanlar ancak Fâtiha okuyarak namaz kılmaktadırlar; bu sebeple Allâh Teâlâ'nın: { وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ } “Ve müminlerin yolundan başkasına uyarsa, onu döndüğü yolda bırakır ve cehenneme sokarız” [en-Nisâ: 115] buyruğu gereğince bu hususta onlara tabi olmak vaciptir. Dördüncüsü:
قَوْلُهُ ﵊: «لَا صَلَاةَ إِلَّا بِفَاتِحَةِ الكتاب»
[Peygamber] aleyhisselâm'ın: “Fâtihatü'l-Kitâb (Fâtiha) olmaksızın namaz olmaz” buyruğudur.
خامسها: قوله تعالى:
Beşincisi: Allâh Teâlâ'nın şu buyruğudur:
فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ [المزمل: ٢٠] وقوله: فَاقْرَؤُا أَمْرٌ، وَظَاهِرُهُ الْوُجُوبُ، فَكَانَتْ قِرَاءَةُ مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ وَاجِبَةً، وَقِرَاءَةُ غَيْرِ الْفَاتِحَةِ لَيْسَتْ وَاجِبَةً فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ قِرَاءَةُ الْفَاتِحَةِ وَاجِبَةً عَمَلًا بِظَاهِرِ الْأَمْرِ، وَسَادِسُهَا: أَنَّ قِرَاءَةَ الْفَاتِحَةِ أَحْوَطُ فَوَجَبَ الْمَصِيرُ إِلَيْهَا،
{ فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ } “Kur'ân'dan kolayınıza geleni okuyun” [el-Müzzemmil: 20]. O'nun: { فَاقْرَؤُا } “Okuyun” buyruğu bir emirdir ve zahiri vücup (farziyet) bildirir. Dolayısıyla Kur'ân'dan kolay geleni okumak vacip olmuştur; Fâtiha dışındakileri okumak vacip değildir, öyleyse emrin zahiriyle amel ederek Fâtiha okumanın vacip olması gerekir. Altıncısı: Fâtiha'yı okumak daha ihtiyatlıdır, bu sebeple onu tercih etmek vaciptir;
لِقَوْلِهِ ﵇: «دَعْ مَا يَرِيبُكَ إِلَى مَا لَا يَرِيبُكَ»
çünkü [Peygamber] aleyhisselâm: “Sana şüphe veren şeyi bırak, şüphe vermeyene bak” buyurmuştur.
وَسَابِعُهَا: أَنَّ الرَّسُولَ ﵇ وَاظَبَ عَلَى قِرَاءَتِهَا فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْعُدُولُ عَنْهُ مُحَرَّمًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى:
Yedincisi: Resûl aleyhisselâm onu okumaya devam etmiştir; binaenaleyh Allâh Teâlâ'nın şu buyruğu sebebiyle ondan yüz çevirmenin haram olması gerekir:
فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ [النُّورِ: ٦٣] وَثَامِنُهَا: أَنَّهُ لَا نِزَاعَ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ أَنَّ قِرَاءَةَ الْفَاتِحَةِ فِي الصَّلَاةِ أَفْضَلُ وَأَكْمَلُ مِنْ قِرَاءَةِ غَيْرِهَا، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: التَّكْلِيفُ كَانَ مُتَوَجِّهًا عَلَى الْعَبْدِ بِإِقَامَةِ الصَّلَاةِ، والأصل في الثابت البقاء حكمنا بالخروج عن هَذِهِ الْعُهْدَةِ عِنْدَ الْإِيتَاءِ بِالصَّلَاةِ مُؤَدَّاةً بِقِرَاءَةِ الْفَاتِحَةِ، وَقَدْ دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّ هَذِهِ الصَّلَاةَ أَفْضَلُ مِنَ الصَّلَاةِ الْمُؤَدَّاةِ بِقِرَاءَةِ غَيْرِ الْفَاتِحَةِ وَلَا يَلْزَمُ مِنَ الْخُرُوجِ عَنِ الْعُهْدَةِ بِالْعَمَلِ الْكَامِلِ الْخُرُوجُ عَنِ الْعُهْدَةِ بِالْعَمَلِ النَّاقِصِ، فَعِنْدَ إِقَامَةِ الصَّلَاةِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى قِرَاءَةِ غَيْرِ الْفَاتِحَةِ وَجَبَ الْبَقَاءُ فِي الْعُهْدَةِ، وَتَاسِعُهَا:
{ فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ } “O'nun emrine muhalefet edenler sakınsınlar” [en-Nûr: 63]. Sekizincisi: Namazda Fâtiha okumanın, Fâtiha dışındakileri okumaktan daha faziletli ve daha kâmil olduğu hususunda Müslümanlar arasında hiçbir ihtilaf yoktur. Bu sabit olunca deriz ki: Kula yönelen mükellefiyet namazı ikame etmekti. Sabit olan şeyde asıl olan devamlılıktır; bizler Fâtiha okunarak eda edilen namaz kılındığında bu sorumluluktan çıkıldığına hükmettik. Bu namazın Fâtiha dışında bir şey okunarak kılınan namazdan daha faziletli olduğunu da delillendirdik. Kâmil bir amelle sorumluluktan çıkılmış olması, eksik amelle de sorumluluktan çıkılmasını gerektirmez. Dolayısıyla Fâtiha'dan başkasının okunmasını içeren bir namaz kılındığında sorumluluğun devam etmesi gerekir. Dokuzuncusu:
أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الصَّلَاةِ حُصُولُ ذِكْرِ الْقَلْبِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي [طَه: ١٤] وَهَذِهِ السُّورَةُ مَعَ كَوْنِهَا مُخْتَصَرَةً، جَامِعَةٌ لِمَقَامَاتِ الرُّبُوبِيَّةِ وَالْعُبُودِيَّةِ وَالْمَقْصُودُ مِنْ جَمِيعِ التَّكَالِيفِ حُصُولُ هَذِهِ الْمَعَارِفِ وَلِهَذَا السَّبَبِ جَعَلَ اللَّهُ هَذِهِ السُّورَةَ مُعَادِلَةً لِكُلِّ الْقُرْآنِ فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ [الْحِجْرِ: ٨٧] فَوَجَبَ أَنْ لَا يَقُومَ غَيْرُهَا مَقَامَهَا الْبَتَّةَ. وَعَاشِرُهَا: أَنَّ هَذَا الْخَبَرَ الَّذِي رَوَيْنَاهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ عِنْدَ فُقْدَانِ الْفَاتِحَةِ لَا تَحْصُلُ الصَّلَاةُ.
Namazdan maksat, Allâh Teâlâ'nın: { وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي } “Beni anmak için namaz kıl” [Tâhâ: 14] buyruğu gereğince kalbin zikrinin hâsıl olmasıdır. Bu sure ise kısa olmakla birlikte Rubûbiyet ve ubûdiyet makamlarını kendisinde toplamıştır; bütün mükellefiyetlerden maksat ise bu marifetlerin hâsıl olmasıdır. İşte bu sebeple Allâh: { وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ } “Andolsun ki biz sana tekrarlanan yedi [ayeti] ve yüce Kur'ân'ı verdik” [el-Hicr: 87] buyruğunda bu sureyi bütün Kur'ân'a denk kılmıştır. Dolayısıyla başka bir şeyin kesinlikle onun yerini tutmaması gerekir. Onuncusu: Rivayet ettiğimiz bu haber, Fâtiha bulunmadığında namazın hâsıl olmayacağına delalet etmektedir.
