الْوَجْهُ الْخَامِسُ: كَأَنَّ الْعَبْدَ يَقُولُ: إِلَهِي مَا بَلَغَتْ عِبَادَتِي إِلَى حَيْثُ أَسْتَحِقُّ أَنْ أَذْكُرَهَا وَحْدَهَا، لِأَنَّهَا مَمْزُوجَةٌ بِجِهَاتِ التَّقْصِيرِ، وَلَكِنِّي أَخْلِطُهَا بِعِبَادَاتِ جَمِيعِ الْعَابِدِينَ، وَأَذْكُرُ الْكُلَّ بِعِبَارَةٍ وَاحِدَةٍ وأقول إياك نعبد.
Beşinci Vecih: Sanki kul şöyle demektedir: “İlâhî! Benim ibadetim, tek başına zikretmeyi hak edecek seviyeye ulaşmadı; çünkü kusur cihetleriyle karışmıştır. Ancak ben onu bütün ibadet edenlerin ibadetlerine katıyor ve hepsini tek bir ifadeyle zikredip { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana kulluk ederiz” diyorum.”
وهاهنا مَسْأَلَةٌ شَرْعِيَّةٌ، وَهِيَ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا بَاعَ مِنْ غَيْرِهِ عَشَرَةً مِنَ الْعَبِيدِ فَالْمُشْتَرِي إِمَّا أَنْ يَقْبَلَ الْكُلَّ، أَوْ لَا يَقْبَلَ وَاحِدًا مِنْهَا، وَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَقْبَلَ الْبَعْضَ دُونَ الْبَعْضِ فِي تِلْكَ الصَّفْقَةِ فَكَذَا هُنَا إِذَا قالت الْعَبْدُ إِيَّاكَ نَعْبُدُ فَقَدْ عَرَضَ عَلَى حَضْرَةِ اللَّهِ جَمِيعَ عِبَادَاتِ الْعَابِدِينَ، فَلَا يَلِيقُ بِكَرَمِهِ أَنْ يُمَيِّزَ الْبَعْضَ عَنِ الْبَعْضِ وَيَقْبَلَ الْبَعْضَ دُونَ الْبَعْضِ، فَإِمَّا أَنْ يَرُدَّ الْكُلَّ وَهُوَ غَيْرُ/ جَائِزٍ لِأَنَّ قَوْلَهُ إِيَّاكَ نَعْبُدُ دَخَلَ فِيهِ عِبَادَاتُ الْمَلَائِكَةِ وَعِبَادَاتُ الْأَنْبِيَاءِ وَالْأَوْلِيَاءِ، وَإِمَّا أَنْ يَقْبَلَ الْكُلَّ، وَحِينَئِذٍ تَصِيرُ عِبَادَةُ هَذَا الْقَائِلِ مَقْبُولَةً بِبَرَكَةِ قَبُولِ عِبَادَةِ غَيْرِهِ، وَالتَّقْدِيرُ كَأَنَّ الْعَبْدَ يَقُولُ: إِلَهِي إِنْ لَمْ تَكُنْ عِبَادَتِي مَقْبُولَةً فَلَا تَرُدَّنِي لِأَنِّي لَسْتُ بِوَحِيدٍ فِي هَذِهِ الْعِبَادَةِ بَلْ نَحْنُ كَثِيرُونَ فَإِنْ لَمْ أَسْتَحِقَّ الْإِجَابَةَ وَالْقَبُولَ فَأَتَشَفَّعُ إِلَيْكَ بِعِبَادَاتِ سَائِرِ الْمُتَعَبِّدِينَ فَأَجِبْنِي.
Burada fıkhî bir mesele vardır: Bir kimse başkasına on köle satsa, alıcı ya hepsini kabul eder ya da hiçbirini kabul etmez; o akitte bir kısmını kabul edip bir kısmını reddetme hakkı yoktur. İşte kul { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana kulluk ederiz” dediğinde Allâh'ın huzuruna bütün ibadet edenlerin ibadetlerini arz etmiş olur. Bir kısmını diğerinden ayırıp bir kısmını kabul edip bir kısmını reddetmek ise O'nun keremine yakışmaz. Dolayısıyla ya hepsini reddedecektir ki bu caiz değildir; çünkü { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana kulluk ederiz” sözünün içine meleklerin ibadetleri, nebilerin ve velilerin ibadetleri girmiştir; ya da hepsini kabul edecektir. Bu durumda bu sözü söyleyenin ibadeti de başkasının ibadetinin kabulü bereketiyle makbul hale gelir. Takdir sanki kulun şöyle demesi gibidir: “İlâhî! Şayet benim ibadetim makbul değilse beni geri çevirme; çünkü ben bu ibadette yalnız değilim, bilakis biz çoğuz. Şayet ben icabet ve kabule liyakatli değilsem, Sana diğer ibadet edenlerin ibadetleriyle şefaat diliyorum, bana icabet et!”
الْفَائِدَةُ الْخَامِسَةُ: اعْلَمْ أَنَّ مَنْ عَرَفَ فَوَائِدَ الْعِبَادَةِ طَابَ لَهُ الِاشْتِغَالُ بِهَا، وَثَقُلَ عَلَيْهِ الِاشْتِغَالُ بِغَيْرِهَا، وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْكَمَالَ مَحْبُوبٌ بِالذَّاتِ، وَأَكْمَلُ أَحْوَالِ الْإِنْسَانِ وَأَقْوَاهَا فِي كَوْنِهَا سَعَادَةً اشْتِغَالُهُ بِعِبَادَةِ اللَّهِ، فَإِنَّهُ يَسْتَنِيرُ قَلْبُهُ بِنُورِ الْإِلَهِيَّةِ، وَيَتَشَرَّفُ لِسَانُهُ بِشَرَفِ الذِّكْرِ وَالْقِرَاءَةِ، وَتَتَجَمَّلُ أَعْضَاؤُهُ بِجَمَالِ خِدْمَةِ اللَّهِ، وَهَذِهِ الْأَحْوَالُ أَشْرَفُ الْمَرَاتِبِ الْإِنْسَانِيَّةِ وَالدَّرَجَاتِ الْبَشَرِيَّةِ، فَإِذَا كَانَ حُصُولُ هَذِهِ الْأَحْوَالِ أَعْظَمَ السَّعَادَاتِ الْإِنْسَانِيَّةِ فِي الْحَالِ، وَهِيَ مُوجِبَةٌ أَيْضًا لِأَكْمَلِ السَّعَادَاتِ فِي الزَّمَانِ الْمُسْتَقْبَلِ، فَمَنْ وَقَفَ عَلَى هَذِهِ الْأَحْوَالِ زَالَ عَنْهُ ثِقَلُ الطَّاعَاتِ وَعَظُمَتْ حَلَاوَتُهَا فِي قَلْبِهِ. الثَّانِي: أَنَّ الْعِبَادَةَ أَمَانَةٌ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ [الْأَحْزَابِ: ٧٢]- الآية وَأَدَاءُ الْأَمَانَةِ وَاجِبٌ عَقْلًا وَشَرْعًا، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها [النِّسَاءِ: ٥٨] وَأَدَاءُ الْأَمَانَةِ صِفَةٌ مِنْ صِفَاتِ الْكَمَالِ مَحْبُوبَةٌ بِالذَّاتِ، وَلِأَنَّ أَدَاءَ الْأَمَانَةِ مِنْ أَحَدِ الْجَانِبَيْنِ سَبَبٌ لِأَدَاءِ الْأَمَانَةِ مِنَ الْجَانِبِ الثَّانِي، قَالَ بَعْضُ الصَّحَابَةِ: رَأَيْتُ أَعْرَابِيًّا أَتَى بَابَ الْمَسْجِدِ فَنَزَلَ عَنْ نَاقَتِهِ وَتَرَكَهَا وَدَخَلَ الْمَسْجِدَ وَصَلَّى بِالسَّكِينَةِ وَالْوَقَارِ وَدَعَا بِمَا شَاءَ، فَتَعَجَّبْنَا، فَلَمَّا خَرَجَ لَمْ يَجِدْ نَاقَتَهُ فَقَالَ: إِلَهِي أَدَّيْتُ أَمَانَتَكَ فَأَيْنَ أَمَانَتِي؟ قَالَ الرَّاوِي فَزِدْنَا تَعَجُّبًا، فَلَمْ يَمْكُثْ حَتَّى جَاءَ رَجُلٌ عَلَى نَاقَتِهِ وَقَدْ قُطِعَ يَدُهُ وَسَلَّمَ النَّاقَةَ إِلَيْهِ، وَالنُّكْتَةُ أَنَّهُ لَمَّا حَفِظَ أَمَانَةَ اللَّهِ حَفِظَ اللَّهُ أَمَانَتَهُ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ
Beşinci Fayda: Bil ki ibadetin faydalarını bilen kimseye onunla meşgul olmak hoş gelir, ondan başkasıyla meşgul olmak ise ağır gelir. Bunun açıklaması birkaç vecihledir: Birincisi: Kemâl bizzat sevilendir. İnsanın en kâmil ve mutluluk olması bakımından en kuvvetli hali, Allâh'a ibadetle meşgul olmasıdır; zira kalbi ulûhiyet nuruyla aydınlanır, dili zikir ve kıraat şerefiyle şereflenir, azaları da Allâh'a hizmet güzelliğiyle güzelleşir. Bu haller insanî mertebelerin ve beşerî derecelerin en şereflisidir. Bu hallerin elde edilmesi insanın şimdiki zamandaki en büyük mutlulukları olduğu gibi, gelecekteki en kâmil mutlulukları da gerektirir. İşte bu hallere vâkıf olan kimseden taatlerin ağırlığı zail olur ve kalbinde taatin tatlılığı büyür. İkincisi: İbadet bir emanettir; Allâh Teâlâ'nın: { إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ } “Şüphesiz Biz emaneti göklere sunduk” [Ahzâb 72] ayeti buna delildir. Emanetin edası ise aklen ve şer'an vaciptir; O'nun: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا } “Şüphesiz Allâh size emanetleri ehline vermenizi emreder” [Nisâ 58] buyruğu buna delildir. Emaneti eda etmek bizzat sevilen bir kemâl sıfatıdır. Ayrıca iki taraftan birinin emaneti eda etmesi, diğer tarafın da emaneti eda etmesine sebeptir. Sahâbeden biri şöyle demiştir: “Mescidin kapısına bir bedevînin geldiğini gördüm; devesinden inip onu bıraktı, mescide girdi, sekinet ve vakarla namaz kıldı, dilediği gibi dua etti; biz buna hayret ettik. Çıktığında devesini bulamadı ve şöyle dedi: ‘İlâhî! Ben Senin emanetini eda ettim, peki benim emanetim nerede?’ Râvi dedi ki: ‘Hayretimiz daha da arttı.’ Çok geçmeden bir adam o bedevînin devesi üzerinde eli kesilmiş halde geldi ve deveyi ona teslim etti.” Buradaki nükte şudur: O kimse Allâh'ın emanetini koruyunca Allâh da onun emanetini korumuştur. Peygamber (aleyhisselâm)'ın İbn Abbâs'a söylediği şu sözünden murat da budur:
قَوْلِهِ ﵇ لِابْنِ عَبَّاسٍ: «يَا غُلَامُ احْفَظِ اللَّهَ فِي الْخَلَوَاتِ يَحْفَظْكَ فِي الْفَلَوَاتِ» .
“Ey delikanlı! Tenhalarda Allâh'ı[n emirlerini] gözet ki O da seni çöllerde gözetsin.”
الثَّالِثُ: أَنَّ الِاشْتِغَالَ بِالْعِبَادَةِ انْتِقَالٌ مِنْ عَالَمِ الْغُرُورِ إِلَى عَالَمِ السُّرُورِ، وَمِنَ الِاشْتِغَالِ بِالْخَلْقِ إِلَى حَضْرَةِ الْحَقِّ، وَذَلِكَ يُوجِبُ كَمَالَ اللَّذَّةِ وَالْبَهْجَةِ: يُحْكَى عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّ حَيَّةً سَقَطَتْ مِنَ السَّقْفِ، وَتَفَرَّقَ النَّاسُ، وَكَانَ أَبُو حَنِيفَةَ فِي الصَّلَاةِ وَلَمْ يَشْعُرْ بِهَا، وَوَقَعَتِ الْآكِلَةُ فِي بَعْضِ أَعْضَاءِ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، وَاحْتَاجُوا إِلَى قَطْعِ ذَلِكَ الْعُضْوِ، فَلَمَّا شَرَعَ فِي الصَّلَاةِ قَطَعُوا مِنْهُ ذَلِكَ الْعُضْوَ فَلَمْ يَشْعُرْ عُرْوَةَ بِذَلِكَ الْقَطْعِ،
Üçüncüsü: İbadetle meşgul olmak, aldanış âleminden sürur âlemine ve mahlûkat ile meşgul olmaktan Hakk'ın huzuruna intikal etmektir; bu da tam bir lezzet ve sevinç meydana getirir. Ebû Hanîfe'den rivayet edilir ki tavandan bir yılan düşmüş ve insanlar dağılmıştı; Ebû Hanîfe ise namazdaydı ve onu hissetmemişti. Urve b. ez-Zübeyr'in bir uzvuna kangren isabet etmişti ve o uzvu kesmeye ihtiyaç duymuşlardı. O namaza başlayınca o uzvu kestiler ve Urve bu kesilmeyi hissetmedi.
وَعَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ كَانَ حِينَ يَشْرَعُ فِي الصَّلَاةِ كَانُوا يَسْمَعُونَ مِنْ صَدْرِهِ، أَزِيزًا كَأَزِيزِ الْمِرْجَلِ،
Resûlullâh (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den de rivayet edildiğine göre, o namaza başladığı vakit göğsünden kaynayan kazan sesine benzer bir inilti duyarlardı.
وَمَنِ اسْتَبْعَدَ هَذَا فَلْيَقْرَأْ قَوْلَهُ تَعَالَى:
Bunu uzak gören kimse Allâh Teâlâ'nın şu buyruğunu okusun:
فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ [يُوسُفَ: ٣١] فَإِنَّ النِّسْوَةَ لَمَّا غَلَبَ عَلَى قُلُوبِهِنَّ جَمَالُ يوسف
{ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ } “Onu gördüklerinde gözlerinde büyüttüler ve ellerini kestiler” [Yûsuf 31]. Zira o kadınların kalplerine Yûsuf
عليه السلام وصلت تلك الغلبة إلى حَيْثُ قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ وَمَا شَعَرْنَ بِذَلِكَ، فَإِذَا جَازَ هَذَا فِي حَقِّ الْبَشَرِ فَلَأَنْ يَجُوزَ عِنْدَ اسْتِيلَاءِ عَظَمَةِ اللَّهِ عَلَى الْقَلْبِ أَوْلَى، وَلَأَنَّ مَنْ دَخَلَ عَلَى مَلِكٍ مَهِيبٍ فَرُبَّمَا مَرَّ بِهِ أَبَوَاهُ وَبَنُوهُ وَهُوَ يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ وَلَا يَعْرِفُهُمْ لِأَجْلِ أَنَّ اسْتِيلَاءَ هَيْبَةِ ذَلِكَ الملك تَمْنَعُ الْقَلْبَ عَنِ الشُّعُورِ بِهِمْ، فَإِذَا جَازَ هَذَا فِي حَقِّ مَلِكٍ مَخْلُوقٍ مُجَازَى فَلَأَنْ يَجُوزَ فِي حَقِّ خَالِقِ الْعَالَمِ أَوْلَى.
(aleyhisselâm)'ın cemali galip geldiğinde, bu galebe ellerini kesecek ve bunu hissetmeyecek dereceye ulaştı. Bir beşer hakkında bu caiz olduğuna göre, Allâh'ın azametinin kalbi istilası anında caiz olması evleviyetledir. Ayrıca heybetli bir hükümdarın huzuruna giren kimsenin yanından bazen anne babası ve çocukları geçer, o da onlara bakar fakat tanımaz; çünkü o hükümdarın heybetinin istilası kalbin onları hissetmesine engel olur. Kusurlu, yaratılmış bir hükümdar hakkında bu caiz olduğuna göre, âlemlerin Yaratıcısı hakkında caiz olması evleviyetledir.
ثُمَّ قَالَ أَهْلُ التَّحْقِيقِ: الْعِبَادَةُ لَهَا ثَلَاثُ دَرَجَاتٍ: الدَّرَجَةُ الْأُولَى: أَنْ يَعْبُدَ اللَّهَ طَمَعًا فِي الثَّوَابِ أَوْ هَرَبًا مِنَ الْعِقَابِ، وَهَذَا هُوَ الْمُسَمَّى بِالْعِبَادَةِ، وَهَذِهِ الدَّرَجَةُ نَازِلَةٌ سَاقِطَةٌ جِدًّا، لِأَنَّ مَعْبُودَهُ فِي الْحَقِيقَةِ هُوَ ذَلِكَ الثَّوَابُ، وَقَدْ جَعَلَ الْحَقَّ وَسِيلَةً إِلَى نَيْلِ الْمَطْلُوبِ، وَمَنْ جَعَلَ الْمَطْلُوبَ بِالذَّاتِ شَيْئًا مِنْ أَحْوَالِ الْخَلْقِ وَجَعَلَ الْحَقَّ وَسِيلَةً إِلَيْهِ فَهُوَ خَسِيسٌ جِدًّا.
Sonra muhakkik âlimler dediler ki: İbadetin üç derecesi vardır: Birinci Derece: Allâh'a sevap arzusuyla veya cezadan kaçmak için ibadet etmektir. İşte 'ibadet' diye isimlendirilen budur. Bu derece oldukça aşağı ve düşüktür; zira onun hakikatte mâbudu o sevaptır ve Hakk'ı matluba ulaşmak için bir vasıta kılmıştır. Matlubu bizzat yaratılmışların hallerinden bir şey kılıp Hakk'ı da ona bir vasıta yapan kimse ise son derece bayağıdır.
وَالدَّرَجَةُ الثَّانِيَةُ: أَنْ يَعْبُدَ اللَّهَ لِأَجْلِ أَنْ يَتَشَرَّفَ بِعِبَادَتِهِ، أَوْ يَتَشَرَّفَ بِقَبُولِ تَكَالِيفِهِ، أَوْ يَتَشَرَّفَ بِالِانْتِسَابِ إِلَيْهِ، وَهَذِهِ الدَّرَجَةُ أَعْلَى مِنَ الْأُولَى، إِلَّا أَنَّهَا أَيْضًا لَيْسَتْ كَامِلَةً، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ بِالذَّاتِ غَيْرُ اللَّهِ.
İkinci Derece: Allâh'a O'na ibadetle şereflenmek veya O'nun tekliflerini kabul etmekle şereflenmek yahut O'na nispet edilmekle şereflenmek için ibadet etmektir. Bu derece birincisinden daha yücedir; ancak bizzat kastedilen şey Allâh'tan başkası olduğu için yine de tam ve kâmil değildir.
وَالدَّرَجَةُ الثَّالِثَةُ: أَنْ يَعْبُدَ اللَّهَ لِكَوْنِهِ إِلَهًا وَخَالِقًا، وَلِكَوْنِهِ عَبْدًا لَهُ، وَالْإِلَهِيَّةُ تُوجِبُ الْهَيْبَةَ وَالْعِزَّةَ، وَالْعُبُودِيَّةُ تُوجِبُ الْخُضُوعَ وَالذِّلَّةَ، وَهَذَا أَعْلَى الْمَقَامَاتِ وَأَشْرَفُ الدرجات، وهذا هُوَ الْمُسَمَّى بِالْعُبُودِيَّةِ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِ الْمُصَلِّي فِي أَوَّلِ الصَّلَاةِ أُصَلِّي لِلَّهِ، فَإِنَّهُ لَوْ قَالَ أَصُلِّي لِثَوَابِ اللَّهِ، أَوْ لِلْهَرَبِ مِنْ عِقَابِهِ فَسَدَتْ صَلَاتُهُ.
