Binûn

Fâtiha Suresi — 18. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْفَائِدَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ الَّذِي يُحْمَدُ وَيُمْدَحُ وَيُعَظَّمُ فِي الدُّنْيَا إِنَّمَا يَكُونُ كَذَلِكَ لِأَحَدِ وُجُوهٍ أَرْبَعَةٍ، إِمَّا لِكَوْنِهِ كَامِلًا فِي ذَاتِهِ وَفِي صِفَاتِهِ مُنَزَّهًا عَنْ جَمِيعِ النَّقَائِصِ وَالْآفَاتِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مِنْهُ إِحْسَانٌ إِلَيْكَ، وَإِمَّا لِكَوْنِهِ مُحْسِنًا إِلَيْكَ وَمُنْعِمًا عَلَيْكَ، وَإِمَّا لِأَنَّكَ تَرْجُو وَصُولَ إِحْسَانِهِ إِلَيْكَ فِي الْمُسْتَقْبَلِ مِنَ الزَّمَانِ، وَإِمَّا لِأَجْلِ أَنَّكَ تَكُونُ خَائِفًا مِنْ قَهْرِهِ وَقُدْرَتِهِ وَكَمَالِ سَطْوَتِهِ، فَهَذِهِ الْحَالَاتُ هِيَ الْجِهَاتُ الْمُوجِبَةُ لِلتَّعْظِيمِ، فَكَأَنَّهُ ﷾ يَقُولُ: إِنْ كُنْتُمْ مِمَّنْ يُعَظِّمُونَ الْكَمَالَ الذَّاتِيَّ فَاحْمَدُونِي فَإِنِّي إِلَهُ الْعَالَمِينَ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ الْحَمْدُ لِلَّهِ، وَإِنْ كُنْتُمْ مِمَّنْ تُعَظِّمُونَ الْإِحْسَانَ فَأَنَا رَبُّ الْعَالَمِينَ، وَإِنْ كُنْتُمْ تُعَظِّمُونَ لِلطَّمَعِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ فَأَنَا الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ، وَإِنْ كُنْتُمْ تُعَظِّمُونَ لِلْخَوْفِ فَأَنَا مَالِكُ يَوْمِ الدِّينِ.

Üçüncü Fayda: Dünyada kendisine hamdedilen, övülen ve yüceltilen kimse, ancak şu dört sebepten biri dolayısıyla böyle olur: Ya sana bir ihsanı olmasa bile zatında ve sıfatlarında kâmil olup bütün noksanlıklardan ve kusurlardan münezzeh olduğu için; ya sana ihsanda bulunan ve nimet veren olduğu için; ya gelecekte ihsanının sana ulaşmasını umduğun için; ya da onun kahrından, kudretinden ve ezici gücünün yetkinliğinden korktuğun için. İşte bu durumlar yüceltmeyi gerektiren yönlerdir. Sanki O (celle celâluhu) şöyle buyurmaktadır: “Eğer zâtî kemali yücelten kimselerden iseniz Bana hamdedin, çünkü Ben âlemlerin ilahıyım” —ki { الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Hamd Allâh'a mahsustur” sözünden kastedilen budur—; “Eğer ihsanı yücelten kimselerden iseniz Ben âlemlerin Rabbiyim; eğer gelecekteki bir ümitle yüceltiyorsanız Ben Rahmân ve Rahîm'im; eğer korkudan dolayı yüceltiyorsanız Ben din gününün sahibiyim.”

الْفَائِدَةُ الرَّابِعَةُ: وُجُوهُ تَرْبِيَةِ اللَّهِ لِلْعَبْدِ كَثِيرَةٌ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ، وَنَحْنُ نَذْكُرُ مِنْهَا أَمْثِلَةً: الْمِثَالُ الْأَوَّلُ: لَمَّا

Dördüncü Fayda: Allâh'ın kulunu terbiye edişinin cihetleri pek çoktur, nihayetsizdir. Biz bunlardan bazı misaller zikredelim: Birinci misal: ... vakitte;

وَقَعَتْ قَطْرَةُ النُّطْفَةِ مِنْ صُلْبِ الْأَبِ إِلَى رَحِمِ الْأُمِّ فَانْظُرْ كَيْفَ أَنَّهَا صَارَتْ عَلَقَةً أَوَّلًا، ثُمَّ مُضْغَةً ثَانِيًا، ثُمَّ تَوَلَّدَتْ مِنْهَا أَعْضَاءٌ مُخْتَلِفَةٌ مِثْلَ الْعِظَامِ وَالْغَضَارِيفِ وَالرِّبَاطَاتِ وَالْأَوْتَارِ وَالْأَوْرِدَةِ وَالشَّرَايِينِ، ثُمَّ اتَّصَلَ الْبَعْضُ بِالْبَعْضِ، ثُمَّ حَصَلَ فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا نَوْعٌ خَاصٌّ مِنْ أَنْوَاعِ الْقُوَى، فَحَصَلَتِ الْقُوَّةُ الْبَاصِرَةُ فِي الْعَيْنِ، وَالسَّامِعَةُ فِي الْأُذُنِ، وَالنَّاطِقَةُ فِي اللِّسَانِ، فَسُبْحَانَ مَنْ أَسْمَعَ بِعَظْمٍ، وَبَصَّرَ بِشَحْمٍ، وَأَنْطَقَ بِلَحْمٍ، وَاعْلَمْ أَنَّ كِتَابَ التَّشْرِيحِ لِبَدَنِ الْإِنْسَانِ مَشْهُورٌ، وَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى تَرْبِيَةِ اللَّهِ تَعَالَى لِلْعَبْدِ الْمَثَّالُ الثَّانِي: أَنَّ الْحَبَّةَ الْوَاحِدَةَ إِذَا وَقَعَتْ فِي الْأَرْضِ فَإِذَا وَصَلَتْ نَدَاوَةُ الْأَرْضِ إِلَيْهَا انْتَفَخَتْ وَلَا تَنْشَقُّ مِنْ شَيْءٍ مِنَ الْجَوَانِبِ إِلَّا مِنْ أَعْلَاهَا وَأَسْفَلِهَا، مَعَ أَنَّ الِانْتِفَاخَ حَاصِلٌ مِنْ جَمِيعِ الْجَوَانِبِ: أَمَّا الشِّقُّ الْأَعْلَى فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْجُزْءُ الصَّاعِدُ مِنَ الشَّجَرَةِ، وَأَمَّا الشِّقُّ الْأَسْفَلُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْجُزْءُ الْغَائِصُ فِي الْأَرْضِ، وَهُوَ عُرُوقُ الشَّجَرَةِ، فَأَمَّا الْجُزْءُ الصَّاعِدُ فَبَعْدَ صُعُودِهِ يَحْصُلُ لَهُ سَاقٌ، ثُمَّ يَنْفَصِلُ مِنْ ذَلِكَ السَّاقِ أَغْصَانٌ كَثِيرَةٌ، ثُمَّ يَظْهَرُ عَلَى تِلْكَ الْأَغْصَانِ الْأَنْوَارُ أَوَّلًا، ثُمَّ الثِّمَارُ ثَانِيًا، وَيَحْصُلُ لِتِلْكَ الثِّمَارِ أَجْزَاءٌ مُخْتَلِفَةٌ بِالْكَثَافَةِ وَاللَّطَافَةِ وَهِيَ الْقُشُورُ ثُمَّ اللُّبُوبُ ثُمَّ الْأَدْهَانُ، وَأَمَّا الْجُزْءُ الْغَائِصُ مِنَ الشَّجَرَةِ فَإِنَّ تِلْكَ الْعُرُوقَ تَنْتَهِي إِلَى أَطْرَافِهَا، وَتِلْكَ الْأَطْرَافُ تَكُونُ فِي اللَّطَافَةِ كَأَنَّهَا مِيَاهٌ مُنْعَقِدَةٌ، وَمَعَ غَايَةِ لَطَافَتِهَا فَإِنَّهَا تَغُوصُ فِي الْأَرْضِ الصُّلْبَةِ الْخَشِنَةِ، وَأَوْدَعَ اللَّهُ فِيهَا قُوًى جَاذِبَةً تَجْذِبُ الْأَجْزَاءَ اللَّطِيفَةَ مِنَ الطِّينِ إِلَى نَفْسِهَا، وَالْحِكْمَةُ فِي كُلِّ هَذِهِ التَّدْبِيرَاتِ تَحْصِيلُ مَا يَحْتَاجُ الْعَبْدُ إِلَيْهِ مِنَ الْغِذَاءِ وَالْأُدَامِ وَالْفَوَاكِهِ وَالْأَشْرِبَةِ وَالْأَدْوِيَةِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: أَنَّا صَبَبْنَا الْماءَ صَبًّا، ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا [عَبَسَ: ٢٥، ٢٦] الْآيَاتِ.

babanın sulbünden annenin rahmine bir damla nutfe düştüğünde, bir bak! Nasıl önce alaka (embriyo), sonra mudğa (bir çiğnem et parçası) oldu; sonra ondan kemikler, kıkırdaklar, bağlar, kirişler, toplardamarlar ve atardamarlar gibi muhtelif organlar meydana geldi; sonra bir kısmı diğerine bağlandı; sonra bunların her birinde kuvvet türlerinden özel bir tür hasıl oldu; gözde görme kuvveti, kulakta işitme kuvveti, dilde konuşma kuvveti var edildi. Kemikle işittiren, yağla gördüren ve etle konuşturan [Allâh] ne yücedir! Bil ki insan bedeninin teşrih (anatomi) kitabı meşhurdur ve bütün bunlar Allâh Teâlâ'nın kulu terbiye edişine delalet eder. İkinci misal: Tek bir tohum toprağa düştüğünde, toprağın nemi ona ulaştığı zaman şişer ve şişme her taraftan meydana geldiği halde üstünden ve altından başka hiçbir tarafından yarılmaz. Üst yarıktan ağacın yukarı doğru yükselen kısmı çıkar; alt yarıktan ise ağacın toprağa dalan kısmı, yani kökleri çıkar. Yükselen kısma gelince, yükseldikten sonra onun bir gövdesi oluşur, sonra o gövdeden pek çok dal ayrılır, sonra o dallarda önce çiçekler, sonra meyveler belirir; o meyvelerin de kabuklar, sonra iç kısımlar, sonra da yağlar olmak üzere yoğunluk ve letafet bakımından farklı parçaları hasıl olur. Ağacın [toprağa] dalan kısmına gelince; o kökler uç noktalarına kadar uzanır ve bu uçlar letafette sanki donmuş su gibidir; son derece latif olmasına rağmen sert ve çetin toprağın içine dalar; Allâh toprağın latif kısımlarını kendine çeken çekici kuvvetleri onların içine yerleştirmiştir. Bütün bu tedbirlerdeki hikmet, kulun muhtaç olduğu gıdaları, katıkları, meyveleri, içecekleri ve ilaçları temin etmektir. Nitekim Teâlâ: { أَنَّا صَبَبْنَا الْماءَ صَبًّا، ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا } “Şüphesiz suyu bolca döktük, sonra toprağı yardıkça yardık” [Abese: 25, 26] ve devamındaki ayetleri buyurmuştur.

الْمِثَالُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ وَضَعَ الْأَفْلَاكَ وَالْكَوَاكِبَ بِحَيْثُ صَارَتْ أَسْبَابًا لِحُصُولِ مَصَالِحِ الْعِبَادِ، فَخَلَقَ اللَّيْلَ لِيَكُونَ سَبَبًا لِلرَّاحَةِ وَالسُّكُونِ وَخَلَقَ النَّهَارَ لِيَكُونَ سَبَبًا لِلْمَعَاشِ وَالْحَرَكَةِ هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَالْقَمَرَ نُوراً وَقَدَّرَهُ مَنازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ مَا خَلَقَ اللَّهُ ذلِكَ إِلَّا بِالْحَقِّ، [يونس: ٥] وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ [الْأَنْعَامِ: ٩٧] وَاقْرَأْ قَوْلَهُ: أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهاداً، وَالْجِبالَ أَوْتاداً [النبأ: ٥، ٦]- إلى آخر الآية وَاعْلَمْ أَنَّكَ إِذَا تَأَمَّلْتَ فِي عَجَائِبِ أَحْوَالِ الْمَعَادِنِ وَالنَّبَاتِ وَالْحَيَوَانِ وَآثَارِ حِكْمَةِ الرَّحْمَنِ فِي خَلْقِ الْإِنْسَانِ قَضَى صَرِيحُ عَقْلِكَ بِأَنَّ أَسْبَابَ تَرْبِيَةِ اللَّهِ كَثِيرَةٌ، وَدَلَائِلَ رَحْمَتِهِ لَائِحَةٌ ظَاهِرَةٌ، وَعِنْدَ ذَلِكَ يَظْهَرُ لَكَ قَطْرَةٌ مِنْ بِحَارِ أَسْرَارِ قَوْلِهِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ.

Üçüncü misal: O, felekleri ve yıldızları kulların maslahatlarının hasıl olmasına sebepler kılacak şekilde yerleştirmiştir. Dinlenme ve sükûnet sebebi olsun diye geceyi yaratmış; maişet ve hareket sebebi olsun diye gündüzü yaratmıştır: { هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَالْقَمَرَ نُوراً وَقَدَّرَهُ مَنازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ مَا خَلَقَ اللَّهُ ذلِكَ إِلَّا بِالْحَقِّ } “Güneşi aydınlatıcı, ayı da nur kılan ve yılların sayısını ve hesabı bilesiniz diye ona menziller takdir eden O'dur. Allâh bunu ancak hak ile yaratmıştır” [Yûnus: 5], { وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } “Karanın ve denizin karanlıklarında kendileriyle yol bulasınız diye sizin için yıldızları var eden O'dur” [En'âm: 97]. O'nun: { أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهاداً، وَالْجِبالَ أَوْتاداً } “Yeryüzünü bir beşik, dağları da birer kazık yapmadık mı?” [Nebe: 6, 7] ayetini -ayetin sonuna kadar- oku. Bil ki madenlerin, bitkilerin ve hayvanların hayret verici durumlarını ve insanın yaratılışındaki Rahmân'ın hikmetinin eserlerini tefekkür ettiğinde, açık aklın Allâh'ın terbiye ediş sebeplerinin çok olduğuna ve rahmetinin delillerinin apaçık parıldadığına hükmeder. İşte o zaman { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ } “Hamd âlemlerin Rabbi olan Allâh'a mahsustur” sözünün sırlar denizinden bir damla sana zahir olur.

الْفَائِدَةُ الْخَامِسَةُ: أَضَافَ الْحَمْدَ إِلَى نَفْسِهِ فَقَالَ تَعَالَى الْحَمْدُ لِلَّهِ، ثُمَّ أَضَافَ نَفْسَهُ إِلَى الْعَالَمِينَ/ وَالتَّقْدِيرُ:

Beşinci Fayda: Teâlâ hamdi Kendi zatına izafe ederek { الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Hamd Allâh'a mahsustur” buyurmuş, sonra da zatını âlemlere izafe etmiştir. Takdiri şöyledir:

إِنِّي أُحِبُّ الْحَمْدَ فَنِسْبَتُهُ إِلَى نَفْسِي بكونه ملكاً لي ثُمَّ لَمَّا ذَكَرْتُ نَفْسِي عَرَفْتُ نَفْسِي بِكَوْنِي رَبًّا لِلْعَالَمِينَ، وَمَنْ عَرَفَ ذَاتًا بِصِفَةٍ فَإِنَّهُ يُحَاوِلُ ذِكْرَ أَحْسَنِ الصِّفَاتِ وَأَكْمَلِهَا، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كَوْنَهُ رَبًّا لِلْعَالَمِينَ أَكْمَلُ الصِّفَاتِ، وَالْأَمْرُ كَذَلِكَ، لِأَنَّ أَكْمَلَ الْمَرَاتِبِ أَنْ يَكُونَ تَامًّا، وَفَوْقَ التَّمَامِ، فَقَوْلُنَا اللَّهُ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ وَاجِبَ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ فِي ذَاتِهِ وَبِذَاتِهِ وَهُوَ التَّمَامُ، وَقَوْلُهُ رَبِّ الْعَالَمِينَ مَعْنَاهُ أَنَّ وُجُودَ كُلِّ مَا سِوَاهُ فَائِضٌ عَنْ تَرْبِيَتِهِ وَإِحْسَانِهِ وَجُودِهِ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِنَا أَنَّهُ فَوْقَ التَّمَامِ.

“Şüphesiz Ben hamdi severim; binaenaleyh Mülküm olması hasebiyle onu Kendime nispet ettim; sonra zatımı zikrettiğimde zatımı âlemlerin Rabbi oluşumla tanıttım.” Bir zatı bir sıfatla tanıtan kimse, sıfatların en güzelini ve en kâmilini zikretmeye çalışır. Bu da O'nun âlemlerin Rabbi oluşunun sıfatların en kâmili olduğuna delalet eder. Durum gerçekten de böyledir; zira mertebelerin en kâmili, [varlığın] tam ve tamın üstünde olmasıdır. “Allâh” sözümüz, O'nun zatı için, zatında ve zatıyla vâcibü'l-vücûd (varlığı zorunlu) olduğuna delalet eder ki bu tamlıktır. O'nun { رَبِّ الْعَالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi” sözünün anlamı ise, O'nun dışındaki her şeyin varlığının O'nun terbiyesinden, ihsanından ve cömertliğinden feyiz alıp taştığıdır; “tamın üstünde” sözümüzden kastedilen de budur.

الْفَائِدَةُ السَّادِسَةُ: أَنَّهُ يَمْلِكُ عِبَادًا غَيْرَكَ كَمَا قَالَ: وَما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ [الْمُدَّثِّرِ: ٣١] وَأَنْتَ لَيْسَ لَكَ رَبٌّ سِوَاهُ، ثُمَّ إِنَّهُ يُرَبِّيكَ كَأَنَّهُ لَيْسَ لَهُ عَبْدٌ سِوَاكَ وَأَنْتَ تَخْدُمُهُ كَأَنَّ لَكَ رَبًّا غَيْرَهُ، فَمَا أَحْسَنَ هَذِهِ التَّرْبِيَةَ أَلَيْسَ أَنَّهُ يَحْفَظُكَ فِي النَّهَارِ عَنِ الْآفَاتِ مِنْ غَيْرِ عِوَضٍ، وَبِاللَّيْلِ عَنِ الْمُخَافَاتِ مِنْ غَيْرِ عِوَضٍ؟ وَاعْلَمْ أَنَّ الْحُرَّاسَ يَحْرُسُونَ الْمَلِكَ كُلَّ لَيْلَةٍ، فَهَلْ يَحْرُسُونَهُ عَنْ لَدْغِ الْحَشَرَاتِ وَهَلْ يَحْرُسُونَهُ عَنْ أَنْ تَنْزِلَ بِهِ الْبَلِيَّاتُ؟ أَمَّا

Altıncı Fayda: O'nun senden başka kulları vardır; nitekim: { وَما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ } “Rabbinin ordularını ancak Kendisi bilir” [Müddessir: 31] buyurmuştur; senin ise O'ndan başka hiçbir Rabbin yoktur. Bununla birlikte O, sanki senden başka kulu yokmuş gibi seni terbiye etmekte; sen ise sanki O'ndan başka rabbin varmış gibi O'na kulluk etmektesin. Bu ne güzel bir terbiyedir! O seni gündüzleri hiçbir karşılık beklemeksizin afetlerden, geceleri de hiçbir karşılık beklemeksizin korkulardan korumuyor mu? Bil ki muhafızlar hükümdarı her gece korurlar; peki onu haşerelerin sokmasından koruyabilirler mi, başına belaların inmesinden koruyabilirler mi?

الْحَقُّ تَعَالَى فَإِنَّهُ يَحْرُسُهُ مِنَ الْآفَاتِ، وَيَصُونُهُ مِنَ الْمُخَافَاتِ، بَعْدَ أَنْ كَانَ قَدْ زَجَّ أَوَّلَ اللَّيْلِ فِي أَنْوَاعِ الْمَحْظُورَاتِ وَأَقْسَامِ الْمُحَرَّمَاتِ وَالْمُنْكَرَاتِ، فَمَا أَكْبَرَ هَذِهِ التَّرْبِيَةَ وَمَا أَحْسَنَهَا، أَلَيْسَ مِنَ التَّرْبِيَةِ أَنَّهُ ﷺ قَالَ: «الْآدَمِيُّ بُنْيَانُ الرَّبِّ، مَلْعُونٌ مَنْ هَدَمَ بُنْيَانَ الرَّبِّ» ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ تَعَالَى: قُلْ مَنْ يَكْلَؤُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ مِنَ الرَّحْمنِ [الْأَنْبِيَاءِ: ٤٢] مَا ذَاكَ إِلَّا الْمَلِكُ الْجَبَّارُ، وَالْوَاحِدُ الْقَهَّارُ، وَمُقَلِّبُ الْقُلُوبِ وَالْأَبْصَارِ، وَالْمُطَّلِعُ عَلَى الضَّمَائِرِ وَالْأَسْرَارِ.

Hak Teâlâ ise, o kimse gecenin başında yasakların çeşitlerine, haramların ve münkerlerin kısımlarına dalmış olduğu halde onu afetlerden gözetir ve korkulardan korur. Bu terbiye ne kadar büyük, ne kadar güzeldir! O'nun (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Âdemoğlu Rabbin binasıdır; Rabbin binasını yıkan melundur” buyurmuş olması da terbiyeden değil midir? İşte bu manadan dolayı Teâlâ: { قُلْ مَنْ يَكْلَؤُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ مِنَ الرَّحْمنِ } “De ki: Gece ve gündüz sizi Rahmân'dan kim koruyabilir?” [Enbiyâ: 42] buyurmuştur. O [koruyan], Melik ve Cebbâr, Vâhid ve Kahhâr, kalpleri ve gözleri evirip çeviren, gizli düşüncelere ve sırlara muttali olan [Allâh]'tan başkası değildir.

الْفَائِدَةُ السَّابِعَةُ: قَالَتِ الْقَدَرِيَّةُ: إِنَّمَا يَكُونُ تَعَالَى رَبًّا لِلْعَالَمِينَ وَمُرَبِّيًا لَهُمْ لَوْ كَانَ مُحْسِنًا إِلَيْهِمْ دَافِعًا لِلْمَضَارِّ عَنْهُمْ، أَمَّا إِذَا خَلَقَ الْكُفْرَ فِي الْكَافِرِ ثُمَّ يُعَذِّبُهُ عَلَيْهِ، وَيَأْمُرُ بِالْإِيمَانِ ثُمَّ يَمْنَعُهُ مِنْهُ، لَمْ يَكُنْ رَبًّا وَلَا مُرَبِّيًا، بَلْ كَانَ ضَارًّا وَمُؤْذِيًا، وَقَالَتِ الْجَبْرِيَّةُ: إِنَّمَا سَيَكُونُ رَبًّا وَمُرَبِّيًا لَوْ كَانَتِ النِّعْمَةُ صَادِرَةٌ مِنْهُ وَالْأَلْطَافُ فَائِضَةٌ مِنْ رَحْمَتِهِ، وَلَمَّا كَانَ الْإِيمَانُ أَعْظَمَ النِّعَمِ وَأَجَلَّهَا وَجَبَ أَنْ يَكُونَ حُصُولُهَا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِيَكُونَ رَبًّا لِلْعَالَمِينَ إِلَيْهِمْ مُحْسِنًا بِخَلْقِ الْإِيمَانِ فِيهِمْ.

Yedinci Fayda: Kaderiyye şöyle demiştir: O Teâlâ ancak kendilerine ihsanda bulunan ve zararları onlardan defeden olduğu takdirde âlemlerin Rabbi ve onları terbiye edici olur. Kâfirde küfrü yaratıp sonra da bundan dolayı ona azap ettiği, imanı emredip sonra da onu bundan engellediği takdirde ise Rab ve mürebbî (terbiye edici) olmaz; bilakis zarar veren ve eziyet eden olur. Cebriyye ise şöyle demiştir: O ancak nimet Kendisinden sâdır olduğu ve lütuflar rahmetinden taştığı takdirde Rab ve mürebbî olur. İman nimetlerin en büyüğü ve en yücesi olduğuna göre, O'nun âlemlerin Rabbi olması ve onlarda imanı yaratmak suretiyle kendilerine ihsanda bulunması için [imanın] meydana gelişinin Allâh Teâlâ'dan olması vaciptir.