الْفَائِدَةُ الثَّالِثَةُ:
ÜÇÜNCÜ FAYDA:
أَنَّهُ قَالَ: «إِذَا قَالَ الْعَبْدُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: «ذَكَرَنِي عَبْدِي»
Şöyle buyurmuştur: “Kul, ‘Bismillâhirrahmânirrahîm’ dediği zaman Allâh Teâlâ: ‘Kulum beni andı’ buyurur.”
وَفِيهِ أَحْكَامٌ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ [الْبَقَرَةِ: ١٥٢] فَهَهُنَا لَمَّا أَقْدَمَ الْعَبْدُ عَلَى ذِكْرِ اللَّهِ لَا جَرَمَ ذَكَرَهُ تَعَالَى فِي ملأ خير من ملائه. وَثَانِيهَا: أَنَّ هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَقَامَ الذِّكْرِ مَقَامٌ عَالٍ شَرِيفٌ فِي الْعُبُودِيَّةِ، لِأَنَّهُ وَقَعَ الِابْتِدَاءُ بِهِ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى كَمَالِهِ أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بِالذِّكْرِ فَقَالَ: فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ ثم قال: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً
Bunda birtakım hükümler vardır: Birincisi: Allâh Teâlâ: { فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ } “Beni anın ki ben de sizi anayım” [el-Bakara: 152] buyurmuştur. Burada da kul Allâh'ı zikretmeye yönelince, şüphesiz Allâh Teâlâ da onu onun topluluğundan daha hayırlı bir topluluk içinde anmıştır. İkincisi: Bu, zikir makamının kullukta yüce ve şerefli bir makam olduğuna delalet eder; çünkü başlangıç onunla yapılmıştır. Onun kemaline delalet eden hususlardan biri de Allâh Teâlâ'nın zikri emredip: { فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ } “Beni anın ki ben de sizi anayım” buyurması, sonra da: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً } “Ey iman edenler! Allâh'ı çokça zikredin”
[الْأَحْزَابِ: ٤١] ثُمَّ قَالَ: الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِهِمْ [آلِ عِمْرَانَ: ١٩١] ثُمَّ قَالَ: إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ
[el-Ahzâb: 41] buyurması, sonra da: { الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِهِمْ } “Onlar ayaktayken, otururken ve yanları üzerine yatarken Allâh'ı zikrederler” [Âl-i İmrân: 191] buyurması, sonra da: { إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ } “Şüphesiz takva sahiplerine şeytandan bir vesvese dokunduğunda hemen düşünürler ve bir de bakarsın ki gerçeği görürler”
[الْأَعْرَافِ: ٢٠١] فَلَمْ يُبَالِغْ فِي تَقْرِيرِ شَيْءٍ مِنْ مَقَامَاتِ الْعُبُودِيَّةِ مِثْلَ مَا بَالَغَ فِي تَقْرِيرِ مَقَامِ الذِّكْرِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ
[el-A'râf: 201] buyurmasıdır. [Allâh Teâlâ], kulluk makamlarından hiçbirini zikir makamını pekiştirdiği gibi pekiştirmemiştir. Üçüncüsü:
قَوْلَهُ: «ذَكَرَنِي عَبْدِي»
O'nun: “Kulum beni andı” buyruğu,
يدل على أن قولنا: «الله» اسم علم لَذَاتِهِ الْمَخْصُوصَةِ، إِذْ لَوْ كَانَ اسْمًا مُشْتَقًّا لَكَانَ مَفْهُومُهُ مَفْهُومًا كُلِّيًّا، وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَمَا صَارَتْ ذَاتُهُ الْمَخْصُوصَةُ الْمُعَيَّنَةُ مَذْكُورَةً بِهَذَا اللَّفْظِ، فَظَاهِرٌ أَنَّ لَفْظَيِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ لَفْظَانِ كُلِّيَّانِ، / فَثَبَتَ أَنَّ
bizim “Allâh” sözümüzün O'nun zat-ı mahsusuna ait bir özel isim (alem) olduğuna delalet eder. Çünkü eğer türemiş bir isim olsaydı, kavramı küllî (tümel) bir kavram olurdu. Eğer böyle olsaydı, O'nun zat-ı mahsusu ve muayyeni bu lafızla zikredilmiş olmazdı. Zira açıktır ki Rahmân ve Rahîm lafızları iki küllî lafızdır. / Böylece sabit oldu ki:
قَوْلَهُ: «ذَكَرَنِي عَبْدِي»
O'nun: “Kulum beni andı” buyruğu,
يَدُلُّ عَلَى أَنَّ قَوْلَنَا اللَّهِ اسْمُ عَلَمٍ، أَمَّا
bizim “Allâh” sözümüzün özel isim olduğuna delalet eder. [Resûlullâh'ın]:
قَوْلُهُ: «وَإِذَا قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى حَمِدَنِي عَبْدِي»
“Kul ‘Elhamdülillâh’ dediğinde Allâh Teâlâ: ‘Kulum bana hamdetti’ buyurur” sözüne gelince;
فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَقَامَ الْحَمْدِ أَعْلَى مِنْ مَقَامِ الذِّكْرِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّ أَوَّلَ كَلَامٍ ذُكِرَ فِي أَوَّلِ خَلْقِ الْعَالَمِ هُوَ الْحَمْدُ، بِدَلِيلِ قَوْلِ الْمَلَائِكَةِ قَبْلَ خَلْقِ آدَمَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ [الْبَقَرَةِ: ٣٠] وَآخِرُ كَلَامٍ يُذْكَرُ بَعْدَ فَنَاءِ الْعَالَمِ هُوَ الْحَمْدُ أَيْضًا، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي صِفَةِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَآخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ [يُونُسَ: ١٠] وَالْعَقْلُ أَيْضًا يَدُلُّ عَلَيْهِ، لِأَنَّ الْفِكْرَ فِي ذَاتِ اللَّهِ غَيْرُ مُمْكِنٍ،
bu, hamd makamının zikir makamından daha üstün olduğuna delalet eder. Âlemin ilk yaratılışında zikredilen ilk sözün hamd olması da buna delildir; nitekim meleklerin Âdem yaratılmadan önceki: { وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ } “Biz seni hamdinle tesbih ve takdis ediyoruz” [el-Bakara: 30] sözü bunun delilidir. Âlemin yok oluşundan sonra zikredilecek son söz de yine hamddir; nitekim Allâh Teâlâ'nın cennet ehlinin niteliği hakkındaki: { وَآخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Onların dualarının sonu: ‘Hamd âlemlerin Rabbi olan Allâh'a mahsustur’ [demektir]” [Yûnus: 10] buyruğu buna delildir. Akıl da buna delalet eder; çünkü Allâh'ın zatı hakkında düşünmek mümkün değildir;
لِقَوْلِهِ ﵊: «تَفَكَّرُوا فِي الْخَلْقِ وَلَا تَفَكَّرُوا فِي الْخَالِقِ»
zira Peygamber aleyhisselâm: “Yaratılanlar hakkında düşünün, Yaratan hakkında düşünmeyin” buyurmuştur.