Üçüncü Derece: Allâh'a İlâh ve Hâlık olduğu için ve kendisi de O'nun kulu olduğu için ibadet etmektir. İlâhlık heybeti ve izzeti gerektirir; kulluk ise boyun eğmeyi ve zilleti gerektirir. İşte bu, makamların en yücesi ve derecelerin en şereflisidir; 'ubûdiyet' diye isimlendirilen de budur. Namaz kılan kimsenin namazın başında “Allâh rızası için namaz kılıyorum” sözüyle işaret edilen mana budur. Zira şayet “Allâh'ın sevabı için” veya “O'nun azabından kaçmak için namaz kılıyorum” deseydi namazı fasit olurdu.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْعِبَادَةَ وَالْعُبُودِيَّةَ مَقَامٌ عَالٍ شَرِيفٌ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ آيَاتٌ: الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى فِي آخِرِ سُورَةِ الْحِجْرِ: وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِما يَقُولُونَ، فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ، وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ [الْحِجْرِ: ٩٧- ٩٩] وَالِاسْتِدْلَالُ بِهَا مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ قَالَ: وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ فَأَمَرَ مُحَمَّدًا ﵊ بِالْمُوَاظَبَةِ عَلَى الْعِبَادَةِ إِلَى أَنْ يَأْتِيَهُ الْمَوْتُ، وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ الْإِخْلَالُ بِالْعِبَادَةِ فِي شَيْءٍ مِنَ الْأَوْقَاتِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى غَايَةِ جَلَالَةِ أَمْرِ الْعِبَادَةِ، وَثَانِيهِمَا: أَنَّهُ قَالَ: وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِما يَقُولُونَ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَمَرَهُ بِأَرْبَعَةِ أَشْيَاءَ: التَّسْبِيحُ: وَهُوَ قَوْلُه فَسَبِّحْ وَالتَّحْمِيدُ: وَهُوَ قَوْلُهُ بِحَمْدِ رَبِّكَ، وَالسُّجُودُ: وَهُوَ قَوْلُهُ: وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ وَالْعِبَادَةُ، وَهِيَ قَوْلُهُ: وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعِبَادَةَ تُزِيلُ ضِيقَ الْقَلْبِ، وَتُفِيدُ انْشِرَاحَ الصَّدْرِ، وَمَا ذَاكَ إِلَّا لِأَنَّ الْعِبَادَةَ تُوجِبُ الرُّجُوعَ مِنَ الْخَلْقِ إِلَى الْحَقِّ، وَذَلِكَ يُوجِبُ زَوَالَ ضِيقِ الْقَلْبِ.
Bil ki ibadet ve ubûdiyet yüce ve şerefli bir makamdır; buna ayetler delalet eder: Birincisi: Allâh Teâlâ'nın Hicr Suresi'nin sonundaki şu buyruğudur: { وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِمَا يَقُولُونَ فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ } “Andolsun biliyoruz ki onların söylediklerinden dolayı senin göğsün daralıyor. Sen Rabbini hamd ile tesbih et, secde edenlerden ol ve ölüm sana gelinceye kadar Rabbine kulluk et!” [Hicr 97-99]. Bununla istidlal iki vecihledir: Birincisi: O'nun { وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ } “Ve ölüm sana gelinceye kadar Rabbine kulluk et!” buyurmasıdır; Allâh, Muhammed (aleyhisselâm)'a kendisine ölüm gelinceye kadar ibadete devam etmesini emretmiştir. Bunun manası, hiçbir vakitte ibadetin aksatılmasının caiz olmamasıdır; bu da ibadet işinin son derece celaletine delalet eder. İkincisi: O'nun { وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِمَا يَقُولُونَ } “Andolsun biliyoruz ki onların söylediklerinden dolayı senin göğsün daralıyor” buyurmasıdır; sonra Allâh Teâlâ ona dört şey emretmiştir: Tesbih ki O'nun { فَسَبِّحْ } “Tesbih et” buyruğudur; tahmid ki O'nun { بِحَمْدِ رَبِّكَ } “Rabbini hamd ile” buyruğudur; sücûd ki O'nun { وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ } “Secde edenlerden ol” buyruğudur; ve ibadet ki O'nun { وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ } “Ve ölüm sana gelinceye kadar Rabbine kulluk et!” buyruğudur. Bu da ibadetin kalbin darlığını giderdiğine ve göğsün inşirahına fayda verdiğine delalet eder. Bu da ancak ibadetin yaratılmışlardan Hakk'a dönmeyi gerektirmesinden ve bunun da kalp darlığının yok olmasını gerektirmesinden dolayıdır.
الْآيَةُ الثَّانِيَةُ: فِي شَرَفِ الْعُبُودِيَّةِ: قَوْلُهُ تَعَالَى: سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا [الْإِسْرَاءِ: ١] وَلَوْلَا أَنَّ الْعُبُودِيَّةَ أَشْرَفُ الْمَقَامَاتِ، وَإِلَّا لَمَا وَصَفَهُ اللَّهُ بِهَذِهِ الصِّفَةِ فِي أَعْلَى مَقَامَاتِ الْمِعْرَاجِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: الْعُبُودِيَّةُ أَشْرَفُ مِنَ الرِّسَالَةِ، لِأَنَّ بِالْعُبُودِيَّةِ يَنْصَرِفُ مِنَ الْخَلْقِ إِلَى الْحَقِّ، وَبِالرِّسَالَةِ يَنْصَرِفُ مِنَ الْحَقِّ إِلَى الْخَلْقِ، وَأَيْضًا بِسَبَبِ الْعُبُودِيَّةِ يَنْعَزِلُ عَنِ التَّصَرُّفَاتِ، وَبِسَبَبِ الرِّسَالَةِ يُقْبِلُ على التصرفات، واللائق بالعبد والانعزال عَنِ التَّصَرُّفَاتِ، وَأَيْضًا الْعَبْدُ يَتَكَفَّلُ الْمَوْلَى بِإِصْلَاحِ مُهِمَّاتِهِ، وَالرَّسُولُ هُوَ الْمُتَكَفِّلُ بِإِصْلَاحِ مُهِمَّاتِ الْأُمَّةِ، وَشَتَّانَ مَا بَيْنَهُمَا.
Ubûdiyetin şerefi hakkındaki İkinci Ayet: Allâh Teâlâ'nın: { سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلًا } “Kulunu geceleyin yürüten [Allâh] noksanlıklardan münezzehtir” [İsrâ 1] buyruğudur. Şayet ubûdiyet makamların en şereflisi olmasaydı, Allâh miraç makamlarının en yücesinde onu bu sıfatla vasfetmezdi. Âlimlerden bazıları şöyle demiştir: Ubûdiyet risaletten daha şereflidir; çünkü ubûdiyetle mahlûkattan Hakk'a dönülür, risaletle ise Hak'tan mahlûkata dönülür. Ayrıca ubûdiyet sebebiyle [bireysel] tasarruflardan el çekilir, risalet sebebiyle ise tasarruflara yönelinir; kula yakışan ise tasarruflardan el çekmektir. Yine kulu Mevlâ'sı gözetip onun mühim işlerini ıslah etmeyi üstlenir, elçi ise ümmetin mühim işlerini ıslah etmeyi üstlenendir; ikisi arasında ne büyük fark vardır!
الْآيَةُ الثَّالِثَةُ: فِي شَرَفِ الْعُبُودِيَّةِ: أَنَّ عِيسَى أَوَّلَ مَا نَطَقَ قَالَ: إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ [مَرْيَمَ: ٣٠] وَصَارَ ذِكْرُهُ لِهَذِهِ الْكَلِمَةِ سَبَبًا لِطَهَارَةِ أُمِّهِ، وَلِبَرَاءَةِ وُجُودِهِ عَنِ الطَّعْنِ، وَصَارَ مِفْتَاحًا لِكُلِّ الْخَيْرَاتِ، وَدَافِعًا لِكُلِّ الآفات،
Ubûdiyetin şerefi hakkındaki Üçüncü Ayet: Îsâ ilk konuştuğunda: { إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ } “Şüphesiz ben Allâh'ın kuluyum” [Meryem 30] demiştir. Onun bu kelimeyi zikretmesi annesinin temizliğine ve kendi varlığının ithamdan berî olmasına sebep olmuş, bütün hayırların anahtarı ve bütün afetleri defedici kılınmıştır.
وَأَيْضًا لَمَّا كَانَ أَوَّلُ كَلَامِ عِيسَى ذِكْرَ الْعُبُودِيَّةِ كَانَتْ عَاقِبَتُهُ الرِّفْعَةَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَرافِعُكَ إِلَيَّ، [آلِ عِمْرَانَ: ٥٥] وَالنُّكْتَةُ أَنَّ الَّذِي ادَّعَى الْعُبُودِيَّةَ بِالْقَوْلِ رُفِعَ إِلَى الْجَنَّةِ، وَالَّذِي يَدَّعِيهَا بِالْعَمَلِ سَبْعِينَ سَنَةً كَيْفَ يَبْقَى مَحْرُومًا عَنِ الْجَنَّةِ.
Ayrıca Îsâ'nın ilk kelamı ubûdiyeti zikretmek olunca akıbeti, Allâh Teâlâ'nın: { وَرَافِعُكَ إِلَيَّ } “Ve seni kendime yükselteceğim” [Âl-i İmrân 55] buyurduğu gibi yücelme olmuştur. Nükte şudur: Sözle ubûdiyeti ikrar eden cennete yükseltilmişken, yetmiş yıl amelle onu ikrar eden nasıl cennetten mahrum kalsın?
الْآيَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى لِمُوسَى ﵇: إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدْنِي [طَهَ: ١٤] أَمَرَهُ بِعْدَ التَّوْحِيدِ بِالْعُبُودِيَّةِ، لِأَنَ التَّوْحِيدَ أَصْلٌ، وَالْعُبُودِيَّةَ فَرْعٌ، وَالتَّوْحِيدُ شَجَرَةٌ، وَالْعُبُودِيَّةُ ثَمَرَةٌ، وَلَا قِوَامَ لِأَحَدِهِمَا إِلَّا بِالْآخَرِ، فَهَذِهِ الْآيَاتُ دَالَّةٌ عَلَى شَرَفِ الْعُبُودِيَّةِ.
Dördüncü Ayet: Allâh Teâlâ'nın Mûsâ (aleyhisselâm)'a: { إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدْنِي } “Şüphesiz Ben Allâh'ım; Benden başka ilâh yoktur, öyleyse Bana kulluk et!” [Tâhâ 14] buyruğudur. Tevhitten sonra ona ubûdiyeti emretmiştir; zira tevhit asıl, ubûdiyet ise fer'dir; tevhit ağaç, ubûdiyet ise meyvedir ve birinin ayakta durması ancak diğeriyle mümkündür. İşte bu ayetler ubûdiyetin şerefine delalet etmektedir.
وَأَمَّا الْمَعْقُولُ فَظَاهِرٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعَبْدَ مُحْدَثٌ مُمْكِنُ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ، فَلَوْلَا تَأْثِيرُ قُدْرَةِ الْحَقِّ فِيهِ لَبَقِيَ فِي ظُلْمَةِ الْعَدَمِ وَفِي فَنَاءِ الْفَنَاءِ وَلَمْ يَحْصُلْ لَهُ الْوُجُودُ فَضْلًا عَنْ كَمَالَاتِ الْوُجُودِ، فَلَمَّا تَعَلَّقَتْ قُدْرَةُ الْحَقِّ بِهِ وَفَاضَتْ عَلَيْهِ آثَارُ جُودِهِ وَإِيجَادِهِ حَصَلَ لَهُ الْوُجُودُ وَكَمَالَاتُ الْوُجُودِ وَلَا مَعْنَى لِكَوْنِهِ مَقْدُورَ قُدْرَةِ الْحَقِّ وَلِكَوْنِهِ مُتَعَلَّقَ إِيجَادِ الْحَقِّ إِلَّا الْعُبُودِيَّةُ، فَكُلُّ شَرَفٍ وَكَمَالٍ وَبَهْجَةٍ وَفَضِيلَةٍ وَمَسَرَّةٍ وَمَنْقَبَةٍ حَصَلَتْ لِلْعَبْدِ فَإِنَّمَا حَصَلَتْ بِسَبَبِ الْعُبُودِيَّةِ، فَثَبَتَ أَنَ الْعُبُودِيَّةَ مِفْتَاحُ الْخَيْرَاتِ، وَعُنْوَانُ السَّعَادَاتِ، وَمَطْلَعُ الدَّرَجَاتِ، وَيَنْبُوعُ الْكَرَامَاتِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ الْعَبْدُ: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ،
Akli delile gelince, o da açıktır; zira kul muhdestir (sonradan var edilmiştir), zatı gereği mümkinü'l-vücuttur (varlığı zorunlu değildir). Hakk'ın kudretinin tesiri olmasaydı yokluk karanlığında ve tam bir yokluk içinde kalır, varlığın kemâlâtı bir yana, varlığı bile hasıl olmazdı. Hakk'ın kudreti ona taalluk edip cömertliğinin ve icadının eserleri üzerine taşınca varlık ve varlığın kemâlâtı ona hasıl oldu. Kulun Hakk'ın kudretine makdûr (güç yetirilen) olması ve Hakk'ın icadına taalluk eden olması, kulluktan başka bir anlama gelmez. Kul için hasıl olan her şeref, kemâl, sevinç, fazilet, sürur ve meziyet ancak ubûdiyet sebebiyle hasıl olmuştur. Böylece sabit olmuştur ki ubûdiyet hayırların anahtarı, saadetlerin başlığı, derecelerin doğuş yeri ve kerametlerin pınarıdır. İşte bu sebeple kul: { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Senden yardım dileriz” demiştir.
وَكَانَ عَلِيٌّ كَرَّمَ اللَّهُ وَجْهَهُ يَقُولُ: (كَفَى بِي فَخْرًا أَنْ أَكُونَ لَكَ عَبْدًا، وَكَفَى بِي شَرَفًا أَنْ تَكُونَ لِي رَبًّا، اللَّهُمَّ إِنِّي وَجَدْتُكَ إِلَهًا كَمَا أَرَدْتَ فَاجْعَلْنِي عَبْدًا كَمَا أَرَدْتَ) .
Ali (kerremallâhu vecheh) şöyle derdi: “Sana kul olmam bana iftihar olarak yeter, Senin bana Rab olman da bana şeref olarak yeter. Allâh'ım! Ben Seni dilediğin gibi bir İlâh buldum; Sen de beni dilediğin gibi bir kul eyle!”
الْفَائِدَةُ السَّادِسَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْمَقَامَاتِ مَحْصُورَةٌ فِي مَقَامَيْنِ: مَعْرِفَةُ الرُّبُوبِيَّةِ، وَمَعْرِفَةُ الْعُبُودِيَّةِ وَعِنْدَ اجْتِمَاعِهِمَا يَحْصُلُ الْعَهْدُ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ: وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٤٠] أَمَّا مَعْرِفَةُ الرُّبُوبِيَّةِ فَكَمَالُهَا مَذْكُورٌ فِي قَوْلِهِ: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ، الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ، مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ فَكَوْنُ الْعَبْدِ/ مُنْتَقِلًا مِنَ الْعَدَمِ السَّابِقِ إِلَى الْوُجُودِ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ إِلَهًا، وَحُصُولُ الْخَيْرَاتِ وَالسَّعَادَاتِ لِلْعَبْدِ حَالَ وُجُودِهِ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ رَبًّا رَحْمَانًا رَحِيمًا، وَأَحْوَالُ مَعَادِ الْعَبْدِ تَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ مَالِكَ يَوْمِ الدِّينِ، وَعِنْدَ الْإِحَاطَةِ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ حَصَلَتْ مَعْرِفَةُ الرُّبُوبِيَّةِ عَلَى أَقْصَى الْغَايَاتِ، وَبَعْدَهَا جَاءَتْ مَعْرِفَةُ الْعُبُودِيَّةِ، وَلَهَا مَبْدَأٌ وَكَمَالٌ، وَأَوَّلُ وَآخِرُ، أَمَّا مَبْدَؤُهَا وَأَوَّلُهَا فَهُوَ الِاشْتِغَالُ بِالْعُبُودِيَّةِ وَهُوَ الْمُرَادُ، بِقَوْلِهِ: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَأَمَّا كَمَالُهَا فهو أن يعرف العبد أَنَّهُ لَا حَوْلَ عَنْ مَعْصِيَةِ اللَّهِ إِلَّا بِعِصْمَةِ اللَّهِ وَلَا قُوَّةَ عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ إِلَّا بِتَوْفِيقِ اللَّهِ، فَعِنْدَ ذَلِكَ يَسْتَعِينُ بِاللَّهِ فِي تَحْصِيلِ كُلِّ الْمَطَالِبِ، وَذَلِكَ هُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ وَلَمَّا تَمَّ الْوَفَاءُ بِعَهْدِ الرُّبُوبِيَّةِ وَبِعَهْدِ الْعُبُودِيَّةِ تَرَتَّبَ عَلَيْهِ طَلَبُ الْفَائِدَةِ وَالثَّمَرَةِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ وَهَذَا تَرْتِيبٌ شَرِيفٌ رَفِيعٌ عَالٍ يَمْتَنِعُ فِي الْعُقُولِ حُصُولُ تَرْتِيبٍ آخَرَ أَشْرَفَ مِنْهُ.
Altıncı Fayda: Bil ki makamlar iki makamda toplanmıştır: Rubûbiyeti tanımak ve ubûdiyeti tanımak. İkisi bir araya geldiğinde O'nun: { وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ } “Ahdime vefa gösterin ki Ben de ahdinize vefa göstereyim” [Bakara 40] buyruğundaki ahit gerçekleşir. Rubûbiyetin marifetine gelince; onun kemali O'nun: { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Hamd âlemlerin Rabbi, Rahmân, Rahîm, din gününün Mâliki olan Allâh'a mahsustur” buyruğunda zikredilmiştir. Zira kulun önceki yokluktan varlığa intikal etmiş olması O'nun İlâh olduğuna delalet eder; varlığı esnasında kula hayırların ve mutlulukların hasıl olması O'nun Rab, Rahmân ve Rahîm olduğuna delalet eder; kulun ahiret halleri de O'nun din gününün Mâliki olduğuna delalet eder. Bu sıfatlar kavrandığında rubûbiyet marifeti en son gayesine ulaşmış olur. Bundan sonra ubûdiyet marifeti gelir; onun da bir başlangıcı ve kemali, bir ilki ve sonu vardır. Başlangıcı ve ilki ubûdiyetle meşgul olmaktır ki O'nun { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana kulluk ederiz” buyruğundan murat budur. Kemali ise kulun; Allâh'ın koruması olmadan günahtan dönüş, Allâh'ın muvaffak kılması olmadan da taate güç yetirme olmadığını bilmesidir. İşte o zaman bütün isteklerin elde edilmesinde Allâh'tan yardım diler; O'nun { وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Ve yalnız Senden yardım dileriz” buyruğundan murat da budur. Rubûbiyet ahdine ve ubûdiyet ahdine vefa tamamlanınca, bunun peşinden fayda ve meyveyi talep etmek gelmiştir ki o da O'nun: { اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Bizi dosdoğru yola ilet” buyruğudur. Bu öyle şerefli, yüce ve yüksek bir tertiptir ki akıllar bundan daha şerefli başka bir tertibin varlığını imkânsız görür.
الْفَائِدَةُ السَّابِعَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: قَوْلُهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ كُلُّهُ مَذْكُورٌ عَلَى لَفْظِ الْغَيْبَةِ، وَقَوْلُهُ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ انْتِقَالٌ مِنْ لَفْظِ الْغَيْبَةِ إِلَى لَفْظِ الْخِطَابِ، فَمَا الْفَائِدَةُ فِيهِ؟ قُلْنَا فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُصَلِّيَ كَانَ أَجْنَبِيًّا عِنْدَ الشُّرُوعِ فِي الصَّلَاةِ، فَلَا جَرَمَ أَثْنَى عَلَى اللَّهِ بِأَلْفَاظِ الْمُغَايَبَةِ إِلَى قَوْلِهِ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى كَأَنَّهُ يَقُولُ لَهُ حَمِدْتَنِي وَأَقْرَرْتَ بِكَوْنِي إِلَهًا رَبًّا رَحْمَانًا رَحِيمًا مَالِكًا لِيَوْمِ الدِّينِ، فَنِعْمَ الْعَبْدُ أَنْتَ قَدْ رَفَعْنَا الْحِجَابَ وَأَبْدَلْنَا الْبُعْدَ بِالْقُرْبِ فَتَكَلَّمْ بِالْمُخَاطَبَةِ وَقُلْ إِيَّاكَ نَعْبُدُ. الْوَجْهُ الثَّانِي: إِنَّ أَحْسَنَ السُّؤَالِ مَا وَقَعَ عَلَى سَبِيلِ الْمُشَافَهَةِ، أَلَا تَرَى أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ ﵈ لَمَّا سَأَلُوا رَبَّهُمْ شَافَهُوهُ بِالسُّؤَالِ فَقَالُوا: رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا [الأعراف: ٢٣] ، ورَبَّنَا اغْفِرْ لَنا [آل عمران: ١٤٧] ، ورَبِّ هَبْ لِي
Yedinci Fayda: Birisi şöyle diyebilir: { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Hamd âlemlerin Rabbi, Rahmân, Rahîm, din gününün Mâliki olan Allâh'a mahsustur” sözlerinin tamamı gâib (üçüncü şahıs) lafzıyla zikredilmiştir; { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Senden yardım dileriz” sözü ise gâib lafzından hitap lafzına bir geçiştir. Bundaki fayda nedir? Deriz ki: Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Namaz kılan kimse namaza başlarken bir yabancı konumundaydı; nitekim { مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Din gününün Mâliki” sözüne kadar Allâh'ı gâib lafızlarla sena etti. Sonra sanki Allâh Teâlâ ona şöyle buyurmaktadır: “Bana hamdettin, Benim İlâh, Rab, Rahmân, Rahîm ve din gününün Mâliki olduğumu ikrar ettin. Sen ne güzel bir kulsum! Artık perdeyi kaldırdık ve uzaklığı yakınlığa tebdil ettik; öyleyse muhatap kipiyle konuş ve { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana kulluk ederiz” de!” İkinci Vecih: İstemenin en güzeli, yüz yüze / doğrudan hitap yoluyla meydana gelenidir. Görmez misin ki nebiler (aleyhimüsselâm) Rablerinden istediklerinde O'na doğrudan hitap ile istediler ve: { رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا } “Rabbimiz! Kendimize zulmettik” [A'râf 23], { رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا } “Rabbimiz! Bizi bağışla” [Âl-i İmrân 147] ve { رَبِّ هَبْ لِي }
[آل عمران: ٣٨] ، ورَبِّ أَرِنِي [الْأَعْرَافِ: ١٤٣] وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّ الرَّدَّ مِنَ الْكَرِيمِ عَلَى سَبِيلِ الْمُشَافَهَةِ وَالْمُخَاطَبَةِ بَعِيدٌ وَأَيْضًا الْعِبَادَةُ خِدْمَةٌ، وَالْخِدْمَةُ فِي الْحُضُورِ أَوْلَى. الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ مِنْ أَوَّلِ السُّورَةِ إِلَى قَوْلِهِ إِيَّاكَ نَعْبُدُ ثَنَاءً، وَالثَّنَاءُ فِي الْغَيْبَةِ أَوْلَى، وَمِنْ قَوْلِهِ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ إِلَى آخِرِ السُّورَةِ دُعَاءٌ، وَالدُّعَاءُ فِي الْحُضُورِ أَوْلَى. الْوَجْهُ الرَّابِعُ: الْعَبْدُ لَمَّا شَرَعَ فِي الصَّلَاةِ وَقَالَ نَوَيْتُ أَنْ أُصَلِّيَ تَقَرُّبًا إِلَى اللَّهِ فَيَنْوِي حُصُولَ الْقُرْبَةِ، ثُمَّ إِنَّهُ ذَكَرَ بَعْدَ هَذِهِ النِّيَّةِ أَنْوَاعًا مِنَ الثَّنَاءِ عَلَى اللَّهِ، فَاقْتَضَى كَرَمُ اللَّهِ إِجَابَتَهُ فِي تَحْصِيلِ تِلْكَ الْقُرْبَةِ، فَنَقَلَهُ مِنْ مَقَامِ الْغَيْبَةِ إِلَى مَقَامِ الْحُضُورِ، فَقَالَ: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ.