الْفَائِدَةُ الثَّامِنَةُ: قَوْلُنَا: «اللَّهُ» أَشْرَفُ مِنْ قَوْلِنَا: «رَبِّ» عَلَى مَا بَيَّنَّا ذَلِكَ بِالْوُجُوهِ الْكَثِيرَةِ فِي تَفْسِيرِ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى، ثُمَّ إِنَّ الدَّاعِيَ فِي أَكْثَرِ الْأَمْرِ يَقُولُ: يَا رَبِّ، يَا رَبِّ، وَالسَّبَبُ فِيهِ النُّكَتُ وَالْوُجُوهُ الْمَذْكُورَةُ فِي تَفْسِيرِ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى فَلَا نُعِيدُهَا.

Sekizinci Fayda: Allâh Teâlâ'nın isimlerinin tefsirinde birçok vecihle beyan ettiğimiz üzere “Allâh” sözümüz “Rab” sözümüzden daha şereflidir. Bununla birlikte dua eden kimse çoğunlukla “Yâ Rabbî, Yâ Rabbî” der. Bunun sebebi de Allâh Teâlâ'nın isimlerinin tefsirinde zikredilen nükteler ve vecihlerdir, bu yüzden onları tekrar etmiyoruz.

الْفَصْلُ الثَّالِثُ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ الرَّحْمَنِ الرحيم، وفيه فوائد:

Üçüncü Fasıl: { الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ } “Rahmân ve Rahîm” [sözünün] tefsiri hakkındadır ve bunda [birkaç] fayda vardır:

تفسير (الرحمن الرحيم) :

{ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ } “Rahmân ve Rahîm'in” Tefsiri:

الْفَائِدَةُ الْأُولَى: الرَّحْمَنُ: هُوَ الْمُنْعِمُ بِمَا لَا يُتَصَوَّرُ صُدُورُ جِنْسِهِ مِنَ الْعِبَادِ، وَالرَّحِيمُ: هُوَ الْمُنْعِمُ بِمَا يُتَصَوَّرُ جِنْسُهُ مِنَ الْعِبَادِ، حُكِيَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَدْهَمَ أَنَّهُ قَالَ كُنْتُ ضَيْفًا لِبَعْضِ الْقَوْمِ فَقَدَّمَ الْمَائِدَةَ، فَنَزَلَ غُرَابٌ وَسَلَبَ رَغِيفًا، فَاتَّبَعْتُهُ تَعَجُّبًا، فَنَزَلَ فِي بَعْضِ التِّلَالِ، وَإِذَا هُوَ بِرَجُلٍ مُقَيَّدٍ مَشْدُودِ الْيَدَيْنِ فَأَلْقَى الْغُرَابُ ذَلِكَ الرَّغِيفَ عَلَى وَجْهِهِ.

Birinci Fayda: Rahmân; cinsinin kullardan sâdır olması tasavvur edilemeyen şeylerle nimet veren, Rahîm ise; cinsinin kullardan sâdır olması tasavvur edilebilen şeylerle nimet verendir. İbrâhîm b. Edhem'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Bir kavme misafir olmuştum, sofrayı getirdiler. Derken bir karga indi ve bir somun ekmek kapıp kaçtı. Hayret içinde onu takip ettim. Karga tepelerden birine indi; bir de baktım ki orada kolları bağlı, zincire vurulmuş bir adam var; karga o somunu adamın yüzüne bıraktı.

وَرُوِيَ عَنْ ذِي النُّونِ أَنَّهُ قَالَ: كُنْتُ فِي الْبَيْتِ إِذْ وَقَعَتْ وَلْوَلَةٌ فِي قَلْبِي، وَصِرْتُ بِحَيْثُ مَا مَلَكْتُ نَفْسِيَ، فَخَرَجْتُ مِنَ الْبَيْتِ وَانْتَهَيْتُ إِلَى شَطِّ النِّيلِ، فَرَأَيْتُ عَقْرَبًا قَوِيًّا يَعْدُو فَتَبِعْتُهُ فَوَصَلَ إِلَى طَرَفِ النِّيلِ فَرَأَيْتُ ضُفْدَعًا وَاقِفًا عَلَى طَرَفٍ الْوَادِي، فَوَثَبَ الْعَقْرَبُ عَلَى ظَهْرِ الضُّفْدَعِ وَأَخَذَ الضُّفْدَعُ يَسْبَحُ وَيَذْهَبُ، فَرَكِبْتُ السَّفِينَةَ وَتَبِعْتُهُ فَوَصَلَ الضُّفْدَعُ إِلَى الطَّرَفِ الْآخَرِ مِنَ النِّيلِ، وَنَزَلَ الْعَقْرَبُ مِنْ ظَهْرِهِ، وَأَخَذَ يَعْدُو فَتَبِعْتُهُ، فَرَأَيْتُ شَابًّا نَائِمًا تَحْتَ شَجَرَةٍ، وَرَأَيْتُ أَفْعَى يَقْصِدُهُ فَلَمَّا قَرُبَتِ الْأَفْعَى مِنْ ذَلِكَ الشَّابِّ وَصَلَ الْعَقْرَبُ إِلَى الْأَفْعَى فَوَثَبَ الْعَقْرَبُ عَلَى الْأَفْعَى فَلَدَغَهُ، وَالْأَفْعَى أَيْضًا لدغ العقرب، فماتا معاً، وسلم ذلك الْإِنْسَانُ مِنْهُمَا.

Zünnûn'dan da şöyle dediği rivayet edilmiştir: Evde idim, aniden kalbime bir feryat/huzursuzluk düştü ve kendime hâkim olamayacak bir hale geldim. Evden çıkıp Nil kıyısına vardım. Hızla koşan güçlü bir akrep gördüm ve onu takip ettim. Nil'in kenarına ulaştı; vadinin kıyısında duran bir kurbağa gördüm. Akrep kurbağanın sırtına sıçradı, kurbağa da yüzüp gitmeye başladı. Bir kayığa binip onu takip ettim. Kurbağa Nil'in diğer tarafına ulaştı, akrep sırtından indi ve koşmaya başladı, ben de peşinden gittim. Bir ağacın altında uyumakta olan bir genç gördüm; bir yılanın da ona yöneldiğini gördüm. Yılan o gence yaklaştığında akrep yılana yetişti; akrep yılanın üzerine atlayıp onu soktu, yılan da akrebi soktu; ikisi birden öldü ve o insan ikisinden de kurtuldu.

وَيُحْكَى أَنَّ وَلَدَ الْغُرَابِ كَمَا يَخْرُجُ مِنْ قِشْرِ الْبَيْضَةِ يَخْرُجُ مِنْ غَيْرِ رِيشٍ فَيَكُونُ كَأَنَّهُ قِطْعَةُ لَحْمٍ أَحْمَرَ، وَالْغُرَابُ يَفِرُّ مِنْهُ وَلَا يَقُومُ بِتَرْبِيَتِهِ، ثُمَّ إِنَّ الْبَعُوضَ يَجْتَمِعُ عَلَيْهِ لِأَنَّهُ يُشْبِهُ قِطْعَةَ لَحْمٍ مَيِّتٍ، فَإِذَا وَصَلَتِ الْبَعُوضُ إِلَيْهِ الْتَقَمَ تِلْكَ الْبَعُوضَ وَاغْتَذَى بِهَا، وَلَا يَزَالُ عَلَى هَذِهِ الْحَالِ إِلَى أَنْ يَقْوَى وَيَنْبُتُ رِيشُهُ وَيَخْفَى لَحْمُهُ تَحْتَ رِيشِهِ، فَعِنْدَ ذَلِكَ تَعُودُ أُمُّهُ

Anlatıldığına göre karga yavrusu yumurta kabuğundan çıktığında tüysüz olarak çıkar ve adeta kırmızı bir et parçası gibi olur; ana karga ise ondan kaçar ve onu besleyip büyütmez. Sonra ölü bir et parçasına benzediği için sivrisinekler onun üzerine toplanır; sivrisinekler ona ulaştığında karga yavrusu o sivrisinekleri yutar ve onlarla beslenir. Güçlenip tüyleri çıkıncaya ve eti tüylerinin altında gizleninceye kadar bu halde kalmaya devam eder. İşte o zaman annesi

إِلَيْهِ، وَلِهَذَا السَّبَبِ جَاءَ فِي أَدْعِيَةِ الْعَرَبِ: يا رازق النَّعَّابِ فِي عُشِّهِ، فَظَهَرَ بِهَذِهِ الْأَمْثِلَةِ أَنَّ فَضْلَ اللَّهِ عَامٌّ، وَإِحْسَانَهُ شَامِلٌ، وَرَحْمَتَهُ وَاسِعَةٌ.

ona geri döner. İşte bu sebepten dolayı Arapların dualarında: “Ey yuvasında karga yavrusunu rızıklandıran!” [ifadesi] yer almıştır. Bu misallerle açığa çıkmıştır ki Allâh'ın lütfu umumi, ihsanı şamil ve rahmeti geniştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْحَوَادِثَ عَلَى قِسْمَيْنِ: مِنْهُ مَا يُظَنُّ أَنَّهُ رَحْمَةٌ مَعَ أَنَّهُ لَا يَكُونُ كَذَلِكَ، بَلْ يَكُونُ فِي الْحَقِيقَةِ عَذَابًا وَنِقْمَةً، وَمِنْهُ مَا يُظَنُّ فِي الظَّاهِرِ أَنَّهُ عَذَابٌ وَنِقْمَةٌ، مَعَ أَنَّهُ يَكُونُ فِي الْحَقِيقَةِ فَضْلًا وَإِحْسَانًا وَرَحْمَةً: أَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: فَالْوَالِدُ إِذَا أَهْمَلَ وَلَدَهُ حَتَّى يَفْعَلَ مَا يَشَاءُ وَلَا يُؤَدِّبُهُ وَلَا يَحْمِلُهُ عَلَى التَّعَلُّمِ، فَهَذَا فِي الظَّاهِرِ رَحْمَةٌ وَفِي الْبَاطِنِ نِقْمَةٌ. وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: كَالْوَالِدِ إِذَا حَبَسَ وَلَدَهُ فِي الْمَكْتَبِ وَحَمَلَهُ عَلَى التَّعَلُّمِ فَهَذَا فِي الظَّاهِرِ نِقْمَةٌ، وَفِي الْحَقِيقَةِ رَحْمَةٌ، وَكَذَلِكَ/ الْإِنْسَانُ إِذَا وَقَعَ فِي يَدِهِ الْآكِلَةُ فَإِذَا قُطِعَتْ تِلْكَ الْيَدُ فَهَذَا فِي الظَّاهِرِ عَذَابٌ، وَفِي الْبَاطِنِ رَاحَةٌ وَرَحْمَةٌ، فَالْأَبْلَهُ يَغْتَرُّ بِالظَّوَاهِرِ، وَالْعَاقِلُ يَنْظُرُ فِي السَّرَائِرِ.

Bil ki meydana gelen hadiseler iki kısımdır: Bir kısmı rahmet zannedilir, halbuki öyle değildir; bilakis hakikatte bir azap ve cezadır. Bir kısmı da zahirde azap ve ceza zannedilir, halbuki hakikatte bir lütuf, ihsan ve rahmettir. Birinci kısma gelince: Babanın çocuğunu dilediğini yapması için serbest bırakması, onu terbiye etmemesi ve öğrenmeye sevketmemesidir; bu zahirde bir rahmet, batında ise bir cezadır. İkinci kısma gelince: Babanın çocuğunu mektepte tutup onu öğrenmeye zorlaması gibidir ki bu zahirde bir ceza, hakikatte ise bir rahmettir. Keza insanın elinde kangren (akile) çıktığında o el kesilirse, bu zahirde bir azap, batında ise bir rahatlık ve rahmettir. Binaenaleyh ahmak olan kimse zahire aldanır, akıllı kimse ise iç yüzlere bakar.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَكُلُّ مَا فِي الْعَالَمِ مِنْ مِحْنَةٍ وَبَلِيَّةٍ وَأَلَمٍ وَمَشَقَّةٍ فَهُوَ وَإِنْ كَانَ عَذَابًا وَأَلَمًا فِي الظَّاهِرِ إِلَّا أَنَّهُ حِكْمَةٌ وَرَحْمَةٌ فِي الْحَقِيقَةِ، وَتَحْقِيقُهُ مَا قِيلَ فِي الْحِكْمَةِ: إِنَّ تَرْكَ الْخَيْرِ الْكَثِيرِ لِأَجْلِ الشَّرِّ الْقَلِيلِ شَرٌّ كَثِيرٌ، فَالْمَقْصُودُ مِنَ التَّكَالِيفِ تَطْهِيرُ الْأَرْوَاحِ عَنِ الْعَلَائِقِ الْجَسَدَانِيَّةِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ [الْإِسْرَاءِ: ٧] وَالْمَقْصُودُ مِنْ خَلْقِ النَّارِ صَرْفُ الْأَشْرَارِ إِلَى أَعْمَالِ الْأَبْرَارِ، وَجَذْبُهَا مِنْ دَارِ الْفِرَارِ إِلَى دَارِ الْقَرَارِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ [الذَّارِيَاتِ: ٥٠] وَأَقْرَبُ مِثَالٍ لِهَذَا الْبَابِ قِصَّةُ مُوسَى وَالْخَضِرِ ﵉، فَإِنَّ مُوسَى كَانَ يبني الحكم على ظَوَاهِرِ الْأُمُورِ فَاسْتَنْكَرَ تَخْرِيقَ السَّفِينَةِ وَقَتْلَ الْغُلَامِ وَعِمَارَةَ الْجِدَارِ الْمَائِلِ، وَأَمَّا الْخَضِرُ فَإِنَّهُ كَانَ يَبْنِي أَحْكَامَهُ عَلَى الْحَقَائِقِ وَالْأَسْرَارِ فَقَالَ: أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً، وَأَمَّا الْغُلامُ فَكانَ أَبَواهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما طُغْياناً وَكُفْراً، فَأَرَدْنا أَنْ يُبْدِلَهُما رَبُّهُما خَيْراً مِنْهُ زَكاةً وَأَقْرَبَ رُحْماً، وَأَمَّا الْجِدارُ فَكانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما وَكانَ أَبُوهُما صالِحاً فَأَرادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغا أَشُدَّهُما وَيَسْتَخْرِجا كَنزَهُما رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ [الْكَهْفِ: ٧٩- ٨٢] فَظَهَرَ بِهَذِهِ الْقِصَّةِ أَنَّ الْحَكِيمَ الْمُحَقِّقَ هُوَ الَّذِي يَبْنِي أَمْرَهُ عَلَى الْحَقَائِقِ لَا عَلَى الظَّاهِرِ، فَإِذَا رَأَيْتَ مَا يَكْرَهُهُ طَبْعُكَ وَيَنْفِرُ عَنْهُ عَقْلُكَ فَاعْلَمْ أَنَّ تَحْتَهُ أَسْرَارًا خَفِيَّةً وَحِكَمًا بَالِغَةً، وَأَنَّ حِكْمَتَهُ وَرَحْمَتَهُ اقْتَضَتْ ذَلِكَ، وَعِنْدَ ذَلِكَ يَظْهَرُ لَكَ أَثَرٌ مِنْ بِحَارِ أَسْرَارِ قَوْلِهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ.

Bunu bildiğinde, âlemde bulunan her türlü mihnet, bela, elem ve meşakkat, her ne kadar zahirde bir azap ve elem olsa da hakikatte hikmet ve rahmettir. Bunun tahkiki hikmet ilminde söylenen şu sözdür: “Az bir şer sebebiyle çok hayrı terk etmek, çok büyük bir şerdir.” Dini yükümlülüklerden maksat, ruhları cismani alakalardan arındırmaktır; nitekim Teâlâ: { إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ } “Eğer iyilik ederseniz kendinize iyilik etmiş olursunuz” [İsrâ: 7] buyurmuştur. Cehennemin yaratılmasından maksat ise kötüleri iyilerin amellerine sevk etmek ve onları kaçış yurdundan ebedî karar yurduna çekmektir; nitekim Teâlâ: { فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ } “O halde Allâh'a kaçın” [Zâriyât: 50] buyurmuştur. Bu konunun en yakın misali Mûsâ ile Hızır (aleyhimesselâm) kıssasıdır. Zira Mûsâ hükmü işlerin zahirine bina ediyordu; bu yüzden geminin delinmesini, çocuğun öldürülmesini ve eğri duvarın doğrultulmasını yadırgadı. Hızır ise hükümlerini hakikatlere ve sırlara bina ediyordu; bu sebeple şöyle dedi: { أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً، وَأَمَّا الْغُلامُ فَكانَ أَبَواهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما طُغْياناً وَكُفْراً، فَأَرَدْنا أَنْ يُبْدِلَهُما رَبُّهُما خَيْراً مِنْهُ زَكاةً وَأَقْرَبَ رُحْماً، وَأَمَّا الْجِدارُ فَكانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما وَكانَ أَبُوهُما صالِحاً فَأَرادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغا أَشُدَّهُما وَيَسْتَخْرِجا كَنزَهُما رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ } “Gemiye gelince, o denizde çalışan yoksullara aitti. Onu kusurlu kılmak istedim; çünkü arkalarında her [sağlam] gemiyi zorla alan bir hükümdar vardı. Çocuğa gelince, onun anne-babası mümin kimselerdi; onları azgınlık ve küfre sürüklemesinden korktuk. Böylece Rablerinin kendilerine ondan daha temiz ve merhamete daha yakın birini vermesini istedik. Duvara gelince, o şehirdeki iki yetim çocuğa aitti ve altında onlara ait bir define vardı; babaları da salih bir kimseydi. Rabbin diledi ki onlar ergenlik çağına ulaşsınlar ve Rabbinden bir rahmet olarak definelerini çıkarsınlar” [Kehf: 79-82]. Bu kıssa ile açığa çıkmıştır ki tahkik ehli olan hakîm, işini zahire değil hakikatlere bina eden kimsedir. Binaenaleyh tabiatının hoşlanmadığı ve aklının nefret ettiği bir şey gördüğünde bil ki onun altında gizli sırlar ve üstün hikmetler vardır; O'nun hikmeti ve rahmeti bunu gerektirmiştir. İşte o zaman { الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ } “Rahmân ve Rahîm” sözünün sırlar denizinden bir eser sana zahir olur.

الْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ: الرَّحْمَنُ: اسْمٌ خَاصٌّ بِاللَّهِ، وَالرَّحِيمُ: يَنْطَلِقُ عَلَيْهِ وَعَلَى غَيْرِهِ.

İkinci Fayda: Rahmân, Allâh'a mahsus bir isimdir; Rahîm ise hem O'na hem de başkasına ıtlak olunur (kullanılır).

فَإِنْ قِيلَ: فَعَلَى هَذَا: الرَّحْمَنُ أَعْظَمُ: فَلِمَ ذَكَرَ الْأَدْنَى بَعْدَ ذِكْرِ الْأَعْلَى؟.

Eğer: “Buna göre Rahmân daha büyüktür; öyleyse daha yüce olanı zikrettikten sonra daha alt derecede olanı niçin zikretmiştir?” denilirse;

وَالْجَوَابُ: لِأَنَّ الْكَبِيرَ الْعَظِيمَ لَا يُطْلَبُ مِنْهُ الشَّيْءُ الْحَقِيرُ الْيَسِيرُ، حُكِيَ أَنَّ بَعْضَهُمْ ذَهَبَ إِلَى بَعْضِ الْأَكَابِرِ فَقَالَ: جِئْتُكَ لِمُهِمٍّ يَسِيرٍ فَقَالَ: اطْلُبْ لِلْمُهِمِّ الْيَسِيرِ رَجُلًا يَسِيرًا، كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: لَوِ اقْتَصَرْتَ عَلَى ذِكْرِ الرَّحْمَنِ لَاحْتَشَمْتَ عَنِّي وَلَتَعَذَّرَ عَلَيْكَ سُؤَالُ الْأُمُورِ الْيَسِيرَةِ، وَلَكِنْ كَمَا عَلِمْتَنِي رَحْمَانًا تَطْلُبُ مِنِّي الْأُمُورَ الْعَظِيمَةَ، فَأَنَا أَيْضًا رَحِيمٌ، فَاطْلُبْ مِنِّي شِرَاكَ نَعْلِكَ وَمِلْحَ قِدْرِكَ، كَمَا

Cevap şudur: Çünkü büyük ve yüce kimseden küçük ve önemsiz şey istenmez. Anlatıldığına göre biri büyüklerden birinin yanına gidip: “Sana önemsiz küçük bir iş için geldim” demiş; o da: “Önemsiz küçük iş için küçük bir adam ara!” demiştir. Sanki Teâlâ şöyle buyurmaktadır: “Eğer Rahmân isminin zikriyle yetinseydin Benden çekinir ve önemsiz/küçük şeyleri Benden istemek sana zor gelirdi. Lakin Beni Rahmân olarak bildiğin gibi Benden büyük şeyleri istersin; Ben aynı zamanda Rahîm'im, o halde ayakkabının bağını ve tencerendeki tuzu da Benden iste!” Nitekim

قَالَ تَعَالَى لِمُوسَى: «يَا مُوسَى سَلْنِي عَنْ مِلْحِ قِدْرِكَ وَعَلَفِ شَاتِكَ» .

Teâlâ Mûsâ'ya: “Ey Mûsâ! Tencerendeki tuzu ve koyununun yemini de Benden iste” buyurmuştur.

الْفَائِدَةُ الثَّالِثَةُ: وَصَفَ نَفْسَهُ بِكَوْنِهِ رَحْمَانًا رَحِيمًا، ثُمَّ إِنَّهُ أَعْطَى مَرْيَمَ ﵍ رَحْمَةً وَاحِدَةً حَيْثُ قَالَ: وَرَحْمَةً مِنَّا وَكانَ أَمْراً مَقْضِيًّا [مَرْيَمَ: ٢١] فَتِلْكَ الرَّحْمَةُ صَارَتْ سَبَبًا لِنَجَاتِهَا مِنْ تَوْبِيخِ/ الْكُفَّارِ

Üçüncü Fayda: O zatını Rahmân ve Rahîm olmakla vasfetmiştir. Sonra Meryem'e (aleyhessalâm): { وَرَحْمَةً مِنَّا وَكانَ أَمْراً مَقْضِيًّا } “Ve katımızdan bir rahmet [kılalım diye]; bu hükme bağlanmış bir iştir” [Meryem: 21] buyurarak tek bir rahmet vermiştir. O tek rahmet, onun kâfirlerin kınamasından kurtulmasına sebep olmuştur.

الْفُجَّارِ، ثُمَّ إِنَّا نَصِفُهُ كُلَّ يَوْمٍ أَرْبَعَةً وَثَلَاثِينَ مَرَّةً أَنَّهُ رَحْمَنٌ وَأَنَّهُ رَحِيمٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الصَّلَوَاتِ سَبْعَ عَشْرَةَ رَكْعَةً، وَيُقْرَأُ لَفْظُ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ مَرَّتَيْنِ مَرَّةً فِي بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ وَمَرَّةً فِي قَوْلَهُ: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ [الفاتحة: ١، ٢] فَلَمَّا صَارَ ذِكْرُ الرَّحْمَةِ مَرَّةً وَاحِدَةً سَبَبًا لِخَلَاصِ مَرْيَمَ ﵍ عَنِ الْمَكْرُوهَاتِ أَفَلَا يَصِيرُ ذِكْرُ الرَّحْمَةِ هَذِهِ الْمَرَّاتِ الْكَثِيرَةِ طُولَ الْعُمْرِ سَبَبًا لِنَجَاةِ الْمُسْلِمِينَ مِنَ النَّارِ وَالْعَارِ وَالدَّمَارِ؟.

Günahkâr [kâfirlerin kınamasından kurtulmasına sebep olmuştur]. Sonra biz O'nu her gün otuz dört defa Rahmân ve Rahîm olarak vasfederiz. Zira namazlar on yedi rekâttır ve her rekâtta iki defa { الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ } lafzı okunur; bir defa { بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ } “Rahmân ve Rahîm olan Allâh'ın adıyla”da, bir defa da { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } “Hamd âlemlerin Rabbi, Rahmân ve Rahîm olan Allâh'a mahsustur” [Fâtiha: 1, 2] sözünde okunur. Rahmetin bir defa anılması Meryem'in (aleyhessalâm) hoşlanılmayan şeylerden kurtulmasına sebep olduğuna göre, ömür boyu rahmetin bu kadar çok anılması Müslümanların cehennemden, utançtan ve helaktan kurtulmasına sebep olmaz mı?

الْفَائِدَةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى رَحْمَنٌ لِأَنَّهُ يَخْلُقُ مَا لَا يَقْدِرُ الْعَبْدُ عَلَيْهِ، رَحِيمٌ لِأَنَّهُ يَفْعَلُ مَا لَا يَقْدِرُ الْعَبْدُ عَلَى جِنْسِهِ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: أَنَا رَحْمَنٌ لِأَنَّكَ تُسَلِّمُ إِلَيَّ نُطْفَةً مَذِرَةً فَأُسَلِّمُهَا إِلَيْكَ صُورَةً حَسَنَةً، كَمَا قَالَ تَعَالَى:

Dördüncü Fayda: O Teâlâ kulun güç yetiremeyeceği şeyi yarattığı için Rahmân'dır; kulun benzerine güç yetiremeyeceği şeyi yaptığı için Rahîm'dir. Sanki Teâlâ şöyle buyurmaktadır: “Ben Rahmân'ım; çünkü sen Bana bozuk bir nutfe teslim edersin, Ben ise onu sana güzel bir suret olarak teslim ederim; nitekim Teâlâ:

وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ [غَافِرٍ: ٦٤] وَأَنَا رَحِيمٌ لِأَنَّكَ تُسَلِّمُ إِلَيَّ طَاعَةً نَاقِصَةً فَأُسَلِّمُ إِلَيْكَ جَنَّةً خَالِصَةً.

{ وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ } “Size şekil verdi ve şekillerinizi güzel yaptı” [Gâfir: 64] buyurmuştur. Ben Rahîm'im; çünkü sen Bana noksan bir itaat teslim edersin, Ben ise sana tertemiz/kusursuz bir cennet teslim ederim.”

الْفَائِدَةُ الْخَامِسَةُ: [في حديث النبي]

Beşinci Fayda: [Peygamber'in hadisi hakkındadır]

رُوِيَ أَنَّ فَتًى قَرُبَتْ وَفَاتُهُ وَاعْتُقِلَ لِسَانُهُ عَنْ شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَأَتَوُا النَّبِيَّ ﷺ وَأَخْبَرُوهُ بِهِ، فَقَامَ وَدَخَلَ عَلَيْهِ، وَجَعَلَ يَعْرِضُ عَلَيْهِ الشَّهَادَةَ وَهُوَ يَتَحَرَّكُ وَيَضْطَرِبُ وَلَا يَعْمَلُ لِسَانُهُ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «أَمَا كَانَ يُصَلِّي؟ أَمَا كَانَ يَصُومُ؟ أَمَا كَانَ يُزَكِّي؟» فَقَالُوا: بَلَى، فَقَالَ: «هَلْ عَقَّ وَالِدَيْهِ؟» فَقَالُوا:

Rivayet edildiğine göre bir gencin vefatı yaklaşmış ve dili 'Allâh'tan başka ilah yoktur' şehadetini getiremez olmuştu. Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip durumu haber verdiler. O da kalkıp gencin yanına girdi; ona şehadeti telkin etmeye başladı, genç ise kıvranıp çırpınıyor ve dili dönmüyordu. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Namaz kılmaz mıydı? Oruç tutmaz mıydı? Zekât vermez miydi?” diye sordu. “Evet [yapardı]” dediler. Bunun üzerine: “Anne-babasına itaatsizlik/haksızlık etmiş miydi?” diye sordu. Onlar da:

بَلَى، فَقَالَ ﵇: «هَاتُوا بِأُمِّهِ» ، فَجَاءَتْ وَهِيَ عَجُوزٌ عَوْرَاءُ فَقَالَ ﵇: «هَلَّا عَفَوْتِ عَنْهُ» ، فَقَالَتْ:

“Evet” dediler. Bunun üzerine o (aleyhisselâm): “Annesini getirin” buyurdu. Tek gözü kör yaşlı bir kadın geldi. O (aleyhisselâm): “Onu affetmez misin?” buyurdu. Kadın:

لَا أَعْفُو لِأَنَّهُ لَطَمَنِي فَفَقَأَ عَيْنِيَ، فَقَالَ ﵇: «هَاتُوا بِالْحَطَبِ وَالنَّارِ» ، فَقَالَتْ: وَمَا تَصْنَعُ بِالنَّارِ؟ فَقَالَ ﵇: «أُحْرِقُهُ بِالنَّارِ بَيْنَ يَدَيْكِ جَزَاءً لِمَا عَمِلَ بِكِ» ، فَقَالَتْ: عَفَوْتُ عَفَوْتُ، أَلِلنَّارِ حَمَلْتُهُ تِسْعَةَ أَشْهُرٍ؟

“Affetmem, çünkü bana tokat attı ve gözümü kör etti” dedi. Bunun üzerine o (aleyhisselâm): “Odun ve ateş getirin” buyurdu. Kadın: “Ateşle ne yapacaksın?” dedi. O (aleyhisselâm): “Sana yaptığına karşılık senin gözünün önünde onu ateşte yakacağım” buyurdu. Bunun üzerine kadın: “Affettim, affettim! Ateş için mi onu dokuz ay karnımda taşıdım?

أَلِلنَّارِ أَرْضَعْتُهُ سَنَتَيْنِ؟ فَأَيْنَ رَحْمَةُ الْأُمِّ؟ فَعِنْدَ ذَلِكَ انْطَلَقَ لِسَانُهُ، وَذَكَرَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ،

Ateş için mi onu iki yıl emzirdim? Anne şefkati nerede kaldı?” dedi. İşte o anda gencin dili çözüldü ve “Eşhedü en lâ ilâhe illallâh (Şehadet ederim ki Allâh'tan başka ilah yoktur)” sözünü söyledi.

وَالنُّكْتَةُ أَنَّهَا كَانَتْ رَحِيمَةً وَمَا كَانَتْ رَحْمَانَةً فَلِأَجْلِ ذَلِكَ الْقَدْرِ الْقَلِيلِ مِنَ الرَّحْمَةِ مَا جَوَّزَتِ الْإِحْرَاقَ بِالنَّارِ، فَالرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ الَّذِي لَمْ يَتَضَرَّرْ بِجِنَايَاتِ عَبِيدِهِ مَعَ عِنَايَتِهِ بِعِبَادِهِ كَيْفَ يَسْتَجِيزُ أَنْ يَحْرِقَ الْمُؤْمِنَ الَّذِي وَاظَبَ عَلَى شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ سَبْعِينَ سَنَةً بِالنَّارِ.

Buradaki nükte şudur: Kadın rahîme idi (merhametliydi), rahmâne değildi. Bu azıcık rahmetten dolayı onun ateşte yakılmasına razı olmadı. Kullarına olan inayetine rağmen kullarının cürümlerinden zarar görmeyen Rahmân ve Rahîm [olan Allâh], yetmiş yıl boyunca 'Allâh'tan başka ilah yoktur' şehadetine devam eden mümini ateşte yakmaya nasıl cevaz verir/nasıl yakar?

الْفَائِدَةُ السَّادِسَةُ: لَقَدِ اشْتُهِرَ

Altıncı Fayda: Şüphesiz meşhur olmuştur ki,

أَنَّ النَّبِيَّ ﵇ لَمَّا كُسِرَتْ رَبَاعِيَّتُهُ قَالَ: «اللَّهُمَّ اهْدِ قَوْمِي فَإِنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ» ،

Peygamber (aleyhisselâm) ön dişi kırıldığında: “Allâh'ım, kavmime hidayet ver, çünkü onlar bilmiyorlar” buyurmuştur.

فَظَهَرَ

Yine açığa çıkmıştır ki,

أَنَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَقُولُ: «أُمَّتِي، أُمَّتِي» ،

O kıyamet günü: “Ümmetim, ümmetim!” diyecektir.

فَهَذَا كَرَمٌ عَظِيمٌ مِنْهُ فِي الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ، وَإِنَّمَا حَصَلَ فِيهِ هَذَا الْكَرَمُ وَهَذَا الْإِحْسَانُ لِكَوْنِهِ رَحْمَةً كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ فإذا كان أثر الرحمة الواحدة بلغ هَذَا الْمَبْلَغُ فَكَيْفَ كَرَمُ مَنْ هُوَ رَحْمَنٌ رَحِيمٌ؟ وَأَيْضًا

İşte bu, dünyada ve ahirette kendisinden [sâdır olan] büyük bir keremdir. Bu kerem ve bu ihsan kendisinde ancak bir rahmet olması sebebiyle hasıl olmuştur; nitekim Teâlâ: { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ } “Biz seni ancak âlemlere bir rahmet olarak gönderdik” buyurmuştur. Tek bir rahmetin eseri bu dereceye ulaştığına göre, Rahmân ve Rahîm olan [Allâh]'ın keremi nasıldır? Ayrıca

رُوِيَ أَنَّهُ ﵇ قَالَ: «اللَّهُمَّ اجْعَلْ حِسَابَ أُمَّتِي عَلَى يَدَيَّ» ،

rivayet edildiğine göre o (aleyhisselâm): “Allâh'ım! Ümmetimin hesabını benim elime bırak” demiştir.

ثُمَّ إِنَّهُ امْتَنَعَ عَنِ الصَّلَاةِ عَلَى الْمَيِّتِ لِأَجْلِ أَنَّهُ كَانَ مَدْيُونًا بِدِرْهَمَيْنِ، وَأَخْرَجَ عَائِشَةَ/ عَنِ الْبَيْتِ بِسَبَبِ الْإِفْكِ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ لَهُ إِنَّ لَكَ رَحْمَةً وَاحِدَةً وَهِيَ قَوْلُهُ: وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٠٧] وَالرَّحْمَةُ الْوَاحِدَةُ لا تكفي في إصلاح عالم الْمَخْلُوقَاتِ، فَذَرْنِي وَعَبِيدِي وَاتْرُكْنِي وَأُمَّتَكَ فَإِنِّي أَنَا الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ، فَرَحْمَتِي لَا نِهَايَةَ لَهَا، وَمَعْصِيَتُهُمْ مُتَنَاهِيَةٌ، وَالْمُتَنَاهِي فِي جَنْبِ غَيْرِ الْمُتَنَاهِي يَصِيرُ فَانِيًا، فَلَا جَرَمَ مَعَاصِي جَمِيعِ الْخَلْقِ تَفْنَى فِي بِحَارِ رَحْمَتِي، لِأَنِّي أَنَا الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ.

Sonra o, iki dirhem borcu olduğu için bir ölünün cenaze namazını kılmaktan imtina etmiş ve ifk hadisesi sebebiyle Âişe'yi evden çıkarmıştır. Sanki Teâlâ ona şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz senin tek bir rahmetin vardır; o da: { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ } “Biz seni ancak âlemlere bir rahmet olarak gönderdik” [Enbiyâ: 107] buyruğudur. Tek bir rahmet ise mahlûkat âlemini ıslah etmeye yetmez. O halde Beni kullarımla baş başa bırak, Beni ümmetinle baş başa bırak; zira Ben Rahmân ve Rahîm'im. Benim rahmetimin sonu yoktur, onların isyanları ise sonludur. Sonlu olan şey sonsuz olanın yanında yok olup gider. Şüphe yok ki bütün mahlûkatın isyanları Benim rahmet denizlerimde yok olur; çünkü Ben Rahmân ve Rahîm'im.”

الْفَائِدَةُ السَّابِعَةُ: قَالَتِ الْقَدَرِيَّةُ: كَيْفَ يَكُونُ رَحْمَانًا رَحِيمًا مَنْ خَلَقَ الْخَلْقَ لِلنَّارِ وَلِعَذَابِ الْأَبَدِ؟ وَكَيْفَ يَكُونُ رَحْمَانًا رَحِيمًا مَنْ يَخْلُقُ الْكُفْرَ فِي الْكَافِرِ وَيُعَذِّبُهُ عَلَيْهِ؟ وَكَيْفَ يَكُونُ رَحْمَانًا رَحِيمًا مَنْ أَمَرَ بِالْإِيمَانِ ثُمَّ صَدَّ وَمَنَعَ عَنْهُ؟ وَقَالَتِ الْجَبْرِيَّةُ: أَعْظَمُ أَنْوَاعِ النِّعْمَةِ وَالرَّحْمَةِ هُوَ الْإِيمَانُ فَلَوْ لَمْ يَكُنِ الْإِيمَانُ مِنَ اللَّهِ بَلْ كَانَ مِنَ الْعَبْدِ لَكَانَ اسْمُ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ بِالْعَبْدِ أَوْلَى مِنْهُ بِاللَّهِ، وَاللَّهُ أعلم.

Yedinci Fayda: Kaderiyye şöyle demiştir: Mahlûkatı cehennem için ve ebedî azap için yaratan kimse nasıl Rahmân ve Rahîm olabilir? Kâfirde küfrü yaratıp sonra da bundan dolayı ona azap eden kimse nasıl Rahmân ve Rahîm olabilir? İmanı emredip sonra da bundan yüz çevirten ve engelleyen kimse nasıl Rahmân ve Rahîm olabilir? Cebriyye ise şöyle demiştir: Nimet ve rahmet çeşitlerinin en büyüğü imandır; eğer iman Allâh'tan olmayıp kuldan olsaydı, Rahmân ve Rahîm ismi Allâh'tan ziyade kula layık olurdu. Allâh en iyisini bilir.

الْفَصْلُ الرَّابِعُ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ مَالِكِ يَوْمِ الدين، وفيه فوائد:

Dördüncü Fasıl: { مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Din gününün sahibi” [sözünün] tefsiri hakkındadır ve bunda [birkaç] fayda vardır:

تفسير (مالك يوم الدين) :

{ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Din gününün sahibi”nin Tefsiri:

الْفَائِدَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ، أَيْ: مَالِكِ يَوْمِ الْبَعْثِ وَالْجَزَاءِ، وَتَقْرِيرُهُ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْفَرْقِ بَيْنَ الْمُحْسِنِ وَالْمُسِيءِ، وَالْمُطِيعِ وَالْعَاصِي، وَالْمُوَافِقِ وَالْمُخَالِفِ، وَذَلِكَ لَا يَظْهَرُ إِلَّا فِي يَوْمِ الْجَزَاءِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى [النَّجْمِ: ٣١] وَقَالَ تَعَالَى: أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ [ص: ٢٨] وَقَالَ:

Birinci Fayda: O'nun { مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Din gününün sahibi” sözü, yani diriliş ve ceza/hesap gününün sahibi demektir. Bunun açıklaması şudur: İyilik eden ile kötülük eden, itaatkâr ile asi, [emre] uyan ile muhalefet eden arasında bir farkın bulunması kaçınılmazdır. Bu da ancak ceza gününde ortaya çıkar; nitekim Teâlâ: { لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى } “Kötülük edenleri yaptıklarıyla cezalandırsın, iyilik edenleri de en güzeliyle mükâfatlandırsın diye” [Necm: 31] ve: { أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ } “Yoksa biz iman edip salih ameller işleyenleri yeryüzünde fesat çıkaranlar gibi mi tutacağız? Yoksa takva sahiplerini yoldan çıkanlar gibi mi tutacağız?” [Sâd: 28] buyurmuştur. Yine şöyle buyurmuştur:

إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى [طه: ١٥] وَاعْلَمْ أَنَّ مَنْ سَلَّطَ الظَّالِمَ عَلَى الْمَظْلُومِ ثُمَّ إِنَّهُ لَا يَنْتَقِمُ مِنْهُ فَذَاكَ إِمَّا لِلْعَجْزِ أَوْ لِلْجَهْلِ أَوْ لِكَوْنِهِ رَاضِيًا بِذَلِكَ الظُّلْمِ، وَهَذِهِ الصِّفَاتُ الثَّلَاثُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى مُحَالٌ، فَوَجَبَ أَنَّ يَنْتَقِمَ لِلْمَظْلُومِينَ مِنَ الظَّالِمِينَ، وَلَمَّا لَمْ يَحْصُلْ هَذَا الِانْتِقَامُ فِي دَارِ الدُّنْيَا وَجَبَ أَنْ يَحْصُلَ فِي دَارِ الْأُخْرَى بَعْدَ دَارِ الدُّنْيَا، وَذَلِكَ هُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ [الفاتحة: ٤] وَبِقَوْلِهِ: فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ [الزَّلْزَلَةِ: ٧] الآية

{ إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى } “Herkes peşinde koştuğu şeyle cezalandırılsın/karşılığını alsın diye, [vaktini] neredeyse gizleyeceğim kıyamet mutlaka gelecektir” [Tâhâ: 15]. Bil ki zalimi mazluma musallat kılıp sonra da ondan intikam almayan kimse; bunu ya acizlikten ya cehaletten ya da o zulme razı olduğundan ötürü yapmaz. Bu üç sıfat ise Allâh Teâlâ hakkında muhaldir (imkânsızdır). O halde zalimlerden mazlumların intikamını alması vaciptir. Bu intikam dünya yurdunda gerçekleşmediğine göre, dünya yurdundan sonraki ahiret yurdunda gerçekleşmesi vacip olmuştur. İşte { مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Din gününün sahibi” [Fâtiha: 4] ve: { فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ } “Kim zerre ağırlığınca bir hayır işlerse onu görür” [Zilzâl: 7] ve devamındaki ayetten murad budur.

رُوِيَ أَنَّهُ يُجَاءُ بِرَجُلٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيَنْظُرُ فِي أَحْوَالِ نَفْسِهِ فَلَا يَرَى لِنَفْسِهِ حَسَنَةً الْبَتَّةَ، فَيَأْتِيهِ النِّدَاءُ، يَا فُلَانُ ادْخُلِ الْجَنَّةَ بِعَمَلِكَ، فَيَقُولُ: إِلَهِي، مَاذَا عَمِلْتُ؟ فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: أَلَسْتَ لَمَّا كُنْتَ نَائِمًا تَقَلَّبْتَ مِنْ جَنْبٍ إِلَى جَنْبٍ لَيْلَةَ كَذَا فَقُلْتَ فِي خِلَالِ ذَلِكَ «اللَّهُ» ثُمَّ غَلَبَكَ النَّوْمُ فِي الْحَالِ فَنَسِيتَ/ ذَلِكَ أَمَّا أَنَا فَلَا تَأْخُذُنِي سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ فَمَا نَسِيتُ ذَلِكَ، وَأَيْضًا يُؤْتَى بِرَجُلٍ وَتُوزَنُ حَسَنَاتُهُ وَسَيِّئَاتُهُ فَتَخِفُّ حَسَنَاتُهُ فَتَأْتِيهِ بِطَاقَةٌ فَتُثَقِّلُ مِيزَانَهُ فَإِذَا فِيهَا شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَلَا يَثْقُلُ مَعَ ذِكْرِ اللَّهِ غَيْرُهُ.

Rivayet edildiğine göre kıyamet günü bir adam getirilir; kendi durumuna bakar ve kendisi için hiçbir iyilik göremez. Derken ona bir ses gelir: “Ey falan! Amelinle cennete gir!” Adam: “İlahım! Ben ne amel ettim ki?” der. Allâh Teâlâ şöyle buyurur: “Hani sen falan gece uykuda iken bir yandan öbür yana dönmüş ve o esnada 'Allâh' demiştin; sonra da hemen uykun ağır basmış ve bunu unutmuştun. Bana gelince, Beni ne bir uyuklama tutar ne de uyku; Ben onu unutmadım.” Yine bir adam getirilir, iyilikleri ve kötülükleri tartılır, iyilikleri hafif gelir; derken bir pusula/kart gelir ve terazisini ağırlaştırır. Bir de bakar ki onda 'Allâh'tan başka ilah yoktur' şehadeti vardır; zira Allâh'ın zikrinin yanında başka hiçbir şey ağır basamaz.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْوَاجِبَاتِ عَلَى قِسْمَيْنِ: حُقُوقُ اللَّهِ تَعَالَى، وَحُقُوقُ الْعِبَادِ: أَمَّا حُقُوقُ اللَّهِ تَعَالَى فَمَبْنَاهَا عَلَى الْمُسَامَحَةِ لِأَنَّهُ تَعَالَى غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ، وَأَمَّا حُقُوقُ الْعِبَادِ فَهِيَ الَّتِي يَجِبُ الِاحْتِرَازُ عَنْهَا.

Bil ki vacipler iki kısımdır: Allâh Teâlâ'nın hakları ve kulların hakları. Allâh Teâlâ'nın haklarına gelince; onun esası müsamahaya dayanır, çünkü O Teâlâ âlemlerden müstağnidir (hiçbir şeye muhtaç değildir). Kulların haklarına gelince; asıl sakınılması gerekenler bunlardır.

رُوِيَ أَنَّ أَبَا حَنِيفَةَ ﵁ كَانَ لَهُ عَلَى بَعْضِ الْمَجُوسِ مَالٌ فَذَهَبَ إِلَى دَارِهِ لِيُطَالِبَهُ بِهِ، فَلَمَّا وَصَلَ إِلَى بَابِ دَارِهِ وَقَعَ عَلَى نَعْلِهِ نَجَاسَةٌ، فَنَفَضَ نَعْلَهُ فَارْتَفَعَتِ النَّجَاسَةُ عَنْ نَعْلِهِ وَوَقَعَتْ عَلَى حَائِطِ دَارِ الْمَجُوسِيِّ فَتَحَيَّرَ أَبُو حَنِيفَةَ وَقَالَ: إِنْ تَرَكْتُهَا كَانَ ذَلِكَ سَبَبًا لِقُبْحِ جِدَارِ هَذَا الْمَجُوسِيِّ، وَإِنْ حَكَكْتُهَا انْحَدَرَ التُّرَابُ مِنَ الْحَائِطِ، فَدَقَّ الْبَابَ فَخَرَجَتِ الْجَارِيَةُ فَقَالَ لَهَا: قُولِي لِمَوْلَاكِ إِنَّ أَبَا حَنِيفَةَ بِالْبَابِ، فَخَرَجَ إِلَيْهِ وَظَنَّ أَنَّهُ يُطَالِبُهُ بِالْمَالِ، فَأَخَذَ يَعْتَذِرُ، فَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁، هَاهُنَا مَا هُوَ أَوْلَى، وَذَكَرَ قِصَّةَ الْجِدَارِ، وَأَنَّهُ كَيْفَ السَّبِيلُ إِلَى تَطْهِيرِهِ فَقَالَ الْمَجُوسِيُّ: فَأَنَا أَبْدَأُ بِتَطْهِيرِ نَفْسِي فَأَسْلَمَ فِي الْحَالِ، وَالنُّكْتَةُ فِيهِ أَنَّ أَبَا حَنِيفَةَ لَمَّا احْتَرَزَ عَنْ ظُلْمِ الْمَجُوسِيِّ فِي ذَلِكَ الْقَدْرِ الْقَلِيلِ مِنَ الظُّلْمِ فَلِأَجْلِ تَرْكِهِ ذَلِكَ انْتَقَلَ الْمَجُوسِيُّ مِنَ الْكُفْرِ إِلَى الْإِيمَانِ، فَمَنِ احْتَرَزَ عَنِ الظُّلْمِ كَيْفَ يَكُونُ حَالُهُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Rivayet edildiğine göre Ebû Hanîfe'nin (radıyallâhu anh) Mecûsîlerden birinde alacağı vardı; bunu talep etmek için onun evine gitti. Evinin kapısına vardığında pabucuna bir pislik bulaştı. Pabucunu silkeleyince pislik pabuçtan fırlayıp Mecûsî'nin evinin duvarına yapıştı. Ebû Hanîfe şaşırıp kaldı ve: “Eğer bunu bırakırsam bu Mecûsî'nin duvarının çirkinleşmesine sebep olur; kazırsam duvardan toprak dökülür” dedi. Kapıyı çaldı, cariye çıktı; ona: “Efendine Ebû Hanîfe'nin kapıda olduğunu söyle” dedi. Mecûsî onun yanına çıktı ve parayı istemeye geldiğini zannederek özür dilemeye başladı. Ebû Hanîfe (radıyallâhu anh): “Burada bundan daha öncelikli bir mesele var” diyerek duvar hadisesini ve onu temizlemenin yolunun nasıl olacağını anlattı. Mecûsî: “Öyleyse ben önce kendi nefsimi temizlemekle başlayayım!” dedi ve derhal Müslüman oldu. Buradaki nükte şudur: Ebû Hanîfe bu azıcık zulüm hususunda bile Mecûsî'ye haksızlık etmekten sakındığı için, onun bunu terk etmesi sebebiyle Mecûsî küfürden imana geçmiştir. Zulümden sakınan kimsenin Allâh Teâlâ katındaki hali nasıl olur bir düşün!

الْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفَ الْقُرَّاءُ فِي هَذِهِ الْكَلِمَةِ، فَمِنْهُمْ مَنْ قَرَأَ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَرَأَ مَلِكِ يَوْمِ الدِّينِ. حُجَّةُ مَنْ قَرَأَ مَالِكِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ فِيهِ حَرْفًا زَائِدًا فَكَانَتْ قِرَاءَتُهُ أَكْثَرَ ثَوَابًا. الثَّانِي: أَنَّهُ يَحْصُلُ فِي الْقِيَامَةِ مُلُوكٌ كَثِيرُونَ، أَمَّا الْمَالِكُ الْحَقُّ لِيَوْمِ الدِّينِ فَلَيْسَ إِلَّا اللَّهُ. الثَّالِثُ: الْمَالِكُ قَدْ يَكُونُ مَلِكًا وَقَدْ لَا يَكُونُ كَمَا أَنَّ الْمَلِكَ قَدْ يَكُونُ مَالِكًا وَقَدْ لَا يَكُونُ فَالْمِلْكِيَّةُ وَالْمَالِكِيَّةُ قَدْ تَنْفَكُّ كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا عَنِ الْأُخْرَى إِلَّا أَنَّ

İkinci Fayda: Kıraat âlimleri bu kelimede ihtilaf etmişlerdir; onlardan kimi { مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Mâliki yevmi'd-dîn”, kimi de { مَلِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Meliki yevmi'd-dîn” şeklinde okumuştur. { مَالِكِ } “Mâlik” okuyanların hücceti birkaç yöndendir: Birincisi: Onda fazladan bir harf vardır, dolayısıyla onun okunuşu daha çok sevaptır. İkincisi: Kıyamette birçok melik (hükümdar) bulunacaktır; din gününün hakiki mâliki ise yalnızca Allâh'tır. Üçüncüsü: Mâlik (mülk sahibi) bazen melik (hükümdar) olabilir, bazen olmayabilir; nitekim melik de bazen mâlik olabilir, bazen olmayabilir; binaenaleyh meliklik ile mâliklik birbirinden ayrılabilir; ancak

الْمَالِكِيَّةَ سَبَبٌ لِإِطْلَاقِ التَّصَرُّفِ، وَالْمِلْكِيَّةُ لَيْسَتْ كَذَلِكَ فَكَانَ الْمَالِكُ أَوْلَى. الرَّابِعُ: أَنَّ الْمَلِكَ مَلِكٌ لِلرَّعِيَّةِ، وَالْمَالِكُ مَالِكٌ لِلْعَبِيدِ، وَالْعَبْدُ أَدْوَنُ حَالًا مِنَ الرَّعِيَّةِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْقَهْرُ فِي الْمَالِكِيَّةِ أَكْثَرَ مِنْهُ فِي الْمَلِكِيَّةِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمَالِكُ أَعْلَى حَالًا مِنَ الْمَلِكِ، الْخَامِسُ: أَنَّ الرَّعِيَّةَ يُمْكِنُهُمْ إِخْرَاجُ أَنْفُسِهِمْ عَنْ كَوْنِهِمْ رَعِيَّةً لِذَلِكَ الْمَلِكِ بِاخْتِيَارِ أَنْفُسِهِمْ، أَمَّا الْمَمْلُوكُ فَلَا يُمْكِنُهُ إِخْرَاجُ نَفْسِهِ عَنْ كَوْنِهِ مَمْلُوكًا لِذَلِكَ الْمَالِكِ بِاخْتِيَارِ نَفْسِهِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْقَهْرَ فِي الْمَالِكِيَّةِ أَكْمَلُ مِنْهُ فِي الْمِلْكِيَّةِ. السَّادِسُ: أَنَّ الْمَلِكَ يَجِبُ عَلَيْهِ رِعَايَةُ حَالِ الرَّعِيَّةِ،

mâliklik tasarrufun mutlak olmasına sebeptir, meliklik ise böyle değildir; bu yüzden mâlik [kelimesi] daha uygundur. Dördüncüsü: Melik tebaanın hükümdarıdır; mâlik ise kölelerin/kulların sahibidir; köle/kul ise tebaadan daha alt bir durumdadır; binaenaleyh mâliklikteki tahakküm ve kahır melikliktekinden daha fazladır. Dolayısıyla mâlik [sıfatının], melik [sıfatından] durum bakımından daha üstün olması vacip olur. Beşincisi: Tebaa kendi tercihiyle o hükümdarın tebaası olmaktan kendini çıkarabilir; memlûk (köle/kul) ise kendi tercihiyle o mâlikin memlûkü olmaktan kendini çıkaramaz. Böylece mâliklikteki tahakküm ve kahrın melikliktekinden daha kâmil olduğu sabit olmuştur. Altıncısı: Melikin tebaasının durumunu gözetmesi vaciptir;

قال ﵊/ وكلكم رَاعٍ وَكُلُّكُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ،

O (aleyhisselâm): “Hepiniz birer çobansınız ve hepiniz tebaanızdan / yönettiklerinizden sorumlusunuz” buyurmuştur.

وَلَا يَجِبُ عَلَى الرَّعِيَّةِ خِدْمَةُ الْمَلِكِ. أَمَّا الْمَمْلُوكُ فَإِنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِ خِدْمَةُ الْمَالِكِ وَأَنْ لَا يَسْتَقِلَّ بِأَمْرٍ إِلَّا بِإِذْنِ مَوْلَاهُ، حَتَّى إِنَّهُ لَا يَصِحُّ مِنْهُ الْقَضَاءُ وَالْإِمَامَةُ وَالشَّهَادَةُ وَإِذَا نَوَى مَوْلَاهُ السَّفَرَ يَصِيرُ هُوَ مُسَافِرًا، وَإِنْ نَوَى مَوْلَاهُ الْإِقَامَةَ صَارَ هُوَ مُقِيمًا، فَعَلِمْنَا أَنَّ الِانْقِيَادَ وَالْخُضُوعَ فِي الْمَمْلُوكِيَّةِ أَتَمُّ مِنْهُ فِي كَوْنِهِ رَعِيَّةً، فَهَذِهِ هِيَ الْوُجُوهُ الدَّالَّةُ عَلَى أَنَّ الْمَالِكَ أَكْمَلُ مِنَ الْمَلِكِ.

Tebaaya melike hizmet etmek vacip değildir. Memlûke (köleye) gelince; mâlike hizmet etmesi ve efendisinin izni olmaksızın hiçbir işte bağımsız davranmaması vaciptir. Hatta ondan kadılık, imamlık ve şahitlik geçerli olmaz; efendisi sefere niyet ettiğinde kendisi de seferî olur, efendisi ikamete niyet ettiğinde o da mukim olur. Böylece bildik ki memlûklükteki boyun eğme ve itaat, tebaa olmaktakinden daha tamdır. İşte bunlar, mâlikin melikten daha kâmil olduğuna delalet eden yönlerdir.

وَحُجَّةُ مَنْ قَالَ إِنَّ الْمَلِكَ أَوْلَى مِنَ الْمَالِكِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْبَلَدِ يَكُونُ مَالِكًا أَمَّا الْمَلِكُ لَا يَكُونُ إِلَّا أَعْظَمَ النَّاسِ وَأَعْلَاهُمْ فَكَانَ الْمَلِكُ أَشْرَفَ مِنَ الْمَالِكِ. الثَّانِي: أَنَّهُمْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ، مَلِكِ النَّاسِ [النَّاسِ: ١، ٢] لَفْظُ الْمَلِكِ فِيهِ مُتَعَيِّنٌ، وَلَوْلَا أَنَّ الْمَلِكَ أَعْلَى حَالًا مِنَ الْمَالِكِ وَإِلَّا لَمْ يَتَعَيَّنْ. الثَّالِثُ: الْمَلِكُ أَوْلَى لِأَنَّهُ أَقْصَرُ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ يُدْرِكُ مِنَ الزَّمَانِ مَا تُذْكَرُ فِيهِ هَذِهِ الْكَلِمَةُ بِتَمَامِهَا، بِخِلَافِ الْمَالِكِ فَإِنَّهَا أَطْوَلُ، فَاحْتَمَلَ أَنْ لَا يَجِدَ مِنَ الزَّمَانِ مَا يُتِمُّ فِيهِ هَذِهِ الْكَلِمَةَ، هَكَذَا نُقِلَ عَنْ أَبِي عَمْرٍو، وَأَجَابَ الْكِسَائِيُّ بِأَنْ قَالَ: إِنِّي أَشْرَعُ فِي ذِكْرِ هَذِهِ الْكَلِمَةِ فَإِنْ لَمْ أَبْلُغْهَا فَقَدْ بَلَغْتُهَا حَيْثُ عَزَمْتُ عَلَيْهَا، نَظِيرُهُ فِي الشَّرْعِيَّاتِ مَنْ نَوَى صَوْمَ الْغَدِ قَبْلَ غُرُوبِ الشَّمْسِ مِنَ الْيَوْمِ فِي أَيَّامِ رَمَضَانَ لَا يُجْزِيهِ، لِأَنَّهُ فِي هَذَا الْيَوْمِ مُشْتَغِلٌ بِصَوْمِ هَذَا الْيَوْمِ، فَإِذَا نَوَى صَوْمَ الْغَدِ كَانَ ذَلِكَ تَطْوِيلًا لِلْأَمَلِ، أَمَّا إِذَا نَوَى بعد غروب الشمس فإنه يُجْزِيهِ، لِأَنَّهُ وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ تَطْوِيلًا لِلْأَمَلِ إِلَّا أَنَّهُ خَرَجَ عَنِ الصَّوْمِ بِسَبَبِ غُرُوبِ الشَّمْسِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَمُوتَ فِي تِلْكَ اللَّيْلَةِ، فَيَقُولُ: إِنْ لَمْ أَبْلُغْ إِلَى الْيَوْمِ فَلَا أقل من أكون على عزم الصوم، كذا هاهنا يَشْرَعُ فِي ذِكْرِ قَوْلِهِ مَالِكِ فَإِنْ تَمَّمَهَا فَذَاكَ وَإِنْ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى إِتْمَامِهَا كَانَ عَازِمًا عَلَى الْإِتْمَامِ وَهُوَ الْمُرَادُ.

Melikin mâlikten daha evla olduğunu söyleyenlerin hücceti ise birkaç yöndendir: Birincisi: Şehir halkından herkes bir şeyin mâliki olabilir; oysa melik ancak insanların en büyüğü ve en yücesi olur. Dolayısıyla melik, mâlikten daha şereflidir. İkincisi: Onlar Allâh Teâlâ'nın: { قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ، مَلِكِ النَّاسِ } “De ki: Sığınırım insanların Rabbine, insanların Melikine” [en-Nâs 1-2] buyruğunda melik lafzının muayyen olduğu hususunda icma etmişlerdir. Eğer melik hal bakımından mâlikten daha üstün olmasaydı muayyen kılınmazdı. Üçüncüsü: Melik daha evladır, çünkü daha kısadır; zahir olan şudur ki [insan] bu kelimenin tamamının zikredileceği bir zamanı idrak edebilir. Mâlik ise bunun aksinedir, zira o daha uzundur; dolayısıyla bu kelimeyi tamamlayabileceği bir zaman bulamayabileceği muhtemeldir. Ebû Amr'dan böyle rivayet edilmiştir. Kisâî ise şöyle cevap vermiştir: “Ben bu kelimeyi zikretmeye başlarım; şayet sonuna ulaşamazsam bile, ona azmettiğim için ona ulaşmış sayılırım.” Şer'î konularda bunun benzeri şudur: Ramazan günlerinde güneş batmadan önce ertesi günün orucuna niyet eden kimsenin [bu niyeti] yeterli olmaz; çünkü o gün kendisi o günün orucuyla meşguldür. Dolayısıyla ertesi günün orucuna niyet ettiğinde bu bir tûl-i emel (uzun emel) olur. Güneş battıktan sonra niyet ederse bu geçerli olur; çünkü her ne kadar bu bir tûl-i emel olsa da, güneşin batmasıyla oruçtan çıkmıştır ve o gece ölmesi de mümkündür. Dolayısıyla şöyle der: “Eğer yarına ulaşamazsam, en azından oruca azmetmiş olurum.” Burada da durum böyledir; kul { مَالِكِ } “Mâlik” sözünü zikretmeye başlar; eğer tamamlarsa zaten mesele yoktur, şayet tamamlamaya güç yetiremezse tamamlamaya azmetmiş olur ki matlup olan da budur.

ثُمَّ نَقُولُ: إِنَّهُ يَتَفَرَّعُ عَلَى كَوْنِهِ مَلِكًا أَحْكَامٌ، وَعَلَى كَوْنِهِ مَالِكًا أَحْكَامٌ أُخَرُ.

Sonra deriz ki: O'nun melik olmasından birtakım hükümler, mâlik olmasından ise başka birtakım hükümler neşet eder.

أَمَّا الْأَحْكَامُ الْمُتَفَرِّعَةُ عَلَى كَوْنِهِ مَلِكًا فَوُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ السِّيَاسَاتِ عَلَى أَرْبَعَةِ أَقْسَامٍ: سِيَاسَةُ الْمُلَّاكِ، وَسِيَاسَةُ الْمُلُوكِ، وَسِيَاسَةُ الْمَلَائِكَةِ، وَسِيَاسَةُ مَلِكِ الْمُلُوكِ: فَسِيَاسَةُ الْمُلُوكِ أَقْوَى مِنْ سِيَاسَةِ الْمُلَّاكِ، لِأَنَّهُ لَوِ اجْتَمَعَ عَالَمٌ مِنَ الْمَالِكِينَ فَإِنَّهُمْ لَا يُقَاوِمُونَ مَلِكًا وَاحِدًا، أَلَا تَرَى أَنَّ السَّيِّدَ لَا يَمْلِكُ إِقَامَةَ الْحَدِّ عَلَى مَمْلُوكِهِ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْمَلِكَ يَمْلِكُ إِقَامَةَ الْحُدُودِ عَلَى النَّاسِ، وَأَمَّا سِيَاسَةُ الْمَلَائِكَةِ فَهِيَ فَوْقَ سِيَاسَاتِ الْمُلُوكِ، لِأَنَّ عَالَمًا مِنْ أَكَابِرِ الْمُلُوكِ لَا يُمْكِنُهُمْ دَفْعُ سِيَاسَةِ مَلِكٍ وَاحِدٍ، وَأَمَّا سِيَاسَةُ مَلِكِ الْمُلُوكِ فَإِنَّهَا فَوْقَ سِيَاسَاتِ الْمَلَائِكَةِ، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلائِكَةُ صَفًّا لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَقالَ صَواباً [النَّبَأِ: ٣٨] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٥] وَقَالَ فِي صِفَةِ الْمَلَائِكَةِ: وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٨] فَيَا أَيُّهَا الملوك لا تغتروا بما لكم مِنَ الْمَالِ وَالْمُلْكِ فَإِنَّكُمْ أُسَرَاءُ فِي قَبْضَةِ قُدْرَةِ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ وَيَا أَيُّهَا الرَّعِيَّةُ إِذَا كُنْتُمْ تَخَافُونَ سِيَاسَةَ الْمَلِكِ أَفَمَا تَخَافُونَ سِيَاسَةَ مَلِكِ الْمُلُوكِ الَّذِي هُوَ مَالِكُ يَوْمِ الدين.

O'nun melik olmasından neşet eden hükümlere gelince, bunlar birkaç vecihtir: Birincisi: Siyasetler (yönetimler) dört kısımdır: Mülk sahiplerinin siyaseti, meliklerin siyaseti, meleklerin siyaseti ve mülûkün melikinin (hükümdarlar hükümdarının) siyaseti. Meliklerin siyaseti, mülk sahiplerinin siyasetinden daha güçlüdür; zira mâliklerden bir dünya dolusu insan toplansa tek bir melike karşı koyamazlar. Görmez misin ki efendi, Ebû Hanîfe'ye göre kendi kölesi üzerine had cezası tatbik etme yetkisine sahip değildir; oysa melikin insanlar üzerine hadleri tatbik etmeye yetkili olduğu hususunda icma etmişlerdir. Meleklerin siyasetine gelince; o meliklerin siyasetinin üstündedir; zira meliklerin büyüklerinden bir dünya dolusu toplansa tek bir meleğin siyasetini defedemezler. Hükümdarlar Hükümdarı'nın siyaseti ise meleklerin siyasetinin de fevkindedir. Allâh Teâlâ'nın şu buyruklarına baksana: { يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلائِكَةُ صَفًّا لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَقالَ صَواباً } “Rûh ve meleklerin saf saf durduğu o gün, Rahmân'ın izin verdiği ve doğruyu söyleyen kimseden başkası konuşamaz” [en-Nebe 38] ve { مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ } “O'nun izni olmaksızın katında şefaat edecek kimdir?” [el-Bakara 255]. Meleklerin vasfı hakkında da şöyle buyurmuştur: { وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى } “Onlar, [Allâh'ın] razı olduğu kimseden başkasına şefaat etmezler” [el-Enbiyâ 28]. Ey melikler! Sahip olduğunuz mal ve mülkle gururlanmayın; zira siz din gününün mâlikinin kudret kabzasında birer esirsiniz! Ey tebaa! Melikin siyasetinden korkuyorsanız, din gününün mâliki olan mülûkün melikinin siyasetinden nasıl korkmazsınız?

الْحُكْمُ الثَّانِي: مِنْ أَحْكَامِ كَوْنِهِ تَعَالَى مَلِكًا أَنَّهُ مَلِكٌ لَا يُشْبِهُ سَائِرَ الْمُلُوكِ لِأَنَّهُمْ إِنْ تَصَدَّقُوا بِشَيْءٍ انْتَقَصَ مُلْكُهُمْ، وَقَلَّتْ خَزَائِنُهُمْ، أَمَّا الْحَقُّ ﷾ فَمُلْكُهُ لَا يَنْتَقِصُ بِالْعَطَاءِ وَالْإِحْسَانِ، بَلْ يَزْدَادُ، بَيَانُهُ أَنَّهُ تَعَالَى إِذَا أَعْطَاكَ وَلَدًا وَاحِدًا لَمْ يَتَوَجَّهْ حُكْمُهُ إِلَّا عَلَى ذَلِكَ الْوَلَدِ الْوَاحِدِ، أَمَّا لَوْ أَعْطَاكَ عَشَرَةً مِنَ الْأَوْلَادِ كَانَ حُكْمُهُ وَتَكْلِيفُهُ لَازِمًا عَلَى الْكُلِّ، فَثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى كُلَّمَا كَانَ أَكْثَرَ عَطَاءً كَانَ أَوْسَعَ مُلْكًا. الْحُكْمُ الثَّالِثُ: مِنْ أَحْكَامِ كَوْنِهِ مَلِكًا كَمَالُ الرَّحْمَةِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ آيَاتٌ: إِحْدَاهَا: مَا ذُكِرَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ مِنْ كَوْنِهِ رَبًّا رَحْمَانًا رَحِيمًا وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ: هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ [الْحَشْرِ: ٢٢، ٢٣] ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدَهُ كَوْنَهُ قُدُّوسًا عَنِ الظُّلْمِ وَالْجَوْرِ، ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدَهُ كَوْنَهُ سَلَامًا، وَهُوَ الَّذِي سَلَّمَ عِبَادَهُ مِنْ ظُلْمِهِ وَجَوْرِهِ، ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدَهُ كَوْنَهُ مُؤْمِنًا، وَهُوَ الَّذِي يُؤَمِّنُ عَبِيدَهُ عَنْ جَوْرِهِ وَظُلْمِهِ، فَثَبَتَ أَنَّ كَوْنَهُ مَلِكًا لَا يَتِمُّ إِلَّا مَعَ كَمَالِ الرَّحْمَةِ. وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ [الْفُرْقَانِ: ٢٦] لَمَّا أَثْبَتَ لِنَفْسِهِ الْمُلْكَ أَرْدَفَهُ بِأَنْ وَصَفَ نَفْسَهُ بِكَوْنِهِ رَحْمَانًا، يَعْنِي إِنْ كَانَ ثُبُوتُ الْمُلْكِ لَهُ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ يَدُلُّ عَلَى كَمَالِ الْقَهْرِ، فَكَوْنُهُ رَحْمَانًا يَدُلُّ عَلَى زَوَالِ الْخَوْفِ وَحُصُولِ الرَّحْمَةِ. وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى:

Allâh Teâlâ'nın melik olmasının hükümlerinden İkincisi: O, diğer meliklere benzemeyen bir meliktir. Çünkü diğer hükümdarlar bir şey bağışladıklarında mülkleri eksilir ve hazineleri azalır. Hak (celle celâluhû) ise böyle değildir; O'nun mülkü vermekle ve ihsanda bulunmakla eksilmez, bilakis artar. Bunun açıklaması şudur: Allâh Teâlâ sana tek bir evlat verdiğinde O'nun hükmü ancak o tek evlada yönelir; şayet sana on çocuk verirse O'nun hükmü ve teklifi hepsini bağlayıcı olur. Böylece sabit olmuştur ki Allâh Teâlâ'nın ihsanı ne kadar çok olursa mülkü de o kadar geniş olur. O'nun melik olmasının hükümlerinden Üçüncüsü: Rahmetin kemalidir. Buna delil ise birtakım ayetlerdir: Birincisi: Bu surede O'nun Rab, Rahmân ve Rahîm olarak zikredilmiş olmasıdır. İkincisi: Allâh Teâlâ'nın şu buyruğudur: { هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ } “O, kendisinden başka hiçbir ilah bulunmayan Allâh'tır; gaybı da görünen âlemi de bilendir. O, Rahmân'dır, Rahîm'dir”, sonra bunun peşinden: { هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ } “O, kendisinden başka hiçbir ilah bulunmayan Melik'tir” [el-Haşr 22-23] buyurmuştur. Ardından O'nun zulüm ve haksızlıktan kuddûs (münezzeh) olduğunu zikretmiş, sonra kullarını zulmünden ve haksızlığından selamette kılan anlamına gelen selâm olduğunu zikretmiş, daha sonra kullarını haksızlığından ve zulmünden emin kılan anlamına gelen mü'min olduğunu zikretmiştir. Böylece sabit olmuştur ki O'nun melik oluşu ancak kemal derecesindeki rahmetle birlikte tamam olur. Üçüncüsü: Allâh Teâlâ'nın: { الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ } “O gün hak mülk Rahmân'ındır” [el-Furkan 26] buyruğudur. Kendisi için mülkü ispat edince, bunun peşinden kendisini Rahmân olmakla nitelemiştir. Yani o günde mülkün O'na ait oluşu kahrın kemaline delalet ediyorsa, Rahmân oluşu da korkunun zevaline ve rahmetin hasıl olmasına delalet eder. Dördüncüsü: Allâh Teâlâ'nın şu buyruğudur:

قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ مَلِكِ النَّاسِ [النَّاسِ: ١، ٢] فَذَكَرَ أَوَّلًا كَوْنَهُ رَبًّا لِلنَّاسِ ثُمَّ أَرْدَفَهُ بِكَوْنِهِ مَلِكًا لِلنَّاسِ، وَهَذِهِ الْآيَاتُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْمُلْكَ لَا يَحْسُنُ وَلَا يَكْمُلُ إِلَّا مَعَ الْإِحْسَانِ وَالرَّحْمَةِ، فَيَا أَيُّهَا الْمُلُوكُ اسْمَعُوا هَذِهِ الْآيَاتِ وَارْحَمُوا هَؤُلَاءِ الْمَسَاكِينَ وَلَا تَطْلُبُوا مَرْتَبَةً زَائِدَةً فِي الْمُلْكِ عَلَى مُلْكِ اللَّهِ تَعَالَى. الْحُكْمُ الرَّابِعُ: لِلْمَلِكِ أَنَّهُ يَجِبُ عَلَى الرَّعِيَّةِ طَاعَتُهُ فَإِنْ خَالَفُوهُ وَلَمْ يُطِيعُوهُ وَقَعَ الْهَرْجُ وَالْمَرَجُ فِي الْعَالَمِ وَحَصَلَ الِاضْطِرَابُ وَالتَّشْوِيشُ وَدَعَا ذَلِكَ إِلَى تَخْرِيبِ الْعَالَمِ وَفَنَاءِ الْخَلْقِ، فَلَمَّا شَاهَدْتُمْ أَنَّ مُخَالَفَةَ الْمَلِكِ الْمُجَازِي تُفْضِي آخِرَ الْأَمْرِ إِلَى تَخْرِيبِ الْعَالَمِ وَفَنَاءِ الْخَلْقِ فَانْظُرُوا إِلَى مُخَالَفَةِ مَلِكِ الْمُلُوكِ كَيْفَ يَكُونُ تَأْثِيرُهَا فِي زَوَالِ الْمَصَالِحِ وَحُصُولِ الْمَفَاسِدِ؟ وَتَمَامُ تَقْرِيرِهِ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ الْكُفْرَ سَبَبٌ لِخَرَابِ الْعَالَمِ، قَالَ تَعَالَى: تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً [مَرْيَمَ: ٩٠، ٩١] وَبَيَّنَ أَنَّ طَاعَتَهُ سَبَبٌ لِلْمَصَالِحِ قَالَ تَعَالَى: وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْها لا نَسْئَلُكَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَالْعاقِبَةُ لِلتَّقْوى [طَهَ: ١٣٢] فَيَا أَيُّهَا الرَّعِيَّةُ كُونُوا مُطِيعِينَ لِمُلُوكِكُمْ، وَيَا أَيُّهَا الْمُلُوكُ كُونُوا مُطِيعِينَ لِمَلِكِ الْمُلُوكِ حَتَّى تَنْتَظِمَ مَصَالِحُ الْعَالَمِ.

{ قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ مَلِكِ النَّاسِ } “De ki: Sığınırım insanların Rabbine, insanların Melikine” [en-Nâs 1-2]. Burada önce insanların Rabbi olduğunu zikretmiş, ardından insanların Meliki olduğunu peşi sıra zikretmiştir. Bu ayetler mülkün ancak ihsan ve rahmetle birlikte güzel ve kâmil olacağına delalet etmektedir. Ey hükümdarlar! Bu ayetleri işitin de şu zavallılara merhamet edin ve Allâh Teâlâ'nın mülkünden daha fazla bir mülk mertebesi talep etmeyin! Melik için Dördüncü Hüküm: Tebaaya ona itaat etmek vaciptir. Şayet ona muhalefet eder ve itaat etmezlerse dünyada hercümerç meydana gelir, kargaşa ve karışıklık hasıl olur; bu da âlemin harap olmasına ve yaratılanların yok olmasına yol açar. Sizler mecazi melike muhalefet etmenin işin sonunda âlemin harabiyetine ve halkın helakine yol açtığını müşahede ettiğinize göre, mülûkün melikine (hükümdarların hükümdarına) muhalefet etmenin maslahatların yok olmasında ve mefsedetlerin hasıl olmasındaki tesirine bir bakın! Bunun tam izahı şudur: Allâh Teâlâ küfrün âlemin harabiyetine sebep olduğunu beyan ederek şöyle buyurmuştur: { تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً } “Rahmân'a çocuk isnat etmelerinden dolayı neredeyse gökler çatlayacak, yer yarılacak ve dağlar yıkılıp çökecektir” [Meryem 90-91]. O'na itaatin ise maslahatlara sebep olduğunu beyan ederek şöyle buyurmuştur: { وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْها لا نَسْئَلُكَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَالْعاقِبَةُ لِلتَّقْوى } “Ailene namazı emret ve kendin de onda sabırlı ve sebatkâr ol. Biz senden rızık istemiyoruz; seni Biz rızıklandırıyoruz. Güzel akıbet ise takvanındır” [Tâhâ 132]. Ey tebaa! Âlemin maslahatları intizam bulsun diye meliklerinize itaatkâr olun; ey melikler! Sizler de mülûkün melikine itaatkâr olun!

الْحُكْمُ الْخَامِسُ: أَنَّهُ لَمَّا وَصَفَ نَفْسَهُ بِكَوْنِهِ مَلِكًا لِيَوْمِ الدِّينِ أَظْهَرَ لِلْعَالَمِينَ كَمَالَ عَدْلِهِ فَقَالَ: وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ [فُصِّلَتْ: ٤٦] ثُمَّ بَيَّنَ كَيْفِيَّةَ الْعَدْلِ فَقَالَ: وَنَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً [الْأَنْبِيَاءِ: ٤٧] فَظَهَرَ بِهَذَا أَنَّ كَوْنَهُ مَلِكًا حَقًّا لِيَوْمِ الدِّينِ إِنَّمَا يَظْهَرُ بِسَبَبِ الْعَدْلِ، فَإِنْ كَانَ الْمَلِكُ الْمُجَازِي عَادِلًا كَانَ مَلِكًا حَقًّا وَإِلَّا كَانَ مَلِكًا بَاطِلًا فَإِنْ كَانَ مَلِكًا عَادِلًا حَقًّا حَصَلَ مِنْ بَرَكَةِ عَدْلِهِ الْخَيْرُ وَالرَّاحَةُ فِي الْعَالَمِ وَإِنْ كَانَ مَلِكًا ظَالِمًا ارْتَفَعَ الْخَيْرُ مِنَ الْعَالَمِ.

Beşinci Hüküm: O, kendisini din gününün meliki olmakla nitelediğinde âlemlere adaletinin kemalini izhar etmiş ve: { وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “Rabbin kullara asla zulmedici değildir” [Fussilet 46] buyurmuştur. Sonra adaletin nasıl olduğunu beyan ederek şöyle buyurmuştur: { وَنَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً } “Kıyamet günü için adalet terazilerini koyarız, hiçbir kimseye hiçbir şekilde haksızlık edilmez” [el-Enbiyâ 47]. Böylece anlaşılmıştır ki O'nun din gününün hakiki meliki oluşu ancak adalet sebebiyle zahir olur. Şayet mecazi melik adil olursa hakiki bir melik olur, aksi takdirde bâtıl bir hükümdar olur. Eğer adil ve hakiki bir melik olursa, onun adaletinin bereketiyle âlemde hayır ve huzur hasıl olur; şayet zalim bir melik olursa âlemden hayır kalkar.

يُرْوَى أَنَّ أَنُوشَرْوَانَ خَرَجَ إِلَى الصَّيْدِ يَوْمًا، وَأَوْغَلَ فِي الرَّكْضِ، وَانْقَطَعَ عَنْ عَسْكَرِهِ وَاسْتَوْلَى الْعَطَشُ عَلَيْهِ، وَوَصَلَ إِلَى بُسْتَانٍ، فَلَمَّا دَخَلَ ذَلِكَ الْبُسْتَانَ رَأَى أَشْجَارَ الرُّمَّانِ فَقَالَ لِصَبِيٍّ حَضَرَ فِي ذَلِكَ الْبُسْتَانِ: أَعْطِنِي رُمَّانَةً وَاحِدَةً، فَأَعْطَاهُ رُمَّانَةً فَشَقَّهَا وَأَخْرَجَ حَبَّهَا وَعَصَرَهَا فَخَرَجَ مِنْهُ مَاءٌ كَثِيرٌ فَشَرِبَهُ، وَأَعْجَبَهُ ذَلِكَ الرُّمَّانُ فَعَزَمَ عَلَى أَنْ يَأْخُذَ ذَلِكَ الْبُسْتَانَ مِنْ مَالِكِهِ ثُمَّ قَالَ لِذَلِكَ الصَّبِيِّ: أَعْطِنِي رُمَّانَةً أُخْرَى، فَأَعْطَاهُ فَعَصَرَهَا فَخَرَجَ مِنْهَا مَاءٌ قَلِيلٌ فَشَرِبَهُ فَوَجَدَهُ عَفْصًا مُؤْذِيًا، فَقَالَ: أَيُّهَا الصَّبِيُّ لِمَ صَارَ الرُّمَّانُ هَكَذَا؟ فَقَالَ الصَّبِيُّ: لَعَلَّ مَلِكَ الْبَلَدِ عزم

Rivayet edildiğine göre Enûşirvân bir gün ava çıkmış, at koştururken uzaklaşarak askerlerinden kopmuştu. Kendisini şiddetli bir susuzluk kapladı ve bir bostana vardı. O bostana girdiğinde nar ağaçları gördü ve orada bulunan bir çocuğa: “Bana bir nar ver” dedi. Çocuk ona bir nar verdi; [Enûşirvân] onu yarıp tanelerini çıkardı ve sıktı, ondan bol miktarda su çıktı; onu içti. Bu nar çok hoşuna gitti ve o bostanı sahibinden [zorla] almaya niyet etti. Sonra o çocuğa: “Bana bir nar daha ver” dedi. Çocuk verdi; [Enûşirvân] onu sıktı, fakat ondan pek az su çıktı; onu içince buruk ve acı buldu. Bunun üzerine: “Ey çocuk, nar niçin böyle oldu?” dedi. Çocuk: “Herhalde memleketin hükümdarı

عَلَى الظُّلْمِ، فَلِأَجْلِ شُؤْمِ ظُلْمِهِ صَارَ الرُّمَّانُ هَكَذَا، فَتَابَ أَنُوشَرْوَانَ فِي قَلْبِهِ عَنْ ذَلِكَ الظُّلْمِ، وَقَالَ لِذَلِكَ الصَّبِيِّ:

zulme niyet etti; işte onun zulmünün uğursuzluğundan dolayı nar böyle oldu” dedi. Bunun üzerine Enûşirvân kalbinde o zulümden tövbe etti ve o çocuğa:

أَعْطِنِي رُمَّانَةً أُخْرَى، فَأَعْطَاهُ فَعَصَرَهَا فَوَجَدَهَا أَطْيَبَ مِنَ الرُّمَّانَةِ الْأُولَى، فَقَالَ لِلصَّبِيِّ: لِمَ بُدِّلَتْ هَذِهِ الْحَالَةُ؟

“Bana bir nar daha ver” dedi. Çocuk verdi; onu sıktı ve birinci nardan daha tatlı olduğunu gördü. Çocuğa: “Bu durum niçin değişti?” diye sordu.

فَقَالَ الصَّبِيُّ: لَعَلَّ مَلِكَ الْبَلَدِ تَابَ عَنْ ظُلْمِهِ، فَلَمَّا سَمِعَ أَنُوشَرْوَانَ هَذِهِ الْقِصَّةَ مِنْ ذَلِكَ الصَّبِيِّ وَكَانَتْ مُطَابِقَةً لِأَحْوَالِ قَلْبِهِ تَابَ بِالْكُلِّيَّةِ عَنِ الظُّلْمِ، فَلَا جَرَمَ بَقِيَ اسْمُهُ مُخَلَّدًا فِي الدُّنْيَا بِالْعَدْلِ، حَتَّى

Çocuk: “Herhalde memleketin hükümdarı zulmünden tövbe etti” dedi. Enûşirvân o çocuktan bu sözü işitince ve bu da kalbindeki hallere mutabık olunca zulümden tamamen tövbe etti. Nitekim dünyada adı adaletle ebedî kaldı, hatta

إِنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَرْوِي عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «وُلِدْتُ فِي زَمَنِ الْمَلِكِ الْعَادِلِ» .

insanlardan kimileri Resûlullâh (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in: “Ben adil hükümdar zamanında doğdum” buyurduğunu rivayet ederler.

أَمَّا الْأَحْكَامُ الْمُفَرَّعَةُ عَلَى كَوْنِهِ مَالِكًا فَهِيَ أَرْبَعَةٌ: الْحُكْمُ الْأَوَّلُ: قِرَاءَةُ الْمَالِكِ أَرْجَى مِنْ قِرَاءَةِ الْمَلِكِ، لِأَنَّ أَقْصَى مَا يُرْجَى مِنَ الْمَلِكِ الْعَدْلُ وَالْإِنْصَافُ وَأَنْ يَنْجُوَ الْإِنْسَانُ مِنْهُ رَأْسًا بِرَأْسٍ، أَمَّا الْمَالِكُ فَالْعَبْدُ يَطْلُبُ مِنْهُ الْكُسْوَةَ وَالطَّعَامَ وَالرَّحْمَةَ وَالتَّرْبِيَةَ فَكَأَنَّهُ تعالى يقول: أنا مالككم فعلي طعامكم وثيابكم وَثَوَابُكُمْ وَجَنَّتُكُمْ.

O'nun mâlik olmasından neşet eden hükümlere gelince, bunlar dörttür: Birinci Hüküm: Mâlik kıraati, Melik kıraatinden daha ümit vericidir. Çünkü melikten umulan nihai şey adalet ve insaftır, bir de insanın onun elinden başa baş [zararsız] kurtulmasıdır. Mâlikten ise kul giysi, yiyecek, merhamet ve terbiye (bakım) talep eder. Sanki Allâh Teâlâ şöyle buyurmaktadır: “Ben sizin Mâlikinizim; yiyeceğiniz, giyeceğiniz, sevabınız ve cennetiniz Bana aittir.”

الْحُكْمُ الثَّانِي: الْمَلِكُ وَإِنْ كَانَ أَغْنَى مِنَ الْمَالِكِ غَيْرَ أَنَّ الْمَلِكَ يَطْمَعُ فِيكَ وَالْمَالِكُ أَنْتَ تَطْمَعُ فِيهِ، وَلَيْسَتْ لَنَا طَاعَاتٌ وَلَا خَيْرَاتٌ فَلَا يُرِيدُ أَنْ يَطْلُبَ مِنَّا يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَنْوَاعَ الْخَيْرَاتِ وَالطَّاعَاتِ، بَلْ يريد أن يطلب مِنْهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الصَّفْحَ وَالْمَغْفِرَةَ وَإِعْطَاءَ الْجَنَّةِ بِمُجَرَّدِ الْفَضْلِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ الْكِسَائِيُّ: اقْرَأْ مَالِكِ/ يَوْمِ الدِّينِ لِأَنَّ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ هِيَ الدَّالَّةُ عَلَى الْفَضْلِ الْكَثِيرِ وَالرَّحْمَةِ الْوَاسِعَةِ. الْحُكْمُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْمَلِكَ إِذَا عُرِضَ عَلَيْهِ الْعَسْكَرُ لَمْ يَقْبَلْ إِلَّا مَنْ كَانَ قَوِيَّ الْبَدَنِ صَحِيحَ الْمِزَاجِ، أَمَّا مَنْ كَانَ مَرِيضًا فَإِنَّهُ يَرُدُّهُ وَلَا يُعْطِيهِ شَيْئًا مِنَ الْوَاجِبِ، أَمَّا الْمَالِكُ إِذَا كَانَ لَهُ عَبْدٌ فَإِنْ مَرِضَ عَالَجَهُ وَإِنْ ضَعُفَ أَعَانَهُ وَإِنْ وَقَعَ فِي بَلَاءٍ خَلَّصَهُ، فَالْقِرَاءَةُ بِلَفْظِ الْمَالِكِ أَوْفَقُ لِلْمُذْنِبِينَ وَالْمَسَاكِينِ. الْحُكْمُ الرَّابِعُ: الْمَلِكُ لَهُ هَيْبَةٌ وَسِيَاسَةٌ، وَالْمَالِكُ لَهُ رَأْفَةٌ وَرَحْمَةٌ، وَاحْتِيَاجُنَا إِلَى الرَّأْفَةِ وَالرَّحْمَةِ أَشَدُّ مِنِ احْتِيَاجِنَا إِلَى الْهَيْبَةِ وَالسِّيَاسَةِ.

İkinci Hüküm: Melik, mâlikten daha zengin olsa da melik sana göz diker (senden ister), mâlike ise sen göz dikersin (ondan istersin). Bizim ne itaatlerimiz ne de hayırlarımız vardır; dolayısıyla [kul], kıyamet gününde kendisinden türlü hayır ve itaatlerin istenmesini arzu etmez; bilakis kıyamet gününde O'ndan bağışlanma, mağfiret ve sırf lütuf olarak cennetin verilmesini talep etmek ister. İşte bu sebeple Kisâî: “{ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Mâliki yevmi'd-dîn” şeklinde oku; zira bu kıraat bol lütfa ve geniş rahmete delalet eden kıraattir” demiştir. Üçüncü Hüküm: Melike ordu arz olunduğunda (teftiş edildiğinde), bedeni kuvvetli ve mizacı sıhhatli olandan başkasını kabul etmez; hasta olanı ise geri çevirir ve ona hakkı olan maaştan hiçbir şey vermez. Mâlik ise, bir kölesi olduğunda o hastalanırsa onu tedavi eder, zayıf düşerse ona yardım eder, bir belaya düşerse onu kurtarır. Dolayısıyla Mâlik lafzıyla okumak günahkârlara ve düşkünlere daha uygundur. Dördüncü Hüküm: Melikin heybeti ve siyaseti (otoritesi), Mâlikin ise şefkati ve merhameti vardır; bizim şefkat ve merhamete olan ihtiyacımız ise heybet ve siyasete olan ihtiyacımızdan daha şiddetlidir.

الْفَائِدَةُ الثَّالِثَةُ: الْمُلْكُ عِبَارَةٌ عَنِ الْقُدْرَةِ، فَكَوْنِهِ مالكاً وملكاً عبارة عن القدرة، هاهنا بَحْثٌ: وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى إِمَّا أَنْ يَكُونَ مَلِكًا لِلْمَوْجُودَاتِ أَوْ لِلْمَعْدُومَاتِ، وَالْأَوَّلُ: بَاطِلٌ، لِأَنَّ إِيجَادَ الْمَوْجُودَاتِ مُحَالٌ فَلَا قُدْرَةَ لِلَّهِ عَلَى الْمَوْجُودَاتِ إِلَّا بِالْإِعْدَامِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْرِيرِ فَلَا مَالِكَ إِلَّا لِلْعَدَمِ، وَالثَّانِي: بَاطِلٌ أَيْضًا، لِأَنَّهُ يَقْتَضِي أَنْ تَكُونَ قُدْرَتُهُ وَمُلْكُهُ عَلَى الْعَدَمِ وَيَلْزَمُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ لَيْسَ لِلَّهِ فِي الْمَوْجُودَاتِ مَالِكِيَّةٌ وَلَا مُلْكٌ وَهَذَا بَعِيدٌ.

Üçüncü Fayda: Mülk kudretten ibarettir; dolayısıyla O'nun mâlik ve melik olması kudretten ibarettir. Burada şöyle bir inceleme vardır: Allâh Teâlâ ya mevcut olanların mâliki/melikidir ya da madum (yok) olanların. Birincisi bâtıldır; zira mevcut olanları [yeniden] var etmek muhaldir, binaenaleyh Allâh'ın mevcutlar üzerindeki kudreti ancak onları yok etmekle olur; bu takdire göre ise yokluktan başkasının mâliki olmaz. İkincisi de bâtıldır; zira bu durum O'nun kudretinin ve mülkünün yokluk üzerinde olmasını gerektirir ve Allâh'ın mevcutlar üzerinde hiçbir mâlikliğinin ve mülkünün bulunmadığının söylenmesini iktiza eder ki bu da uzaktır (bâtıldır).

وَالْجَوَابُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَالِكُ الْمَوْجُودَاتِ، وَمَلِكُهَا، بِمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى نَقْلِهَا مِنَ الْوُجُودِ إِلَى الْعَدَمِ، أَوْ بِمَعْنَى أَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى نَقْلِهَا مِنْ صِفَةٍ إِلَى صِفَةٍ، وَهَذِهِ الْقُدْرَةُ لَيْسَتْ إِلَّا لِلَّهِ تَعَالَى، فَالْمَلِكُ الْحَقُّ هُوَ اللَّهُ ﷾، إِذَا عَرَفْتَ أَنَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ فَنَقُولُ: إِنَّهُ الْمَلِكُ لِيَوْمِ الدِّينِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْقُدْرَةَ عَلَى إِحْيَاءِ الْخَلْقِ بَعْدَ مَوْتِهِمْ لَيْسَتْ إِلَّا لِلَّهِ، وَالْعِلْمُ بِتِلْكَ الْأَجْزَاءِ الْمُتَفَرِّقَةِ مِنْ أَبْدَانِ النَّاسِ لَيْسَ إِلَّا لِلَّهِ، فَإِذَا كَانَ الْحَشْرُ وَالنَّشْرُ وَالْبَعْثُ وَالْقِيَامَةُ لَا يَتَأَتَّى إِلَّا بِعِلْمٍ مُتَعَلِّقٍ بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ وَقُدْرَةٍ مُتَعَلِّقَةٍ بِجَمِيعِ الْمُمْكِنَاتِ، ثَبَتَ أَنَّهُ لَا مَالِكَ لِيَوْمِ الدِّينِ إِلَّا اللَّهُ، وَتَمَامُ الْكَلَامِ فِي هَذَا الْفَصْلِ مُتَعَلِّقٌ بِمَسْأَلَةِ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ.

Cevap şudur: Allâh Teâlâ mevcutların mâliki ve melikidir; şu anlamda ki O, onları varlıktan yokluğa nakletmeye kadirdir ya da onları bir sıfattan diğer bir sıfata geçirmeye kadirdir. Bu kudret ise ancak Allâh Teâlâ'ya aittir. Dolayısıyla hakiki Melik Allâh (celle celâluhû)'dur. O'nun hakiki Melik olduğunu bildiğinde deriz ki: O, din gününün de Melikidir; zira halkı öldükten sonra diriltmeye kudret ancak Allâh'a aittir ve insanların bedenlerinden ayrılan o dağınık parçaları bilmek de yalnızca Allâh'a mahsustur. Haşir, neşir, ba's ve kıyamet ancak bütün malumata taalluk eden bir ilim ve bütün mümkünata taalluk eden bir kudret ile meydana gelebileceğine göre, din gününün Allâh'tan başka hiçbir mâlikinin olmadığı sabit olmuştur. Bu fasıldaki kelamın tamamı haşir ve neşir meselesiyle ilgilidir.

فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ الْمَالِكَ لَا يَكُونُ مَالِكًا لِلشَّيْءِ إِلَّا إِذَا كَانَ الْمَمْلُوكُ مَوْجُودًا، وَالْقِيَامَةُ غَيْرُ مَوْجُودَةٍ فِي الْحَالِ، فَلَا يَكُونُ اللَّهُ مَالِكًا لِيَوْمِ الدِّينِ، بَلِ الْوَاجِبُ أَنْ يُقَالَ: مَالِكُ يَوْمِ الدِّينِ، بِدَلِيلِ أَنَّهُ لَوْ قَالَ: أَنَا قَاتِلُ زَيْدٍ، فَهَذَا إِقْرَارٌ، وَلَوْ قَالَ أَنَا قَاتِلٌ زَيْدًا بِالتَّنْوِينِ كَانَ تَهْدِيدًا وَوَعِيدًا.

Eğer: “Mâlik ancak memlûk (sahip olunan şey) mevcut olduğu zaman bir şeyin mâliki olur; kıyamet ise şu anda mevcut değildir, binaenaleyh Allâh [şu anda] din gününün mâliki olamaz; aksine 'mâlikü yevmi'd-dîn' (din gününün mâliki olacaktır) denilmesi vaciptir. Nitekim bir kimse: 'Ben Zeyd'in katiliyim (kātilu Zeydin)' derse bu bir ikrardır; tenvinle 'kātilün Zeyden' derse bu bir tehdit ve vaîddir” denilirse,

قُلْنَا: الْحَقُّ مَا ذَكَرْتُمْ، إِلَّا أَنَّ قِيَامَ الْقِيَامَةِ لَمَّا كَانَ أَمْرًا حَقًّا لَا يَجُوزُ الْإِخْلَالُ فِي الْحِكْمَةِ جَعَلَ وُجُودَ

Deriz ki: Zikrettiğiniz şey haktır; ancak kıyametin kopması hikmette bozulma caiz olmayan kesin bir hakikat olduğu için, kıyametin varlığını

الْقِيَامَةِ كَالْأَمْرِ الْقَائِمِ فِي الْحَالِ الْحَاصِلِ فِي الْحَالِ، وَأَيْضًا مَنْ مَاتَ فَقَدْ قَامَتْ قِيَامَتُهُ فَكَانَتِ الْقِيَامَةُ حَاصِلَةً فِي الْحَالِ فَزَالَ السُّؤَالُ.

şu anda kaim olan ve halihazırda hasıl olmuş bir emir gibi kılmıştır. Ayrıca kim ölürse onun kıyameti kopmuştur; binaenaleyh kıyamet halihazırda hasıl olmuştur, böylece soru zail olmuştur.

الْفَائِدَةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ مِنْ أَسْمَاءِ نَفْسِهِ خَمْسَةً: اللَّهُ، وَالرَّبُّ، وَالرَّحْمَنُ/ وَالرَّحِيمُ، وَالْمَالِكُ. وَالسَّبَبُ فِيهِ كَأَنَّهُ يَقُولُ: خَلَقْتُكَ أَوَّلًا فَأَنَا إِلَهٌ. ثُمَّ رَبَّيْتُكَ بِوُجُوهِ النِّعَمِ فَأَنَا رَبٌّ، ثُمَّ عَصَيْتَ فَسَتَرْتُ عَلَيْكَ فَأَنَا رَحْمَنٌ، ثُمَّ تُبْتَ فَغَفَرْتُ لَكَ فَأَنَا رَحِيمٌ، ثُمَّ لَا بُدَّ مِنْ إِيصَالِ الْجَزَاءِ إِلَيْكَ فَأَنَا مَالِكُ يَوْمِ الدِّينِ.