وَلِأَنَّ الْفِكْرَ فِي الشَّيْءِ مَسْبُوقٌ بِسَبْقِ تَصَوُّرِهِ، وَتَصَوُّرُ كُنْهِ حَقِيقَةِ الْحَقِّ غَيْرُ مُمْكِنٍ، فَالْفِكْرُ فِيهِ غَيْرُ مُمْكِنٍ فَعَلَى هَذَا الْفِكْرُ لَا يُمْكِنُ إِلَّا فِي أَفْعَالِهِ وَمَخْلُوقَاتِهِ، ثُمَّ ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ أَنَّ الْخَيْرَ مَطْلُوبٌ بِالذَّاتِ، وَالشَّرَّ بِالْعَرَضِ فَكُلُّ مَنْ تَفَكَّرَ فِي مَخْلُوقَاتِهِ وَمَصْنُوعَاتِهِ كَانَ وُقُوفُهُ عَلَى رَحْمَتِهِ وَفَضْلِهِ وَإِحْسَانِهِ أَكْثَرَ، فَلَا جَرَمَ كَانَ اشْتِغَالُهُ بِالْحَمْدِ وَالشُّكْرِ أَكْثَرَ، فَلِهَذَا قَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَعِنْدَ هَذَا
Ayrıca bir şey hakkında düşünmek, o şeyin önceden tasavvur edilmiş olmasına bağlıdır; Hakk'ın hakikatinin künhünü tasavvur etmek ise mümkün değildir. Dolayısıyla O'nun hakkında düşünmek mümkün değildir. Buna göre düşünme, ancak O'nun fiilleri ve yarattıkları hakkında mümkün olur. Sonra delille sabit olmuştur ki hayır bizzat, şer ise arazî olarak talep edilir. Dolayısıyla O'nun yarattıkları ve sanat eserleri üzerinde düşünen herkesin, O'nun rahmetine, lütfuna ve ihsanına dair vukûfiyeti daha fazla olur; şüphesiz onun hamd ve şükür ile meşguliyeti de daha çok olur. İşte bu sebeple kul “el-Hamdü lillâhi Rabbi'l-âlemîn” demiştir. İşte bu esnada
يَقُولُ: حَمِدَنِي عَبْدِي،
[Allâh]: “Kulum bana hamdetti” buyurur.
فَشَهِدَ الْحَقُّ سُبْحَانَهُ بِوُقُوفِ الْعَبْدِ بِعَقْلِهِ وَفِكْرِهِ عَلَى وُجُودِ فَضْلِهِ وَإِحْسَانِهِ فِي تَرْتِيبِ الْعَالَمِ الْأَعْلَى وَالْعَالَمِ الْأَسْفَلِ، وَعَلَى أَنَّ لِسَانَهُ صَارَ مُوَافِقًا لِعَقْلِهِ وَمُطَابِقًا لَهُ، وَإِنْ غَرَقَ فِي بَحْرِ الْإِيمَانِ بِهِ وَالْإِقْرَارِ بِكَرَمِهِ بِقَلْبِهِ وَلِسَانِهِ وَعَقْلِهِ وَبَيَانِهِ، فَمَا أَجَّلَ هَذِهِ الْحَالَةَ.
Böylece Hak Sübhânehu, kulun yüce âlem ile aşağı âlemin düzenindeki lütuf ve ihsanının varlığına aklıyla ve tefekkürüyle vâkıf olduğuna ve dilinin de aklına uygun ve mutabık hale geldiğine şahitlik etmiştir. [Kul] kalbiyle, diliyle, aklıyla ve beyanıyla O'na imanın ve cömertliğini ikrarın denizine dalmıştır; bu hal ne kadar da yücedir!
وَأَمَّا
[Hadisteki] şu söze gelince:
قَوْلُهُ: «وَإِذَا قَالَ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ يَقُولُ اللَّهُ عَظَّمَنِي عَبْدِي»
“Kul ‘er-Rahmânir-Rahîm’ dediğinde Allâh: ‘Kulum beni yüceltti’ buyurur.”
فَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّهُ لَمَّا قَالَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ فَقَدْ ذَكَرَ الرَّحْمَنَ الرَّحِيمَ وَهُنَاكَ لَمْ يَقُلِ الله عظمني عبدي، وهاهنا لَمَّا قَالَ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ قَالَ عَظَّمَنِي عَبْدِي فَمَا الْفَرْقُ؟ وَجَوَابُهُ أَنَّ قَوْلَهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ دَلَّ عَلَى إِقْرَارِ الْعَبْدِ بِكَمَالِهِ فِي ذَاتِهِ، وَبِكَوْنِهِ مُكَمِّلًا لِغَيْرِهِ، ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ: رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِلَهَ الْكَامِلَ فِي ذَاتِهِ الْمُكَمِّلَ لِغَيْرِهِ وَاحِدٌ لَيْسَ لَهُ شَرِيكٌ، فَلَمَّا قَالَ بَعْدَهُ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْإِلَهَ الْكَامِلَ فِي ذَاتِهِ الْمُكَمِّلَ لِغَيْرِهِ الْمُنَزَّهَ عَنِ الشَّرِيكِ وَالنَّظِيرِ وَالْمِثْلِ وَالضِّدِّ وَالنِّدِّ فِي غَايَةِ الرَّحْمَةِ وَالْفَضْلِ وَالْكَرَمِ مَعَ عِبَادِهِ وَلَا شَكَّ أَنَّ غَايَةَ مَا يَصِلُ الْعَقْلُ وَالْفَهْمُ وَالْوَهْمُ إِلَيْهِ مِنْ تَصَوُّرِ مَعْنَى الْكَمَالِ وَالْجَلَالِ لَيْسَ إِلَّا هَذَا الْمَقَامَ، فلهذا السبب
Biri şöyle diyebilir: Kul “Bismillâhirrahmânirrahîm” dediğinde Rahmân ve Rahîm'i zikretmişti, fakat orada Allâh “Kulum beni yüceltti” demedi; burada ise “er-Rahmânir-Rahîm” deyince “Kulum beni yüceltti” buyurdu, aralarındaki fark nedir? Buna cevap şudur: Kulun “el-Hamdü lillâh” sözü, kulun O'nun zatındaki kemalini ve başkasını kemale erdirici olduğunu ikrar ettiğine delalet etmiştir. Sonra bunun ardından “Rabbi'l-âlemîn” demiştir; bu da zatında kâmil ve başkasını kâmil kılan ilahın bir olduğuna, hiçbir ortağı bulunmadığına delalet eder. Bundan sonra “er-Rahmânir-Rahîm” deyince bu, zatında kâmil, başkasını kemale erdirici, ortaktan, benzerden, eşten, zıttan ve denk olmaktan münezzeh olan ilahın, kullarına karşı son derece merhametli, lütufkâr ve cömert olduğuna delalet etmiştir. Şüphe yok ki aklın, anlayışın ve vehmin kemal ve celal anlamını tasavvur hususunda ulaşabileceği en son nokta ancak bu makamdır. İşte bu sebeple
قال الله تعالى هاهنا: «عَظَّمَنِي عَبْدِي» .
Allâh Teâlâ burada: “Kulum beni yüceltti” buyurmuştur.
وَأَمَّا
[Hadisteki] şu söze gelince:
قَوْلُهُ: «وَإِذَا قَالَ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ يَقُولُ اللَّهُ مَجَّدَنِي عَبْدِي»
“Kul ‘Mâliki yevmi'd-dîn’ dediğinde Allâh: ‘Kulum beni temcid etti (şanımı yüceltti)’ buyurur.”