“Rabbim! Bana bağışla” [Âl-i İmrân 38], { رَبِّ أَرِنِي } “Rabbim! Bana göster” [A'râf 143] dediler. Bunun sebebi şudur: Kerîm olandan yüz yüze ve hitap yoluyla istemede reddedilmek uzaktır. Ayrıca ibadet bir hizmettir; hizmet ise huzurda daha evladır. Üçüncü Vecih: Surenin başından { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana kulluk ederiz” sözüne kadar olan kısım senadır; gıyapta sena ise daha evladır. { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Senden yardım dileriz” sözünden surenin sonuna kadar olan kısım ise duadır; duanın huzurda yapılması ise daha evladır. Dördüncü Vecih: Kul namaza başladığında “Allâh'a yakınlaşmak için namaz kılmaya niyet ettim” der ve yakınlığın hasıl olmasını niyet eder; sonra bu niyetin ardından Allâh'a çeşitli sena türlerini zikreder. Allâh'ın keremi ise o yakınlığın tahakkuk etmesi hususunda ona icabet etmeyi iktiza eder ve onu gıyap makamından huzur makamına intikal ettirir; böylece kul: { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Senden yardım dileriz” der.
الْفَصْلُ السادس في قوله وإياك نستعين
Altıncı Fasıl: “Ve İyyâke Neste'în” Sözü Hakkındadır
معنى قَوْلِهِ: وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ:
{ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Ve yalnız Senden yardım dileriz” Sözünün Anlamı:
اعْلَمْ أَنَّهُ ثَبَتَ بِالدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ أَنَّهُ لَا حَوْلَ عَنْ مَعْصِيَةِ اللَّهِ إِلَّا بِعِصْمَةِ اللَّهِ، وَلَا قُوَّةَ عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ إِلَّا بِتَوْفِيقِ اللَّهِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ مِنَ الْعَقْلِ وَالنَّقْلِ، أَمَّا الْعَقْلُ فَمِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْقَادِرَ مُتَمَكِّنٌ مِنَ الْفِعْلِ وَالتَّرْكِ عَلَى السَّوِيَّةِ، فَمَا لَمْ يَحْصُلِ الْمُرَجَّحُ لَمْ يَحْصُلِ الرُّجْحَانُ، وَذَلِكَ الْمُرَجَّحُ لَيْسَ مِنَ الْعَبْدِ، وَإِلَّا لَعَادَ فِي الطَّلَبِ، فَهُوَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، فَثَبَتَ أَنَّ الْعَبْدَ لَا يُمْكِنُهُ الْإِقْدَامُ عَلَى الْفِعْلِ إِلَّا بِإِعَانَةِ اللَّهِ. الثَّانِي: أَنَّ جَمِيعَ الْخَلَائِقِ يَطْلُبُونَ الدِّينَ الْحَقَّ وَالِاعْتِقَادَ الصِّدْقَ مَعَ اسْتِوَائِهِمْ فِي الْقُدْرَةِ وَالْعَقْلِ وَالْجِدِّ وَالطَّلَبِ، فَفَوْزُ الْبَعْضِ بِدَرْكِ الْحَقِّ لَا يَكُونُ إِلَّا بِإِعَانَةِ مُعِينٍ، وَمَا ذَاكَ الْمُعِينُ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى، لِأَنَّ ذَلِكَ الْمُعِينَ لَوْ كَانَ بَشَرًا أَوْ مَلَكًا لَعَادَ الطَّلَبُ فِيهِ. الثَّالِثُ: أَنَّ الْإِنْسَانَ قَدْ يُطَالَبُ بِشَيْءٍ مُدَّةً مَدِيدَةً وَلَا يَأْتِي بِهِ، ثُمَّ فِي أَثْنَاءِ حَالٍ أَوْ وَقْتٍ يَأْتِي بِهِ وَيُقْدِمُ عَلَيْهِ، وَلَا يَتَّفِقُ لَهُ تِلْكَ الْحَالَةُ إِلَّا إِذَا وَقَعَتْ دَاعِيَةٌ جَازِمَةٌ فِي قَلْبِهِ تَدْعُوهُ إِلَى ذَلِكَ الْفِعْلِ، فَإِلْقَاءُ تِلْكَ الدَّاعِيَةِ فِي الْقَلْبِ وَإِزَالَةُ الدَّوَاعِي الْمُعَارِضَةِ لَهَا لَيْسَتْ إِلَّا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَلَا مَعْنَى لِلْإِعَانَةِ إِلَّا ذَلِكَ.
Bil ki akli delillerle sabit olmuştur ki: Allâh'ın koruması olmadan günahtan dönüş, Allâh'ın muvaffak kılması olmadan da taate güç yetirme yoktur. Akıldan ve nakilden vecihler buna delalet eder. Akla gelince, birkaç vecihledir: Birincisi: Güç yetiren kimse, fiili yapmaya da terk etmeye de eşit derecede muktedirdir. Tercih edici bir sebep bulunmadıkça tercih meydana gelmez; o tercih edici sebep ise kuldan değildir, aksi takdirde teselsüle düşülür; öyleyse o Allâh Teâlâ'dandır. Böylece sabit olmuştur ki kulun fiile girişmesi ancak Allâh'ın yardımıyla mümkündür. İkincisi: Bütün yaratılmışlar güç, akıl, ciddiyet ve talepte eşit olmalarına rağmen hak dini ve doğru inancı talep ederler. Bir kısmının hakkı idrak etmede muvaffak olması ancak bir yardım edicinin yardımıyla olur; o yardım edici de ancak Allâh Teâlâ'dır. Zira o yardım edici bir insan veya melek olsaydı talep onda da tekrarlanırdı. Üçüncüsü: İnsandan uzun bir süre bir şey istenir de onu yapmaz; sonra bir hal veya vakit esnasında onu yapar ve ona girişir. Bu hal ise ancak kalbine o fiile çağıran kesin bir saik düştüğünde ona nasip olur. O saiki kalbe atmak ve ona zıt olan saikleri gidermek ise ancak Allâh Teâlâ'dandır; yardım etmenin manası da bundan ibarettir.
وَأَمَّا النَّقْلُ فَيَدُلُّ عَلَيْهِ آيَاتٌ: أُولَاهَا: قَوْلُهُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ، وَثَانِيتُهَا: قَوْلُهُ: اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ [الْأَعْرَافِ: ١٢٨] وَقَدِ اضْطَرَبَتِ الْجَبْرِيَّةُ وَالْقَدَرِيَّةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: أَمَّا الْجَبْرِيَّةُ فَقَالُوا: لَوْ كَانَ الْعَبْدُ مُسْتَقِلًّا بِالْفِعْلِ لَمَا كَانَ لِلِاسْتِعَانَةِ عَلَى الْفِعْلِ فَائِدَةٌ، وَأَمَّا الْقَدَرِيَّةُ فَقَالُوا الِاسْتِعَانَةُ إِنَّمَا تَحْسُنُ لَوْ كَانَ الْعَبْدُ مُتَمَكِّنًا مِنْ أَصْلِ الْفِعْلِ، فَتَبْطُلُ الْإِعَانَةُ مِنَ الْغَيْرِ، أَمَّا إِذَا لَمْ يَقْدِرْ عَلَى الْفِعْلِ لَمْ تَكُنْ لِلِاسْتِعَانَةِ فَائِدَةٌ.
Nakle gelince, buna ayetler delalet eder: Birincisi: O'nun { وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Ve yalnız Senden yardım dileriz” buyruğudur. İkincisi: O'nun { اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ } “Allâh'tan yardım dileyin” [A'râf 128] buyruğudur. Cebriye ve Kaderiye bu ayet hakkında ihtilafa düşmüştür: Cebriye dedi ki: Şayet kul fiilde müstakil olsaydı, fiil için yardım istemenin bir faydası olmazdı. Kaderiye ise şöyle dedi: Yardım istemek ancak kul fiilin aslında güç yetirir olduğu zaman güzel olur ve başkasından yardım batıl olur; zira fiile gücü yetmediğinde yardım istemenin bir faydası olmaz.
وَعِنْدِي أَنَّ الْقُدْرَةَ لَا تُؤَثِّرُ فِي الْفِعْلِ إِلَّا مَعَ الدَّاعِيَةِ الْجَازِمَةِ، فَالْإِعَانَةُ الْمَطْلُوبَةُ عِبَارَةٌ عَنْ خَلْقِ الدَّاعِيَةِ الْجَازِمَةِ، وَإِزَالَةِ الدَّاعِيَةِ الصَّارِفَةِ وَلْنَذْكُرْ مَا فِي هَذِهِ الْكَلِمَةِ مِنَ اللَّطَائِفِ وَالْفَوَائِدِ: - الْفَائِدَةُ الْأُولَى: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: الِاسْتِعَانَةُ عَلَى الْعَمَلِ إِنَّمَا تحسن قبل الشروع في العمل وهاهنا ذَكَرَ قَوْلَهُ إِيَّاكَ نَعْبُدُ ثُمَّ ذَكَرَ عَقِيبَهُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ، فَمَا الْحِكْمَةُ فِيهِ؟ الْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: كَأَنَّ الْمُصَلِّيَ يَقُولُ:
Bana göre ise kudret, ancak kesin saikle birlikte fiilde tesir eder; dolayısıyla talep edilen yardım, kesin saiki yaratmaktan ve engelleyici saiki gidermekten ibarettir. Bu kelimedeki latifeleri ve faydaları zikredelim: - Birinci Fayda: Birisi şöyle diyebilir: Bir amel için yardım istemek ancak amele başlamadan önce güzel olur; burada ise { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana kulluk ederiz” sözünü zikretmiş, ardından { وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Ve yalnız Senden yardım dileriz”i zikretmiştir; bundaki hikmet nedir? Cevap birkaç vecihledir: Birincisi: Sanki namaz kılan kimse şöyle demektedir:
شَرَعْتُ فِي الْعِبَادَةِ فَأَسْتَعِينُ بِكَ فِي إِتْمَامِهَا، فَلَا تَمْنَعْنِي مِنْ إِتْمَامِهَا بِالْمَوْتِ وَلَا بِالْمَرَضِ وَلَا بِقَلْبِ الدَّوَاعِي وَتَغَيُّرِهَا. الثَّانِي: كَأَنَّ الْإِنْسَانَ يَقُولُ: يَا إِلَهِي إِنِّي أَتَيْتُ بِنَفْسِي إِلَّا أَنَّ لِي قَلْبًا يَفِرُّ مِنِّي، فَأَسْتَعِينُ بِكَ فِي
“İbadete başladım, onu tamamlamak için Senden yardım dilerim; beni ölümle, hastalıkla veya saiklerin dönmesi ve değişmesiyle onu tamamlamaktan alıkoyma!” İkincisi: Sanki insan şöyle demektedir: “Ey İlâhım! Ben kendim geldim, fakat benden kaçan bir kalbim var; onu
إِحْضَارِهِ، وَكَيْفَ
huzura getirmek için Senden yardım dilerim; nasıl
وَقَدْ قَالَ ﵊: «قَلْبُ الْمُؤْمِنِ بَيْنَ أُصْبُعَيْنِ مِنْ أَصَابِعِ الرَّحْمَنِ،
olmasın ki Peygamber (aleyhisselâm): ‘Müminin kalbi Rahmân'ın parmaklarından iki parmak arasındadır’ buyurmuştur;
فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يُمْكِنُهُ إِحْضَارُ الْقَلْبِ إِلَّا بِإِعَانَةِ اللَّهِ. الثَّالِثُ: لَا أُرِيدُ فِي الْإِعَانَةِ غَيْرَكَ لَا جِبْرِيلَ وَلَا مِيكَائِيلَ، بَلْ أُرِيدُكَ وَحْدَكَ وَأَقْتَدِي فِي هَذَا الْمَذْهَبِ بِالْخَلِيلِ ﵇ لِأَنَّهُ لَمَّا قَيَّدَ نُمْرُوذُ رِجْلَيْهِ وَيَدَيْهِ وَرَمَاهُ فِي النَّارِ جَاءَ جِبْرِيلُ ﵇ وَقَالَ لَهُ: هَلْ لَكَ مِنْ حَاجَةٍ؟ فَقَالَ: أَمَّا إِلَيْكَ فَلَا، فَقَالَ: سَلْهُ، فَقَالَ: حَسْبِي مِنْ سُؤَالِي عِلْمُهُ بِحَالِي، بَلْ رُبَّمَا أَزِيدُ عَلَى الْخَلِيلِ فِي هَذَا الْبَابِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ قُيِّدَ رِجْلَاهُ وَيَدَاهُ لَا غَيْرَ، وَأَمَّا أَنَا فَقُيِّدَتْ رِجْلَيَّ فَلَا أَسِيرُ، وَيَدَيَّ فَلَا أُحَرِّكُهُمَا، وَعَيْنَيَّ فَلَا أَنْظُرُ بِهِمَا، وَأُذُنَيَّ فَلَا أَسْمَعُ بِهِمَا، وَلِسَانِي فَلَا أَتَكَلَّمُ بِهِ، وَكَانَ الْخَلِيلُ مُشْرِفًا عَلَى نَارِ نُمْرُوذَ وَأَنَا مُشْرِفٌ عَلَى نَارِ جَهَنَّمَ، فَكَمَا لَمْ يَرْضَ الْخَلِيلُ ﵇ بِغَيْرِكَ مُعِينًا فَكَذَلِكَ لَا أُرِيدُ مُعِينًا غَيْرَكَ، فَإِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نستعين، فكأنه تَعَالَى يَقُولُ: أَتَيْتَ بِفِعْلِ الْخَلِيلِ وَزِدْتَ عَلَيْهِ، فَنَحْنُ نَزِيدُ أَيْضًا فِي الْجَزَاءِ لِأَنَّا ثَمَّتَ قُلْنَا: يَا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٦٩] وَأَمَّا أَنْتَ فَقَدْ نَجَّيْنَاكَ مِنَ النَّارِ، وَأَوْصَلْنَاكَ إِلَى الْجَنَّةِ، وَزِدْنَاكَ سَمَاعَ الْكَلَامِ الْقَدِيمِ، وَرُؤْيَةَ الْمَوْجُودِ القديم، وكما أنا قلنا لنار نمروذ يَا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ فَكَذَلِكَ تَقُولُ لَكَ نَارُ جَهَنَّمَ: جُزْ يَا مُؤْمِنُ قَدْ أَطْفَأَ نُورُكَ لَهَبِي. الرَّابِعُ:
bu da insanın kalbi huzura getirmesinin ancak Allâh'ın yardımıyla mümkün olduğuna delalet etmiştir.” Üçüncüsü: “Yardımda Senden başkasını istemiyorum; Cibrîl'i de Mîkâîl'i de değil, bilakis yalnız Seni istiyorum ve bu yolda Halîl (aleyhisselâm)'a uyuyorum. Zira Nemrud onun ayaklarını ve ellerini bağlayıp ateşe attığında Cibrîl (aleyhisselâm) gelip ona: ‘Bir ihtiyacın var mı?’ deyince o: ‘Sana ise hayır!’ demiştir. [Cibrîl:] ‘O'ndan iste’ deyince, ‘Hâlimi bilmesi O'ndan istememe kâfidir’ demiştir. Hatta belki de bu hususta Halîl'den daha fazlasını yapıyorum; zira onun sadece iki ayağı ve iki eli bağlandı; bana gelince iki ayağım bağlandı yürüyemiyorum, iki elim [bağlandı] onları hareket ettiremiyorum, iki gözüm [bağlandı] onlarla bakamıyorum, iki kulağım [bağlandı] onlarla işitemiyorum ve dilim [bağlandı] onunla konuşamıyorum. Halîl Nemrud'un ateşinin eşiğindeydi, ben ise cehennem ateşinin eşiğindeyim. Halîl (aleyhisselâm) Senden başka bir yardımcıya razı olmadığı gibi, ben de Senden başka bir yardımcı istemiyorum; dolayısıyla { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } ‘Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Senden yardım dileriz’.” Sanki Allâh Teâlâ şöyle buyurmaktadır: “Sen Halîl'in fiilini getirdin ve fazlasını yaptın; Biz de mükâfatta artıracağız; zira Biz orada: { يَا نَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ } ‘Ey ateş! İbrâhim'e karşı serin ve selamet ol!’ [Enbiyâ 69] buyurmuştuk. Sana gelince, Biz seni ateşten kurtardık, cennete ulaştırdık, kadîm kelâmı işitmeyi ve kadîm Mevcûd'u görmeyi sana ziyade kıldık. Nitekim Biz Nemrud'un ateşine: { يَا نَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ } ‘Ey ateş! İbrâhim'e karşı serin ve selamet ol!’ dediğimiz gibi, cehennem ateşi de sana: ‘Geç ey mümin, nurun alevimi söndürdü!’ der.” Dördüncüsü:
إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ: أَيْ: لَا أَسْتَعِينُ بِغَيْرِكَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ ذَلِكَ الْغَيْرَ لَا يُمْكِنُهُ إِعَانَتِي إِلَّا إِذَا أَعَنْتَهُ عَلَى تِلْكَ الْإِعَانَةِ، فَإِذَا كَانَتْ إِعَانَةُ الْغَيْرِ لَا تَتِمُّ إِلَّا بِإِعَانَتِكَ فَلْنَقْطَعْ هَذِهِ الْوَاسِطَةَ وَلْنَقْتَصِرْ عَلَى إِعَانَتِكَ. الْوَجْهُ الْخَامِسُ: قَوْلُهُ إِيَّاكَ نَعْبُدُ يَقْتَضِي حُصُولَ رُتْبَةٍ عَظِيمَةٍ لِلنَّفْسِ بِعِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَذَلِكَ يُورِثُ الْعُجْبَ فَأَرْدَفَ بِقَوْلِهِ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ لِيَدُلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ تِلْكَ الرُّتْبَةَ الْحَاصِلَةَ بِسَبَبِ الْعِبَادَةِ مَا حَصَلَتْ مِنْ قُوَّةِ الْعَبْدِ، بَلْ إِنَّمَا حَصَلَتْ بِإِعَانَةِ اللَّهِ فَالْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِ قَوْلِهِ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ إِزَالَةُ الْعُجْبِ وَإِفْنَاءُ تِلْكَ النَّخْوَةِ وَالْكِبْرِ.
{ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Yalnız Senden yardım dileriz”: Yani Senden başkasından yardım dilemem; zira o başkası ancak Sen ona o yardım hususunda yardım ettiğinde bana yardım edebilir. Başkasının yardımı ancak Senin yardımınla tamam oluyorsa, o halde bu vasıtayı keselim ve sadece Senin yardımınla yetinelim. Beşinci Vecih: O'nun { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana kulluk ederiz” sözü, Allâh Teâlâ'ya ibadetle nefis için büyük bir rütbenin hasıl olmasını iktiza eder; bu da ucba (kendini beğenmeye) yol açar. İbadet sebebiyle hasıl olan o rütbenin kulun gücünden değil, ancak Allâh'ın yardımıyla hasıl olduğuna delalet etsin diye peşinden { وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Ve yalnız Senden yardım dileriz” sözünü ekledi. Dolayısıyla { وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Ve yalnız Senden yardım dileriz” sözünü zikretmekten maksat, ucbu gidermek ve o gurur ile kibri yok etmektir.
الْفَصْلُ السَّابِعُ فِي قوله اهدنا الصراط المستقيم، وفيه فوائد
Yedinci Fasıl: “İhdina's-sırâta'l-müstakîm” Sözü Hakkındadır ve Bunda Faydalar Vardır
معنى قوله: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ:
{ اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Bizi dosdoğru yola ilet” Sözünün Anlamı:
الْفَائِدَةُ الْأُولَى: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: الْمُصَلِّي لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُؤْمِنًا، وَكُلُّ مُؤْمِنٍ مُهْتَدٍ، فَالْمُصَلِّي مُهْتَدٍ، فَإِذَا قَالَ: اهْدِنَا كَانَ جَارِيًا مَجْرَى أَنَّ مَنْ حَصَلَتْ لَهُ الْهِدَايَةُ فَإِنَّهُ يَطْلُبُ الْهِدَايَةَ فَكَانَ هَذَا طَلَبًا لِتَحْصِيلِ الْحَاصِلِ، وَإِنَّهُ مُحَالٌ، وَالْعُلَمَاءُ أَجَابُوا عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: - الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مِنْهُ صِرَاطُ الْأَوَّلِينَ فِي تَحَمُّلِ الْمَشَاقِ الْعَظِيمَةِ لِأَجْلِ مَرْضَاةِ اللَّهِ تَعَالَى. يُحْكَى أَنَّ نُوحًا ﵇ كَانَ يُضْرَبُ فِي كُلِّ يَوْمٍ كَذَا مَرَّاتٍ بِحَيْثُ يُغْشَى عَلَيْهِ، وَكَانَ يَقُولُ فِي كُلِّ مَرَّةٍ: اللَّهُمَّ اهْدِ قَوْمِي فَإِنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ. فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ رَسُولَنَا ﵊ مَا قَالَ ذَلِكَ إِلَّا مَرَّةً وَاحِدَةً، وَهُوَ كَانَ يَقُولُ كُلَّ يَوْمٍ مَرَّاتٍ فَلَزِمَ أَنْ يُقَالَ إِنَّ نُوحًا ﵇ كَانَ أَفْضَلَ مِنْهُ، وَالْجَوَابُ لَمَّا كَانَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ طَلَبَ تِلْكَ الْأَخْلَاقِ الْفَاضِلَةِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَالرَّسُولُ ﵇ كَانَ يَقْرَأُ الْفَاتِحَةَ فِي كُلِّ يَوْمٍ كَذَا مَرَّةٍ كَانَ تَكَلُّمُ الرَّسُولِ ﷺ بِهَذِهِ الْكَلِمَةِ أَكْثَرَ مِنْ تَكَلُّمِ نُوحٍ ﵇ بِهَا.
Birinci Fayda: Birisi şöyle diyebilir: Namaz kılan kimsenin mutlaka mümin olması gerekir; her mümin de hidayete ermiştir, dolayısıyla namaz kılan hidayettedir. O halde { اهْدِنَا } “Bizi ilet” dediğinde, hidayete ermiş bir kimsenin hidayet talep etmesi gibi olur; bu da hâsılı tahsil (zaten var olanı istemek) kabilindendir ve imkânsızdır. Âlimler buna birkaç vecihle cevap vermişlerdir: - Birincisi: Bundan murat, Allâh Teâlâ'nın rızası uğruna büyük meşakkatlere katlanma konusunda öncekilerin yoludur. Rivayet edilir ki Nûh (aleyhisselâm)'a her gün bayılıncaya kadar defalarca vurulurdu da o her defasında: “Allâh'ım, kavmime hidayet et; çünkü onlar bilmiyorlar” derdi. Şayet denilirse ki: “Bizim Peygamberimiz (aleyhisselâm) bunu sadece bir defa söylemiştir, o ise her gün defalarca söylüyordu; öyleyse Nûh (aleyhisselâm)'ın ondan daha faziletli olduğunu söylemek gerekir.” Cevap: { اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Bizi dosdoğru yola ilet” sözünden murat Allâh Teâlâ'dan o üstün ahlakı talep etmek olunca ve Peygamber (aleyhisselâm) da Fâtiha'yı her gün defalarca okuduğuna göre, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in bu kelimeyi söylemesi Nûh (aleyhisselâm)'ın onu söylemesinden daha çok olmuştur.
الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ: أَنَّ الْعُلَمَاءَ بَيَّنُوا أَنَّ فِي كُلِّ خُلُقٍ مِنَ الْأَخْلَاقِ طَرَفَيْ تَفْرِيطٍ وإفراط، وهما
Cevaptaki İkinci Vecih: Âlimler açıklamışlardır ki her ahlakta tefrit ve ifrat şeklinde iki uç vardır ve ikisi de
مَذْمُومَانِ، وَالْحَقُّ هُوَ الْوَسَطُ، وَيَتَأَكَّدُ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً [الْبَقَرَةِ: ١٤٣] وَذَلِكَ الْوَسَطُ هُوَ الْعَدْلُ وَالصَّوَابُ، فَالْمُؤْمِنُ بَعْدَ أَنْ عَرَفَ اللَّهَ بِالدَّلِيلِ صَارَ مُؤْمِنًا مُهْتَدِيًا، أَمَّا بَعْدَ حُصُولِ هَذِهِ الْحَالَةِ فَلَا بُدَّ مِنْ مَعْرِفَةِ الْعَدْلِ الَّذِي هُوَ الْخَطُّ الْمُتَوَسِّطُ بَيْنَ طَرَفَيِ الْإِفْرَاطِ وَالتَّفْرِيطِ فِي الْأَعْمَالِ الشَّهْوَانِيَّةِ وَفِي الْأَعْمَالِ الْغَضَبِيَّةِ وَفِي كَيْفِيَّةِ إِنْفَاقِ الْمَالِ، فَالْمُؤْمِنُ يَطْلُبُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَنْ يَهْدِيَهُ إِلَى الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ الَّذِي هُوَ الْوَسَطُ بَيْنَ طَرَفَيِ الْإِفْرَاطِ وَالتَّفْرِيطِ فِي كُلِّ الْأَخْلَاقِ وَفِي كُلِّ الْأَعْمَالِ، وَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ فَالسُّؤَالُ زَائِلٌ.
yerilmiştir; hak olan ise ortasıdır. Bu durum Allâh Teâlâ'nın: { وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا } “Böylece sizi vasat (orta) bir ümmet kıldık” [Bakara 143] buyruğuyla da teyit edilmektedir. O vasat da adalet ve doğrudur. Mümin delil ile Allâh'ı tanıdıktan sonra mümin ve hidayete ermiş olur; ancak bu durum hasıl olduktan sonra şehvanî amellerde, gazabî amellerde ve malı infak etme keyfiyetinde ifrat ve tefrit uçları arasındaki orta çizgi olan adaleti bilmek gerekir. Mümin, Allâh Teâlâ'dan bütün ahlakta ve bütün amellerde ifrat ve tefrit uçları arasındaki vasat olan dosdoğru yola kendisini iletmesini talep eder; bu tefsire göre itiraz ortadan kalkar.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا عَرَفَ اللَّهَ بِدَلِيلٍ وَاحِدٍ فَلَا مَوْجُودَ مِنْ أَقْسَامِ الْمُمْكِنَاتِ إِلَّا وَفِيهِ دَلَائِلُ عَلَى وُجُودِ اللَّهِ وَعِلْمِهِ وَقُدْرَتِهِ وَجُودِهِ وَرَحْمَتِهِ وَحِكْمَتِهِ، وَرُبَّمَا صَحَّ دِينُ الْإِنْسَانِ بِالدَّلِيلِ الْوَاحِدِ وَبَقِيَ غَافِلًا عَنْ سَائِرِ الدَّلَائِلِ، فَقَوْلُهُ: اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ مَعْنَاهُ عَرِّفْنَا يَا إِلَهَنَا مَا فِي كُلِّ شَيْءٍ مِنْ كَيْفِيَّةِ دَلَالَتِهِ عَلَى ذَاتِكَ وَصِفَاتِكَ وَقُدْرَتِكَ وَعِلْمِكَ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالسُّؤَالُ زَائِلٌ.
Üçüncü Vecih: Mümin Allâh'ı tek bir delille tanıdığında, mümkinât kısımlarından hiçbir varlık yoktur ki onda Allâh'ın varlığına, ilmine, kudretine, cömertliğine, rahmetine ve hikmetine dair deliller bulunmasın. İnsanın dini tek bir delille sahih olup diğer delillerden gafil kalabilir. O halde O'nun: { اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Bizi dosdoğru yola ilet” sözünün manası: “Ey İlâhımız! Zâtına, sıfatlarına, kudretine ve ilmine delalet keyfiyeti bakımından her şeyde ne varsa bize bildir” demektir; bu takdire göre de itiraz ortadan kalkar.
الْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ، صِراطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ [الشُّورَى: ٥٢، ٥٣] وَقَالَ أَيْضًا لِمُحَمَّدٍ ﵇: وَأَنَّ هَذَا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ [الْأَنْعَامِ: ١٥٣] وَذَلِكَ الصِّرَاطُ الْمُسْتَقِيمُ هُوَ أَنْ يَكُونَ الْإِنْسَانُ مُعْرِضًا عَمَّا سِوَى اللَّهِ مُقْبِلًا بِكُلِّيَّةِ قَلْبِهِ وَفِكْرِهِ وَذِكْرِهِ عَلَى اللَّهِ، فَقَوْلُهُ: اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ الْمُرَادُ أَنْ يَهْدِيَهُ اللَّهُ إِلَى الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ الْمَوْصُوفِ بِالصِّفَةِ الْمَذْكُورَةِ، مِثَالُهُ أَنْ يَصِيرَ بِحَيْثُ لَوْ أُمِرَ بِذَبْحِ وَلَدِهِ لَأَطَاعَ كَمَا فَعَلَهُ إِبْرَاهِيمُ ﵇، وَلَوْ أُمِرَ بِأَنْ يَنْقَادَ لِيَذْبَحَهُ غَيْرُهُ لَأَطَاعَ كَمَا فَعَلَهُ إِسْمَاعِيلُ ﵇، وَلَوْ أُمِرَ بِأَنْ يَرْمِيَ نَفْسَهُ فِي الْبَحْرِ لَأَطَاعَ كَمَا فَعَلَهُ يُونُسُ ﵇، وَلَوْ أُمِرَ بِأَنْ يَتَّلْمَذَ لِمَنْ هُوَ أَعْلَمُ مِنْهُ/ بَعْدَ بُلُوغِهِ فِي الْمَنْصِبِ إِلَى أَعْلَى الْغَايَاتِ لَأَطَاعَ كَمَا فَعَلَهُ مُوسَى مَعَ الْخَضِرِ ﵉، وَلَوْ أُمِرَ بِأَنْ يَصْبِرَ فِي الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ عَلَى الْقَتْلِ وَالتَّفْرِيقِ نِصْفَيْنِ لَأَطَاعَ كَمَا فَعَلَهُ يَحْيَى وَزَكَرِيَّا ﵉، فَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ هُوَ الِاقْتِدَاءُ بِأَنْبِيَاءِ اللَّهِ فِي الصَّبْرِ عَلَى الشَّدَائِدِ وَالثَّبَاتِ عِنْدَ نُزُولِ الْبَلَاءِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا مَقَامٌ شَدِيدٌ هَائِلٌ، لِأَنَّ أَكْثَرَ الْخَلْقِ لَا طَاقَةَ لَهُمْ بِهِ، إِلَّا أَنَّا نَقُولُ: أَيُّهَا النَّاسُ، لَا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا، فَإِنَّهُ لَا يَضِيقُ أَمْرٌ فِي دِينِ اللَّهِ إِلَّا اتَّسَعَ، لِأَنَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى الْيُسْرِ وَالسُّهُولَةِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَقُلْ صِرَاطَ الَّذِينَ ضَرَبُوا وَقَتَلُوا بَلْ قَالَ: صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ فَلْتَكُنْ نِيَّتُكَ عِنْدَ قِرَاءَةِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنْ تَقُولَ: يَا إِلَهِي، إِنَّ وَالِدِي رَأَيْتُهُ ارْتَكَبَ الْكَبَائِرَ، كَمَا ارْتَكَبْتُهَا وَأَقْدَمَ عَلَى الْمَعَاصِي كَمَا أَقْدَمْتُ عَلَيْهَا، ثُمَّ رَأَيْتُهُ لَمَّا قَرُبَ مَوْتُهُ تَابَ وَأَنَابَ فَحَكَمْتَ لَهُ بِالنَّجَاةِ مِنَ النَّارِ وَالْفَوْزِ بِالْجَنَّةِ فَهُوَ مِمَّنْ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِ بِأَنْ وَفَّقْتَهُ لِلتَّوْبَةِ، ثُمَّ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِ بِأَنْ قَبِلْتَ تَوْبَتَهُ. فَأَنَا أَقُولُ: اهْدِنَا إِلَى مِثْلِ ذَلِكَ الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ طَلَبًا لِمَرْتَبَةِ التَّائِبِينَ، فَإِذَا وَجَدْتَهَا فَاطْلُبِ الِاقْتِدَاءَ بِدَرَجَاتِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈، فَهَذَا تَفْسِيرُ قَوْلِهِ اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ.
Dördüncü Vecih: Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ صِرَاطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ } “Şüphesiz sen dosdoğru bir yola, göklerde ve yerde ne varsa hepsinin sahibi olan Allâh'ın yoluna iletiyorsun” [Şûrâ 52-53]. Yine Muhammed (aleyhisselâm)'a: { وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ } “Şüphesiz bu Benim dosdoğru yolumdur, ona uyun!” [En'âm 153] buyurmuştur. O dosdoğru yol ise insanın Allâh'tan başkasından yüz çevirip bütün kalbi, fikri ve zikriyle Allâh'a yönelmesidir. O halde { اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Bizi dosdoğru yola ilet” buyruğundan murat, Allâh'ın onu mezkûr sıfatla nitelenen dosdoğru yola iletmesidir. Bunun misali; çocuğunu boğazlaması emredilse İbrâhim (aleyhisselâm)'ın yaptığı gibi itaat edecek, başkasının kendisini boğazlamasına boyun eğmesi emredilse İsmâîl (aleyhisselâm)'ın yaptığı gibi itaat edecek, kendisini denize atması emredilse Yûnus (aleyhisselâm)'ın yaptığı gibi itaat edecek, mertebede en yüksek gayelere ulaştıktan sonra kendisinden daha bilgili olana talebelik etmesi emredilse Mûsâ'nın Hızır (aleyhimesselâm) ile yaptığı gibi itaat edecek, emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münker hususunda öldürülmeye ve ikiye biçilmeye sabretmesi emredilse Yahyâ ve Zekeriyyâ (aleyhimesselâm)'ın yaptığı gibi itaat edecek bir hale gelmesidir. Dolayısıyla { اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Bizi dosdoğru yola ilet” sözünden murat, zorluklara sabretme ve bela indiğinde sebat gösterme hususunda Allâh'ın nebilerine uymaktır. Şüphe yok ki bu pek çetin ve heybetli bir makamdır; çünkü yaratılmışların çoğunun buna takati yetmez. Ancak biz deriz ki: “Ey insanlar! Korkmayın ve mahzun olmayın; zira Allâh'ın dininde daralan hiçbir iş yoktur ki genişlemesin.” Çünkü bu ayette kolaylık ve suhulet gösteren hususlar vardır; nitekim Allâh Teâlâ vurulan ve öldürülenlerin yolu dememiş, bilakis { صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } “Kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna” buyurmuştur. O halde bu ayeti okurken niyetin şöyle demek olsun: “Ey İlâhım! Babamın, benim işlediğim gibi büyük günahlar işlediğini ve benim giriştiğim gibi günahlara giriştiğini gördüm; sonra ölümü yaklaştığında tövbe edip Sana yöneldiğini, Senin de onun ateşten kurtuluşuna ve cennete ermesine hükmettiğini gördüm. O, tövbeye muvaffak kılarak nimet verdiğin, sonra da tövbesini kabul ederek nimet verdiğin kimselerdendir. Ben de tövbe edenlerin mertebesini talep ederek ‘Bizi de böylesi dosdoğru yola ilet’ diyorum.” Onu bulduğunda ise nebilerin (aleyhimüsselâm) derecelerine uymayı talep et. İşte { اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Bizi dosdoğru yola ilet” sözünün tefsiri budur.
الْوَجْهُ الْخَامِسُ: كَأَنَّ الْإِنْسَانَ يَقُولُ فِي الطَّرِيقِ: كَثْرَةُ الْأَحْبَابِ يَجُرُّونَنِي إِلَى طَرِيقٍ، وَالْأَعْدَاءُ إِلَى طَرِيقٍ ثَانٍ، وَالشَّيْطَانُ إِلَى طَرِيقٍ ثَالِثٍ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي الشَّهْوَةِ وَالْغَضَبِ وَالْحِقْدِ وَالْحَسَدِ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي التَّعْطِيلِ وَالتَّشْبِيهِ وَالْجَبْرِ وَالْقَدَرِ وَالْإِرْجَاءِ وَالْوَعِيدِ وَالرَّفْضِ وَالْخُرُوجِ، وَالْعَقْلُ ضَعِيفٌ، وَالْعُمْرُ قَصِيرٌ، وَالصِّنَاعَةُ طَوِيلَةٌ، وَالتَّجْرِبَةُ خَطِرَةٌ، وَالْقَضَاءُ عَسِيرٌ، وَقَدْ تَحَيَّرْتُ فِي الْكُلِّ فَاهْدِنِي إِلَى طَرِيقٍ أَخْرُجُ مِنْهُ إِلَى الْجَنَّةِ.
Beşinci Vecih: Sanki insan bu yolda şöyle demektedir: “Dostların çokluğu beni bir yola çekiyor, düşmanlar ikinci bir yola, şeytan üçüncü bir yola çekiyor. Aynı şekilde şehvet, gazap, kin ve haset hususunda da durum böyledir; ta'tîl, teşbih, cebir, kader, ircâ, vaîd, rafz ve hurûc fırkalarında da böyledir. Akıl zayıf, ömür kısa, sanat uzun, tecrübe tehlikeli ve hüküm vermek güçtür. Bütün bunların içinde hayrette kaldım; beni kendisinden cennete çıkacağım bir yola ilet!”
وَالْمُسْتَقِيمُ: السَّوِيُّ الَّذِي لَا غِلَظَ فِيهِ.
Müstakîm (مُسْتَقِيم): İçinde hiçbir pürüz bulunmayan düz [yol] demektir.
يُحْكَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَدْهَمَ أَنَّهُ كَانَ يَسِيرُ إِلَى بَيْتِ اللَّهِ، فَإِذَا أَعْرَابِيٌّ عَلَى نَاقَةٍ لَهُ فَقَالَ: يَا شَيْخُ إِلَى أَيْنَ؟
İbrâhim b. Edhem'den rivayet edilir ki o Beytullâh'a doğru yürüyordu; bir de baktı ki devesi üzerinde bir bedevî var. Bedevî: “Ey Şeyh! Nereye?” dedi.
فَقَالَ إِبْرَاهِيمُ إِلَى بَيْتِ اللَّهِ، قَالَ كَأَنَّكَ مَجْنُونٌ لَا أَرَى لَكَ مَرْكَبًا، وَلَا زَادًا، وَالسَّفَرُ طَوِيلٌ، فَقَالَ إِبْرَاهِيمُ: إِنَّ لِي مَرَاكِبَ كَثِيرَةً وَلَكِنَّكَ لَا تَرَاهَا، قَالَ: وَمَا هِيَ؟ قَالَ: إِذَا نَزَلَتْ عَلَيَّ بَلِيَّةٌ رَكِبْتُ مَرْكَبَ الصَّبْرِ، وَإِذَا نَزَلَ عَلَيَّ نِعْمَةٌ رَكِبْتُ مَرْكَبَ الشُّكْرِ وَإِذَا نَزَلَ بِيَ الْقَضَاءُ رَكِبْتُ مَرْكَبَ الرِّضَا، وَإِذَا دَعَتْنِي النَّفْسُ إِلَى شَيْءٍ عَلِمْتُ أَنَّ مَا بَقِيَ مِنَ الْعُمُرِ أَقَلُّ مِمَّا مَضَى فَقَالَ الْأَعْرَابِيُّ: سِرْ بِإِذْنِ اللَّهِ فَأَنْتَ الرَّاكِبُ وَأَنَا الرَّاجِلُ.