Dördüncü Fayda: Allâh Teâlâ bu surede kendi isimlerinden beşini zikretmiştir: Allâh, Rab, Rahmân, Rahîm ve Mâlik. Bundaki sebep sanki O'nun şöyle buyurması gibidir: “Seni ilk başta yarattım, bu bakımdan Ben İlâh'ım. Sonra seni türlü nimetlerle terbiye edip besledim, bu bakımdan Ben Rab'bim. Sonra isyan ettin, Ben de senin [kusurunu] örttüm, bu bakımdan Ben Rahmân'ım. Sonra tövbe ettin, Ben de seni bağışladım, bu bakımdan Ben Rahîm'im. Sonra sana karşılığının ulaştırılması muhakkaktır, bu bakımdan Ben din gününün Mâliki'yim.”

فَإِنْ قِيلَ: إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ الرَّحْمَنَ الرَّحِيمَ فِي التَّسْمِيَةِ مَرَّةً وَاحِدَةً، وَفِي السُّورَةِ مَرَّةً ثَانِيَةً فَالتَّكْرِيرُ فِيهِمَا حَاصِلٌ وَغَيْرُ حَاصِلٍ فِي الْأَسْمَاءِ الثَّلَاثَةِ فَمَا الْحِكْمَةُ؟.

Eğer: “Allâh Teâlâ besmelede Rahmân ve Rahîm'i bir kere, surede de ikinci kere zikretmiştir; dolayısıyla tekrar bu iki isimde hasıl olmuş, diğer üç isimde ise hasıl olmamıştır. Bundaki hikmet nedir?” denilirse,

قُلْنَا: التَّقْدِيرُ كَأَنَّهُ قِيلَ: اذْكُرْ أَنِّي إِلَهٌ وَرَبٌّ مَرَّةً وَاحِدَةً، وَاذْكُرْ أَنِّي رَحْمَنٌ رَحِيمٌ مَرَّتَيْنِ لِتَعْلَمَ أَنَّ الْعِنَايَةَ بِالرَّحْمَةِ أَكْثَرُ مِنْهَا بِسَائِرِ الْأُمُورِ، ثُمَّ لَمَّا بَيَّنَ الرَّحْمَةَ الْمُضَاعَفَةَ فَكَأَنَّهُ قَالَ: لَا تَغْتَرُّوا بِذَلِكَ فَإِنِّي مَالِكُ يَوْمِ الدِّينِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: غافِرِ الذَّنْبِ وَقابِلِ التَّوْبِ شَدِيدِ الْعِقابِ ذِي الطَّوْلِ [غَافِرٍ: ٣] .

Deriz ki: Takdir sanki şöyle denilmiş gibidir: “Benim İlâh ve Rab olduğumu birer defa an; Rahmân ve Rahîm olduğumu ise ikişer defa an ki rahmete olan ihtimamın diğer hususlardan daha fazla olduğunu bilesin.” Sonra katmerli rahmeti beyan edince sanki: “Buna aldanıp gururlanmayın, zira Ben din gününün Mâliki'yim” buyurmuştur. Bunun bir benzeri Allâh Teâlâ'nın şu buyruğudur: { غافِرِ الذَّنْبِ وَقابِلِ التَّوْبِ شَدِيدِ الْعِقابِ ذِي الطَّوْلِ } “Günahı bağışlayan, tövbeyi kabul eden, cezası pek şiddetli olan, lütuf ve ihsan sahibi olandır” [el-Mü'min 3].

الْفَائِدَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَتِ الْقَدَرِيَّةُ: إِنْ كَانَ خَالِقُ أَعْمَالِ الْعِبَادِ هُوَ اللَّهَ امْتَنَعَ الْقَوْلُ بِالثَّوَابِ وَالْعِقَابِ وَالْجَزَاءِ، لِأَنَّ ثَوَابَ الرَّجُلِ عَلَى مَا لَمْ يَعْمَلْهُ عَبَثٌ، وَعِقَابَهُ عَلَى مَا لَمْ يَعْمَلْهُ ظُلْمٌ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَيَبْطُلُ كَوْنُهُ مَالِكًا لِيَوْمِ الدِّينِ، وَقَالَتِ الْجَبْرِيَّةُ: لَوْ لَمْ تَكُنْ أَعْمَالُ الْعِبَادِ بِتَقْدِيرِ اللَّهِ وَتَرْجِيحِهِ لَمْ يَكُنْ مَالِكًا لَهَا، وَلَمَّا أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى كَوْنِهِ مَالِكًا لِلْعِبَادِ وَلِأَعْمَالِهِمْ، عَلِمْنَا أَنَّهُ خَالِقٌ لَهَا مُقَدِّرٌ لَهَا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Beşinci Fayda: Kaderiyye şöyle demiştir: Eğer kulların amellerinin yaratıcısı Allâh olsaydı, sevap, ceza ve karşılıktan söz etmek imkânsız olurdu; çünkü kişinin yapmadığı bir şeyden dolayı sevap alması abes, yapmadığı bir şeyden dolayı cezalandırılması ise zulümdür. Bu takdire göre O'nun din gününün mâliki oluşu bâtıl olurdu. Cebriyye ise şöyle demiştir: Eğer kulların amelleri Allâh'ın takdiri ve tercihiyle olmasaydı O bunların mâliki olmazdı. Müslümanlar O'nun kulların ve amellerinin mâliki olduğu hususunda icma ettiklerine göre bildik ki O bunların yaratıcısı ve takdir edicisidir. En doğrusunu Allâh bilir.

الْفَصْلُ الْخَامِسُ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وإياك نستعين

Beşinci Fasıl: { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وإياك نستعين } “Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Senden yardım dileriz” Buyruğunun Tefsiri Hakkındadır

وفيه فوائد معنى قوله: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ:

Bunda Faydalar Vardır. { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Senden yardım dileriz” Buyruğunun Anlamı:

الفائدة الأولى: [معنى قوله: إياك نعبد وإياك نستعين] الْعِبَادَةُ عِبَارَةٌ عَنِ الْفِعْلِ الَّذِي يُؤْتَى بِهِ لِغَرَضِ تَعْظِيمِ الْغَيْرِ، وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِمْ: طَرِيقٌ مُعَبَّدٌ، أَيْ مُذَلَّلٌ، وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَكَ إِيَّاكَ نَعْبُدُ مَعْنَاهُ لَا أَعْبُدُ أَحَدًا سِوَاكَ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى هَذَا الْحَصْرِ وُجُوهٌ:

Birinci Fayda: [{ إياك نعبد وإياك نستعين } “Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Senden yardım dileriz” Buyruğunun Anlamı] İbadet, başkasını tazim amacıyla yapılan fiilden ibarettir; bu kelime Arapların: Tarîkun mua‘‘bed (طَرِيقٌ مُعَبَّدٌ) yani “boyun eğdirilmiş/düzlenmiş yol” sözünden alınmıştır. Bil ki senin { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana kulluk ederiz” sözünün anlamı: “Senden başka hiç kimseye kulluk etmem” demektir. Bu hasra (tahsise) delalet eden hususlar birkaç vecihtir:

الْأَوَّلُ: أَنَّ الْعِبَادَةَ عِبَارَةٌ عَنْ نِهَايَةِ التَّعْظِيمِ، وَهِيَ لَا تَلِيقُ إِلَّا بِمَنْ صَدَرَ عَنْهُ غَايَةُ الْإِنْعَامِ، وَأَعْظَمُ وُجُوهِ الْإِنْعَامِ الْحَيَاةُ الَّتِي تُفِيدُ الْمُكْنَةَ مِنَ الِانْتِفَاعِ وَخَلْقُ الْمُنْتَفِعِ بِهِ، فَالْمَرْتَبَةُ الْأُولَى- وَهِيَ الْحَيَاةُ الَّتِي تُفِيدُ الْمُكْنَةَ مِنَ الِانْتِفَاعِ- وَإِلَيْهَا الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَدْ خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ تَكُ شَيْئاً [مَرْيَمَ: ٩] وَقَوْلِهِ: كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢٨]- الآية وَالْمَرْتَبَةُ الثَّانِيَةُ- وَهِيَ خَلْقُ الْمُنْتَفِعِ بِهِ- وَإِلَيْهَا الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَلَمَّا كَانَتِ الْمَصَالِحُ الْحَاصِلَةُ فِي هَذَا الْعَالَمِ السُّفْلِيِّ إِنَّمَا/ تَنْتَظِمُ بِالْحَرَكَاتِ الْفَلَكِيَّةِ عَلَى سَبِيلِ إِجْرَاءِ الْعَادَةِ لَا جَرَمَ أَتْبَعَهُ بِقَوْلِهِ: ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ [الْبَقَرَةِ: ٢٩] فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ كُلَّ النِّعَمِ حَاصِلٌ بِإِيجَادِ اللَّهِ تَعَالَى، فَوَجَبَ أَنْ لَا تُحْسِنَ الْعِبَادَةَ إِلَّا لِلَّهِ تَعَالَى، فَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ إِيَّاكَ نَعْبُدُ، فَإِنَّ قَوْلَهُ إِيَّاكَ نَعْبُدُ يُفِيدُ الْحَصْرَ. الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي دَلَائِلِ هَذَا الْحَصْرِ وَالتَّعْيِينِ: وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تعالى سمى نفسه هاهنا بِخَمْسَةِ أَسْمَاءٍ: اللَّهُ، وَالرَّبُّ، وَالرَّحْمَنُ،

Birincisi: İbadet nihai tazimden ibarettir; o da ancak kendisinden en üstün nimet sadır olan zata layıktır. Nimetlerin en büyüğü ise faydalanma imkânını sağlayan hayat ve kendisinden faydalanılacak şeyin yaratılmasıdır. Birinci mertebe faydalanma imkânını sağlayan hayattır; Allâh Teâlâ'nın: { وَقَدْ خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ تَكُ شَيْئاً } “Daha önce sen hiçbir şey değilken seni Ben yaratmıştım” [Meryem 9] ve { كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ } “Siz ölü iken sizi dirilten Allâh'ı nasıl inkâr edersiniz?” [el-Bakara 28] ayetiyle buna işaret edilmiştir. İkinci mertebe ise kendisinden faydalanılacak şeyin yaratılmasıdır; Allâh Teâlâ'nın: { هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } “O, yeryüzünde olanların hepsini sizin için yaratan zattır” buyruğuyla buna işaret edilmiştir. Bu süfli (aşağı) âlemde hasıl olan maslahatlar adetullahın cereyanı üzere ancak feleki hareketlerle intizam bulduğu için, şüphesiz bunu: { ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Sonra semaya yöneldi de onları yedi gök olarak düzenledi. O, her şeyi hakkıyla bilendir” [el-Bakara 29] buyruğuyla takip ettirmiştir. Zikrettiğimiz şeylerle sabit olmuştur ki bütün nimetler Allâh Teâlâ'nın yaratmasıyla hasıldır; binaenaleyh ibadetin ancak Allâh Teâlâ için güzel olması vacip olur. İşte bu manadan ötürü { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana kulluk ederiz” buyurmuştur; çünkü O'nun { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana kulluk ederiz” buyruğu hasr (yalnız O'na tahsis) ifade eder. Bu hasr ve tayinin delillerinde İkinci Vecih: Şundan dolayıdır ki Allâh Teâlâ burada kendisini beş isimle isimlendirmiştir: Allâh, Rab, Rahmân,

وَالرَّحِيمُ، وَمَالِكُ يَوْمِ الدِّينِ، وَلِلْعَبْدِ أَحْوَالٌ ثَلَاثَةٌ: الْمَاضِي وَالْحَاضِرُ وَالْمُسْتَقْبَلُ: أَمَّا الْمَاضِي فَقَدْ كَانَ مَعْدُومًا مَحْضًا كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَقَدْ خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ تَكُ شَيْئاً [مريم: ٩] وَكَانَ مَيِّتًا فَأَحْيَاهُ اللَّهُ تَعَالَى كَمَا قَالَ:

Rahîm ve Mâlikü yevmi'd-dîn. Kulun ise üç hali vardır: Geçmiş, şimdiki an ve gelecek. Geçmişe gelince; kul Allâh Teâlâ'nın: { وَقَدْ خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ تَكُ شَيْئاً } “Daha önce sen hiçbir şey değilken seni Ben yaratmıştım” [Meryem 9] buyurduğu gibi sırf bir madum (yokluk) idi; ölü idi de Allâh Teâlâ onu diriltti; nitekim şöyle buyurmuştur:

كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢٨] وَكَانَ جَاهِلًا فَعَلَّمَهُ اللَّهُ كَمَا قَالَ: وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ [النَّحْلِ: ٧٨] وَالْعَبْدُ إِنَّمَا انْتَقَلَ مِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ وَمِنَ الْمَوْتِ إِلَى الْحَيَاةِ وَمِنَ الْعَجْزِ إِلَى الْقُدْرَةِ وَمِنَ الْجَهْلِ إِلَى الْعِلْمِ لِأَجْلِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى كَانَ قَدِيمًا أَزَلِيًّا، فَبِقُدْرَتِهِ الْأَزَلِيَّةِ وَعِلْمِهِ الْأَزَلِيِّ أَحْدَثَهُ وَنَقَلَهُ مِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ فَهُوَ إِلَهٌ لِهَذَا الْمَعْنَى، وَأَمَّا الْحَالُ الْحَاضِرَةُ لِلْعَبْدِ فَحَاجَتُهُ شَدِيدَةٌ لِأَنَّهُ كُلَّمَا كَانَ مَعْدُومًا كَانَ مُحْتَاجًا إِلَى الرَّبِّ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، أَمَّا لما دخل في الوجود انفتحت عليه أبواب الحاجات وحصلت عند أَسْبَابُ الضَّرُورَاتِ، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: أَنَا إِلَهٌ لِأَجْلِ أَنِّي أَخْرَجْتُكَ مِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ. أما بعد أن أصرت مَوْجُودًا فَقَدْ كَثُرَتْ حَاجَاتُكَ إِلَيَّ فَأَنَا رَبٌّ رَحْمَنٌ رَحِيمٌ، وَأَمَّا الْحَالُ الْمُسْتَقْبِلَةُ لِلْعَبْدِ فَهِيَ حَالُ مَا بَعْدَ الْمَوْتِ وَالصِّفَةُ الْمُتَعَلِّقَةُ بِتِلْكَ الْحَالَةِ هِيَ قَوْلُهُ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ، فَصَارَتْ هَذِهِ الصِّفَاتُ الْخَمْسُ مِنْ صِفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى مُتَعَلِّقَةً بِهَذِهِ الْأَحْوَالِ الثَّلَاثَةِ لِلْعَبْدِ فَظَهَرَ أَنَّ جَمِيعَ مَصَالِحِ الْعَبْدِ فِي الْمَاضِي وَالْحَاضِرِ وَالْمُسْتَقْبَلِ لا يتم ولا يكمل إِلَّا بِاللَّهِ وَفَضْلِهِ وَإِحْسَانِهِ، فَلَمَّا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ لَا يَشْتَغِلَ الْعَبْدُ بِعِبَادَةِ شَيْءٍ إِلَّا بِعِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى، فَلَا جَرَمَ قَالَ الْعَبْدُ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ عَلَى سَبِيلِ الْحَصْرِ.

{ كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ } “Siz ölü iken sizi dirilten Allâh'ı nasıl inkâr edersiniz?” [el-Bakara 28]. Cahil idi de Allâh ona öğretti; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ } “Allâh sizi hiçbir şey bilmez bir halde annelerinizin karınlarından çıkardı; size işitme [duyusu], gözler ve gönüller verdi” [en-Nahl 78]. Kulun yokluktan varlığa, ölümden hayata, acziyetten kudrete ve cehaletten ilme intikal etmesi ancak Allâh Teâlâ'nın kadîm ve ezelî olması sebebiyledir; binaenaleyh O, ezelî kudreti ve ezelî ilmiyle onu var etmiş ve yokluktan varlığa nakletmiştir; işte bu manadan ötürü O İlâh'tır. Kulun şimdiki haline gelince; onun ihtiyacı pek şiddetlidir; çünkü madum olduğu her an Rab, Rahmân ve Rahîm'e muhtaç idi; varlığa girdiğinde ise üzerine ihtiyaç kapıları açıldı ve zaruret sebepleri hasıl oldu. Bunun üzerine Allâh Teâlâ: “Seni yokluktan varlığa çıkardığım için Ben İlâh'ım. Varlık haline geldikten sonra ise Bana olan ihtiyaçların çoğaldı; bu yüzden Ben Rab, Rahmân ve Rahîm'im” buyurdu. Kulun gelecek haline gelince; bu ölümden sonraki haldir ve o hale taalluk eden sıfat ise O'nun { مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Din gününün mâliki” buyruğudur. Böylece Allâh Teâlâ'nın bu beş sıfatı kulun bu üç haline taalluk etmiş oldu. Anlaşıldı ki kulun geçmişteki, şimdiki andaki ve gelecekteki bütün maslahatları ancak Allâh, O'nun lütfu ve ihsanı ile tamam ve kâmil olur. Durum böyle olunca, kulun Allâh Teâlâ'nın ibadetinden başka hiçbir şeyin ibadetiyle meşgul olmaması vacip oldu; nitekim kul hasr yoluyla { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Senden yardım dileriz” dedi.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي دَلِيلِ هَذَا الْحَصْرِ، وَهُوَ أَنَّهُ قَدْ دَلَّ الدَّلِيلُ الْقَاطِعُ عَلَى وُجُوبِ كَوْنِهِ تَعَالَى قَادِرًا عَالِمًا مُحْسِنًا جَوَادًا كَرِيمًا حَلِيمًا، وَأَمَّا كَوْنُ غَيْرِهِ كَذَلِكَ فَمَشْكُوكٌ فِيهِ، لِأَنَّهُ لَا أَثَرَ يُضَافُ إِلَى الطَّبْعِ وَالْفَلَكِ وَالْكَوَاكِبِ وَالْعَقْلِ وَالنَّفْسِ إِلَّا وَيُحْتَمَلُ إِضَافَتُهُ إِلَى قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَمَعَ هَذَا الِاحْتِمَالِ صَارَ ذَلِكَ الِانْتِسَابُ مَشْكُوكًا فِيهِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْعِلْمَ بِكَوْنِ الْإِلَهِ تَعَالَى مَعْبُودًا لِلْخَلْقِ أَمْرٌ يَقِينِيٌّ، وَأَمَّا كَوْنُ غَيْرِهِ مَعْبُودًا لِلْخَلْقِ فَهُوَ أَمْرٌ مَشْكُوكٌ فِيهِ، وَالْأَخْذُ بِالْيَقِينِ أَوْلَى مِنَ الْأَخْذِ بِالشَّكِّ، فَوَجَبَ طَرْحُ الْمَشْكُوكِ وَالْأَخْذُ بِالْمَعْلُومِ وَعَلَى هَذَا لَا مَعْبُودَ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى فَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ. الْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنَّ الْعُبُودِيَّةَ ذِلَّةٌ وَمَهَانَةٌ إِلَّا/ أَنَّهُ كُلَّمَا كَانَ الْمَوْلَى أَشْرَفَ وَأَعْلَى كَانَتِ الْعُبُودِيَّةُ بِهِ أَهْنَأَ وَأَمْرَأَ، وَلَمَّا كَانَ اللَّهُ تَعَالَى أَشْرَفَ الْمَوْجُودَاتِ وَأَعْلَاهَا فَكَانَتْ عُبُودِيَّتُهُ أَوْلَى مِنْ عُبُودِيَّةِ غَيْرِهِ، وَأَيْضًا قُدْرَةُ اللَّهِ تَعَالَى أَعْلَى مِنْ قُدْرَةِ غَيْرِهِ وَعِلْمُهُ أَكْمَلُ مِنْ عِلْمِ غَيْرِهِ وَجُودُهُ أَفْضَلُ مِنْ جُودِ غَيْرِهِ، فَوَجَبَ الْقَطْعُ بِأَنَّ عُبُودِيَّتَهُ أَوْلَى مِنْ عُبُودِيَّةِ غَيْرِهِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ. الْوَجْهُ الْخَامِسُ: أَنَّ كُلَّ مَا سِوَى الْوَاجِبِ لِذَاتِهِ يَكُونُ مُمْكِنًا لِذَاتِهِ وَكُلَّ مَا كَانَ مُمْكِنًا لِذَاتِهِ كَانَ مُحْتَاجًا فَقِيرًا وَالْمُحْتَاجُ مَشْغُولٌ بِحَاجَةِ نَفْسِهِ فَلَا يُمْكِنُهُ الْقِيَامُ بِدَفْعِ الْحَاجَةِ عَنِ الْغَيْرِ، وَالشَّيْءُ مَا لَمْ يكن غنياً فِي ذَاتِهِ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى دَفْعِ الْحَاجَةِ عَنْ غَيْرِهِ وَالْغَنِيُّ لِذَاتِهِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى فَدَافِعُ الْحَاجَاتِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، فَمُسْتَحِقُّ الْعِبَادَاتِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ. الْوَجْهُ السَّادِسُ: اسْتِحْقَاقُ الْعِبَادَةِ يَسْتَدْعِي قُدْرَةَ اللَّهِ تَعَالَى بِأَنْ يُمْسِكَ سَمَاءً بِلَا عَلَاقَةٍ، وَأَرْضًا بِلَا دِعَامَةٍ، وَيُسَيِّرُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ، وَيُسَكِّنُ الْقُطْبَيْنِ، وَيُخْرِجُ مِنَ السَّحَابِ تَارَةً النَّارَ وَهُوَ الْبَرْقُ، وَتَارَةً الْهَوَاءَ وَهِيَ الرِّيحُ، وَتَارَةً الْمَاءَ وَهُوَ الْمَطَرُ، وَأَمَّا فِي الْأَرْضِ فَتَارَةً يُخْرِجُ الْمَاءَ مِنَ الْحَجَرِ وَهُوَ ظَاهِرٌ، وَتَارَةً يُخْرِجُ الْحَجَرَ مِنَ الْمَاءِ وَهُوَ الْجَمْدُ، ثُمَّ جَعَلَ فِي الْأَرْضِ أَجْسَامًا مُقِيمَةً لَا تُسَافِرُ وَهِيَ الْجِبَالُ، وَأَجْسَامًا مُسَافِرَةً لَا تُقِيمُ وَهِيَ الْأَنْهَارُ، وَخَسَفَ بِقَارُونَ فَجَعَلَ الْأَرْضَ فَوْقَهُ، وَرَفَعَ مُحَمَّدًا ﵊ فَجُعِلَ قَابَ قَوْسَيْنِ تَحْتَهُ، وَجَعَلَ الْمَاءَ نَارًا عَلَى قَوْمِ فِرْعَوْنَ أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَارًا، وَجَعَلَ النَّارَ بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ، وَرَفَعَ مُوسَى فَوْقَ الطُّورِ، وقال له: فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ [طه: ١٢] ورفع الطور على موسى