أَيْ: نَزَّهَنِي وَقَدَّسَنِي عَمَّا لَا يَنْبَغِي- فَتَقْرِيرُهُ أَنَّا نَرَى فِي دَارِ الدُّنْيَا كَوْنَ الظَّالِمِينَ مُتَسَلِّطِينَ عَلَى الْمَظْلُومِينَ، وَكَوْنَ الْأَقْوِيَاءِ مُسْتَوْلِينَ عَلَى الضُّعَفَاءِ، وَنَرَى الْعَالِمَ الزَّاهِدَ الْكَامِلَ فِي أَضْيَقِ الْعَيْشِ، وَنَرَى الْكَافِرَ الْفَاسِقَ فِي أَعْظَمِ أَنْوَاعِ الرَّاحَةِ وَالْغِبْطَةِ، وَهَذَا الْعَمَلُ لَا يَلِيقُ بِرَحْمَةِ أَرْحَمِ الرَّاحِمِينَ وَأَحْكَمِ الْحَاكِمِينَ، فَلَوْ لَمْ يَحْصُلِ الْمَعَادُ وَالْبَعْثُ وَالْحَشْرُ حَتَّى يَنْتَصِفَ اللَّهُ فِيهِ لِلْمَظْلُومِينَ مِنَ الظَّالِمِينَ وَيُوصِلَ إِلَى أَهْلِ الطَّاعَةِ الثَّوَابَ، وَإِلَى أَهْلِ الْكُفْرِ الْعِقَابَ، لَكَانَ هَذَا الْإِهْمَالُ وَالْإِمْهَالُ ظُلْمًا مِنَ اللَّهِ عَلَى/ الْعِبَادِ، أَمَّا لَمَّا حَصَلَ يَوْمَ الْجَزَاءِ وَيَوْمَ الدِّينِ انْدَفَعَ وَهْمُ الظُّلْمِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:
Yani: Beni layık olmayan şeylerden tenzih ve takdis etti [demektir]. Bunun açıklaması şudur: Biz bu dünyada zalimlerin mazlumlara musallat olduğunu, güçlülerin zayıflara üstün geldiğini görürüz; kâmil, zahit âlimin son derece dar bir geçim içinde olduğunu görürüz; kâfir ve fasıkın ise en büyük rahatlık ve gıpta edilecek nimetler içinde olduğunu görürüz. Bu durum, merhametlilerin en merhametlisinin ve hüküm verenlerin en adilinin rahmetine yakışmaz. Şayet Allâh'ın onda mazlumların hakkını zalimlerden alacağı, itaat ehline mükâfatı, küfür ehline de cezayı ulaştıracağı bir mead (ahiret), diriliş ve haşir olmasaydı, bu başıboş bırakma ve mühlet verme, Allâh tarafından kullara / bir zulüm olurdu. Ancak ceza günü ve din günü gerçekleştiğinde zulüm vehmi ortadan kalkmıştır. İşte bu sebeple Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur:
لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى [النَّجْمِ: ٣١] وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى } “Kötülük yapanları yaptıklarıyla cezalandırsın, iyilik yapanları da daha güzeliyle mükâfatlandırsın diye” [en-Necm: 31]. Allâh Teâlâ'nın:
مَجَّدَنِي عَبْدِي، الَّذِي نَزَّهَنِي عَنِ الظُّلْمِ وَعَنْ شِيَمِهِ.
“Kulum beni temcid etti” sözünden murat da budur; yani “Beni zulümden ve zulmün vasıflarından tenzih etti” [demektir].
وَأَمَّا
[Hadisteki] şu söze gelince:
قَوْلُهُ: «وَإِذَا قَالَ الْعَبْدُ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ قَالَ اللَّهُ هَذَا بَيْنِي وَبَيْنَ عَبْدِي»
“Kul ‘İyyâke na'büdü ve iyyâke neste'în’ dediğinde Allâh: ‘Bu benimle kulum arasındadır’ buyurur.”
فَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى سِرِّ مَسْأَلَةِ
Bu, cebr ve kader meselesinin
الْجَبْرِ وَالْقَدْرِ، فَإِنَّ قَوْلَهُ إِيَّاكَ نَعْبُدُ مَعْنَاهُ إِخْبَارُ الْعَبْدِ عَنْ إِقْدَامِهِ عَلَى عَمَلِ الطَّاعَةِ وَالْعِبَادَةِ. ثُمَّ جَاءَ بَحْثُ الْجَبْرِ وَالْقَدَرِ: وَهُوَ أَنَّهُ مُسْتَقِلٌّ بِالْإِتْيَانِ بِذَلِكَ الْعَمَلِ أَوْ غَيْرُ مُسْتَقِلٍّ بِهِ، وَالْحَقُّ أَنَّهُ غَيْرُ مُسْتَقِلٍّ بِهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ قُدْرَةَ الْعَبْدِ إِمَّا أَنْ تَكُونَ صَالِحَةً لِلْفِعْلِ وَالتَّرْكِ، وَإِمَّا أَنْ لَا تَكُونَ كَذَلِكَ: فَإِنْ كَانَ الْحَقُّ هُوَ الْأَوَّلَ امْتَنَعَ أَنْ تَصِيرَ تِلْكَ الْقُدْرَةُ مَصْدَرًا لِلْفِعْلِ دُونَ التَّرْكِ إِلَّا لِمُرَجِّحٍ، وَذَلِكَ الْمُرَجِّحُ إِنْ كَانَ مِنَ الْعَبْدِ عَادَ الْبَحْثُ فِيهِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مِنَ الْعَبْدِ فَهُوَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فَخَلْقُ تِلْكَ الدَّاعِيَةِ الْخَالِصَةِ عَنِ الْمُعَارَضِ هُوَ الإعانة، وهو المراد من قوله إياك نَسْتَعِينُ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِنَا: رَبَّنا لَا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا، أَيْ: لَا تَخْلُقْ فِي قُلُوبِنَا دَاعِيَةً تَدْعُونَا إِلَى الْعَقَائِدِ الْبَاطِلَةِ وَالْأَعْمَالِ الْفَاسِدَةِ، وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً، وَهَذِهِ الرَّحْمَةُ خَلْقُ الدَّاعِيَةِ الَّتِي تَدْعُونَا إِلَى الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ وَالْعَقَائِدِ الْحَقَّةِ، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنَ الْإِعَانَةِ وَالِاسْتِعَانَةِ، وَكُلُّ مَنْ لَمْ يَقُلْ بِهَذَا الْقَوْلِ لَمْ يَفْهَمِ الْبَتَّةَ مَعْنَى قَوْلَهُ:
sırrına bir işarettir. Zira kulun “İyyâke na'büdü” sözünün anlamı, kulun itaat ve ibadet ameline yöneldiğini haber vermesidir. Sonra cebr ve kader incelemesi gelir: O da kulun bu ameli meydana getirmede bağımsız mı yoksa bağımsız değil mi olduğudur. Hak olan şudur ki kul bunda bağımsız değildir. Çünkü kulun kudreti ya fiil işlemeye ve terk etmeye elverişlidir ya da öyle değildir: Eğer doğru olan birincisi ise, bir tercih edici olmaksızın o kudretin terk yerine fiilin kaynağı haline gelmesi imkânsızdır. O tercih edici etken eğer kuldan ise bu husustaki inceleme tekrar başa döner; eğer kuldan değilse Allâh Teâlâ'dandır. Dolayısıyla karşıtından arınmış o yönelişin (dâiyenin) yaratılması yardımdır (iâne). “İyyâke neste'în” sözünden kastedilen de budur. Bizim: “Rabbimiz! Bizi hidayete erdirdikten sonra kalplerimizi saptırma” sözümüzden murat da budur; yani: Kalplerimizde bizi batıl inançlara ve fasit amellere çağıran bir yöneliş yaratma, “ve katından bize bir rahmet bağışla” [demektir]. Bu rahmet ise bizi salih amellere ve hak inançlara çağıran yönelişin yaratılmasıdır. İşte yardım etme (iâne) ve yardım istemeden (istiâne) maksat budur. Bu görüşü kabul etmeyen hiç kimse, O'nun:
إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا ظَهَرَ صِحَّةُ
{ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Yalnız sana kulluk eder ve yalnız senden yardım dileriz” sözünün anlamını kesinlikle anlamamıştır. Bu sabit olunca,
قَوْلِهِ تَعَالَى: هَذَا بَيْنِي وَبَيْنَ عَبْدِي،
Allâh Teâlâ'nın: “Bu benimle kulum arasındadır” buyruğunun doğruluğu ortaya çıkar.