İbrâhim: “Beytullâh'a” dedi. Bedevî: “Sanki mecnun gibisin; sana ait ne bir binek görüyorum ne de bir azık, yolculuk ise uzundur” dedi. İbrâhim: “Benim pek çok bineğim var, lâkin sen onları görmüyorsun” dedi. Bedevî: “Onlar nedir?” diye sordu. İbrâhim: “Başıma bir bela indiğinde sabır bineğine binerim; bana bir nimet indiğinde şükür bineğine binerim; başıma kaza geldiğinde rıza bineğine binerim; nefsim beni bir şeye çağırdığında ise ömürden geriye kalanın geçmiş olandan daha az olduğunu bilirim” dedi. Bunun üzerine bedevî: “Allâh'ın izniyle yürü; sen süvarisin, ben ise piyadeyim!” dedi.
الْوَجْهُ السَّادِسُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: الصِّرَاطُ الْمُسْتَقِيمُ: الْإِسْلَامُ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْقُرْآنُ، وَهَذَا لَا يَصِحُّ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ بَدَلٌ مِنَ الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ التَّقْدِيرُ اهْدِنَا صِرَاطَ مَنْ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ مِنَ الْمُتَقَدِّمِينَ، وَمَنْ تَقَدَّمَنَا مِنَ الْأُمَمِ/ مَا كَانَ لَهُمُ الْقُرْآنُ وَالْإِسْلَامُ، وَإِذَا بَطَلَ ذَلِكَ ثَبَتَ أَنَّ الْمُرَادَ اهْدِنَا صِرَاطَ الْمُحِقِّينَ الْمُسْتَحِقِّينَ لِلْجَنَّةِ، وَإِنَّمَا قَالَ الصِّرَاطَ وَلَمْ يَقُلِ السَّبِيلَ وَلَا الطَّرِيقَ وَإِنْ كَانَ الْكُلُّ وَاحِدًا لِيَكُونَ لَفْظُ الصِّرَاطِ مُذَكِّرًا لِصِرَاطِ جَهَنَّمَ فَيَكُونُ الْإِنْسَانُ عَلَى مَزِيدِ خَوْفٍ وَخَشْيَةٍ.
Altıncı Vecih: Bazıları: “Sırât-ı müstakîm İslâm'dır”, bazıları da: “Kur'an'dır” demiştir. Bu doğru değildir; zira { صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } “Kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna” sözü { الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Dosdoğru yol”dan bedeldir. Durum böyle olunca takdir: “Geçmişlerden kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna bizi ilet” şeklinde olur. Bizden önce geçmiş ümmetlerin ise Kur'an'ı ve İslâm'ı yoktu. Bu batıl olunca, muradın “Bizi hak üzere olanların ve cenneti hak edenlerin yoluna ilet” olduğu sabit olur. Hepsi bir olmasına rağmen 'sebil' ve 'tarîk' demeyip sadece 'sırât' demesi ise, 'sırât' lafzının cehennem sıratını hatırlatması ve böylece insanın daha fazla korku ve haşyet üzere olması içindir.
الْقَوْلُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ اهْدِنَا: أَيْ ثَبِّتْنَا عَلَى الْهِدَايَةِ الَّتِي وَهَبْتَهَا مِنَّا، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: رَبَّنا لَا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا [آلِ عِمْرَانَ: ٨] أَيْ ثَبِّتْنَا عَلَى الْهِدَايَةِ فَكَمْ مِنْ عَالِمٍ وَقَعَتْ لَهُ شُبْهَةٌ ضَعِيفَةٌ فِي خَاطِرِهِ فَزَاغَ وَذَلَّ وَانْحَرَفَ عَنِ الدِّينِ الْقَوِيمِ وَالْمَنْهَجِ الْمُسْتَقِيمِ.
{ اهْدِنَا } “Bizi ilet” Tefsirinde İkinci Görüş: Yani “Bize bahşettiğin hidayet üzere bizi sabit kıl” demektir. Bunun benzeri Allâh Teâlâ'nın: { رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا } “Rabbimiz! Bizi hidayete erdirdikten sonra kalplerimizi eğriltme” [Âl-i İmrân 8] ayetidir; yani “Bizi hidayet üzere sabit kıl” demektir. Nitekim nice âlim vardır ki zihnine zayıf bir şüphe düşmüş de sapmış, zillete düşmüş, dosdoğru dinden ve müstakîm yoldan ayrılmıştır.
الْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: لِمَ قَالَ اهْدِنَا وَلَمْ يَقُلْ اهْدِنِي؟ وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الدُّعَاءَ كُلَّمَا كَانَ أَعَمَّ كَانَ إِلَى الْإِجَابَةِ أَقْرَبُ. كَانَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ يقول لتلامذته: إذ قَرَأْتُمْ فِي خُطْبَةِ السَّابِقِ «وَرَضِيَ اللَّهُ عَنْكَ وَعَنْ جَمَاعَةِ الْمُسْلِمِينَ» إِنْ نَوَيْتَنِي فِي قَوْلِكَ «رَضِيَ اللَّهُ عَنْكَ» فَحَسَنٌ، وَإِلَّا فَلَا حَرَجَ، وَلَكِنْ إِيَّاكَ وَأَنْ تَنْسَانِي فِي قَوْلِكَ «وَعَنْ جَمَاعَةِ الْمُسْلِمِينَ» لِأَنَّ قَوْلَهُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْكَ تَخْصِيصٌ بِالدُّعَاءِ فَيَجُوزُ أَنْ لَا يُقْبَلَ، وَأَمَّا قَوْلُهُ وَعَنْ جَمَاعَةِ الْمُسْلِمِينَ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ فِي الْمُسْلِمِينَ مَنْ يَسْتَحِقُّ الْإِجَابَةَ، وَإِذَا أَجَابَ اللَّهُ الدُّعَاءَ فِي الْبَعْضِ فَهُوَ أَكْرَمُ مِنْ أَنْ يَرُدَّهُ فِي الْبَاقِي، وَلِهَذَا السَّبَبِ فَإِنَّ السُّنَّةَ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَذْكُرَ دُعَاءً أَنْ يُصَلِّيَ أَوَّلًا عَلَى النَّبِيِّ ﷺ ثُمَّ يَدْعُو ثُمَّ يَخْتِمُ الْكَلَامَ بِالصَّلَاةِ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ ثَانِيًا، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُجِيبُ الدَّاعِيَ فِي صَلَاتِهِ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ، ثُمَّ إِذَا أُجِيبَ فِي طَرَفَيْ دُعَائِهِ امْتَنَعَ أَنْ يُرَدَّ فِي وَسَطِهِ.
İkinci Fayda: Birisi şöyle diyebilir: “İhdinî” (Beni ilet) demeyip niçin { اهْدِنَا } “Bizi ilet” demiştir? Cevap iki vecihledir: Birincisi: Dua ne kadar genel olursa kabule o kadar yakın olur. Bazı âlimler talebelerine şöyle derdi: “Geçmişlerin hutbesinde ‘Allâh senden ve bütün Müslümanlardan razı olsun’ sözünü okuduğunuzda; ‘Allâh senden razı olsun’ sözünde beni niyet ettiysen güzeldir, etmediysen bir mahzuru yoktur; fakat sakın ‘Ve bütün Müslümanlardan’ sözünde beni unutma! Çünkü ‘Allâh senden razı olsun’ sözü duada tahsis etmektir, kabul edilmemesi caizdir. ‘Ve bütün Müslümanlardan’ sözüne gelince, Müslümanlar arasında mutlaka icabete layık biri bulunur. Allâh duayı bir kısmında kabul edince, geri kalanında onu geri çevirmekten çok daha Kerîm'dir.” İşte bu sebeple sünnet olan; bir kimse dua etmek istediğinde önce Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e salavat getirmesi, sonra dua etmesi, sonra da sözünü ikinci kez Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e salavat getirerek bitirmesidir. Çünkü Allâh Teâlâ dua edenin Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e getirdiği salavatına icabet eder; duanın iki tarafına icabet edildiğinde ise ortasındakinin geri çevrilmesi imkânsız olur.
الثَّانِي:
İkincisi:
قَالَ ﵊: «ادْعُوا اللَّهَ بِأَلْسِنَةٍ مَا عَصَيْتُمُوهُ بِهَا، قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَنْ لَنَا بِتِلْكَ الْأَلْسِنَةِ، قَالَ يَدْعُو بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ، لِأَنَّكَ مَا عَصَيْتَ بِلَسَانِهِ وَهُوَ مَا عَصَى بِلِسَانِكَ.
Peygamber (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: “Allâh'a, kendileriyle O'na isyan etmediğiniz dillerle dua edin!” Dediler ki: “Ey Allâh'ın Resûlü! Bizim için öyle diller nerede?” Buyurdu ki: “Birbirinize dua edersiniz; çünkü sen onun diliyle isyan etmedin, o da senin dilinle isyan etmedi.”
وَالثَّالِثُ: كَأَنَّهُ يَقُولُ: أَيُّهَا الْعَبْدُ، أَلَسْتَ قُلْتَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَمَا قُلْتَ أَحْمَدُ اللَّهَ فَذَكَرْتَ أَوَّلًا حَمْدَ جَمِيعِ الْحَامِدِينَ فَكَذَلِكَ فِي وَقْتِ الدُّعَاءِ أَشْرِكْهُمْ فَقُلِ اهْدِنَا.
Üçüncüsü: Sanki Allâh şöyle buyurmaktadır: “Ey kul! Surenin başında { الْحَمْدُ لِلَّهِ } ‘Hamd Allâh'a mahsustur’ deyip ‘Allâh'a hamdederim’ demedin ve ilk olarak bütün hamdedenlerin hamdini zikrettin; öyleyse dua vaktinde de onları ortak et ve { اهْدِنَا } ‘Bizi ilet’ de!”
الرَّابِعُ: كَأَنَّ الْعَبْدَ يَقُولُ: سَمِعْتُ رَسُولَكَ يَقُولُ: الْجَمَاعَةُ رَحْمَةٌ، وَالْفُرْقَةُ عَذَابٌ، فَلَمَّا أَرَدْتُ تَحْمِيدَكَ ذَكَرْتُ حَمْدَ الْجَمِيعِ فَقُلْتُ الْحَمْدُ لِلَّهِ، وَلَمَّا ذَكَرْتُ الْعِبَادَةَ ذَكَرْتُ عِبَادَةَ الْجَمِيعِ فَقُلْتُ إِيَّاكَ نَعْبُدُ، وَلَمَّا ذَكَرْتُ الِاسْتِعَانَةَ ذَكَرْتُ اسْتِعَانَةَ الْجَمِيعِ فَقُلْتُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ، فَلَا جَرَمَ لَمَّا طَلَبْتُ الْهِدَايَةَ طَلَبْتُهَا لِلْجَمِيعِ فَقُلْتُ اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ، وَلَمَّا طَلَبْتُ الِاقْتِدَاءَ بِالصَّالِحِينَ طَلَبْتُ الِاقْتِدَاءَ بِالْجَمِيعِ فَقُلْتُ صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ، وَلَمَّا طَلَبْتُ الْفِرَارَ مِنَ الْمَرْدُودِينَ فَرَرْتُ مِنَ الْكُلِّ فَقُلْتُ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ، فَلَمَّا لَمْ أفارق
Dördüncüsü: Sanki kul şöyle demektedir: “Resûlünün ‘Cemaat rahmet, ayrılık ise azaptır’ buyurduğunu işittim. Sana hamdetmek istediğimde herkesin hamdini zikredip { الْحَمْدُ لِلَّهِ } ‘Hamd Allâh'a mahsustur’ dedim. İbadeti zikrettiğimde herkesin ibadetini zikredip { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } ‘Yalnız Sana kulluk ederiz’ dedim. Yardım dilemeyi zikrettiğimde herkesin yardım dilemesini zikredip { وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } ‘Ve yalnız Senden yardım dileriz’ dedim. Dolayısıyla hidayeti talep ettiğimde onu herkes için talep edip { اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ } ‘Bizi dosdoğru yola ilet’ dedim. Salihlere uymayı talep ettiğimde hepsine uymayı talep edip { صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } ‘Kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna’ dedim. Reddedilenlerden kaçmayı talep ettiğimde hepsinden kaçıp { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ } ‘Gazaba uğramışların ve sapmışlarınkine değil’ dedim. Ayrılmadığımda...”
الْأَنْبِيَاءَ/ وَالصَّالِحِينَ فِي الدُّنْيَا فَأَرْجُو أَنْ لَا أُفَارِقَهُمْ فِي الْقِيَامَةِ، قَالَ تَعَالَى: فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ [النِّسَاءِ: ٦٩] الآية.
...peygamberlerden ve salihlerden dünyada ayrılmadığımda, kıyamette de onlardan ayrılmamayı umarım.” Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ } “İşte onlar, Allâh'ın kendilerine nimet verdiği peygamberlerle beraberdirler...” [en-Nisâ: 69] ayeti.
الْفَائِدَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّ أَهْلَ الْهَنْدَسَةِ قَالُوا الْخَطُّ الْمُسْتَقِيمُ هُوَ أَقْصَرُ خَطٍّ يَصِلُ بَيْنَ نُقْطَتَيْنِ، فَالْحَاصِلُ أَنَّ الْخَطَّ الْمُسْتَقِيمَ أَقْصَرُ مِنْ جَمِيعِ الْخُطُوطِ الْمُعْوَجَّةِ، فَكَأَنَّ الْعَبْدَ يَقُولُ: اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ لِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ:
Üçüncü Fayda: Bil ki geometri ehli, “Doğru çizgi, iki nokta arasındaki en kısa çizgidir” demiştir. Netice itibarıyla doğru çizgi, bütün eğri çizgilerden daha kısadır. Sanki kul şu gerekçelerle { اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Bizi dosdoğru yola ilet” demektedir: Birincisi:
أَنَّهُ أَقْرَبُ الْخُطُوطِ وَأَقْصَرُهَا، وَأَنَا عَاجِزٌ فَلَا يَلِيقُ بِضَعْفِي إِلَّا الطَّرِيقُ الْمُسْتَقِيمُ. الثَّانِي: أَنَّ الْمُسْتَقِيمَ وَاحِدٌ وَمَا عَدَاهُ مُعْوَجَّةٌ وَبَعْضُهَا يُشْبِهُ بَعْضًا فِي الِاعْوِجَاجِ فَيَشْتَبِهُ الطَّرِيقُ عَلَيَّ، أَمَّا الْمُسْتَقِيمُ فَلَا يُشَابِهُهُ غَيْرُهُ فَكَانَ أَبْعَدَ عَنِ الْخَوْفِ وَالْآفَاتِ وَأَقْرَبَ إِلَى الْأَمَانِ. الثَّالِثُ: الطَّرِيقُ الْمُسْتَقِيمُ يُوصِلُ إِلَى الْمَقْصُودِ، وَالْمُعْوَجُّ لَا يُوصِلُ إِلَيْهِ.
Onun en yakın ve en kısa çizgi olmasıdır; ben ise acizim, zayıflığıma da ancak dosdoğru yol yakışır. İkincisi: Doğru birdir, onun dışındakiler ise eğridir ve eğrilikte birbirine benzer; bu yüzden yol bana karışık gelebilir. Doğruya ise başkası benzemez; dolayısıyla o, korkudan ve afetlerden en uzak, güvene en yakın olandır. Üçüncüsü: Doğru yol hedefe ulaştırır, eğri yol ise ulaştırmaz.
وَالرَّابِعُ: الْمُسْتَقِيمُ لَا يَتَغَيَّرُ، وَالْمُعْوَجُّ يَتَغَيَّرُ، فَلِهَذِهِ الْأَسْبَابِ سَأَلَ الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Dördüncüsü: Doğru olan değişmez, eğri olan ise değişir. İşte bu sebeplerden dolayı dosdoğru yolu istemiştir. Allâh en iyisini bilir.
الْفَصْلُ الثَّامِنُ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ، وَفِيهِ فوائد:
Sekizinci Fasıl: Allâh Teâlâ'nın { صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } “Kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna” buyruğunun tefsiri hakkındadır ve bunda [çeşitli] faydalar vardır:
معنى قوله (صراط الذين أنعمت عليهم) :
{ صراط الذين أنعمت عليهم } “Kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna” buyruğunun anlamı:
الْفَائِدَةُ الْأُولَى: فِي حَدِّ النِّعْمَةِ، وَقَدِ اخْتُلِفَ فِيهَا، فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ إِنَّهَا عِبَارَةٌ عَنِ المنفعة المفعولة على جهة الإحسان إلى الغير، ومنهم من يقول: المنفعة الحسنة المفعولة على جِهَةِ الْإِحْسَانِ إِلَى الْغَيْرِ، قَالُوا وَإِنَّمَا زِدْنَا هَذَا الْقَيْدَ لِأَنَّ النِّعْمَةَ يُسْتَحَقُّ بِهَا الشُّكْرُ، وَإِذَا كَانَتْ قَبِيحَةً لَا يُسْتَحَقُّ بِهَا الشُّكْرُ، وَالْحَقُّ أَنَّ هَذَا الْقَيْدَ غَيْرُ مُعْتَبَرٍ، لِأَنَّهُ يجوز أن يستحق الشكر بالإحسان وإن كان فِعْلُهُ مَحْظُورًا، لِأَنَّ جِهَةَ اسْتِحْقَاقِ الشُّكْرِ غَيْرُ جهة استحقاق الذَّنْبِ وَالْعِقَابِ، فَأَيُّ امْتِنَاعٍ فِي اجْتِمَاعِهِمَا؟ أَلَا تَرَى أَنَّ الْفَاسِقَ يَسْتَحِقُّ بِإِنْعَامِهِ الشُّكْرَ، وَالذَّمَّ بِمَعْصِيَةِ اللَّهِ، فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الأمر هاهنا كذلك.
Birinci Fayda: Nimetin tanımı hakkındadır. Bu hususta ihtilaf edilmiştir: Onlardan kimi, onun “başkasına ihsan kabilinden yapılan menfaat”ten ibaret olduğunu söylemiştir. Kimi de “başkasına ihsan kabilinden yapılan güzel/meşru menfaat” olduğunu söyler. Dediler ki: “Bu kaydı ancak nimet sebebiyle şükrün hak edilmesi yüzünden ekledik; zira o çirkin/kötü olduğunda onunla şükür hak edilmez.” Doğrusu şudur ki bu kayıt muteber değildir; çünkü fiili yasaklanmış olsa bile ihsandan dolayı şükrün hak edilmesi caizdir. Zira şükrü hak etme ciheti, günahı ve cezayı hak etme cihetinden farklıdır; öyleyse bu ikisinin bir arada bulunmasında ne engel olabilir? Görmez misin ki fasık kimse nimetiyle şükrü, Allâh'a isyanıyla da yergiyi hak eder; o halde burada da durumun böyle olması niçin caiz olmasın?
ولنرجع إلى تفسير الخد الْمَذْكُورِ فَنَقُولُ: أَمَّا قَوْلُنَا «الْمَنْفَعَةُ» فَلِأَنَّ الْمَضَرَّةَ الْمَحْضَةَ لَا تَكُونُ نِعْمَةً، وَقَوْلُنَا «الْمَفْعُولَةُ عَلَى جِهَةِ الْإِحْسَانِ» لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ نَفْعًا حَقًّا وَقَصَدَ الْفَاعِلُ بِهِ نَفْعَ نَفْسِهِ لَا نَفْعَ الْمَفْعُولِ بِهِ لَا يَكُونُ نِعْمَةً، وَذَلِكَ كَمَنْ أَحْسَنَ إِلَى جَارِيَتِهِ لِيَرْبَحَ عَلَيْهَا.
Zikredilen tanımın açıklamasına dönelim ve şöyle diyelim: “Menfaat” sözümüz, sırf zararın nimet olamayışındandır. “İhsan kabilinden yapılan” sözümüz ise, şayet gerçek bir menfaat olup da fail bununla muhatabın yararını değil kendi yararını kastetmiş olsaydı nimet sayılmayacağı içindir; tıpkı cariyesinden kâr elde etmek için ona iyi davranan kimse gibi.