Bu Hasrın Delilinde Üçüncü Vecih: Kat'î delil, Allâh Teâlâ'nın kādir, alîm, muhsin, cevâd, kerîm ve halîm olmasının vacip olduğuna delalet etmiştir. O'ndan başkasının böyle olması ise şüphelidir; çünkü tabiata, feleğe, yıldızlara, akla ve nefse nispet edilen hiçbir tesir yoktur ki onun Allâh Teâlâ'nın kudretine nispet edilmesi muhtemel olmasın. Bu ihtimalle birlikte o nispet şüpheli hale gelmiştir. Böylece sabit olmuştur ki İlâh Teâlâ'nın mahlukatın mabudu olduğunu bilmek yakînî bir husustur; O'ndan başkasının mahlukatın mabudu olması ise şüpheli bir husustur. Yakîne sarılmak şüpheye sarılmaktan daha evladır; binaenaleyh şüpheli olanı terk edip malum olana sarılmak vacip olmuştur. Buna göre Allâh Teâlâ'dan başka hiçbir mabut yoktur. İşte bu manadan ötürü: { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Senden yardım dileriz” buyurmuştur. Dördüncü Vecih: Kulluk bir zillet ve tezellüldür (boyun eğmektir); ancak efendi ne kadar şerefli ve yüce olursa ona kulluk etmek de o kadar tatlı ve afiyetli olur. Allâh Teâlâ mevcutların en şereflisi ve en yücesi olduğuna göre O'na kulluk başkasına kulluktan daha evladır. Ayrıca Allâh Teâlâ'nın kudreti başkasının kudretinden daha yüce, ilmi başkasının ilminden daha kâmil, cömertliği başkasının cömertliğinden daha üstündür; dolayısıyla O'na kulluğun başkasına kulluktan daha evla olduğunu kesinlikle kabul etmek vacip olur. İşte bu sebeple: { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Senden yardım dileriz” demiştir. Beşinci Vecih: Zâtı gereği vacip olanın dışındaki her şey zâtı gereği mümkündür; zâtı gereği mümkün olan her şey ise muhtaç ve fakirdir. Muhtaç olan kimse kendi ihtiyacıyla meşguldür, dolayısıyla başkasından ihtiyacı gidermeye güç yetiremez. Bir şey zâtında zengin (ihtiyaçsız) olmadıkça başkasından ihtiyacı gidermeye kādir olamaz; zâtı gereği zengin olan ise yalnızca Allâh Teâlâ'dır. O halde ihtiyaçları gideren Allâh Teâlâ'dır; ibadetlere layık olan da Allâh Teâlâ'dır. İşte bu sebeple: { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Senden yardım dileriz” buyurmuştur. Altıncı Vecih: İbadete layık olmak; göğü hiçbir askı olmaksızın tutmaya, yeri hiçbir dayanak olmaksızın durdurmaya, güneşi ve ayı yürütmeye, iki kutbu sabit tutmaya, buluttan kimi zaman ateş yani şimşek, kimi zaman hava yani rüzgâr, kimi zaman da su yani yağmur çıkarmaya dair Allâh Teâlâ'nın kudretini gerektirir. Yeryüzünde ise; bazen taştan su çıkarır ki bu aşikârdır, bazen de sudan taş çıkarır ki bu da buzdur. Sonra yeryüzünde yerleşik olup yolculuk etmeyen cisimler kılmıştır ki bunlar dağlardır; yolculuk edip yerleşmeyen cisimler kılmıştır ki bunlar da nehirlerdir. Kārûn'u yere batırmış ve yeri onun üstünde kılmıştır; Muhammed (aleyhisselâm)'ı yükseltmiş ve kābe kavseyni onun altında kılmıştır. Firavun kavmine suyu ateş kılmıştır; nitekim boğulmuşlar ve derhal ateşe sokulmuşlardır. İbrahim'e ise ateşi serinlik ve selamet kılmıştır. Mûsâ'yı Tûr'un üstüne yükseltmiş ve ona: { فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ } “Pabuçlarını çıkar” [Tâhâ 12] buyurmuş; Tûr'u da Mûsâ

وقومه وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ [البقرة: ٦٣] وَغَرَّقَ الدُّنْيَا مِنَ التَّنُّورِ الْيَابِسَةِ لِقَوْلِهِ: وَفارَ التَّنُّورُ [هُودٍ: ٤٠] وَجَعَلَ الْبَحْرَ يَبَسًا لِمُوسَى ﵇، فَمَنْ كَانَتْ قُدْرَتُهُ هَكَذَا كَيْفَ يُسَوَّى فِي الْعِبَادَةِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ غَيْرِهِ مِنَ الْجَمَادَاتِ أَوِ النَّبَاتِ أَوِ الْحَيَوَانِ أَوِ الْإِنْسَانِ أَوِ الْفَلَكِ أَوِ الْمَلِكِ، فَإِنَّ التَّسْوِيَةَ بَيْنَ النَّاقِصِ وَالْكَامِلِ وَالْخَسِيسِ وَالنَّفِيسِ تَدُلُّ عَلَى الْجَهْلِ وَالسَّفَهِ.

ve kavminin üzerine kaldırmıştır: { وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ } “Tûr'u üzerinize kaldırmıştık” [el-Bakara 63]. Kuru tandırdan dünyayı gark etmiştir; nitekim: { وَفارَ التَّنُّورُ } “Tandır kaynadı” [Hûd 40] buyurmuştur. Mûsâ (aleyhisselâm) için denizi kupkuru yol kılmıştır. Kudreti böyle olan zat ile, O'nun dışındaki cansızlar, bitkiler, hayvanlar, insanlar, felekler veya melekler ibadette nasıl bir tutulabilir? Zira noksan olan ile kâmil olanı, değersiz olan ile kıymetli olanı bir tutmak cehalet ve akılsızlıktan ileri gelir.

الْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ إِيَّاكَ نَعْبُدُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا مَعْبُودَ إِلَّا اللَّهُ، وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ ثَبَتَ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، فَقَوْلُهُ: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ يَدُلُّ عَلَى التَّوْحِيدِ الْمَحْضِ وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ طَوَائِفُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ كُلَّ مَنِ اتَّخَذَ شَرِيكًا لِلَّهِ فَذَلِكَ الشَّرِيكُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ جِسْمًا وَإِمَّا أَنْ لَا يَكُونَ، أَمَّا الَّذِينَ اتَّخَذُوا شَرِيكًا جُسْمَانِيًّا فَذَلِكَ الشَّرِيكُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مِنَ الْأَجْسَامِ السُّفْلِيَّةِ أَوْ مِنَ الْأَجْسَامِ الْعُلْوِيَّةِ، أَمَّا الَّذِينَ اتَّخَذُوا الشُّرَكَاءَ مِنَ الْأَجْسَامِ السُّفْلِيَّةِ فَذَلِكَ الْجِسْمُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُرَكَّبًا أَوْ بَسِيطًا، أَمَّا الْمُرَكَّبُ فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمَعَادِنِ أَوْ مِنَ النَّبَاتِ أَوْ مِنَ الْحَيَوَانِ أَوْ مِنَ الْإِنْسَانِ، أَمَّا الَّذِينَ اتَّخَذُوا الشُّرَكَاءَ مِنَ الْأَجْسَامِ الْمَعْدِنِيَّةِ فَهُمُ الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْأَصْنَامَ إِمَّا مِنَ الْأَحْجَارِ أَوْ مِنَ الذَّهَبِ أَوْ مِنَ الْفِضَّةِ وَيَعْبُدُونَهَا، وَأَمَّا الَّذِينَ/ اتَّخَذُوا الشُّرَكَاءَ مِنَ الْأَجْسَامِ النَّبَاتِيَّةِ فَهُمُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا شَجَرَةً مُعَيَّنَةً مَعْبُودًا لِأَنْفُسِهِمْ، وَأَمَّا الَّذِينَ اتَّخَذُوا الشُّرَكَاءَ مِنَ الْحَيَوَانِ فَهُمُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مَعْبُودًا لِأَنْفُسِهِمْ، وَأَمَّا الَّذِينَ اتَّخَذُوا الشُّرَكَاءَ مِنَ النَّاسِ فَهُمُ الَّذِينَ قَالُوا عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَالْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ، وَأَمَّا الَّذِينَ اتَّخَذُوا الشُّرَكَاءَ مِنَ الْأَجْسَامِ الْبَسِيطَةِ فَهُمُ الَّذِينَ يَعْبُدُونَ النَّارَ وَهُمُ الْمَجُوسُ، وَأَمَّا الَّذِينَ اتَّخَذُوا الشُّرَكَاءَ مِنَ الْأَجْسَامِ الْعُلْوِيَّةِ فَهُمُ الَّذِينَ يَعْبُدُونَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَسَائِرَ الْكَوَاكِبِ وَيُضِيفُونَ السَّعَادَةَ وَالنُّحُوسَةَ إِلَيْهَا وَهُمُ الصَّابِئَةُ وَأَكْثَرُ الْمُنَجِّمِينَ، وَأَمَّا الَّذِينَ اتَّخَذُوا الشُّرَكَاءَ لِلَّهِ مِنْ غَيْرِ الْأَجْسَامِ فَهُمْ أَيْضًا طَوَائِفُ: الطَّائِفَةُ الْأُولَى: الَّذِينَ قَالُوا مُدَبِّرُ الْعَالَمِ هُوَ النُّورُ وَالظُّلْمَةُ، وَهَؤُلَاءِ هُمُ الْمَانَوِيَّةُ وَالثَّنَوِيَّةُ. وَالطَّائِفَةُ الثَّانِيَةُ: هُمُ الَّذِينَ قَالُوا: الْمَلَائِكَةُ عِبَارَةٌ عَنِ الْأَرْوَاحِ الْفَلَكِيَّةِ وَلِكُلِّ إِقْلِيمٍ رُوحٌ مُعَيَّنٌ مِنَ الْأَرْوَاحِ الْفَلَكِيَّةِ يُدَبِّرُهُ وَلِكُلِّ نَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ هَذَا الْعَالَمِ رُوحٌ فَلَكِيٌّ يُدَبِّرُهُ وَيَتَّخِذُونَ لِتِلْكَ الْأَرْوَاحِ صُوَرًا وتماثيل ويعبدونها وهؤلاء هم عَبَدَةُ الْمَلَائِكَةِ، وَالطَّائِفَةُ الثَّالِثَةُ: الَّذِينَ قَالُوا لِلْعَالَمِ إلهان: أحدهما: خير، والآخر شرير، وَقَالُوا: مُدَبِّرُ هَذَا الْعَالَمِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى وَإِبْلِيسُ، وَهُمَا أَخَوَانِ، فَكُلُّ مَا فِي الْعَالَمِ مِنَ الْخَيْرَاتِ فَهُوَ مِنَ اللَّهِ وَكُلُّ مَا فِيهِ مِنَ الشَّرِّ فَهُوَ مِنْ إِبْلِيسَ.

İkinci Fayda: O'nun { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana kulluk ederiz” buyruğu Allâh'tan başka mabut olmadığına delalet eder; durum böyle olunca Allâh'tan başka ilah olmadığı sabit olur. Dolayısıyla O'nun: { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Senden yardım dileriz” buyruğu halis tevhide delalet eder. Bil ki müşrikler fırka fırkadır. Şöyle ki: Allâh'a ortak koşan her kimsenin koştuğu bu ortak ya bir cisimdir ya da cisim değildir. Cisimden ortak edinenlere gelince; o ortak ya süfli cisimlerden ya da ulvi cisimlerdendir. Süfli cisimlerden ortak edinenlere gelince; o cisim ya mürekkep (bileşik) ya da basittir. Mürekkep olan cisim ya madenlerden ya bitkilerden ya hayvanlardan ya da insanlardandır. Madenî cisimlerden ortak edinenler; putları ya taşlardan ya altından ya da gümüşten yapıp onlara tapanlardır. Bitkisel cisimlerden ortak edinenler; kendilerine belirli bir ağacı mabut edinenlerdir. Hayvanlardan ortak edinenler; kendilerine buzağıyı mabut edinenlerdir. İnsanlardan ortak edinenler; “Üzeyir Allâh'ın oğludur” ve “Mesih Allâh'ın oğludur” diyenlerdir. Basit cisimlerden ortak edinenler; ateşe tapanlardır ki bunlar Mecûsîlerdir. Ulvi cisimlerden ortak edinenler; güneşe, aya ve diğer yıldızlara tapan, uğur ve uğursuzluğu onlara nispet eden kimselerdir ki bunlar Sâbiîler ve müneccimlerin çoğudur. Allâh'a cisim olmayan şeylerden ortak koşanlara gelince; onlar da fırka fırkadır: Birinci fırka: “Âlemi yöneten nur ve karanlıktır” diyenlerdir ki bunlar Maneviyye ve Seneviyye (düalistler)dir. İkinci fırka: “Melekler feleki ruhlardan ibarettir; her bir iklimi yöneten o feleki ruhlardan belirli bir ruh vardır ve bu âlemin her bir nevini yöneten feleki bir ruh vardır” deyip o ruhlar için suretler ve heykeller yaparak onlara tapan kimselerdir ki bunlar meleklere tapanlardır. Üçüncü fırka: “Âlemin iki ilahı vardır; biri hayır, diğeri şerdir” deyip “Bu âlemi yöneten Allâh Teâlâ ile İblis'tir; onlar iki kardeştir, dolayısıyla âlemdeki bütün hayırlar Allâh'tan, bütün şerler ise İblis'tendir” diyen kimselerdir.

إِذَا عرفت هذه التفاصيل فنقول: كل ما اتَّخَذَ لِلَّهِ شَرِيكًا فَإِنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُقَدَّمًا عَلَى عِبَادَةِ ذَلِكَ الشَّرِيكِ مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ، إِمَّا طَلَبًا لِنَفْعِهِ أَوْ هَرَبًا مِنْ ضَرَرِهِ، وَأَمَّا الَّذِينَ أَصَرُّوا عَلَى التَّوْحِيدِ وَأَبْطَلُوا الْقَوْلَ بِالشُّرَكَاءِ وَالْأَضْدَادِ وَلَمْ يَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ وَلَمْ يَلْتَفِتُوا إِلَى غَيْرِ اللَّهِ فَكَانَ رَجَاؤُهُمْ مِنَ اللَّهِ وَخَوْفُهُمْ مِنَ اللَّهِ وَرَغْبَتُهُمْ فِي اللَّهِ وَرَهْبَتُهُمْ مِنَ اللَّهِ فَلَا جَرَمَ لَمْ يَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ وَلَمْ يَسْتَعِينُوا إِلَّا بِاللَّهِ، فَلِهَذَا قَالُوا: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ، فَكَانَ قَوْلُهُ: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ قَائِمًا مُقَامَ قَوْلِهِ: لَا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ.

Bu tafsilatı bildiğinde deriz ki: Allâh'a ortak koşan herkes, ya faydasını umarak yahut zararından kaçarak birtakım yönlerden mutlaka o ortağa kulluk etmeye yönelmektedir. Tevhidde sebat edip ortak ve zıtlar koşma fikrini iptal eden, Allâh'tan başkasına kulluk etmeyen ve Allâh'tan gayrısına iltifat etmeyen kimselere gelince; onların umudu Allâh'tan, korkusu Allâh'tan, rağbeti Allâh'a ve haşyeti Allâh'tandır. Binaenaleyh onlar Allâh'tan başkasına kulluk etmemiş ve Allâh'tan başkasından yardım dilememişlerdir. İşte bu sebeple: { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Senden yardım dileriz” demişlerdir. Dolayısıyla O'nun: { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Senden yardım dileriz” buyruğu: “Lâ ilâhe illallâh” (Allâh'tan başka ilah yoktur) sözünün yerine kaim olmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّ الذِّكْرَ الْمَشْهُورَ هُوَ أَنْ تَقُولَ سُبْحَانَ اللَّهِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ وَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاللَّهُ أَكْبَرُ وَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ، وَقَدْ دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّ قَوْلَنَا الْحَمْدُ لِلَّهِ يَدْخُلُ فِيهِ مَعْنَى قَوْلِنَا سبحان الله لأن قوله سبحانه اللَّهِ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ كَامِلًا تَامًّا فِي ذَاتِهِ، وَقَوْلَهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ مُكَمِّلًا مُتَمِّمًا لِغَيْرِهِ، وَالشَّيْءُ لَا يَكُونُ مُكَمِّلًا مُتَمِّمًا لِغَيْرِهِ إِلَّا إِذَا كَانَ قَبْلَ ذَلِكَ تَامًّا كَامِلًا فِي ذَاتِهِ، فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَنَا الْحَمْدُ لِلَّهِ دَخَلَ فِيهِ مَعْنَى قَوْلِنَا سُبْحَانَ اللَّهِ وَلَمَّا قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ فَأَثْبَتَ جَمِيعَ أَنْوَاعِ الْحَمْدِ ذَكَرَ مَا يَجْرِي مَجْرَى الْعِلَّةِ لِإِثْبَاتِ جَمِيعِ أَنْوَاعِ الْحَمْدِ لِلَّهِ، فَوَصَفَهُ بِالصِّفَاتِ

Bil ki meşhur zikir: Sübhânallâhi ve'l-hamdü lillâhi ve lâ ilâhe illallâhu vallâhu ekber ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâhi'l-aliyyi'l-azîm demendir. Biz, { الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Hamd Allâh'a mahsustur” sözümüzün içine “Sübhânallâh” sözümüzün manasının girdiğini delillendirmiştik; çünkü “Sübhânallâh” sözü O'nun zâtında kâmil ve tam olduğuna, { الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Hamd Allâh'a mahsustur” sözü ise O'nun başkasını kâmil ve mükemmel kılıcı olduğuna delalet eder. Bir şey ise bundan önce bizzat kendinde tam ve kâmil olmadıkça başkasını kâmil ve mükemmel kılıcı olamaz. Böylece sabit olmuştur ki { الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Hamd Allâh'a mahsustur” sözümüzün içine “Sübhânallâh” sözümüzün manası dahil olmuştur. { الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Hamd Allâh'a mahsustur” deyip her türlü hamdi ispat edince, bütün hamd türlerinin Allâh'a ait olduğunu ispatlamak için illet makamına geçen şeyleri zikretmiş ve O'nu beş sıfatla

الْخَمْسِ وَهِيَ الَّتِي لِأَجْلِهَا تَتِمُّ مَصَالِحُ الْعَبْدِ فِي الْأَوْقَاتِ الثَّلَاثَةِ عَلَى مَا بَيَّنَاهُ، وَلَمَّا بَيَّنَ ذَلِكَ ثَبَتَ صِحَّةُ قَوْلِنَا سُبْحَانَ اللَّهِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدَهُ قَوْلَهُ إِيَّاكَ نَعْبُدُ، وَقَدْ دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّهُ قَائِمٌ مُقَامَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ ثُمَّ ذَكَرَ قَوْلَهُ/ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ، وَمَعْنَاهُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَعْلَى وَأَجَلُّ وَأَكْبَرُ مِنْ أَنْ يَتِمَّ مَقْصُودٌ مِنَ الْمَقَاصِدِ وَغَرَضٌ مِنَ الْأَغْرَاضِ إِلَّا بِإِعَانَتِهِ وَتَوْفِيقِهِ وَإِحْسَانِهِ، وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِنَا وَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ، فَثَبَتَ أَنَّ سُورَةَ الْفَاتِحَةِ مِنْ أَوَّلِهَا إِلَى آخِرِهَا مُنْطَبِقَةٌ عَلَى ذَلِكَ الذِّكْرِ، وَآيَاتُ هَذِهِ السُّورَةِ جَارِيَةٌ مَجْرَى الشَّرْحِ وَالتَّفْصِيلِ لِلْمَرَاتِبِ الْخَمْسِ الْمَذْكُورَةِ فِي ذَلِكَ الذِّكْرِ.

nitelemiştir ki açıkladığımız üzere kulun üç vakitteki maslahatları bu sıfatlar sayesinde tamam olur. Bunu beyan edince “Sübhânallâhi ve'l-hamdü lillâh” sözümüzün sıhhati sabit olmuş, sonra bunun ardından { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana kulluk ederiz” buyruğunu zikretmiştir; bunun da “Lâ ilâhe illallâh” sözünün yerine kaim olduğunu delillendirmiştik. Sonra { وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Ve yalnız Senden yardım dileriz” buyruğunu zikretmiştir ki bunun manası: Allâh Teâlâ, hiçbir maksat ve gayenin O'nun yardımı, muvaffak kılması ve ihsanı olmaksızın tamamlanamayacağı derecede yüce, ulu ve büyüktür. İşte bizim: “Ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâhi'l-aliyyi'l-azîm” sözümüzden murat da budur. Böylece Fâtiha suresinin başından sonuna kadar o zikre mutabık olduğu ve bu surenin ayetlerinin o zikirde geçen beş mertebenin şerhi ve tafsili mesabesinde cereyan ettiği sabit olmuştur.

الْفَائِدَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ إِيَّاكَ نَعْبُدُ، فَقَدَّمَ قَوْلَهُ إِيَّاكَ عَلَى قَوْلِهِ نَعْبُدُ وَلَمْ يَقُلْ نَعْبُدُكَ، وَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى قَدَّمَ ذِكْرَ نَفْسِهِ لِيَتَنَبَّهُ الْعَابِدُ عَلَى أَنَّ الْمَعْبُودَ هُوَ اللَّهُ الْحَقُّ، فَلَا يَتَكَاسَلُ فِي التَّعْظِيمِ وَلَا يَلْتَفِتُ يَمِينًا وَشِمَالًا، يُحْكَى أَنَّ وَاحِدًا مِنَ الْمُصَارِعِينَ الْأُسْتَاذِينَ صَارَعَ رُسْتَاقِيًّا جِلْفًا فَصَرَعَ الرُّسْتَاقِيُّ ذَلِكَ الْأُسْتَاذَ مِرَارًا فَقِيلَ لِلرُّسْتَاقِيِّ: إِنَّهُ فُلَانٌ الْأُسْتَاذُ، فَانْصَرَعَ فِي الْحَالِ مِنْهُ، وَمَا ذَاكَ إِلَّا لِاحْتِشَامِهِ مِنْهُ، فكذا هاهنا: عَرَّفَهُ ذَاتَهُ أَوَّلًا حَتَّى تَحْصُلَ الْعِبَادَةُ مَعَ الْحِشْمَةِ فَلَا تَمْتَزِجَ بِالْغَفْلَةِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ إِنْ ثَقُلَتْ عَلَيْكَ الطَّاعَاتُ وَصَعُبَتْ عَلَيْكَ الْعِبَادَاتُ مِنَ الْقِيَامِ وَالرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ فَاذْكُرْ أَوَّلًا قَوْلَهُ إِيَّاكَ نَعْبُدُ لِتَذْكُرَنِي وَتَحْضُرَ فِي قَلْبِكَ مَعْرِفَتِي، فَإِذَا ذَكَرْتَ جَلَالِي وَعَظَمَتِي وَعِزَّتِي وَعَلِمْتَ أَنِّي مَوْلَاكَ وَأَنَّكَ عَبْدِي سَهَّلْتُ عَلَيْكَ تِلْكَ الْعِبَادَاتِ، وَمِثَالُهُ أَنَّ مَنْ أَرَادَ حَمْلَ الْجِسْمِ الثَّقِيلِ تَنَاوَلَ قَبْلَ ذَلِكَ مَا يَزِيدُهُ قُوَّةً وَشِدَّةً، فَالْعَبْدُ لَمَّا أَرَادَ حَمْلَ التَّكَالِيفِ الشَّاقَّةِ الشَّدِيدَةِ تَنَاوَلَ أَوَّلًا مَعْجُونَ مَعْرِفَةِ الرُّبُوبِيَّةِ مِنْ بُسْتُوقَةِ قَوْلِهِ إِيَّاكَ حَتَّى يَقْوَى عَلَى حَمْلِ ثِقَلِ الْعُبُودِيَّةِ، وَمِثَالٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّ الْعَاشِقَ الَّذِي يُضْرَبُ لِأَجْلِ مَعْشُوقِهِ فِي حَضْرَةِ مَعْشُوقِهِ يَسْهُلُ عَلَيْهِ ذلك الضرب، فكذا هاهنا: إِذَا شَاهَدَ جَمَالَ إِيَّاكَ سَهُلَ عَلَيْهِ تَحَمُّلُ ثِقَلِ الْعُبُودِيَّةِ. وَثَالِثُهَا: قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ [الْأَعْرَافِ: ٢٠١] فَالنَّفْسُ إِذَا مَسَّهَا طَائِفٌ مِنَ الشَّيْطَانِ مِنَ الْكَسَلِ وَالْغَفْلَةِ وَالْبِطَالَةِ تَذَكَّرُوا حَضْرَةَ جَلَالِ اللَّهِ مِنْ مَشْرِقِ قَوْلِهِ إِيَّاكَ نَعْبُدُ فَيَصِيرُونَ مُبْصِرِينَ مُسْتَعِدِّينَ لِأَدَاءِ الْعِبَادَاتِ وَالطَّاعَاتِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّكَ إِذَا قُلْتَ نَعْبُدُكَ فَبَدَأْتَ أَوَّلًا بِذِكْرِ عِبَادَةِ نَفْسِكَ وَلَمْ تَذْكُرْ أَنَّ تِلْكَ الْعِبَادَةَ لِمَنْ، فَيُحْتَمَلُ أَنْ إِبْلِيسَ يَقُولُ هَذِهِ الْعِبَادَةُ لِلْأَصْنَامِ أَوْ لِلْأَجْسَامِ أَوْ لِلشَّمْسِ أَوِ الْقَمَرِ، أَمَّا إِذَا غَيَّرْتَ هَذَا التَّرْتِيبَ وَقُلْتَ أَوَّلًا إِيَّاكَ ثُمَّ قُلْتَ ثَانِيًا نَعْبُدُ كَانَ قَوْلُكَ أَوَّلًا إِيَّاكَ صَرِيحًا بِأَنَّ الْمَقْصُودَ وَالْمَعْبُودَ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، فَكَانَ هَذَا أَبْلَغَ فِي التَّوْحِيدِ وَأَبْعَدَ عَنِ احْتِمَالِ الشِّرْكِ. وَخَامِسُهَا: وَهُوَ أَنَّ الْقَدِيمَ الْوَاجِبَ لِذَاتِهِ مُتَقَدِّمٌ فِي الْوُجُودِ عَلَى الْمُحْدَثِ الْمُمْكِنِ لِذَاتِهِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ ذِكْرُهُ مُتَقَدِّمًا عَلَى جَمِيعِ الْأَذْكَارِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ قَدَّمَ قَوْلَهُ إِيَّاكَ عَلَى قَوْلِهِ نَعْبُدُ لِيَكُونَ ذِكْرُ الْحَقِّ مُتَقَدِّمًا عَلَى ذِكْرِ الْخَلْقِ. وَسَادِسُهَا: قَالَ بَعْضُ الْمُحَقِّقِينَ: مَنْ كَانَ نَظَرُهُ فِي وَقْتِ النِّعْمَةِ إِلَى الْمُنْعِمِ لَا إِلَى/ النِّعْمَةِ كَانَ نَظَرُهُ فِي وَقْتِ الْبَلَاءِ إِلَى الْمُبْتَلِي لَا إِلَى الْبَلَاءِ، وَحِينَئِذٍ يَكُونُ غَرِقًا فِي كُلِّ الْأَحْوَالِ فِي مَعْرِفَةِ الْحَقِّ سُبْحَانَهُ، وَكُلُّ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ كَانَ أَبَدًا فِي أَعْلَى مَرَاتِبِ السِّعَادَاتِ، أَمَّا مَنْ كَانَ نَظَرُهُ فِي وَقْتِ النِّعْمَةِ إِلَى النِّعْمَةِ لَا إِلَى الْمُنْعِمِ كَانَ نَظَرُهُ فِي وَقْتِ الْبَلَاءِ إِلَى الْبَلَاءِ لَا إِلَى الْمُبْتَلِي فَكَانَ غَرِقًا فِي كُلِّ الْأَوْقَاتِ فِي الِاشْتِغَالِ بِغَيْرِ اللَّهِ، فَكَانَ أَبَدًا فِي الشَّقَاوَةِ، لِأَنَّ فِي وَقْتِ وِجْدَانِ النِّعْمَةَ يَكُونُ خَائِفًا مِنْ زَوَالِهَا فَكَانَ فِي الْعَذَابِ وَفِي وَقْتِ فَوَاتِ النِّعْمَةِ كَانَ مُبْتَلًى بِالْخِزْيِ وَالنَّكَالِ فَكَانَ فِي مَحْضِ السَّلَاسِلِ وَالْأَغْلَالِ، وَلِهَذَا التَّحْقِيقِ قَالَ لِأُمَّةِ مُوسَى:

Üçüncü Fayda: “Na'büdüke” (Sana kulluk ederiz) demeyip { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana kulluk ederiz” buyurarak { إِيَّاكَ } “Yalnız Sana” lafzını { نَعْبُدُ } “Kulluk ederiz” lafzından öne almıştır. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Allâh Teâlâ, ibadet edenin hakiki mabudun Allâh olduğunu idrak etmesi, böylece tazimde gevşeklik göstermemesi ve sağa sola bakınmaması için kendi zâtının zikrini öne almıştır. Anlatıldığına göre usta güreşçilerden biri kaba bir köylüyle güreşmiş; köylü o ustayı defalarca yere vurmuş. Köylüye: “O falan ustadır” denilince, ona duyduğu heybet ve çekingenlik sebebiyle köylü derhal kendiliğinden yere serilmiştir. İşte burada da böyledir: İbadet gafletle karışmasın, hürmet ve tazimle hasıl olsun diye önce O'na zâtını tanıtmıştır. İkincisi: Kıyam, rükû ve sücud gibi taatler sana ağır gelip ibadetler güçleştiğinde, Beni hatırlaman ve kalbinde marifetimin hazır bulunması için önce { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana kulluk ederiz” sözünü zikret. Sen Benim celalimi, azametimi ve izzetimi andığında; Benim senin Rabbin, senin de Benim kulum olduğunu bildiğinde Ben o ibadetleri sana kolaylaştırırım. Bunun misali şudur: Ağır bir cismi taşımak isteyen kimse, bundan önce kuvvetini ve gücünü artıracak bir şey yer. Kul da meşakkatli ve ağır yükümlülükleri taşımak istediğinde, kulluk ağırlığını taşımaya güç yetirebilsin diye önce { إِيَّاكَ } “Yalnız Sana” kavanozundan rubûbiyet marifetinin macununu alır. Diğer bir misal şudur: Sevdiğinin huzurunda sevdiği uğruna dövülen âşığa o dayak kolay gelir; burada da böyledir: { إِيَّاكَ } “Yalnız Sana” hitabının cemalini müşahede edince kulluğun ağırlığını taşımak ona kolaylaşır. Üçüncüsü: Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ } “Takvaya erenler var ya, onlara şeytandan bir vesvese dokunduğunda iyice düşünürler; bir de bakarsın ki gerçeği görürler” [el-A'râf 201]. Nefse şeytandan tembellik, gaflet ve atalet gibi bir vesvese dokunduğunda, { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana kulluk ederiz” sözünün doğuş yerinden Allâh'ın celal dergâhını hatırlarlar; böylece gerçeği görür hale gelir, ibadetleri ve taatleri ifa etmeye hazır olurlar. Dördüncüsü: Sen “Na'büdüke” dediğinde önce kendi ibadetini zikretmeye başlamış ve bu ibadetin kime olduğunu belirtmemiş olursun; dolayısıyla İblis'in: “Bu ibadet putlaradır, cisimleredir yahut güneş ve ayadır” demesi muhtemeldir. Bu tertibi değiştirip önce { إِيَّاكَ } “Yalnız Sana”, sonra { نَعْبُدُ } “Kulluk ederiz” dediğinde ise önce { إِيَّاكَ } “Yalnız Sana” demen kastedilenin ve mabudun Allâh Teâlâ olduğunu açıkça belirtir; bu da tevhidde daha beliğ ve şirk ihtimalinden daha uzaktır. Beşincisi: Zâtı gereği vacip olan Kadîm zât, varlıkta zâtı gereği mümkün olan muhdesten (sonradan olandan) öncedir; dolayısıyla O'nun zikrinin bütün zikirlerden önce olması vacip olmuştur. İşte bu sebeple Hakk'ın zikri halkın zikrinden önce olsun diye { إِيَّاكَ } “Yalnız Sana” lafzını { نَعْبُدُ } “Kulluk ederiz” lafzından öne almıştır. Altıncısı: Bazı muhakkik âlimler şöyle demiştir: Nimet vaktinde bakışı nimete değil de nimeti verene olan kimsenin, bela vaktindeki bakışı da belaya değil belayı verene olur. Bu durumda o kimse her halde Hak Sübhânehu'nun marifetine gark olmuş olur. Böyle olan herkes ise ebediyen mutlulukların en yüksek mertebelerindedir. Nimet anında bakışı nimeti verene değil de nimete olan kimsenin ise bela vaktindeki bakışı belayı verene değil belaya olur. Dolayısıyla o kimse her vakitte Allâh'tan başkasıyla meşgul olmaya gark olmuş olur; bu yüzden ebediyen şekavet (bedbahtlık) içinde kalır. Zira nimete kavuştuğu anda onun yok olmasından korkar da azap içinde olur; nimeti kaçırdığı anda ise zillet ve perişanlığa müptela olur da sırf zincirler ve bukağılar içinde kalır. Bu tahkikten ötürü Allâh Teâlâ Mûsâ'nın ümmetine:

اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ [البقرة: ٤٠] ، وقال لأمة محمد ﵇: فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ [البقرة: ١٥٢] ، إذا عرفت

{ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ } “Nimetimi hatırlayın” [el-Bakara 40], Muhammed (aleyhisselâm)'ın ümmetine ise: { فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ } “Beni anın ki Ben de sizi anayım” [el-Bakara 152] buyurmuştur. Bunu bildiğinde

هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّمَا قَدَّمَ قَوْلَهُ إِيَّاكَ عَلَى قَوْلِهِ نَعْبُدُ لِيَكُونَ مُسْتَغْرِقًا فِي مُشَاهَدَةِ نُورِ جَلَالِ إِيَّاكَ، وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَ فِي وَقْتِ أَدَاءِ الْعِبَادَةِ مُسْتَقِرًّا فِي عَيْنِ الْفِرْدَوْسِ، كَمَا

deriz ki: { إِيَّاكَ } “Yalnız Sana” nurunun celalini müşahedeye müstağrak olsun diye { إِيَّاكَ } “Yalnız Sana” sözünü { نَعْبُدُ } “Kulluk ederiz” sözünden öne almıştır. Durum böyle olunca, ibadeti ifa ettiği vakitte tıpkı

قَالَ تَعَالَى: لَا يَزَالُ الْعَبْدُ يَتَقَرَّبُ إِلَيَّ بِالنَّوَافِلِ حَتَّى أُحِبَّهُ، فَإِذَا أَحْبَبْتُهُ كُنْتُ لَهُ سَمْعًا وَبَصَرًا.

Allâh Teâlâ'nın: “Kulum nafilelerle Bana yaklaşmaya devam eder, nihayet Ben onu severim. Onu sevdiğimde de onun işiten kulağı ve gören gözü olurum” buyurduğu gibi Firdevs cennetinin tam ortasında yerleşik olur.

وَسَابِعُهَا: لَوْ قِيلَ نَعْبُدُكَ لَمْ يُفِدْ نَفْيَ عِبَادَتِهِمْ لِغَيْرِهِ، لِأَنَّهُ لَا امْتِنَاعَ فِي أَنْ يَعْبُدُوا اللَّهَ وَيَعْبُدُوا غَيْرَ اللَّهِ كَمَا هُوَ دَأْبُ الْمُشْرِكِينَ أَمَّا لما قال إياك نعبد أفاد أنهم يعبدونهم وَلَا يَعْبُدُونَ غَيْرَ اللَّهِ. وَثَامِنُهَا: أَنَّ هَذِهِ النُّونَ نُونُ الْعَظَمَةِ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ لَهُ مَتَّى كَنْتَ خَارِجَ الصَّلَاةِ فَلَا تَقُلْ نَحْنُ وَلَوْ كُنْتَ فِي أَلْفِ أَلْفٍ مِنَ الْعَبِيدِ، أَمَّا لَمَّا اشْتَغَلْتَ بِالصَّلَاةِ وَأَظْهَرْتَ الْعُبُودِيَّةَ لَنَا فَقُلْ نَعْبُدُ لِيَظْهَرَ لِلْكُلِّ أَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ عَبْدًا لَنَا كَانَ مَلِكَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ. وَتَاسِعُهَا: لَوْ قَالَ إِيَّاكَ أَعْبُدُ لَكَانَ ذَلِكَ تَكَبُّرًا وَمَعْنَاهُ أَنِّي أَنَا الْعَابِدُ أَمَّا لَمَّا قَالَ إِيَّاكَ نَعْبُدُ كَانَ مَعْنَاهُ أَنِّي وَاحِدٌ مِنْ عَبِيدِكَ، فَالْأَوَّلُ تَكَبُّرٌ، وَالثَّانِي تَوَاضُعٌ، وَمَنْ تَوَاضَعَ لِلَّهِ رَفَعَهُ اللَّهُ، وَمَنْ تَكَبَّرَ وَضَعَهُ اللَّهُ.

Yedincisi: Şayet “Na'büdüke” (Sana kulluk ederiz) denilseydi, onların O'ndan başkasına ibadet etmelerini nefyetmiş (ortadan kaldırmış) olmazdı; zira müşriklerin âdeti olduğu üzere hem Allâh'a hem de Allâh'tan başkasına ibadet etmelerinde bir imkânsızlık bulunmazdı. { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana kulluk ederiz” dediğinde ise yalnız O'na kulluk ettiklerini ve Allâh'tan başkasına kulluk etmediklerini ifade etmiştir. Sekizincisi: Bu nûn azamet nûnudur; sanki kula şöyle denilmiştir: Namazın dışındayken, isterse emrinde binlerce köle bulunsun asla 'biz' deme; namazla meşgul olup Bize kulluğunu izhar ettiğin vakitte ise { نَعْبُدُ } “Kulluk ederiz” de ki Bize kul olan herkesin dünya ve ahiretin meliki olduğu herkese zahir olsun! Dokuzuncusu: Şayet “İyyâke a'büdü” (Yalnız Sana kulluk ederim) deseydi bu bir kibir olurdu ve anlamı: 'İbadet eden benim' demek olurdu. { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana kulluk ederiz” dediğinde ise bunun manası: 'Ben Senin kullarından biriyim' demek olur. Birincisi kibir, ikincisi ise tevazudur; kim Allâh için tevazu gösterirse Allâh onu yükseltir, kim de kibirlenirse Allâh onu alçaltır.

فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: جَمِيعُ مَا ذَكَرْتُمْ قَائِمٌ فِي قَوْلِهِ الْحَمْدُ لِلَّهِ مَعَ أَنَّهُ قَدَّمَ فِيهِ ذِكْرَ الْحَمْدِ عَلَى ذِكْرِ اللَّهِ.

Eğer birisi: “Zikrettiğiniz hususların tamamı { الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Hamd Allâh'a mahsustur” sözünde de mevcuttur; halbuki orada hamdin zikrini Allâh'ın zikrinden öne almıştır” derse,

فَالْجَوَابُ أَنَّ قَوْلَهُ الْحَمْدُ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ لِلَّهِ وَلِغَيْرِ اللَّهِ فَإِذَا قُلْتَ لِلَّهِ فَقَدْ تَقَيَّدَ الْحَمْدُ بِأَنْ يَكُونَ لِلَّهِ أَمَّا لَوْ قَدَّمَ قَوْلَهُ «نَعْبُدُ» احْتَمَلَ أَنْ يَكُونَ لِلَّهِ وَاحْتَمَلَ أَنْ يَكُونَ لِغَيْرِ اللَّهِ وَذَلِكَ كُفْرٌ، وَالنُّكْتَةُ أَنَّ الْحَمْدَ لَمَّا جَازَ لِغَيْرِ اللَّهِ فِي ظَاهِرِ الْأَمْرِ كَمَا جَازَ لِلَّهِ، لَا جَرَمَ حسن تقدم الحمد أما هاهنا فَالْعِبَادَةُ لَمَّا لَمْ تَجُزْ لِغَيْرِ اللَّهِ لَا جَرَمَ قَدَّمَ قَوْلَهُ إِيَّاكَ عَلَى نَعْبُدُ، فَتَعَيَّنَ الصَّرْفُ لِلْعِبَادَةِ فَلَا يَبْقَى فِي الْكَلَامِ احْتِمَالُ أَنْ تَقَعَ الْعِبَادَةُ لِغَيْرِ اللَّهِ.

Cevap şudur: { الْحَمْدُ } “Hamd” sözünün Allâh için olması da Allâh'tan başkası için olması da muhtemeldir; { لِلَّهِ } “Allâh'a mahsustur” dediğinde ise hamd Allâh'a ait olmakla kayıtlanmış olur. Şayet “Na'büdü” lafzını öne alsaydı, bunun Allâh için olması da Allâh'tan başkası için olması da muhtemel olurdu ki bu küfürdür. Buradaki nükte şudur: Hamd, Allâh'a caiz olduğu gibi işin zahirinde Allâh'tan başkasına da caiz olduğu için hamdin öne alınması elbette güzel olmuştur. Buraya gelince; ibadet Allâh'tan başkasına hiçbir şekilde caiz olmadığı için { إِيَّاكَ } “Yalnız Sana” lafzını { نَعْبُدُ } “Kulluk ederiz” lafzından öne almıştır; böylece ibadetin [Allâh'a] sarfı muayyen kılınmış ve kelamda ibadetin Allâh'tan başkasına vaki olması ihtimali kalmamıştır.

الْفَائِدَةُ الرَّابِعَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: النُّونُ فِي قَوْلِهِ نَعْبُدُ إِمَّا أَنْ تَكُونَ نُونَ الْجَمْعِ أَوْ نُونَ التَّعْظِيمِ، وَالْأَوَّلُ:

Dördüncü Fayda: Bir kimse şöyle diyebilir: { نَعْبُدُ } “Kulluk ederiz” lafzındaki nûn ya çoğul nûnudur ya da tazim (büyüklük) nûnudur. Birincisi

بَاطِلٌ، لِأَنَّ الشَّخْصَ الْوَاحِدَ لَا يَكُونُ جَمْعًا، وَالثَّانِي: بَاطِلٌ لِأَنَّ عِنْدَ أَدَاءِ الْعِبَادَةِ، فَاللَّائِقُ بِالْإِنْسَانِ أَنْ يَذْكُرَ نَفْسَهُ بِالْعَجْزِ وَالذِّلَّةِ لَا بِالْعَظَمَةِ وَالرِّفْعَةِ.

bâtıldır, çünkü tek bir kişi çoğul olamaz; ikincisi de bâtıldır, çünkü ibadeti ifa ederken insana yakışan şey kendisini azamet ve yücelikle değil acziyet ve zilletle anmasıdır.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ يُمْكِنُ الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ، كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الْوُجُوهِ يَدُلُّ عَلَى حِكْمَةٍ بَالِغَةٍ: فَالْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ النُّونِ نُونُ الْجَمْعِ وَهُوَ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ الْأَوْلَى بِالْإِنْسَانِ أَنْ يُؤَدِّيَ الصَّلَاةَ بِالْجَمَاعَةِ، وَاعْلَمْ أَنَّ فَائِدَةَ الصَّلَاةِ بِالْجَمَاعَةِ مَعْلُومَةٌ فِي مَوْضِعِهَا، وَيَدُلُّ

Bil ki buna birkaç vecihten cevap vermek mümkündür ve o vecihlerin her biri beliğ bir hikmete delalet eder: Birinci Vecih: Bu nûndan murat çoğul nûnudur; bu da insana en layık olanın namazı cemaatle kılması olduğuna bir uyarıdır. Bil ki cemaatle namaz kılmanın faydası kendi yerinde malumdur;

عَلَيْهِ قَوْلُهُ ﵇: «التَّكْبِيرَةُ الْأُولَى فِي صَلَاةِ الْجَمَاعَةِ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا» ،

Peygamber (aleyhisselâm)'ın: “Cemaatle namazdaki ilk tekbir dünyadan ve içindekilerden daha hayırlıdır” buyruğu da buna delalet eder.

ثُمَّ نَقُولُ: إِنَّ الْإِنْسَانَ لَوْ أَكَلَ الثُّومَ أَوِ الْبَصَلَ فَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَحْضُرَ الْجَمَاعَةَ لِئَلَّا يَتَأَذَّى مِنْهُ إِنْسَانٌ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: هَذِهِ الطَّاعَةُ الَّتِي لَهَا هَذَا الثَّوَابُ الْعَظِيمُ لَا يَفِي ثَوَابُهَا بِأَنْ يَتَأَذَّى وَاحِدٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ بِرَائِحَةِ الثُّومِ وَالْبَصَلِ، فَإِذَا كَانَ هَذَا الثَّوَابُ لَا يَفِي بِذَلِكَ فَكَيْفَ يَفِي بِإِيذَاءِ الْمُسْلِمِ وَكَيْفَ يَفِي بِالنَّمِيمَةِ وَالْغِيبَةِ وَالسِّعَايَةِ.

Sonra deriz ki: İnsan sarımsak veya soğan yediğinde, bir insan ondan eziyet görmesin diye cemaate gelme hakkı yoktur. Sanki Allâh Teâlâ şöyle buyurmaktadır: “Bu kadar büyük sevabı olan bu taatin sevabı bile Müslümanlardan birinin sarımsak ve soğan kokusundan eziyet görmesini karşılamaz / meşru kılmaz. Bu sevap buna yetmiyorsa, Müslümana [doğrudan] eziyet etmeyi, koğuculuğu, gıybeti ve laf taşımayı nasıl karşılasın?”

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا كَانَ يُصَلِّي بِالْجَمَاعَةِ فَيَقُولُ نَعْبُدُ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ ذَلِكَ الْجَمْعُ، وَإِنْ كَانَ يُصَلِّي وَحْدَهُ كَانَ الْمُرَادُ أَنِّي أَعْبُدُكَ وَالْمَلَائِكَةُ مَعِي فِي الْعِبَادَةِ. فَكَانَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ نَعْبُدُ هُوَ وَجَمِيعُ الْمَلَائِكَةِ الَّذِينَ يَعْبُدُونَ اللَّهَ.

İkinci Vecih: Kişi şayet namazı cemaatle kılıyorsa { نَعْبُدُ } “Kulluk ederiz” der ve bundan murat o cemaattir; şayet tek başına kılıyorsa murat: “Sana ben kulluk ediyorum, melekler de ibadette benimle beraberdir” demektir. Dolayısıyla { نَعْبُدُ } “Kulluk ederiz” sözünden murat; kendisi ve Allâh'a kulluk eden bütün meleklerdir.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ إِخْوَةٌ فَلَوْ قَالَ إِيَّاكَ أَعْبُدُ لَكَانَ قَدْ ذَكَرَ عِبَادَةَ نَفْسِهِ وَلَمْ يَذْكُرْ عِبَادَةَ غَيْرِهِ، أَمَّا لَمَّا قَالَ إِيَّاكَ نَعْبُدُ كَانَ قَدْ ذَكَرَ عِبَادَةَ نَفْسِهِ وَعِبَادَةَ جَمِيعِ الْمُؤْمِنِينَ شَرْقًا وَغَرْبًا فَكَأَنَّهُ سَعَى فِي إِصْلَاحِ مُهِمَّاتِ سَائِرِ الْمُؤْمِنِينَ، وَإِذَا فَعَلَ ذَلِكَ قَضَى اللَّهُ مُهِمَّاتِهِ لِقَوْلِهِ ﵇: «مَنْ قَضَى لِمُسْلِمٍ حَاجَةً قَضَى اللَّهُ لَهُ جَمِيعَ حاجاته» .

Üçüncü Vecih: Müminler kardeştir; şayet “İyyâke a'büdü” (Yalnız Sana kulluk ederim) deseydi sadece kendi ibadetini zikretmiş, başkasının ibadetini zikretmemiş olurdu. { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana kulluk ederiz” dediğinde ise hem kendi ibadetini hem de doğudaki ve batıdaki bütün müminlerin ibadetini zikretmiş olur; sanki diğer bütün müminlerin mühim işlerini ıslah etmeye gayret etmiştir. Kul böyle yaptığında, Peygamber (aleyhisselâm)'ın: “Kim bir Müslümanın bir ihtiyacını giderirse Allâh da onun bütün ihtiyaçlarını giderir” buyruğu gereğince Allâh onun mühim işlerini görür.

الْوَجْهُ الرَّابِعُ: كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ لِلْعَبْدِ لَمَّا أَثْنَيْتَ عَلَيْنَا بِقَوْلِكَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ وَفَوَّضْتَ إِلَيْنَا جَمِيعَ مَحَامِدِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ فَقَدْ عَظُمَ قَدْرُكَ عِنْدَنَا وَتَمَكَّنَتْ مَنْزِلَتُكَ فِي حَضْرَتِنَا، فَلَا تَقْتَصِرُ عَلَى إِصْلَاحِ مُهِمَّاتِكَ وَحْدَكَ، وَلَكِنْ أَصْلِحْ حَوَائِجَ جَمِيعِ الْمُسْلِمِينَ فَقُلْ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ.

Dördüncü Vecih: Sanki Allâh Teâlâ kula şöyle buyurmuştur: “Sen: { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Hamd âlemlerin Rabbi, Rahmân, Rahîm, din gününün Mâliki olan Allâh'a mahsustur” diyerek Bizi sena ettiğinde ve dünya ile ahiretin bütün övgülerini Bize havale ettiğinde katımızda kadrin yücelmiş ve huzurumuzdaki merteben sağlamlaşmıştır; öyleyse sadece kendi mühim işlerini ıslah etmekle yetinme, bilakis bütün Müslümanların ihtiyaçlarını da düzelt ve { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Senden yardım dileriz” de!”