أَمَّا الَّذِي مِنْهُ فَهُوَ خَلْقُ الدَّاعِيَةِ الْجَازِمَةِ، وَأَمَّا الَّذِي مِنَ الْعَبْدِ فَهُوَ أَنَّ عِنْدَ حُصُولِ مَجْمُوعِ الْقُدْرَةِ وَالدَّاعِيَةِ يَصْدُرُ الْأَثَرُ عَنْهُ، وَهَذَا كَلَامٌ دَقِيقٌ لَا بُدَّ مِنَ التَّأَمُّلِ فِيهِ.
O'ndan olan kısım kesin yönelişin (dâiyenin) yaratılmasıdır; kuldan olan kısım ise kudret ile yönelişin toplamı hâsıl olduğunda eserin ondan meydana gelmesidir. Bu, üzerinde mutlaka düşünülmesi gereken dakik bir sözdür.
وَأَمَّا
[Hadisteki] şu söze gelince:
قَوْلُهُ: «وَإِذَا قَالَ اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى هَذَا لِعَبْدِي وَلِعَبْدِي مَا سَأَلَ»
“Kul ‘İhdine's-sırâta'l-müstekîm’ dediğinde Allâh Teâlâ: ‘Bu kuluma aittir, kulum için dilediği şey verilecektir’ buyurur.”
وَتَقْرِيرُهُ أَنَّا نَرَى أهل العالم مُخْتَلِفِينَ فِي النَّفْيِ وَالْإِثْبَاتِ فِي جَمِيعِ الْمَسَائِلِ الْإِلَهِيَّةِ، وَفِي جَمِيعِ مَسَائِلِ النُّبُوَّاتِ، وَفِي جَمِيعِ مَسَائِلِ الْمَعَادِ، وَالشُّبُهَاتُ غَالِبَةٌ، وَالظُّلُمَاتُ مُسْتَوْلِيَةٌ، وَلَمْ يَصِلْ إِلَى كُنْهِ الْحَقِّ إِلَّا الْقَلِيلُ الْقَلِيلُ مِنَ الْكَثِيرِ الْكَثِيرِ، وَقَدْ حَصَلَتْ هَذِهِ الْحَالَةُ مَعَ اسْتِوَاءِ الْكُلِّ فِي الْعُقُولِ وَالْأَفْكَارِ وَالْبَحْثِ الْكَثِيرِ وَالتَّأَمُّلِ الشَّدِيدِ، فَلَوْلَا هِدَايَةُ اللَّهِ تَعَالَى وَإِعَانَتُهُ وَأَنَّهُ يُزَيِّنُ الْحَقَّ فِي عَيْنِ عَقْلِ الطَّالِبِ وَيُقَبِّحُ الْبَاطِلَ فِي عَيْنِهِ كَمَا قَالَ: وَلكِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمانَ وَزَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ وَكَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَالْفُسُوقَ وَالْعِصْيانَ [الْحُجُرَاتِ: ٧] وَإِلَّا لَامْتَنَعَ وُصُولُ أَحَدٍ إِلَى الْحَقِّ، فَقَوْلُهُ: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ إِشَارَةٌ إِلَى هَذِهِ الْحَالَةِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَيْضًا أَنَّ الْمُبْطِلَ لَا يَرْضَى بِالْبَاطِلِ، وَإِنَّمَا طَلَبَ الِاعْتِقَادَ الْحَقَّ وَالدِّينَ الْمَتِينَ وَالْقَوْلَ الصَّحِيحَ، فَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ بِاخْتِيَارِهِ لَوَجَبَ أَنْ لَا يَقَعَ أَحَدٌ فِي الْخَطَأِ، وَلَمَّا رَأَيْنَا الْأَكْثَرِينَ غَرِقُوا فِي بَحْرِ الضَّلَالَاتِ/ عَلِمْنَا أَنَّ الْوُصُولَ إِلَى الْحَقِّ لَيْسَ إِلَّا بِهِدَايَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَمِمَّا يُقَوِّي ذَلِكَ أَنَّ كُلَّ الْمَلَائِكَةِ وَالْأَنْبِيَاءِ أَطْبَقُوا عَلَى ذَلِكَ، أَمَّا الْمَلَائِكَةُ فَقَالُوا: سُبْحانَكَ لَا عِلْمَ لَنا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ [الْبَقَرَةِ: ٣٢] وَقَالَ آدَمُ ﵇: وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَتَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ [الْأَعْرَافِ: ٢٣] وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ ﵇: لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ [الْأَنْعَامِ: ٧٧] وَقَالَ يُوسُفُ ﵇: تَوَفَّنِي مُسْلِماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ [يُوسُفَ: ١٠١] وَقَالَ مُوسَى ﵇: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي [طه: ٢٥]- الآية وَقَالَ مُحَمَّدٌ ﵇: رَبَّنا لَا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا وَهَبْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ [آلِ عِمْرَانَ: ٨] فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ فِي لَطَائِفِ هَذَا الْخَبَرِ وَالَّذِي تَرَكْنَاهُ أَكْثَرُ مِمَّا ذَكَرْنَاهُ.
Bunun açıklaması şudur: Biz âlem halkının bütün ilahiyat meselelerinde, bütün nübüvvet meselelerinde ve bütün mead (ahiret) meselelerinde nefy ve ispat hususunda ihtilaf içinde olduklarını görürüz; şüpheler galip gelmiş, karanlıklar istila etmiştir. Hakkın künhüne ise pek çok insandan pek azı ulaşabilmiştir. Bu durum, akıllar, düşünceler, çokça araştırma ve derin tefekkür konusunda herkesin eşit olmasına rağmen meydana gelmiştir. Dolayısıyla şayet Allâh Teâlâ'nın hidayeti ve yardımı olmasaydı ve O, arayan kimsenin aklının gözünde hakkı süsleyip batılı çirkin göstermeseydi —nitekim: { وَلكِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمانَ وَزَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ وَكَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَالْفُسُوقَ وَالْعِصْيانَ } “Fakat Allâh size imanı sevdirdi ve onu kalplerinizde süsledi; küfrü, fıskı ve isyanı ise size çirkin gösterdi” [el-Hucurât: 7] buyurmuştur— hiç kimsenin hakka ulaşması mümkün olmazdı. Dolayısıyla O'nun: { اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Bizi dosdoğru yola ilet” buyruğu bu duruma bir işarettir. Batıl ehlinin batıldan razı olmayıp ancak hak inancı, sağlam dini ve doğru sözü talep etmesi de buna delalet eder; şayet bu iş insanın kendi seçimiyle olsaydı, hiç kimsenin hataya düşmemesi gerekirdi. Çoğunluğun sapıklıklar denizinde boğulduğunu gördüğümüzde / anladık ki hakka ulaşmak ancak Allâh Teâlâ'nın hidayeti iledir. Bütün meleklerin ve peygamberlerin bu hususta ittifak etmiş olması da bunu kuvvetlendirmektedir. Meleklere gelince onlar: { سُبْحانَكَ لَا عِلْمَ لَنا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ } “Seni tenzih ederiz, bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir bilgimiz yoktur. Şüphesiz sen her şeyi hakkıyla bilensin, hüküm ve hikmet sahibisin” [el-Bakara: 32] demişlerdir. Âdem aleyhisselâm: { وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَتَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ } “Eğer bizi bağışlamaz ve bize merhamet etmezsen mutlaka hüsrana uğrayanlardan oluruz” [el-A'râf: 23] demiştir. İbrâhîm aleyhisselâm: { لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ } “Andolsun ki Rabbim beni doğru yola iletmezse mutlaka sapan topluluktan olurum” [el-En'âm: 77] demiştir. Yûsuf aleyhisselâm: { تَوَفَّنِي مُسْلِماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ } “Benim canımı Müslüman olarak al ve beni salihlere kat” [Yûsuf: 101] demiştir. Mûsâ aleyhisselâm: { رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي } “Rabbim! Göğsüme genişlik ver” [Tâhâ: 25] ayetini söylemiştir. Muhammed aleyhisselâm ise: { رَبَّنا لَا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا وَهَبْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ } “Rabbimiz! Bizi doğru yola ilettikten sonra kalplerimizi saptırma ve katından bize bir rahmet bağışla. Şüphesiz sen çok bağışlayıcısın” [Âl-i İmrân: 8] demiştir. İşte bu haberin (kudsi hadisin) inceliklerine dair söz budur; terk ettiğimiz [açıklamalar] ise zikrettiklerimizden daha çoktur.