إِذَا عَرَفْتَ حَدَّ النِّعْمَةِ فَيَتَفَرَّعُ عَلَيْهِ فُرُوعٌ: الْفَرْعُ الْأَوَّلُ: اعْلَمْ أَنَّ كُلَّ مَا يَصِلُ إِلَى الْخَلْقِ مِنَ النَّفْعِ وَدَفْعِ الضَّرَرِ فَهُوَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى مَا قَالَ تَعَالَى: وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ [النَّحْلِ: ٥٣] ثُمَّ إِنَّ النِّعْمَةَ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ: أَحَدُهَا: نِعْمَةٌ تَفَرَّدَ لله بِإِيجَادِهَا، نَحْوَ أَنْ خَلَقَ وَرَزَقَ. وَثَانِيهَا: نِعْمَةٌ وَصَلَتْ مِنْ جِهَةِ غَيْرِ اللَّهِ فِي ظَاهِرِ الْأَمْرِ، وَفِي الْحَقِيقَةِ فَهِيَ أَيْضًا إِنَّمَا وَصَلَتْ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ/ تَعَالَى هُوَ الْخَالِقُ لِتِلْكَ النِّعْمَةِ، وَالْخَالِقُ لِذَلِكَ الْمُنْعِمِ، وَالْخَالِقُ لِدَاعِيَةِ الْإِنْعَامِ بِتِلْكَ النِّعْمَةِ فِي قَلْبِ ذَلِكَ الْمُنْعِمِ، إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَجْرَى تِلْكَ النِّعْمَةَ عَلَى يَدِ ذَلِكَ الْعَبْدِ كَانَ ذَلِكَ الْعَبْدُ مَشْكُورًا، وَلَكِنَّ الْمَشْكُورَ فِي الْحَقِيقَةِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى وَلِهَذَا قَالَ: أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوالِدَيْكَ إِلَيَّ الْمَصِيرُ [لُقْمَانَ: ١٤] فَبَدَأَ بِنَفْسِهِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ إِنْعَامَ الْخَلْقِ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِإِنْعَامِ اللَّهِ، وَثَالِثُهَا: نِعَمٌ وَصَلَتْ مِنَ اللَّهِ إِلَيْنَا بِسَبَبِ طَاعَتِنَا، وَهِيَ أَيْضًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّهُ لَوْلَا أَنَّ اللَّهَ ﷾ وفقنا للطاعات
Nimetin tanımını bildiğinde, bundan birtakım alt meseleler dallanıp çıkar: Birinci Mesele: Bil ki yaratılmışlara ulaşan her türlü menfaat ve zararın giderilmesi, Allâh Teâlâ'nın buyurduğu üzere Allâh Teâlâ'dandır: { وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ } “Nimet olarak size ne ulaşmışsa hepsi Allâh'tandır” [en-Nahl: 53]. Sonra nimet üç kısımdır: Birincisi: Yaratması ve rızıklandırması gibi var edilmesinde Allâh'ın tek başına olduğu nimettir. İkincisi: Zahirde Allâh'tan başkası cihetinden ulaşan, hakikatte ise yine ancak Allâh Teâlâ'dan ulaşmış olan nimettir; çünkü o nimeti yaratan, o nimeti veren kimseyi yaratan ve o kimsenin kalbinde o nimeti verme isteğini yaratan Allâh Teâlâ'dır. Ne var ki Allâh Teâlâ o nimeti o kulun eliyle akıttığı için o kula teşekkür edilir; fakat hakikatte şükredilen Allâh Teâlâ'dır. Nitekim şöyle buyurmuştur: { أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوالِدَيْكَ إِلَيَّ الْمَصِيرُ } “Bana ve ana babana şükret; dönüş banadır” [Lokmân: 14]. Yaratılmışların nimet vermesinin ancak Allâh'ın nimet vermesiyle tamamlanacağına dikkat çekmek üzere önce Kendisiyle başlamıştır. Üçüncüsü: İtaatimiz sebebiyle Allâh'tan bize ulaşan nimetlerdir; bunlar da Allâh Teâlâ'dandır, çünkü şayet Allâh (celle celâluhu) bizi itaatlere muvaffak kılmasaydı...
وَأَعَانَنَا عَلَيْهَا وَهَدَانَا إِلَيْهَا وَأَزَاحَ الْأَعْذَارَ عَنَّا وَإِلَّا لَمَا وَصَلْنَا إِلَى شَيْءٍ مِنْهَا، فَظَهَرَ بِهَذَا التَّقْرِيرِ أَنَّ جَمِيعَ النِّعَمِ فِي الْحَقِيقَةِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى.
...bize onlara dair yardım etmeseydi, bizi onlara iletmeseydi ve mazeretleri bizden bertaraf etmeseydi bunlardan hiçbir şeye ulaşamazdık. Böylece bu açıklamadan, bütün nimetlerin hakikatte Allâh Teâlâ'dan olduğu ortaya çıkmış oldu.
الْفَرْعُ الثَّانِي: أَنَّ أَوَّلَ نِعَمِ اللَّهِ عَلَى الْعَبِيدِ هُوَ أَنْ خَلَقَهُمْ أَحْيَاءً، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ الْعَقْلُ وَالنَّقْلُ أَمَّا الْعَقْلُ فَهُوَ أَنَّ الشَّيْءَ لَا يَكُونُ نِعْمَةً إِلَّا إِذَا كَانَ بِحَيْثُ يُمْكُنُ الِانْتِفَاعُ بِهِ، وَلَا يُمْكُنُ الِانْتِفَاعُ بِهِ إِلَّا عِنْدَ حُصُولِ الْحَيَاةِ، فَإِنَّ الْجَمَادَ وَالْمَيِّتَ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَنْتَفِعَ بِشَيْءٍ، فَثَبَتَ أَنَّ أَصْلَ جَمِيعِ النِّعَمِ هُوَ الْحَيَاةُ، وَأَمَّا النَّقْلُ فَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ:
İkinci Mesele: Allâh'ın kulları üzerindeki ilk nimeti, onları canlı olarak yaratmış olmasıdır. Buna akıl ve nakil delalet eder. Akla gelince: Bir şey ancak kendisinden faydalanmak mümkün olduğu takdirde nimet olur; faydalanmak ise ancak hayatın gerçekleşmesiyle mümkündür; zira cansız varlık ve ölü hiçbir şeyden faydalanamaz. Böylece bütün nimetlerin aslının hayat olduğu sabit olmuştur. Nakle gelince, O Teâlâ şöyle buyurmuştur:
كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢٨] ثُمَّ قَالَ عَقِيبَهُ: هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً [الْبَقَرَةِ: ٢٩] فَبَدَأَ بِذِكْرِ الْحَيَاةِ، وَثَنَّى بِذِكْرِ الْأَشْيَاءِ الَّتِي يُنْتَفَعُ بِهَا، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَصْلَ جَمِيعِ النِّعَمِ هُوَ الْحَيَاةُ.
{ كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ } “Allâh'ı nasıl inkâr edersiniz ki siz ölü idiniz de O sizi diriltti” [el-Bakara: 28]. Sonra hemen ardından şöyle buyurmuştur: { هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } “O, yeryüzünde olanların hepsini sizin için yaratan kimsedir” [el-Bakara: 29]. Böylece önce hayatı zikretmiş, ardından kendilerinden faydalanılan şeyleri zikrederek devam etmiştir. Bu da bütün nimetlerin aslının hayat olduğuna delalet eder.
الْفَرْعُ الثَّالِثُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ هَلْ لِلَّهِ تَعَالَى نِعْمَةٌ عَلَى الْكَافِرِ أَمْ لَا؟ فَقَالَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا: لَيْسَ لِلَّهِ تَعَالَى عَلَى الْكَافِرِ نِعْمَةٌ، وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: لِلَّهِ عَلَى الْكَافِرِ نِعْمَةٌ دِينِيَّةٌ، وَنِعْمَةٌ دُنْيَوِيَّةٌ وَاحْتَجَّ الْأَصْحَابُ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِمْ بِالْقُرْآنِ وَالْمَعْقُولِ: أَمَّا الْقُرْآنُ فَآيَاتٌ. إِحْدَاهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ لِلَّهِ عَلَى الْكَافِرِ نِعْمَةٌ لَكَانُوا دَاخِلِينَ تَحْتَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ ولو كان كذلك لَكَانَ قَوْلُهُ: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ طَلَبًا لِصِرَاطِ الْكُفَّارِ، وَذَلِكَ بَاطِلٌ، فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ لَيْسَ لِلَّهِ نِعْمَةٌ عَلَى الْكُفَّارِ، فَإِنْ قَالُوا: إِنَّ قَوْلَهُ الصِّرَاطَ يَدْفَعُ ذَلِكَ، قُلْنَا: إِنَّ قَوْلَهُ: صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ:
Üçüncü Mesele: Allâh Teâlâ'nın kâfir üzerinde bir nimeti olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Ashabımızdan bazıları: “Allâh Teâlâ'nın kâfir üzerinde hiçbir nimeti yoktur” demiştir. Mu'tezile ise: “Allâh'ın kâfir üzerinde hem dinî hem de dünyevî nimeti vardır” demiştir. Ashabımız kendi görüşlerinin doğruluğuna dair Kur'an ve akıl ile delil getirmişlerdir. Kur'an'a gelince, birtakım ayetlerdir: Birincisi: Allâh Teâlâ'nın { صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } “Kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna” buyruğudur. Çünkü Allâh'ın kâfir üzerinde bir nimeti olsaydı, onlar da Allâh Teâlâ'nın { أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } “Kendilerine nimet verdiğin kimseler” ifadesinin kapsamına girerlerdi. Şayet böyle olsaydı, { اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } “Bizi dosdoğru yola ilet; kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna” buyruğu kâfirlerin yolunu talep etmek olurdu; bu ise batıldır. Böylece bu ayetle Allâh'ın kâfirler üzerinde hiçbir nimetinin olmadığı sabit olmuştur. Şayet “Ayetin ‘yol’ lafzı bunu defeder” derlerse, biz şöyle deriz: { صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } “Kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna” ifadesi, O'nun şu sözünden bedeldir:
الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ فَكَانَ التَّقْدِيرُ اهْدِنَا صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ، وَحِينَئِذٍ يَعُودُ الْمَحْذُورُ الْمَذْكُورُ. وَالْآيَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً [آلِ عِمْرَانَ: ١٧٨] وَأَمَّا الْمَعْقُولُ فَهُوَ أَنَّ نِعَمَ الدُّنْيَا فِي مُقَابَلَةِ عَذَابِ الْآخِرَةِ عَلَى الدَّوَامِ قَلِيلَةٌ كَالْقَطْرَةِ فِي الْبَحْرِ، وَمِثْلُ هَذَا لَا يَكُونُ نِعْمَةً، بِدَلِيلِ أَنَّ مَنْ جَعَلَ السُّمَّ فِي الْحَلْوَاءِ لَمْ يَعُدِ النَّفْعُ الْحَاصِلُ مِنْهُ نِعْمَةٌ لِأَجْلِ أَنَّ ذَلِكَ النَّفْعَ حَقِيرٌ في مقابلة ذلك الضرر الكثير، فكذا هاهنا.
{ الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Dosdoğru yol”; dolayısıyla takdir, “Bizi kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna ilet” şeklinde olur ve bu durumda zikredilen mahzur geri döner. İkinci ayet: Allâh Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً } “O inkâr edenler, kendilerine mühlet vermemizin kendileri için hayırlı olduğunu asla sanmasınlar. Biz onlara ancak günahları artsın diye mühlet veriyoruz” [Âl-i İmrân: 178]. Akla gelince: Ahiretteki ebedî azap karşısında dünya nimetleri, denizdeki bir damla gibi pek azdır. Böylesi bir şey ise nimet sayılmaz; nitekim helvanın içine zehir katan kimsenin durumunda, ondan elde edilen menfaat, o pek büyük zarar karşısında değersiz kaldığı için nimet sayılmaz; burada da durum böyledir.
وَأَمَّا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ لِلَّهِ عَلَى الْكَافِرِ نِعَمًا كَثِيرَةً فَقَدِ احْتَجُّوا بِآيَاتٍ: إِحْدَاهَا: قَوْلُهُ تعالى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَالسَّماءَ بِناءً [الْبَقَرَةِ: ٢١، ٢٢] فَنَبَّهَ عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ عَلَى الْكُلِّ طَاعَةُ اللَّهِ لِمَكَانِ هَذِهِ النِّعَمِ الْعَظِيمَةِ. وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢٨] ذَكَرَ ذَلِكَ فِي مَعْرِضِ الِامْتِنَانِ وَشَرْحِ النِّعَمِ. وَثَالِثُهَا: قوله تعالى: يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ. [الْبَقَرَةِ: ٤٠] وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ [سَبَأٍ: ١٣] وَقَوْلُ إِبْلِيسَ: وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ [الْأَعْرَافِ: ١٧] وَلَوْ لَمْ تَحْصُلِ النِّعَمُ لَمْ يَلْزَمِ الشُّكْرُ. وَلَمْ يَلْزَمْ مِنْ عَدَمِ إِقْدَامِهِمْ عَلَى الشُّكْرِ مَحْذُورٌ، لِأَنَّ الشُّكْرَ لَا يُمْكِنُ إِلَّا عِنْدَ حُصُولِ النِّعْمَةِ.
Allâh'ın kâfir üzerinde pek çok nimeti olduğunu söyleyenler ise birtakım ayetlerle delil getirmişlerdir: Birincisi: Allâh Teâlâ'nın { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَالسَّماءَ بِناءً } “Ey insanlar! Sizi ve sizden öncekileri yaratan Rabbinize kulluk edin ki sakınasınız. O ki sizin için yeryüzünü bir döşek, göğü de bir bina kıldı” [el-Bakara: 21, 22] buyruğudur. Burada, bu büyük nimetlerden ötürü Allâh'a itaatin herkese vacip olduğuna dikkat çekmiştir. İkincisi: { كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ } “Allâh'ı nasıl inkâr edersiniz ki siz ölü idiniz de O sizi diriltti” [el-Bakara: 28] buyruğudur; bunu başa kakma (minnet) ve nimetleri açıklama makamında zikretmiştir. Üçüncüsü: Allâh Teâlâ'nın { يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ } “Ey İsrailoğulları! Size verdiğim nimetimi hatırlayın” [el-Bakara: 40] buyruğudur. Dördüncüsü: Allâh Teâlâ'nın { وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ } “Kullarımdan şükredenler pek azdır” [Sebe: 13] buyruğu ve İblis'in { وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ } “Onların çoğunu şükrediciler bulamayacaksın” [el-A'râf: 17] sözüdür. Şayet nimetler gerçekleşmemiş olsaydı şükür gerekmezdi ve şükre yönelmemelerinden dolayı bir sakınca doğmazdı; çünkü şükür ancak nimetin bulunması durumunda mümkündür.
الْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ: قوله: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ يَدُلُّ عَلَى إِمَامَةِ أَبِي بَكْرٍ ﵁، لِأَنَّا ذَكَرْنَا أَنَّ تَقْدِيرَ الْآيَةِ: اهْدِنَا صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ وَاللَّهُ تَعَالَى قَدْ بَيَّنَ فِي آيَةٍ أُخْرَى أَنَّ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مَنْ هُمْ فَقَالَ: فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ [النساء: ٦٩] ، الآية وَلَا شَكَّ أَنَّ رَأْسَ الصِّدِّيقِينَ وَرَئِيسَهُمْ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ ﵁، فَكَانَ مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّ اللَّهَ أَمَرَنَا أَنْ نَطْلُبَ الْهِدَايَةَ الَّتِي كَانَ عَلَيْهَا أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ وَسَائِرُ الصِّدِّيقِينَ، وَلَوْ كَانَ أَبُو بَكْرٍ ظَالِمًا لَمَا جَازَ الِاقْتِدَاءُ بِهِ، فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَاهُ دَلَالَةُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى إِمَامَةِ أَبِي بَكْرٍ ﵁.
İkinci Fayda: O'nun { اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } “Bizi dosdoğru yola ilet; kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna” buyruğu, Ebû Bekir (radıyallâhu anh)'ın imametine delalet eder. Çünkü biz ayetin takdirinin “Bizi kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna ilet” şeklinde olduğunu zikretmiştik. Allâh Teâlâ başka bir ayette Allâh'ın kendilerine nimet verdiği kimselerin kim olduğunu beyan ederek şöyle buyurmuştur: { فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ } “İşte onlar, Allâh'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler ve sıddîklarla beraberdirler...” [en-Nisâ: 69] ayeti. Şüphe yok ki sıddîkların başı ve reisi Ebû Bekir es-Sıddîk (radıyallâhu anh)'dır. Dolayısıyla ayetin anlamı, Ebû Bekir es-Sıddîk ve diğer sıddîkların üzerinde bulunduğu hidayeti talep etmemizi Allâh'ın bize emretmiş olmasıdır. Şayet Ebû Bekir zalim olsaydı ona uymak caiz olmazdı. Böylece zikrettiğimiz hususlarla bu ayetin Ebû Bekir (radıyallâhu anh)'ın imametine delaleti sabit olmuştur.
الْفَائِدَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ يَتَنَاوَلُ كُلَّ مَنْ كَانَ لِلَّهِ عَلَيْهِ نِعْمَةٌ، وَهَذِهِ النِّعْمَةُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهَا نِعْمَةَ الدُّنْيَا أَوْ نِعْمَةَ الدِّينِ، وَلَمَّا بَطَلَ الْأَوَّلُ ثَبَتَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ نِعْمَةُ الدِّينِ، فَنَقُولُ: كُلُّ نِعْمَةٍ دِينِيَّةٍ سِوَى الْإِيمَانِ فَهِيَ مَشْرُوطَةٌ بِحُصُولِ الْإِيمَانِ، وَأَمَّا النِّعْمَةُ الَّتِي هِيَ الْإِيمَانُ فَيُمْكِنُ حُصُولُهَا خَالِيًا عَنْ سَائِرِ النِّعَمِ الدِّينِيَّةِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ هُوَ نِعْمَةُ الْإِيمَانِ، فَرَجَعَ حَاصِلُ الْقَوْلِ فِي قَوْلِهِ:
Üçüncü Fayda: O'nun { أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } “Kendilerine nimet verdiklerin” buyruğu, Allâh'ın üzerinde nimeti bulunan herkesi kapsar. Bu nimetten murat ya dünya nimeti ya da din nimetidir. Birincisi batıl olunca muradın din nimeti olduğu sabit olur. Biz de deriz ki: İman dışındaki her dinî nimet, imanın gerçekleşmesine bağlıdır. İman olan nimete gelince, onun diğer dinî nimetlerden hali olarak gerçekleşmesi mümkündür. Bu da { أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } “Kendilerine nimet verdiklerin” buyruğundan muradın iman nimeti olduğuna delalet eder. Dolayısıyla O'nun şu buyruğundaki sözün neticesi şuna döner:
اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ أَنَّهُ طَلَبٌ لِنِعْمَةِ الْإِيمَانِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا الْأَصْلُ فَنَقُولُ: يَتَفَرَّعُ عَلَيْهِ أَحْكَامٌ: - الْحُكْمُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَمَّا ثَبَتَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ النِّعْمَةِ نِعْمَةُ الْإِيمَانِ، وَلَفْظُ الْآيَةِ صَرِيحٌ فِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى هُوَ الْمُنْعِمُ بِهَذِهِ النِّعْمَةِ، ثَبَتَ أَنَّ خَالِقَ الْإِيمَانِ وَالْمُعْطِيَ لِلْإِيمَانِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى فَسَادِ قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ، وَلِأَنَّ الْإِيمَانَ أَعْظَمُ النِّعَمِ، فَلَوْ كَانَ فَاعِلُهُ هُوَ الْعَبْدَ لَكَانَ إِنْعَامُ الْعَبْدِ أَشْرَفَ وَأَعْلَى مِنْ إِنْعَامِ اللَّهِ، وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَمَا حَسُنَ مِنَ اللَّهِ أَنْ يَذْكُرَ إِنْعَامَهُ فِي مَعْرِضِ التَّعْظِيمِ.
{ اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } “Bizi dosdoğru yola ilet; kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna” buyruğunun iman nimetini talep etmek olduğuna [döner]. Bu asıl sabit olunca şöyle deriz: Bundan birtakım hükümler dallanıp çıkar: Birinci Hüküm: Bu nimetten muradın iman nimeti olduğu sabit olunca ve ayetin lafzı da bu nimeti verenin Allâh Teâlâ olduğu hususunda açık olunca, imanın yaratıcısının ve imanı verenin Allâh Teâlâ olduğu sabit olur. Bu da Mu'tezile'nin görüşünün batıl olduğuna delalet eder. Çünkü iman nimetlerin en büyüğüdür; şayet onu yapan kul olsaydı, kulun nimet vermesi Allâh'ın nimet vermesinden daha şerefli ve daha üstün olurdu. Eğer böyle olsaydı Allâh'ın Kendi nimet vermesini tazim makamında zikretmesi uygun olmazdı.
الْحُكْمُ الثَّانِي: يَجِبُ أَنْ لَا يَبْقَى الْمُؤْمِنُ مُخَلَّدًا فِي النَّارِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ مَذْكُورٌ فِي مَعْرِضِ التَّعْظِيمِ لِهَذَا الْإِنْعَامِ، وَلَوْ لَمْ يَكُنْ لَهُ أَثَرٌ فِي دَفْعِ الْعِقَابِ الْمُؤَبَّدِ لَكَانَ قَلِيلَ الْفَائِدَةِ فَمَا كَانَ يَحْسُنُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى ذِكْرُهُ فِي مَعْرِضِ التَّعْظِيمِ.
İkinci Hüküm: Müminin cehennemde ebedî kalmaması vaciptir. Çünkü O'nun { أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } “Kendilerine nimet verdiklerin” buyruğu, bu nimeti tazim makamında zikredilmiştir. Şayet onun ebedî azabı defetmede bir tesiri olmasaydı faydası az olurdu ve Allâh Teâlâ'nın onu tazim makamında zikretmesi uygun düşmezdi.