الْفَائِدَةُ الرَّابِعَةُ: مِنْ فَوَائِدِ هَذَا الْخَبَرِ أَنَّ آيَاتِ الْفَاتِحَةِ سَبْعٌ، وَالْأَعْمَالَ الْمَحْسُوسَةَ أَيْضًا فِي الصَّلَاةِ سَبْعَةٌ، وَهِيَ: الْقِيَامُ، وَالرُّكُوعُ، وَالِانْتِصَابُ، وَالسُّجُودُ الْأَوَّلُ، وَالِانْتِصَابُ فِيهِ، وَالسُّجُودُ الثَّانِي وَالْقَعْدَةُ، فَصَارَ عَدَدُ آيَاتِ الْفَاتِحَةِ مُسَاوِيًا لِعَدَدِ هَذِهِ الْأَعْمَالِ، فَصَارَتْ هَذِهِ الْأَعْمَالُ كَالشَّخْصِ، وَالْفَاتِحَةُ لَهَا كَالرُّوحِ، وَالْكَمَالُ إِنَّمَا يَحْصُلُ عِنْدَ اتِّصَالِ الرُّوحِ بِالْجَسَدِ، فَقَوْلُهُ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ بِإِزَاءِ الْقِيَامِ، أَلَا تَرَى أَنَّ الْبَاءَ فِي بِسْمِ
DÖRDÜNCÜ FAYDA: Bu haberin faydalarından biri de şudur: Fâtiha'nın ayetleri yedidir; namazdaki hissedilir fiiller de yedi tanedir: Bunlar kıyam, rükû, [rükûdan] doğrulma, birinci secde, onda doğrulma, ikinci secde ve oturuştur. Böylece Fâtiha'nın ayetlerinin sayısı bu fiillerin sayısına eşit olmuştur. Bu fiiller beden gibi, Fâtiha ise onun ruhu gibi olmuştur; kemal ise ancak ruhun cesetle birleşmesiyle hâsıl olur. Dolayısıyla O'nun: { بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } “Bismillâhirrahmânirrahîm” sözü kıyama karşılıktır. Görmez misin ki { بِسْمِ } kelimesindeki bâ harfi,
اللَّهِ لَمَّا اتَّصَلَ بِاسْمِ اللَّهِ بَقِيَ قَائِمًا مُرْتَفِعًا، وَأَيْضًا فَالتَّسْمِيَةُ لِبِدَايَةِ الْأُمُورِ،
Allâh'ın ismine bitiştiğinde dik ve yüksek kalmıştır. Ayrıca besmele işlerin başlangıcı içindir;
قَالَ ﵊: «كُلُّ أَمْرٍ ذِي بَالٍ لَا يُبْدَأُ فِيهِ بِبِسْمِ اللَّهِ فَهُوَ أَبْتَرُ»
[Peygamber] aleyhisselâm: “Bismillâh ile başlanmayan her önemli iş güdüktür” buyurmuştur.
وَقَالَ تَعَالَى: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى، وَذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى [الْأَعْلَى: ١٤، ١٥] وَأَيْضًا الْقِيَامُ لِبِدَايَةِ الْأَعْمَالِ، فَحَصَلَتِ الْمُنَاسَبَةُ بَيْنَ التَّسْمِيَةِ وَبَيْنَ الْقِيَامِ مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ بِإِزَاءِ الرُّكُوعِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعَبْدَ فِي مَقَامِ التَّحْمِيدِ نَاظِرٌ إِلَى الْحَقِّ وَإِلَى الْخَلْقِ، لأن التحميد عبارة عن الثناء عليه بِسَبَبِ الْإِنْعَامِ الصَّادِرِ مِنْهُ، وَالْعَبْدُ فِي هَذَا الْمَقَامِ نَاظِرٌ إِلَى الْمُنْعِمِ وَإِلَى النِّعْمَةِ، فَهُوَ حَالَةٌ مُتَوَسِّطَةٌ بَيْنَ الْإِعْرَاضِ وَبَيْنَ الِاسْتِغْرَاقِ، وَالرُّكُوعُ حَالَةٌ مُتَوَسِّطَةٌ بَيْنَ الْقِيَامِ وَبَيْنَ السُّجُودِ وَأَيْضًا، الْحَمْدُ يَدُلُّ عَلَى النِّعَمِ الْكَثِيرَةِ، وَالنِّعَمُ الْكَثِيرَةُ مِمَّا تُثْقِلُ ظَهْرَهُ، فَيَنْحَنِي ظَهْرُهُ لِلرُّكُوعِ وَقَوْلُهُ: الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ مُنَاسِبٌ لِلِانْتِصَابِ لِأَنَّ الْعَبْدَ لَمَّا تَضَرَّعَ إِلَى اللَّهِ فِي الرُّكُوعِ فَيَلِيقُ بِرَحْمَتِهِ أَنْ يَرُدَّهُ إِلَى الِانْتِصَابِ، وَلِذَلِكَ
Allâh Teâlâ da: { قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى، وَذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى } “Arınan, Rabbinin adını anıp namaz kılan kimse muhakkak kurtuluşa ermiştir” [el-A'lâ: 14, 15] buyurmuştur. Kıyam da amellerin başlangıcı içindir. Böylece besmele ile kıyam arasında bu yönlerden uygunluk hâsıl olmuştur. Allâh Teâlâ'nın: { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allâh'a mahsustur” buyruğu rükûya karşılıktır. Çünkü kul hamd makamında hem Hakk'a hem de halka bakar; zira hamd, O'ndan sadır olan nimet sebebiyle O'na övgüde bulunmaktan ibarettir. Kul bu makamda hem nimeti verene hem de nimete bakar; dolayısıyla bu hal, yüz çevirme ile tamamen istiğrak arasında orta bir haldir. Rükû da kıyam ile secde arasında orta bir haldir. Ayrıca hamd, çokça nimete delalet eder; çokça nimet ise kulun belini büken şeylerdendir, bu yüzden beli rükû için bükülür. O'nun: { الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } “Rahmân ve Rahîm olan” buyruğu rükûdan doğrulmaya uygundur; çünkü kul rükûda Allâh'a yalvarıp yakarınca, O'nun rahmetine yakışan kulu doğrultmasıdır. Bundan dolayı
قَالَ ﵇: «إِذَا قَالَ الْعَبْدُ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ نَظَرَ اللَّهُ إِلَيْهِ بِالرَّحْمَةِ»
[Peygamber] aleyhisselâm: “Kul ‘Semiallâhu limen hamideh’ dediği zaman Allâh ona rahmetle bakar” buyurmuştur.
وَقَوْلُهُ: مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ مُنَاسِبٌ لِلسَّجْدَةِ الْأُولَى: لِأَنَّ قَوْلَكَ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ يَدُلُّ عَلَى كَمَالِ الْقَهْرِ وَالْجَلَالِ وَالْكِبْرِيَاءِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ الْخَوْفَ الشَّدِيدَ، فَيَلِيقُ بِهِ الْإِتْيَانُ بِغَايَةِ الْخُضُوعِ وَالْخُشُوعِ، وَهُوَ السَّجْدَةُ، وَقَوْلُهُ: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ مُنَاسِبٌ لِلْقَعْدَةِ بَيْنَ السَّجْدَتَيْنِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ إِيَّاكَ نَعْبُدُ إِخْبَارٌ عَنِ السَّجْدَةِ الَّتِي تَقَدَّمَتْ، وَقَوْلُهُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ اسْتِعَانَةٌ بِاللَّهِ فِي أَنْ يُوَفِّقَهُ لِلسَّجْدَةِ الثَّانِيَةِ. وَأَمَّا قَوْلُهُ: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ فَهُوَ سُؤَالٌ لِأَهَمِّ الْأَشْيَاءِ فَيَلِيقُ بِهِ السَّجْدَةُ الثَّانِيَةُ الدَّالَّةُ عَلَى نِهَايَةِ الْخُضُوعِ.
O'nun: { مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Din gününün mâliki” buyruğu birinci secdeye uygundur: Çünkü senin “Mâliki yevmi'd-dîn” sözün kahır, celal ve kibriyanın kemaline delalet eder; bu da şiddetli bir korkuyu gerektirir, dolayısıyla buna uygun olan boyun eğme ve huşûun zirvesi olan secdeyi yerine getirmektir. O'nun: { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Yalnız sana ibadet eder ve yalnız senden yardım dileriz” buyruğu iki secde arasındaki oturuşa uygundur; çünkü “İyyâke na'büdü” sözü daha önce geçen secdeden bir haber vermedir; “Ve iyyâke neste'în” sözü ise ikinci secdeye muvaffak kılması için Allâh'tan yardım dilemektir. O'nun: { اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Bizi dosdoğru yola ilet” buyruğuna gelince, bu en önemli şeyleri istemektir; dolayısıyla buna boyun eğmenin son noktasına delalet eden ikinci secde yakışır.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ/ إِلَى آخِرِهِ فَهُوَ مُنَاسِبٌ لِلْقَعْدَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعَبْدَ لَمَّا أَتَى بِغَايَةِ التَّوَاضُعِ قَابَلَ اللَّهُ تَوَاضُعَهُ بِالْإِكْرَامِ، وَهُوَ أَنْ أَمَرَهُ بِالْقُعُودِ بَيْنَ يَدَيْهِ، وَذَلِكَ إِنْعَامٌ عَظِيمٌ مِنَ اللَّهِ عَلَى الْعَبْدِ، فَهُوَ شَدِيدُ الْمُنَاسَبَةِ لِقَوْلِهِ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ، وَأَيْضًا
O'nun: { صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } “Kendilerine nimet verdiklerinin yoluna” / buyruğu ve devamı ise oturuşa (ka'deye) uygundur. Çünkü kul tevazuun son noktasını yerine getirince, Allâh onun tevazuuna ikramla karşılık vermiş ve huzurunda oturmasını emretmiştir. Bu ise Allâh'tan kula büyük bir nimettir; dolayısıyla “En'amte aleyhim” sözüne son derece uygundur. Ayrıca
إِنَّ مُحَمَّدًا ﵇ لَمَّا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ بِأَنْ رَفَعَهُ إِلَى قَابَ قَوْسَيْنِ قَالَ عِنْدَ ذَلِكَ: «التَّحِيَّاتُ الْمُبَارَكَاتُ الصَّلَوَاتُ الطَّيِّبَاتُ لِلَّهِ، وَالصَّلَاةُ مِعْرَاجُ الْمُؤْمِنِ،
Muhammed aleyhisselâm'a Allâh onu Kâbe Kavseyn'e yükselterek nimet verdiğinde, o esnada şöyle demiştir: “et-Tahiyyâtü'l-mübârekâtü's-salavâtü't-tayyibâtü lillâh (Bütün mübarek tahiyyeler, dualar ve güzel kelimeler Allâh'a mahsustur).” Namaz da müminin miracıdır.
فَلَمَّا وَصَلَ الْمُؤْمِنُ فِي مِعْرَاجِهِ إِلَى غَايَةِ الْإِكْرَامِ- وَهِيَ أَنْ جَلَسَ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ- وَجَبَ أَنْ يَقْرَأَ الْكَلِمَاتِ الَّتِي ذَكَرَهَا مُحَمَّدٌ ﵇، فَهُوَ أَيْضًا يَقْرَأُ التَّحِيَّاتِ، وَيَصِيرُ هَذَا كَالتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ هَذَا الْمِعْرَاجَ الَّذِي حَصَلَ لَهُ شُعْلَةٌ مِنْ شَمْسِ مِعْرَاجِ مُحَمَّدٍ ﵇ وَقَطْرَةٌ مِنْ بَحْرِهِ وَهُوَ تَحْقِيقُ قَوْلِهِ: فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ [النساء: ٦٩]- الآية.
Mümin miracında ikramın son noktasına ulaşıp Allâh'ın huzurunda oturduğunda, Muhammed aleyhisselâm'ın zikrettiği kelimeleri okuması vacip olmuştur; o da Tahiyyât'ı okur. Bu durum, kulun elde ettiği bu miracın, Muhammed aleyhisselâm'ın miracının güneşinden bir kıvılcım ve onun denizinden bir damla olduğuna bir uyarı gibi olur. Bu da O'nun: { فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ } “İşte onlar Allâh'ın kendilerine nimet verdiği peygamberlerle beraberdirler” [en-Nisâ: 69] ayetinin gerçekleşmesidir.
وَاعْلَمْ أَنَّ آيَاتِ الْفَاتِحَةِ وَهِيَ سَبْعٌ صَارَتْ كَالرُّوحِ لِهَذِهِ الْأَعْمَالِ السَّبْعَةِ، وَهَذِهِ الْأَعْمَالُ السَّبْعَةُ صَارَتْ كَالرُّوحِ لِلْمَرَاتِبِ السَّبْعَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي خِلْقَةِ الْإِنْسَانِ، وَهِيَ قَوْلُهُ: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ
Bil ki yedi olan Fâtiha ayetleri, bu yedi fiil için ruh gibi olmuştur; bu yedi fiil de insanın yaratılışında zikredilen yedi mertebe için ruh gibi olmuştur ki o da Allâh Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ } “Andolsun ki biz insanı çamurdan süzülmüş bir özden yarattık”
[الْمُؤْمِنُونَ: ١٢] إِلَى قَوْلِهِ: فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٤] وَعِنْدَ هَذَا يَنْكَشِفُ أَنَّ مَرَاتِبَ الْأَجْسَادِ كَثِيرَةٌ، وَمَرَاتِبَ الْأَرْوَاحِ كَثِيرَةٌ، وَرُوحُ الْأَرْوَاحِ وَنُورُ الْأَنْوَارِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، كَمَا قَالَ ﷾:
[el-Mü'minûn: 12] ayetinden: { فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ } “Yaratanların en güzeli olan Allâh pek yücedir” [el-Mü'minûn: 14] ayetine kadar olan kısımdır. İşte bu esnada açığa çıkar ki bedenlerin mertebeleri çoktur, ruhların mertebeleri çoktur; ruhların ruhu ve nurların nuru ise Allâh Teâlâ'dır; nitekim [Allâh] celle celâluhû şöyle buyurmuştur:
وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى [النَّجْمِ: ٤٢] .
{ وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى } “Şüphesiz en son varış Rabbinedir” [en-Necm: 42].