الْحُكْمُ الثَّالِثُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجِبُ عَلَى اللَّهِ رِعَايَةُ الصَّلَاحِ وَالْأَصْلَحِ فِي الدِّينِ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ الْإِرْشَادُ وَاجِبًا عَلَى اللَّهِ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ إِنْعَامًا، لِأَنَّ أَدَاءَ الْوَاجِبِ لَا يَكُونُ إِنْعَامًا، وَحَيْثُ سَمَّاهُ اللَّهُ تَعَالَى إِنْعَامًا عَلِمْنَا أَنَّهُ غَيْرُ وَاجِبٍ.
Üçüncü Hüküm: Ayet, dinde iyi ve en uygun olanı (salâh ve aslah) gözetmenin Allâh'a vacip olmadığına delalet etmiştir. Zira şayet irşat etmek Allâh'a vacip olsaydı bu bir nimet verme sayılmazdı; çünkü vacibi yerine getirmek nimet verme olmaz. Allâh Teâlâ bunu nimet verme olarak adlandırdığına göre bunun vacip olmadığını anlarız.
الْحُكْمُ الرَّابِعُ: لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْإِنْعَامِ هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَقْدَرَ الْمُكَلَّفَ عَلَيْهِ وَأَرْشَدَهُ إِلَيْهِ وَأَزَاحَ أَعْذَارَهُ وَعِلَلَهُ عَنْهُ، لِأَنَّ كُلَّ ذَلِكَ حَاصِلٌ فِي حَقِّ الْكُفَّارِ، فَلَمَّا خَصَّ اللَّهُ تَعَالَى بَعْضَ الْمُكَلَّفِينَ بِهَذَا الْإِنْعَامِ مَعَ أَنَّ هَذَا الْإِقْدَارَ وَإِزَاحَةَ الْعِلَلِ عَامٌّ فِي حَقِّ الْكُلِّ عَلِمْنَا أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْإِنْعَامِ لَيْسَ هُوَ الْإِقْدَارَ عَلَيْهِ وَإِزَاحَةَ الْمَوَانِعِ عَنْهُ.
Dördüncü Hüküm: Nimet vermekten muradın, Allâh Teâlâ'nın mükellefe buna güç yetirtmesi, onu buna yönlendirmesi ve onun mazeretleri ile engellerini ortadan kaldırmış olması caiz değildir; çünkü bütün bunlar kâfirler hakkında da mevcuttur. Allâh Teâlâ bu güç yetirtme ve engelleri giderme herkes hakkında genel olduğu halde mükelleflerin bir kısmını bu nimet verme ile özel kıldığına göre anlarız ki nimet vermekten murat, ona güç yetirtmek ve önündeki engelleri bertaraf etmek değildir.
الْفَصْلُ التَّاسِعُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ ولا الضالين،
Dokuzuncu Fasıl: Allâh Teâlâ'nın { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ } “Gazaba uğramışların ve sapmışlarınkine değil” buyruğu hakkındadır,
وفيه فوائد معنى قوله: غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ- إلخ:
ve bunda [çeşitli] faydalar vardır. O'nun { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ } “Gazaba uğramışlarınkine değil...” ilh. buyruğunun anlamı:
الْفَائِدَةُ الْأُولَى: الْمَشْهُورُ أَنَّ الْمَغْضُوبَ عَلَيْهِمْ هُمُ الْيَهُودُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ [الْمَائِدَةِ: ٦٠] وَالضَّالِّينَ: هُمُ النَّصَارَى لِقَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيراً وَضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ [الْمَائِدَةِ: ٧٧] وَقِيلَ: هَذَا ضَعِيفٌ، لِأَنَّ مُنْكِرِي الصَّانِعِ وَالْمُشْرِكِينَ أَخْبَثُ دِينًا مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، فَكَانَ الِاحْتِرَازُ عَنْ دِينِهِمْ أَوْلَى، بَلِ الْأَوْلَى أَنْ يُحْمَلَ الْمَغْضُوبُ عَلَيْهِمْ عَلَى كُلِّ مَنْ أَخْطَأَ فِي الْأَعْمَالِ الظَّاهِرَةِ
Birinci Fayda: Meşhur olan görüşe göre gazaba uğrayanlar Yahudilerdir; çünkü Allâh Teâlâ: { مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ } “Allâh'ın lanet ettiği ve gazabına uğrattığı kimseler” [el-Mâide: 60] buyurmuştur. Sapmışlar ise Hristiyanlardır; çünkü Allâh Teâlâ: { قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيراً وَضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ } “Daha önce sapmış, birçoğunu da saptırmış ve doğru yoldan sapmışlardı” [el-Mâide: 77] buyurmuştur. Şöyle de denilmiştir: Bu zayıftır; zira Yaratıcı'yı inkâr edenler ve müşrikler din bakımından Yahudi ve Hristiyanlardan daha pistir; dolayısıyla onların dininden sakınmak daha evladır. Bilakis evla olan, “gazaba uğrayanlar”ın zahir amellerde hata eden...
وَهُمُ الْفُسَّاقُ، وَيُحْمَلُ الضَّالُّونَ عَلَى كُلِّ مَنْ أَخْطَأَ فِي الِاعْتِقَادِ لِأَنَّ اللَّفْظَ عَامٌّ وَالتَّقْيِيدُ خِلَافُ الْأَصْلِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: الْمَغْضُوبُ عَلَيْهِمْ هُمُ الْكُفَّارُ، وَالضَّالُّونَ هُمُ الْمُنَافِقُونَ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى بَدَأَ بِذِكْرِ الْمُؤْمِنِينَ وَالثَّنَاءِ عَلَيْهِمْ فِي خَمْسِ آيَاتٍ مِنْ أَوَّلِ الْبَقَرَةِ، ثُمَّ أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ الْكُفَّارِ وَهُوَ قَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا [الْبَقَرَةِ: ٦] ثُمَّ أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ الْمُنَافِقِينَ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا [الْبَقَرَةِ: ٨] فَكَذَا هاهنا بَدَأَ بِذِكْرِ الْمُؤْمِنِينَ وَهُوَ قَوْلُهُ:
...herkese -ki onlar fasıklardır-, “sapmışlar”ın ise inançta hata eden herkese hamletmektir; zira lafız geneldir ve kayıtlamak asıl kurala aykırıdır. Şöyle denilmesi de muhtemeldir: “Gazaba uğrayanlar” kâfirler, “sapmışlar” ise münafıklardır. Zira O Teâlâ, el-Bakara'nın başındaki beş ayette müminleri zikredip onları övmekle başlamış, sonra bunun peşinden { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Şüphesiz inkâr edenler...” [el-Bakara: 6] buyruğuyla kâfirleri zikretmiş, sonra da bunun ardından { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا } “İnsanlardan öyleleri de vardır ki ‘inandık’ derler...” [el-Bakara: 8] buyruğuyla münafıkları zikretmiştir. Burada da aynı şekilde müminleri zikrederek başlamıştır ki bu O'nun şu buyruğudur:
أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ ثُمَّ أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ الْكُفَّارِ وَهُوَ قَوْلُهُ: غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ ثُمَّ أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ الْمُنَافِقِينَ وَهُوَ قَوْلُهُ:
{ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } “Kendilerine nimet verdiklerin”; sonra { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ } “Gazaba uğramışlarınkine değil” buyruğuyla kâfirleri zikretmiş, sonra da şu buyruğuyla münafıkları zikretmiştir:
وَلَا الضَّالِّينَ.
{ وَلَا الضَّالِّينَ } “Ve sapmışlarınkine de [değil]”.
الْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ: لَمَّا حَكَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِكَوْنِهِمْ ضَالِّينَ امْتَنَعَ كَوْنُهُمْ مُؤْمِنِينَ، وَإِلَّا لَزِمَ انْقِلَابُ خَبَرِ اللَّهِ الصِّدْقِ كَذِبًا، وَذَلِكَ مُحَالٌ، وَالْمُفْضِي إِلَى الْمُحَالِ مُحَالٌ.
İkinci Fayda: Allâh onların sapmış olduklarına hükmettiğinde mümin olmaları imkânsız hale gelmiştir; aksi takdirde Allâh'ın doğru haberinin yalana dönüşmesi gerekirdi ki bu imkânsızdır; imkânsıza götüren şey de imkânsızdır.
الْفَائِدَةُ الثالثة: [عصمة الأنبياء والأولياء] قَوْلُهُ: غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَحَدًا مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَالْأَنْبِيَاءِ ﵈ مَا أَقْدَمَ عَلَى عَمَلٍ يُخَالِفُ قَوْلَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ، وَلَا عَلَى اعْتِقَادِ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ، لِأَنَّهُ لَوْ صَدَرَ عَنْهُ ذَلِكَ لَكَانَ قَدْ ضَلَّ عَنِ الْحَقِّ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ [يُونُسَ: ٣٢] وَلَوْ كَانُوا ضَالِّينَ لَمَا جَازَ الِاقْتِدَاءُ بهم، ولا الاهتداء بِطَرِيقِهِمْ، وَلَكَانُوا خَارِجِينَ عَنْ قَوْلِهِ: أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ بَاطِلًا عَلِمْنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عِصْمَةَ الْأَنْبِيَاءِ وَالْمَلَائِكَةِ ﵈.
Üçüncü Fayda: [Peygamberlerin ve velilerin masumluğu] O'nun { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ } “Gazaba uğramışların ve sapmışlarınkine değil” buyruğu, meleklerden ve peygamberlerden (aleyhimüsselâm) hiçbir kimsenin, Allâh'ın kendilerine nimet verdiği kimselerin sözüne ve itikadına aykırı bir amele girişmediğine delalet eder. Çünkü şayet ondan böyle bir şey sadır olsaydı, haktan sapmış olurdu; zira Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ } “Haktan sonra sapıklıktan başka ne vardır?” [Yûnus: 32]. Onlar sapmış olsalardı kendilerine uymak ve yollarıyla hidayet bulmak caiz olmazdı ve O'nun { أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } “Kendilerine nimet verdiklerin” buyruğunun dışına çıkmış olurlardı. Bu batıl olduğuna göre, bu ayetle peygamberlerin ve meleklerin (aleyhimüsselâm) masumluğunu (ismetini) anlamış olduk.
الْفَائِدَةُ الرَّابِعَةُ: الْغَضَبُ: تَغَيُّرٌ يَحْصُلُ عِنْدَ غَلَيَانِ دَمِ الْقَلْبِ لِشَهْوَةِ الِانْتِقَامِ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا عَلَى اللَّهِ تعالى محال، لكن هاهنا قَاعِدَةٌ كُلِّيَّةٌ، وَهِيَ أَنَّ جَمِيعَ الْأَعْرَاضِ النَّفْسَانِيَّةِ- أَعْنِي الرَّحْمَةَ، وَالْفَرَحَ، وَالسُّرُورَ، وَالْغَضَبَ، وَالْحَيَاءَ، وَالْغَيْرَةَ، وَالْمَكْرَ وَالْخِدَاعَ، وَالتَّكَبُّرَ، وَالِاسْتِهْزَاءَ- لَهَا أَوَائِلُ، وَلَهَا غَايَاتٌ، وَمِثَالُهُ الْغَضَبُ فَإِنَّ أَوَّلَهُ غَلَيَانُ دَمِ الْقَلْبِ، وَغَايَتَهُ إِرَادَةُ إِيصَالِ الضَّرَرِ إِلَى الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِ، فَلَفْظُ الْغَضَبِ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى لَا يُحْمَلُ عَلَى أَوَّلِهِ الَّذِي هُوَ غَلَيَانُ دَمِ الْقَلْبِ، بَلْ عَلَى غَايَتِهِ الَّذِي هُوَ إرادة الاضرار، وأيضاً، والحياء لَهُ أَوَّلٌ وَهُوَ انْكِسَارٌ يَحْصُلُ فِي النَّفْسِ، وَلَهُ غَرَضٌ وَهُوَ تَرْكُ الْفِعْلِ، فَلَفْظُ الْحَيَاءِ فِي حَقِّ اللَّهِ يُحْمَلُ عَلَى تَرْكِ الْفِعْلِ لَا عَلَى انْكِسَارِ النَّفْسِ، وَهَذِهِ قَاعِدَةٌ شَرِيفَةٌ فِي هَذَا الْبَابِ.
Dördüncü Fayda: Gazap (öfke): İntikam arzusu sebebiyle kalp kanının kaynaması anında meydana gelen bir değişimdir. Bil ki bu durum Allâh Teâlâ hakkında imkânsızdır. Fakat burada külli bir kaide vardır ki o da şudur: Bütün nefsanî arazların -yani rahmet, ferahlık, sevinç, öfke, hayâ, kıskançlık, mekir, hile, kibir ve alay etmenin- başlangıçları ve gayeleri vardır. Bunun örneği öfkedir; zira onun başlangıcı kalp kanının kaynaması, gayesi ise kendisine öfkelenilen kimseye zarar ulaştırmayı istemektir. Dolayısıyla gazap lafzı Allâh Teâlâ hakkında, başlangıcı olan kalp kanının kaynamasına değil; nihayeti olan zarar vermeyi irade etmeye hamledilir. Aynı şekilde hayânın da bir başlangıcı vardır ki o da nefiste meydana gelen bir kırılmadır; bir de maksadı vardır ki o da fiili terk etmektir. Dolayısıyla hayâ lafzı Allâh hakkında, nefsin kırılmasına değil fiilin terk edilmesine hamledilir. Bu, bu babda şerefli bir kaidedir.
الْفَائِدَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: غَضَبُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِمْ فَاعِلِينَ لِلْقَبَائِحِ بِاخْتِيَارِهِمْ وَإِلَّا لَكَانَ الْغَضَبُ عَلَيْهِمْ ظُلْمًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَقَالَ أَصْحَابُنَا: لَمَّا ذُكِرَ غَضَبُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ وَأَتْبَعَهُ بِذِكْرِ كَوْنِهِمْ ضَالِّينَ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْهِمْ عِلَّةٌ لِكَوْنِهِمْ ضَالِّينَ، وَحِينَئِذٍ تَكُونُ صِفَةُ اللَّهِ مُؤَثِّرَةً فِي صِفَةِ الْعَبْدِ، أَمَّا لَوْ قُلْنَا إِنَّ كَوْنَهُمْ ضَالِّينَ يُوجِبُ غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْهِمْ لَزِمَ أَنْ تَكُونَ صِفَةُ الْعَبْدِ مُؤَثِّرَةً فِي صِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَذَلِكَ مُحَالٌ.
Beşinci Fayda: Mu'tezile şöyle demiştir: “Allâh'ın onlara gazap etmesi, onların kötülükleri kendi tercihleriyle yaptıklarına delalet eder; aksi takdirde onlara gazap edilmesi Allâh Teâlâ tarafından bir zulüm olurdu.” Ashabımız ise şöyle demiştir: “Allâh'ın onlara gazabı zikredilip ardından onların sapmış oldukları zikredildiğinde bu, Allâh'ın onlara gazap etmesinin onların sapmış olmalarının illeti olduğuna delalet eder. Bu durumda Allâh'ın sıfatı kulun sıfatında tesirli olur. Şayet onların sapmış olmalarının Allâh'ın onlara gazabını gerektirdiğini söyleseydik, kulun sıfatının Allâh Teâlâ'nın sıfatında tesirli olması gerekirdi; bu ise imkânsızdır.”
الْفَائِدَةُ السَّادِسَةُ: أَوَّلُ السُّورَةِ مُشْتَمِلٌ عَلَى الْحَمْدِ لِلَّهِ وَالثَّنَاءِ عَلَيْهِ وَالْمَدْحِ لَهُ، وَآخِرُهَا مُشْتَمِلٌ عَلَى الذَّمِّ لِلْمُعْرِضِينَ عَنِ الْإِيمَانِ بِهِ وَالْإِقْرَارِ بِطَاعَتِهِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَطْلَعَ الْخَيْرَاتِ وَعُنْوَانَ السَّعَادَاتِ هُوَ الْإِقْبَالُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَمَطْلَعَ الْآفَاتِ وَرَأْسَ الْمَخَافَاتِ هُوَ الْإِعْرَاضُ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى وَالْبَعْدُ عَنْ طَاعَتِهِ وَالِاجْتِنَابُ عَنْ خِدْمَتِهِ.
Altıncı Fayda: Surenin başı Allâh'a hamdi, O'na senayı ve O'nu övmeyi içermekte; sonu ise O'na inanmaktan ve O'na itaati ikrar etmekten yüz çevirenlerin yerilmesini içermektedir. Bu da hayırların doğuş yerinin ve mutlulukların unvanının Allâh Teâlâ'ya yönelmek olduğuna; afetlerin doğuş yerinin ve korkuların başının ise Allâh Teâlâ'dan yüz çevirmek, O'na itaatten uzaklaşmak ve O'na kulluktan kaçınmak olduğuna delalet eder.
الْفَائِدَةُ السَّابِعَةُ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْمُكَلَّفِينَ ثَلَاثُ فِرَقٍ: أَهْلُ الطَّاعَةِ، وَإِلَيْهِمُ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ، وَأَهْلُ الْمَعْصِيَةِ وَإِلَيْهِمُ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ، وَأَهْلُ الْجَهْلِ فِي دِينِ اللَّهِ وَالْكُفْرِ وَإِلَيْهِمُ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ وَلَا الضَّالِّينَ.
Yedinci Fayda: Bu ayet, mükelleflerin üç fırka olduğuna delalet etmiştir: İtaat ehli; bunlara { أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } “Kendilerine nimet verdiklerin” buyruğuyla işaret edilmiştir. İsyan ehli; bunlara { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ } “Gazaba uğramışlarınkine değil” buyruğuyla işaret edilmiştir. Allâh'ın dininde cehalet ve küfür ehli; bunlara da { وَلَا الضَّالِّينَ } “Ve sapmışlarınkine de [değil]” buyruğuyla işaret edilmiştir.
فَإِنْ قِيلَ: لِمَ قَدَّمَ ذِكْرَ الْعُصَاةِ عَلَى ذِكْرِ الْكَفَرَةِ؟ قُلْنَا: لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ يَحْتَرِزُ عَنِ الْكُفْرِ أَمَّا قَدْ لَا يَحْتَرِزُ عَنِ الْفِسْقِ فَكَانَ أَهَمَّ فَلِهَذَا السَّبَبِ قُدِّمَ.
Şayet “İsyan edenlerin zikri kâfirlerin zikrinden niçin öne geçirilmiştir?” denilirse, biz şöyle deriz: Çünkü herkes küfürden sakınır; fısktan ise kimi zaman sakınmayabilir. Dolayısıyla bu daha mühim idi, bu sebeple öne geçirilmiştir.
الْفَائِدَةُ الثَّامِنَةُ: فِي الْآيَةِ سُؤَالٌ، وَهُوَ أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ إِنَّمَا تَوَلَّدَ عَنْ عِلْمِهِ بِصُدُورِ الْقَبِيحِ وَالْجِنَايَةِ عَنْهُ، فَهَذَا الْعِلْمُ إِمَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ قَدِيمٌ، أَوْ مُحْدَثٌ، فَإِنْ كَانَ هَذَا الْعِلْمُ قَدِيمًا فَلِمَ خَلَقَهُ وَلِمَ أَخْرَجَهُ مِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ مَعَ عِلْمِهِ بِأَنَّهُ لَا يَسْتَفِيدُ مِنْ دُخُولِهِ فِي الْوُجُودِ إِلَّا الْعَذَابَ الدَّائِمَ، وَلِأَنَّ مَنْ كَانَ غَضْبَانَ عَلَى الشَّيْءِ كَيْفَ يُعْقَلُ إِقَدَامُهُ عَلَى إِيجَادِهِ وَعَلَى تَكْوِينِهِ؟ وَأَمَّا إِنْ كَانَ ذَلِكَ الْعِلْمُ حَادِثًا كَانَ الْبَارِي تَعَالَى مَحَلًّا لِلْحَوَادِثِ، وَلِأَنَّهُ يَلْزَمُ أَنْ يَفْتَقِرَ إِحْدَاثُ ذَلِكَ الْعِلْمِ إِلَى سَبْقِ عِلْمٍ آخَرَ، وَيَتَسَلْسَلَ، وَهُوَ مُحَالٌ، وَجَوَابُهُ يَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيَحْكُمُ مَا يُرِيدُ.
Sekizinci Fayda: Ayette şöyle bir soru vardır: Allâh'ın gazabı ancak ondan kötülük ve suç sadır olacağını bilmesinden doğmuştur. Bu ilmin ya kadîm (ezelî) ya da muhdes (sonradan olma) olduğu söylenecektir. Şayet bu ilim kadîm ise, varlığa girmesinden ebedî azaptan başka bir kazancı olmayacağını bildiği halde onu niçin yarattı ve onu yokluktan varlığa niçin çıkardı? Hem bir şeye öfkeli olan kimsenin onu var etmeye ve meydana getirmeye kalkışması nasıl akla sığar? Şayet bu ilim hadis (sonradan) ise Bârî Teâlâ hadislerin (sonradan olan şeylerin) mahalli olur; ayrıca o ilmin sonradan var edilmesi önceden başka bir ilmin varlığına muhtaç olur ve bu durum teselsüle uğrar ki bu imkânsızdır. Bunun cevabı şudur: Allâh dilediğini yapar ve istediği gibi hükmeder.
الْفَائِدَةُ التَّاسِعَةُ: فِي الْآيَةِ سُؤَالٌ آخَرُ، وَهُوَ أَنَّ مَنْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ امْتَنَعَ أَنْ يَكُونَ مَغْضُوبًا عَلَيْهِ وَأَنْ يَكُونَ مِنَ الضَّالِّينَ، فَلَمَّا ذَكَرَ قَوْلَهُ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ فَمَا الْفَائِدَةُ فِي أَنْ ذَكَرَ عَقِيبَهُ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ؟
Dokuzuncu Fayda: Ayette başka bir soru daha vardır: Allâh'ın kendisine nimet verdiği kimsenin gazaba uğramış olması ve sapmışlardan olması imkânsızdır. Öyleyse { أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } “Kendilerine nimet verdiklerin” buyruğunu zikrettikten hemen sonra { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ } “Gazaba uğramışların ve sapmışlarınkine değil” buyruğunu zikretmesinin faydası nedir?
وَالْجَوَابُ: الْإِيمَانُ إِنَّمَا يَكْمُلُ بِالرَّجَاءِ وَالْخَوْفِ، كَمَا
Cevap şudur: İman ancak ümit (reca) ve korku (havf) ile kemale erer; nitekim...
قَالَ ﵇: «لَوْ وُزِنَ خَوْفُ الْمُؤْمِنِ وَرَجَاؤُهُ لَاعْتَدَلَا،
Peygamber (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: “Müminin korkusu ve ümidi tartılacak olsa birbirine eşit gelirdi.”
فَقَوْلُهُ: صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ يُوجِبُ الرَّجَاءَ الْكَامِلَ، وَقَوْلُهُ: غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ يُوجِبُ الْخَوْفَ الْكَامِلَ، وَحِينَئِذٍ يَقْوَى الْإِيمَانُ بِرُكْنَيْهِ وَطَرَفَيْهِ، وَيَنْتَهِي إِلَى حَدِّ الْكَمَالِ.
Dolayısıyla O'nun { صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } “Kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna” buyruğu tam bir ümidi gerektirir; { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ } “Gazaba uğramışların ve sapmışlarınkine değil” buyruğu ise tam bir korkuyu gerektirir. Bu durumda iman iki rüknü ve iki tarafıyla güçlenir ve kemal derecesine ulaşır.
الْفَائِدَةُ الْعَاشِرَةُ: فِي الْآيَةِ سُؤَالٌ آخَرُ، مَا الْحِكْمَةُ فِي أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ الْمَقْبُولِينَ طَائِفَةً وَاحِدَةً وَهُمُ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ، وَالْمَرْدُودِينَ فَرِيقَيْنِ: الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ، وَالضَّالِّينَ؟ وَالْجَوَابُ أَنَّ الَّذِينَ كَمُلَتْ نِعَمُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ هُمُ الَّذِينَ جَمَعُوا بَيْنَ مَعْرِفَةِ الْحَقِّ لِذَاتِهِ وَالْخَيْرِ لِأَجْلِ الْعَمَلِ بِهِ، فَهَؤُلَاءِ هُمُ الْمُرَادُونَ بِقَوْلِهِ: أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ، فَإِنِ اخْتَلَّ قَيْدُ الْعَمَلِ فَهُمُ الْفَسَقَةُ وَهُمُ الْمَغْضُوبُ عَلَيْهِمْ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ [النِّسَاءِ: ٩٣] وَإِنِ اخْتَلَّ قَيْدُ الْعِلْمِ فَهُمُ الضَّالُّونَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:
Onuncu Fayda: Ayette başka bir soru daha vardır: Allâh Teâlâ'nın kabul edilenleri “Allâh'ın kendilerine nimet verdiği kimseler” olarak tek bir zümre, reddedilenleri ise “gazaba uğrayanlar” ve “sapmışlar” şeklinde iki fırka kılmasının hikmeti nedir? Cevap şudur: Üzerlerindeki Allâh'ın nimetleri kemale eren kimseler; hakkı bizzat kendisi için tanımak ile hayrı onunla amel etmek için bilmeyi bir araya getirenlerdir. İşte { أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } “Kendilerine nimet verdiklerin” buyruğuyla kastedilenler bunlardır. Şayet amel kaydı bozulursa onlar fasıklardır ve gazaba uğrayanlardır; nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ } “Kim bir mümini kasten öldürürse cezası, içinde ebedî kalacağı cehennemdir; Allâh ona gazap etmiş ve onu lanetlemiştir” [en-Nisâ: 93]. Şayet ilim kaydı bozulursa onlar sapmışlardır; zira Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur:
فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ [يُونُسَ: ٣٢] وَهَذَا آخِرُ كَلَامِنَا فِي تَفْسِيرِ كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْ آيَاتِ هَذِهِ السُّورَةِ عَلَى التَّفْصِيلِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
{ فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ } “Haktan sonra sapıklıktan başka ne vardır?” [Yûnus: 32]. Bu surenin ayetlerinin her birinin ayrıntılı tefsirine dair sözümüzün sonu budur. Allâh en iyisini bilir.
الْقِسْمُ الثَّانِي
İKİNCİ KISIM
الْكَلَامُ فِي تَفْسِيرِ مَجْمُوعِ هَذِهِ السُّورَةِ، وَفِيهِ فُصُولٌ
Bu Surenin Bütünüyle Tefsiri Hakkındaki Bahis [olup] bunda fasıllar vardır
الْفَصْلُ الْأَوَّلُ فِي الْأَسْرَارِ الْعَقْلِيَّةِ الْمُسْتَنْبَطَةِ مِنْ هَذِهِ السُّورَةِ
BİRİNCİ FASIL: BU SUREDEN ÇIKARILAN AKLÎ SIRLAR HAKKINDADIR
اعْلَمْ أَنَّ عَالَمَ الدُّنْيَا عالم الكدورة، وعالم الآخرة عالم الصفاء، فَالْآخِرَةُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الدُّنْيَا كَالْأَصْلِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْفَرْعِ، وَكَالْجِسْمِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الظِّلِّ، فَكُلُّ مَا فِي الدُّنْيَا فَلَا بُدَّ لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ أَصْلٍ، وَإِلَّا كَانَ كَالسَّرَابِ الْبَاطِلِ وَالْخَيَالِ الْعَاطِلِ، وَكُلُّ مَا فِي الْآخِرَةِ فَلَا بُدَّ لَهُ فِي الدُّنْيَا مِنْ مِثَالٍ، وَإِلَّا لَكَانَ كَالشَّجَرَةِ بِلَا ثَمَرَةٍ وَمَدْلُولٍ بِلَا دَلِيلٍ، فَعَالَمُ الرُّوحَانِيَّاتِ عَالَمُ الْأَضْوَاءِ وَالْأَنْوَارِ وَالْبَهْجَةِ وَالسُّرُورِ وَاللَّذَّةِ وَالْحُبُورِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الرُّوحَانِيَّاتِ
Bil ki dünya âlemi bulanıklık âlemi, ahiret âlemi ise duruluk âlemidir. Ahiret dünyaya nispetle, aslın fer'e nispeti ve cismin gölgeye nispeti gibidir. Dolayısıyla dünyadaki her şeyin mutlaka ahirette bir aslı vardır; aksi takdirde bâtıl bir serap ve boş bir hayal gibi olurdu. Ahiretteki her şeyin de mutlaka dünyada bir misali vardır; aksi takdirde meyvesiz bir ağaç ve delilsiz bir medlûl (gösterilen) gibi olurdu. Ruhaniyetler âlemi; ışıklar, nurlar, neşe, sevinç, lezzet ve sürur âlemidir. Şüphe yok ki ruhaniyetler...
مُخْتَلِفَةٌ بِالْكَمَالِ وَالنُّقْصَانِ وَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مِنْهَا وَاحِدٌ هُوَ أَشْرَفُهَا وَأَعْلَاهَا وَأَكْمَلُهَا وَأَبْهَاهَا، وَيَكُونَ مَا سِوَاهُ فِي طَاعَتِهِ وَتَحْتَ أَمْرِهِ وَنْهِيهِ، كَمَا قَالَ: ذِي قُوَّةٍ عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ، مُطاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ [التَّكْوِيرِ: ٢٠، ٢١] وَأَيْضًا فَلَا بُدَّ فِي الدُّنْيَا مِنْ شَخْصٍ وَاحِدٍ هُوَ أَشْرَفُ أَشْخَاصِ هَذَا الْعَالَمِ وَأَكْمَلُهَا وَأَعْلَاهَا وَأَبْهَاهَا، وَيَكُونُ كُلُّ مَا سِوَاهُ فِي هَذَا الْعَالَمِ تَحْتَ طَاعَتِهِ وَأَمْرِهِ، فَالْمُطَاعُ الْأَوَّلُ هُوَ الْمُطَاعُ فِي عَالَمِ الرُّوحَانِيَّاتِ وَالْمُطَاعُ الثَّانِي هُوَ الْمُطَاعُ فِي عَالَمِ الْجُسْمَانِيَّاتِ، فَذَاكَ مُطَاعُ الْعَالَمِ الْأَعْلَى، وَهَذَا مُطَاعُ الْعَالَمِ الْأَسْفَلِ وَلَمَّا ذَكَرْنَا أَنَّ عَالَمَ الْجُسْمَانِيَّاتِ كَالظِّلِّ لِعَالَمِ الرُّوحَانِيَّاتِ وَكَالْأَثَرِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ بَيْنَ هَذَيْنِ الْمُطَاعَيْنِ مُلَاقَاةٌ وَمُقَارَنَةٌ وَمُجَانَسَةٌ، فَالْمُطَاعُ فِي عَالَمِ الْأَرْوَاحِ هُوَ الْمَصْدَرُ، وَالْمُطَاعُ فِي عَالَمِ الْأَجْسَامِ هُوَ الْمَظْهَرُ وَالْمَصْدَرُ هُوَ الرَّسُولُ الْمَلَكِيُّ، وَالْمَظْهَرُ هُوَ الرَّسُولُ الْبَشَرِيُّ، وَبِهِمَا يَتِمُّ أَمْرُ السَّعَادَاتِ فِي الْآخِرَةِ وَفِي الدُّنْيَا.
...kemal ve noksanlık bakımından farklı farklıdır ve bunların içinde en şereflisi, en yücesi, en kâmili ve en görkemlisi olan bir ferdin bulunması kaçınılmazdır; onun dışındakiler de onun itaatinde, emri ve nehyi altında bulunurlar. Nitekim şöyle buyurmuştur: { ذِي قُوَّةٍ عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ، مُطاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ } “O, çok güçlü, Arş'ın sahibi katında itibarlı, orada kendisine itaat edilen ve güvenilirdir” [et-Tekvîr: 20, 21]. Aynı şekilde dünyada da bu âlemin fertlerinin en şereflisi, en kâmili, en yücesi ve en görkemlisi olan tek bir şahsın bulunması ve bu âlemde onun dışındaki her şeyin onun itaatinde ve emri altında bulunması zorunludur. Birinci itaat edilen, ruhaniyetler âleminde kendisine itaat edilendir; ikinci itaat edilen ise cismaniyetler âleminde kendisine itaat edilendir. Şu halde o, yüce âlemin itaat olunanı; bu ise aşağı âlemin itaat olunanıdır. Cismaniyetler âleminin ruhaniyetler âleminin gölgesi ve eseri gibi olduğunu zikrettiğimize göre, kendisine itaat edilen bu iki şahıs arasında bir kavuşma, yakınlık ve cinsiyet/türdeşlik bağı olması vaciptir. Ruhlar âleminde itaat edilen asıl kaynak (masdar), bedenler âleminde itaat edilen ise tezahür yeridir (mazhar). Masdar melek olan elçidir; mazhar ise insan olan elçidir. Ahirette ve dünyadaki mutluluk işleri bu ikisiyle tamamlanır.
وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: كَمَالُ حَالِ الرَّسُولِ الْبَشَرِيِّ إِنَّمَا يَظْهَرُ فِي الدَّعْوَةِ إِلَى اللَّهِ، وَهَذِهِ الدَّعْوَةُ إِنَّمَا تَتِمُّ بِأُمُورٍ سَبْعَةٍ ذَكَرَهَا اللَّهُ تَعَالَى فِي خَاتِمَةِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَهِيَ قَوْلُهُ: وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ- الآية وَيَنْدَرِجُ فِي أَحْكَامِ الرُّسُلِ قَوْلُهُ: لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٨٥] فَهَذِهِ الْأَرْبَعَةُ مُتَعَلِّقَةٌ بِمَعْرِفَةِ الْمَبْدَأِ، وَهِيَ مَعْرِفَةُ الرُّبُوبِيَّةِ، ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدَهَا مَا يَتَعَلَّقُ بِمَعْرِفَةِ الْعُبُودِيَّةِ/ وَهُوَ مَبْنِيٌّ عَلَى أَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: الْمَبْدَأُ، وَالثَّانِي:
Bunu bildiğinde şöyle deriz: İnsan olan elçinin durumunun kemali ancak Allâh'a davette ortaya çıkar. Bu davet ise Allâh Teâlâ'nın Bakara suresinin sonunda zikrettiği yedi hususla tamamlanır ki bunlar O'nun: { وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ } “Müminler de... Hepsi Allâh'a inandı...” ayetidir; peygamberlerin hükümleri içine O'nun: { لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ } “O'nun elçilerinden hiçbiri arasında ayrım yapmayız” [el-Bakara: 285] buyruğu da girer. Bu dört husus mebdein (başlangıcın) marifetiyle alakalıdır ki bu da Rubûbiyet marifetidir. Sonra bunun ardından kulluk (ubûdiyet) marifetiyle alakalı olanı zikretmiştir ki bu da iki husus üzerine bina edilmiştir: Birincisi mebde (başlangıç), ikincisi ise...
الْكَمَالُ. فَالْمَبْدَأُ هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا [الْبَقَرَةِ: ٢٨٥] لِأَنَّ هَذَا الْمَعْنَى لَا بُدَّ مِنْهُ لِمَنْ يُرِيدُ الذَّهَابَ إِلَى اللَّهِ، وَأَمَّا الْكَمَالُ فَهُوَ التَّوَكُّلُ عَلَى اللَّهِ وَالِالْتِجَاءُ بِالْكُلِّيَّةِ إِلَيْهِ وهو قوله: غُفْرانَكَ رَبَّنا وَهُوَ قَطْعُ النَّظَرِ عَنِ الْأَعْمَالِ الْبَشَرِيَّةِ وَالطَّاعَاتِ الْإِنْسَانِيَّةِ وَالِالْتِجَاءُ بِالْكُلِّيَّةِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَطَلَبُ الرَّحْمَةِ مِنْهُ وَطَلَبُ الْمَغْفِرَةِ، ثُمَّ إِذَا تَمَّتْ مَعْرِفَةُ الرُّبُوبِيَّةِ بِسَبَبِ مَعْرِفَةِ الْأُصُولِ الْأَرْبَعَةِ الْمَذْكُورَةِ وَتَمَّتْ مَعْرِفَةُ الْعُبُودِيَّةِ بِسَبَبِ مَعْرِفَةِ هَذَيْنِ الْأَصْلَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ لَمْ يَبْقَ بَعْدَ ذَلِكَ إِلَّا الذَّهَابُ إِلَى حَضْرَةِ الْمَلِكِ الْوَهَّابِ وَالِاسْتِعْدَادُ لِلذَّهَابِ إِلَى الْمَعَادِ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ وَيَظْهَرُ مِنْ هَذَا أَنَّ الْمَرَاتِبَ ثَلَاثَةٌ: الْمَبْدَأُ وَالْوَسَطُ، وَالْمَعَادُ، أَمَّا الْمَبْدَأُ فَإِنَّمَا يَكْمُلُ مَعْرِفَتُهُ بِمَعْرِفَةِ أُمُورٍ أَرْبَعَةٍ: وَهِيَ مَعْرِفَةُ اللَّهِ، وَالْمَلَائِكَةِ، وَالْكُتُبِ، وَالرُّسُلِ، وَأَمَّا الْوَسَطُ فَإِنَّمَا يَكْمُلُ مَعْرِفَتُهُ بِمَعْرِفَةِ أَمْرَيْنِ: «سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا» نَصِيبُ عَالَمِ الْأَجْسَادِ، و «غفرانك رَبَّنَا» نَصِيبُ عَالَمِ الْأَرْوَاحِ، وَأَمَّا النِّهَايَةُ فَهِيَ إِنَّمَا تَتِمُّ بِأَمْرٍ وَاحِدٍ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ [البقرة: ٢٨٥] فَابْتِدَاءُ الْأَمْرِ أَرْبَعَةٌ، وَفِي الْوَسَطِ صَارَ اثْنَيْنِ، وَفِي النِّهَايَةِ صَارَ وَاحِدًا.
...kemaldir. Mebde, Allâh Teâlâ'nın { وَقالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا } “Ve dediler ki: ‘İşittik ve itaat ettik’” [el-Bakara: 285] buyruğudur; çünkü Allâh'a gitmek isteyen kimse için bu mana zorunludur. Kemale gelince, o Allâh'a tevekkül etmek ve bütünüyle O'na sığınmaktır; bu da O'nun { غُفْرانَكَ رَبَّنا } “Bağışlamanı dileriz Rabbimiz!” buyruğudur. Bu ise beşerî amellerden ve insanî itaatlerden nazarı kesip bütünüyle Allâh Teâlâ'ya sığınmak, O'ndan rahmet ve mağfiret talep etmektir. Sonra zikredilen dört aslı bilmek sebebiyle Rubûbiyet marifeti ve zikredilen bu iki aslı bilmek sebebiyle ubûdiyet marifeti tamamlandığında, bundan sonra geriye ancak Melik ve Vehhâb olanın huzuruna gitmek ve ahirete gitmeye hazırlanmaktan başka bir şey kalmaz ki { وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ } “Dönüş de yalnız Sanadır” buyruğundan murat budur. Buradan anlaşılır ki mertebeler üçtür: Mebde (başlangıç), vasat (orta) ve meâd (dönüş/ahiret). Mebdein marifeti ancak dört şeyin bilinmesiyle kemale erer: Bunlar Allâh'ı, melekleri, kitapları ve peygamberleri bilmektir. Vasatın marifeti ise ancak iki şeyin bilinmesiyle tamamlanır: “İşittik ve itaat ettik” bedenler âleminin payı, “Bağışlamanı dileriz Rabbimiz” ise ruhlar âleminin payıdır. Nihayete gelince, o ancak tek bir şeyle tamamlanır ki o da O'nun: { وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ } “Dönüş de yalnız Sanadır” [el-Bakara: 285] buyruğudur. Dolayısıyla işin başlangıcı dört, ortasında iki olmuş, nihayetinde ise bir olmuştur.
وَلَمَّا ثَبَتَتْ هَذِهِ الْمَرَاتِبُ السَّبْعُ فِي الْمَعْرِفَةِ تَفَرَّعَ عَنْهَا سَبْعُ مَرَاتِبَ فِي الدُّعَاءِ وَالتَّضَرُّعِ: - فَأَوَّلُهَا: قَوْلُهُ: رَبَّنا لَا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا [الْبَقَرَةِ: ٢٨٦] وَضِدُّ النِّسْيَانِ هُوَ الذِّكْرُ كَمَا قَالَ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً [الْأَحْزَابِ: ٤١] وَقَوْلُهُ: وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ [الْكَهْفِ: ٢٤] وَقَوْلُهُ: تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ [الْأَعْرَافِ: ٢٠١] وَقَوْلُهُ: وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ [الإنسان:
Marifetteki bu yedi mertebe sabit olunca, bundan dua ve yalvarışta yedi mertebe dallanıp çıkmıştır: Bunların birincisi O'nun: { رَبَّنا لَا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا } “Rabbimiz! Unutur veya yanılırsak bizi sorumlu tutma” [el-Bakara: 286] buyruğudur. Unutmanın zıddı ise hatırlamak/zikretmektir; nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً } “Ey inananlar! Allâh'ı çokça zikredin” [el-Ahzâb: 41]; { وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ } “Unuttuğun zaman Rabbini an” [el-Kehf: 24]; { تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ } “İyice düşünürler, bir de bakarsın ki gerçeği görürler” [el-A'râf: 201]; ve O'nun şu buyruğu: { وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ } “Rabbinin adını zikret” [el-İnsân:
٢٥] وَهَذَا الذِّكْرُ إِنَّمَا يَحْصُلُ بِقَوْلِهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ.
25]. Bu zikir ise ancak { بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ } “Rahmân ve Rahîm olan Allâh'ın adıyla” sözüyle gerçekleşir.