الْفَصْلُ الْخَامِسُ فِي أَنَّ الصَّلَاةَ معراج العارفين
BEŞİNCİ FASIL: NAMAZIN ÂRİFLERİN MİRACI OLMASI HAKKINDADIR
الصَّلَاةَ مِعْرَاجُ الْعَارِفِينَ:
Namaz Âriflerin Miracıdır:
اعْلَمْ أَنَّهُ كَانَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِعْرَاجَانِ: أَحَدُهُمَا: مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى، وَالْآخَرُ من
Bil ki Resûlullâh ﷺ'in iki mirac vardı: Biri Mescid-i Harâm'dan Mescid-i Aksâ'ya, diğeri ise [Mescid-i]
الْأَقْصَى إِلَى أَعَالِي مَلَكُوتِ اللَّهِ تَعَالَى، فَهَذَا مَا يَتَعَلَّقُ بِالظَّاهِرِ، وَأَمَّا مَا يَتَعَلَّقُ بِعَالَمِ الْأَرْوَاحِ فَلَهُ مِعْرَاجَانِ:
Aksâ'dan Allâh Teâlâ'nın yüce melekûtuna doğru idi. Bu zahirle ilgili olanıdır. Ruhlar âlemiyle ilgili olana gelince, onun iki mirac vardır:
أَحَدُهُمَا: مِنْ عَالَمِ الشَّهَادَةِ إِلَى عَالَمِ الْغَيْبِ. وَالثَّانِي: مِنْ عَالَمِ الْغَيْبِ إِلَى عَالِمِ غَيْبِ الْغَيْبِ، وَهُمَا بِمَنْزِلَةِ قَابَ قَوْسَيْنِ مُتَلَاصِقَيْنِ، فَتَخَطَّاهُمَا مُحَمَّدٌ ﵇ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى [النَّجْمِ: ٩] وَقَوْلُهُ: أَوْ أَدْنى إِشَارَةٌ إِلَى فَنَائِهِ فِي نَفْسِهِ، أَمَّا الِانْتِقَالُ مِنْ عَالَمِ الشَّهَادَةِ إِلَى عَالَمِ الْغَيْبِ فَاعْلَمْ أَنَّ كُلَّ مَا يَتَعَلَّقُ بِالْجِسْمِ وَالْجُسْمَانِيَّاتِ فَهُوَ مِنْ عَالَمِ الشَّهَادَةِ، لِأَنَّكَ تُشَاهِدُ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ بِبَصَرِكَ، فَانْتِقَالُ الرُّوحِ مِنْ عَالَمِ الْأَجْسَادِ إِلَى عَالَمِ الْأَرْوَاحِ هُوَ السَّفَرُ مِنْ عَالَمِ الشَّهَادَةِ إِلَى عَالَمِ الْغَيْبِ، وَأَمَّا عَالَمُ الْأَرْوَاحِ فَعَالَمٌ لَا نِهَايَةَ لَهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ آخِرَ مَرَاتِبِ الْأَرْوَاحِ هُوَ الْأَرْوَاحُ الْبَشَرِيَّةُ، ثُمَّ تَتَرَقَّى فِي مَعَارِجِ الْكَمَالَاتِ/ وَمَصَاعِدِ السَّعَادَاتِ حَتَّى تَصِلَ إِلَى الْأَرْوَاحِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِسَمَاءِ الدُّنْيَا ثُمَّ تَصِيرُ أَعْلَى وَهِيَ أَرْوَاحُ السَّمَاءِ الثَّانِيَةِ وَهَكَذَا حَتَّى تَصِلَ إِلَى الْأَرْوَاحِ الَّذِينَ هُمْ سُكَّانُ دَرَجَاتِ الْكُرْسِيِّ، وَهِيَ أَيْضًا مُتَفَاوِتَةٌ فِي الِاسْتِعْلَاءِ، ثُمَّ تَصِيرُ أَعْلَى وَهُمُ الْمَلَائِكَةُ الْمُشَارُ إِلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ [الزُّمَرِ: ٧٥] ثُمَّ تَصِيرُ أَعْلَى وَأَعْظَمَ وَهُمُ الْمُشَارُ إِلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمانِيَةٌ [الْحَاقَّةِ: ١٧] وَفِي عَدَدِ الثَّمَانِيَةِ أَسْرَارٌ لَا يَجُوزُ ذكرها هاهنا ثُمَّ تَتَرَقَّى فَتَنْتَهِي إِلَى الْأَرْوَاحِ الْمُقَدَّسَةِ عَنِ التَّعَلُّقَاتِ بِالْأَجْسَامِ، وَهُمُ الَّذِينَ طَعَامُهُمْ ذِكْرُ اللَّهِ، وَشَرَابُهُمْ مَحَبَّةُ اللَّهِ، وَأُنْسُهُمْ بِالثَّنَاءِ عَلَى اللَّهِ، وَلَذَّتُهُمْ فِي خِدْمَةِ اللَّهِ، وَإِلَيْهِمُ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَمَنْ عِنْدَهُ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٩] وَبِقَوْلِهِ:
Biri şehâdet âleminden gayb âlemine, ikincisi gayb âleminden gaybü'l-gayb âleminedir. Bu ikisi birbirine bitişik iki yay mesafesi (kâbe kavseyn) gibidir. Muhammed aleyhisselâm bu ikisini aşmıştır; Allâh Teâlâ'nın: { فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى } “Böylece iki yay mesafesi kadar, hatta daha da yakın oldu” [en-Necm: 9] buyruğundan murat da budur. O'nun: “Daha da yakın” buyruğu, Peygamber'in kendi nefsinde fena bulduğuna (yok olduğuna) işarettir. Şehâdet âleminden gayb âlemine intikale gelince; bil ki cisme ve cismanî şeylere taalluk eden her şey şehâdet âlemindendir; çünkü sen bu şeyleri gözünle müşahede edersin. Dolayısıyla ruhun cisimler âleminden ruhlar âlemine intikali, şehâdet âleminden gayb âlemine yapılan yolculuktur. Ruhlar âlemine gelince, o sonu olmayan bir âlemdir. Çünkü ruhların mertebelerinin en sonuncusu beşerî ruhlardır; sonra bunlar kemalat mertebelerinde / ve saadet basamaklarında yükselir, nihayet dünya semasına taalluk eden ruhlara ulaşır. Sonra daha yüce olan ikinci semanın ruhları haline gelir; bu şekilde nihayet Kürsî derecelerinin sakinleri olan ruhlara ulaşır. Bunlar da yücelik bakımından farklı farklıdır. Sonra daha yüce olurlar ki onlar Allâh Teâlâ'nın: { وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ } “Meleklerin Arş'ın etrafını kuşattıklarını görürsün” [ez-Zümer: 75] buyruğuyla işaret edilen meleklerdir. Sonra daha yüce ve daha büyük olurlar ki onlar Allâh Teâlâ'nın: { وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمانِيَةٌ } “O gün Rabbinin Arş'ını onların üstünde sekiz [melek] taşır” [el-Hâkka: 17] buyruğuyla işaret edilen meleklerdir. Sekiz sayısında burada zikredilmesi caiz olmayan sırlar vardır. Sonra yükselir ve cisimlerle olan bağlardan mukaddes olan ruhlara ulaşır; onlar öyle kimselerdir ki yiyecekleri Allâh'ı zikretmek, içecekleri Allâh sevgisi, ünsiyetleri Allâh'a sena etmek ve lezzetleri Allâh'a hizmet etmektir. O'nun: { وَمَنْ عِنْدَهُ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ } “O'nun katındakiler O'na kulluk etmekten kibirlenmezler” [el-Enbiyâ: 19] buyruğuyla ve şu buyruğuyla işaret edilenler onlardır: