وَهَذَا يَتَنَاوَلُ الْمُنْفَرِدَ وَالْمَأْمُومَ.
Bu ise hem tek başına namaz kılanı hem de imama uyanı kapsamaktadır.
الْحُجَّةُ السَّادِسَةُ:
Altıncı Delil:
رَوَى أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ فِي «جَامِعِهِ» بِإِسْنَادِهِ عَنْ مَحْمُودِ بن الربيع عن عبادة بن الصامت قال: قَرَأَ النَّبِيُّ ﵊ فِي الصُّبْحِ فَثَقُلَتْ عَلَيْهِ الْقِرَاءَةُ، فَلَمَّا انْصَرَفَ قَالَ: «مَا لي أراكم تقرءون خَلْفَ إِمَامِكُمْ» ، قُلْنَا: إِي وَاللَّهِ، قَالَ: «لَا تَفْعَلُوا إِلَّا بِأُمِّ الْقُرْآنِ، فَإِنَّهُ لَا صَلَاةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِهَا» ،
Ebû Îsâ et-Tirmizî *el-Câmi‘*inde senediyle Mahmûd b. er-Rabî‘den, [o da] Ubâde b. es-Sâmit'ten rivayet ettiğine göre [Ubâde] şöyle demiştir: Nebî (aleyhisselâm) sabah namazında [Kur'ân] okudu ve kıraat kendisine ağır geldi. [Namazdan] çıkınca: “Bana ne oluyor ki sizi imamınızın arkasında okurken görüyorum?” buyurdu. Biz: 'Evet, Allâh'a yemin olsun ki [okuyoruz]' dedik. Bunun üzerine şöyle buyurdu: “Ümmü'l-Kur'ân (Fâtiha) müstesna, [bunu] yapmayın; zira onu okumayanın namazı yoktur.”
قَالَ أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ.
Ebû Îsâ et-Tirmizî: 'Bu, hasen bir hadistir' demiştir.
الْحُجَّةُ السَّابِعَةُ:
Yedinci Delil:
رَوَى مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا السَّائِبِ مَوْلَى هِشَامٍ يَقُولُ: سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ يَقُولُ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَنْ صَلَّى صَلَاةً لَمْ يَقْرَأْ فِيهَا بِأُمِّ الْقُرْآنِ فَهِيَ خِدَاجٌ غَيْرُ تَامٍّ، قَالَ: فَقُلْتُ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ، إِنِّي أَكُونُ أَحْيَانًا خَلْفَ الْإِمَامِ، قَالَ: اقْرَأْ بِهَا يَا فَارِسِيُّ فِي نَفْسِكَ،
Mâlik *el-Muvatta'*da el-Alâ b. Abdirrahmân'dan, onun Hişâm'ın azatlısı Ebû's-Sâib'i şöyle derken işittiğini rivayet etmiştir: Ebû Hureyre'yi şöyle derken işittim: Rasûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Kim içinde Ümmü'l-Kur'ân'ı okumadığı bir namaz kılarsa o [namaz] noksandır, tamam değildir” buyurdu. [Ebû's-Sâib] dedi ki: 'Ey Ebû Hureyre! Ben bazen imamın arkasında oluyorum' dedim. O da: 'Ey Fârisî! Onu içinden oku' dedi.
وَالِاسْتِدْلَالُ بِهَذَا الْخَبَرِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: / أَنَّ صَلَاةَ المقتدى بدون القراءة مبرأة عَنِ الْخِدَاجِ عِنْدَ الْخَصْمِ، وَهُوَ عَلَى خِلَافِ النَّصِّ الثَّانِي: أَنَّ السَّائِلَ أَوْرَدَ الصَّلَاةَ خَلْفَ الْإِمَامِ عَلَى أَبِي هُرَيْرَةَ بِوُجُوبِ الْقِرَاءَةِ عَلَيْهِ فِي هَذِهِ الْحَالَةِ، وَذَلِكَ يُؤَيِّدُ الْمَطْلُوبَ.
Bu haberle istidlâl iki yöndendir: Birincisi: / İmama uyan kimsenin kıraatsiz kıldığı namaz hasma (muhalife) göre noksanlıktan berîdir; oysa bu durum nassa aykırıdır. İkincisi: Soruyu soran kimse Ebû Hureyre'ye imamın arkasındaki namazı sormuş, o da bu durumda kıraatin vacip olduğunu belirterek cevap vermiştir; bu da iddia edilen hususu desteklemektedir.
الْحُجَّةُ الثَّامِنَةُ:
Sekizinci Delil:
رَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: «قَسَمْتُ الصَّلَاةَ بَيْنِي وَبَيْنَ عَبْدِي نِصْفَيْنِ» ،
Ebû Hureyre, Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Şüphesiz Allâh Teâlâ şöyle buyurur: «Namazı kendimle kulum arasında iki yarıya böldüm...»”
بَيَّنَ أَنَّ التَّنْصِيفَ إِنَّمَا يَحْصُلُ بِسَبَبِ الْقِرَاءَةِ، فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ قِرَاءَةُ الْفَاتِحَةِ مِنْ لَوَازِمِ الصَّلَاةِ، وَهَذَا التَّنْصِيفُ قَائِمٌ فِي صَلَاةِ الْمُنْفَرِدِ وَفِي صَلَاةِ الْمُقْتَدِي» .
[Allâh Teâlâ] bu ikiye bölmenin ancak kıraat sebebiyle gerçekleştiğini açıklamıştır. Dolayısıyla Fâtiha'nın okunmasının namazın gereklerinden olması vacip olmuştur. Bu ikiye bölünme hali ise hem tek başına kılanın namazında hem de imama uyanın namazında mevcuttur.
الْحُجَّةُ التَّاسِعَةُ:
Dokuzuncu Delil:
رَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ قَالَ: صَلَّى بِنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَعْضَ الصَّلَوَاتِ الَّتِي يَجْهَرُ فِيهَا بِالْقِرَاءَةِ، فَلَمَّا انْصَرَفَ أَقْبَلَ عَلَيْنَا بوجهه الكريم فقال: هل تقرءون إِذَا جَهَرْتُ بِالْقِرَاءَةِ؟
ed-Dârekutnî senediyle Ubâde b. es-Sâmit'ten rivayet ettiğine göre [Ubâde] şöyle demiştir: Rasûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bize içinde kıraatin açıktan yapıldığı namazlardan birini kıldırdı. Namazdan çıkınca kerîm yüzüyle bize dönüp: “Ben açıktan okuduğumda siz de okuyor musunuz?” buyurdu.
فَقَالَ بَعْضُنَا إِنَّا لَنَصْنَعُ ذلك، فقال: وأنا أقول ما لي أنازع القرآن، لا تقرءوا شَيْئًا مِنَ الْقُرْآنِ إِذَا جَهَرْتُ بِقِرَاءَتِي إِلَّا أُمَّ الْقُرْآنِ فَإِنَّهُ لَا صَلَاةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِهَا.
Bunun üzerine bazılarımız: 'Şüphesiz biz bunu yapıyoruz' dedi. O da: “Ben de [kendi kendime]: Bana ne oluyor da Kur'ân konusunda çekişmeye maruz kalıyorum diyordum. Ben kıraatimi açıktan yaptığım zaman Ümmü'l-Kur'ân müstesna Kur'ân'dan hiçbir şey okumayın; zira onu okumayanın namazı yoktur” buyurdu.
الْحُجَّةُ الْعَاشِرَةُ: أَنَّ الْأَحَادِيثَ الْكَثِيرَةَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ قِرَاءَةَ الْقُرْآنِ تُوجِبُ الثَّوَابَ الْعَظِيمَ وَهِيَ مُتَنَاوِلَةٌ لِلْمُنْفَرِدِ وَالْمُقْتَدِي، فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ قِرَاءَتُهَا فِي الصَّلَاةِ خَلْفَ الْإِمَامِ مُوجِبَةً لِلثَّوَابِ الْعَظِيمِ، وَكُلُّ مَنْ قَالَ بِذَلِكَ قَالَ بِوُجُوبِ قِرَاءَتِهَا.
Onuncu Delil: Pek çok hadis Kur'ân okumanın büyük bir sevap gerektirdiğine delalet etmektedir ve bunlar hem tek başına kılanı hem de imama uyanı kapsamaktadır. Dolayısıyla namazda imamın arkasında onun okunmasının büyük bir sevap gerektirmesi vacip olur. Bunu söyleyen herkes onun okunmasının vacip olduğunu da söylemiştir.
الْحُجَّةُ الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ: وَافَقَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁ عَلَى أَنَّ الْقِرَاءَةَ خَلْفَ الْإِمَامِ لَا تُبْطِلُ الصَّلَاةَ، وَأَمَّا عَدَمُ قِرَاءَتِهَا فَهُوَ عِنْدَنَا يُبْطِلُ الصَّلَاةَ، فَثَبَتَ أَنَّ الْقِرَاءَةَ أَحْوَطُ، فَكَانَتْ وَاجِبَةٌ
On Birinci Delil: Ebû Hanîfe (radıyallâhu anh) imamın arkasında kıraat yapmanın namazı iptal etmeyeceği hususunda muvafakat etmiştir. Onun okunmaması ise bize göre namazı iptal eder. Böylece [Fâtiha'yı] okumanın daha ihtiyatlı olduğu sabit olmuştur; dolayısıyla
لِقَوْلِهِ ﵊: «دَعْ مَا يَرِيبُكَ إِلَى مَا لَا يَرِيبُكَ» .
onun (aleyhisselâm): “Sana şüphe vereni bırak, şüphe vermeyene bak” buyruğu gereğince vacip olmuştur.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ: إِذَا بَقِيَ الْمُقْتَدِي سَاكِتًا عَنِ الْقِرَاءَةِ مَعَ أَنَّهُ لَا يَسْمَعُ قِرَاءَةَ الْإِمَامِ بَقِيَ مُعَطَّلًا، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ حَالُ الْقَارِئِ أَفْضَلَ مِنْهُ،
On İkinci Delil: İmama uyan kimse imamın kıraatini işitmediği halde okumaktan susup durursa [ibadetsiz] atıl kalmış olur. Dolayısıyla okuyanın halinin ondan daha faziletli olması vacip olur;
لِقَوْلِهِ ﵊: «أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ قِرَاءَةُ الْقُرْآنِ»
zira onun (aleyhisselâm): “Amellerin en faziletlisi Kur'ân okumaktır” buyruğu vardır.
وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ الْقِرَاءَةَ أَفْضَلُ مِنَ السُّكُوتِ فِي هَذِهِ الْحَالَةِ ثَبَتَ الْقَوْلُ بِالْوُجُوبِ، لِأَنَّهُ لَا قَائِلَ بِالْفَرْقِ.
Bu durumda kıraatin susmaktan daha faziletli olduğu sabit olunca, [arada] fark olduğunu söyleyen kimse bulunmadığı için [kıraatin] vacip olduğu görüşü sabit olur.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ: لَوْ كَانَ الِاقْتِدَاءُ مَانِعًا مِنَ الْقِرَاءَةِ لَكَانَ الِاقْتِدَاءُ حَرَامًا، لِأَنَّ قِرَاءَةَ الْقُرْآنِ عِبَادَةٌ عَظِيمَةٌ، وَالْمَانِعُ مِنَ الْعِبَادَةِ الشَّرِيفَةِ مُحَرَّمٌ، فَيَلْزَمُهُ أَنْ يَكُونَ الِاقْتِدَاءُ حَرَامًا، وَحَيْثُ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّ الِاقْتِدَاءَ لَا يَمْنَعُ مِنَ الْقِرَاءَةِ.
On Üçüncü Delil: Şayet imama uymak kıraate engel olsaydı, imama uymak haram olurdu. Çünkü Kur'ân okumak yüce bir ibadettir; şerefli bir ibadete engel olan şey ise haramdır. Dolayısıyla imama uymanın haram olması gerekirdi. Durum böyle olmadığına göre, imama uymanın kıraate engel olmadığını anlarız.
وَاحْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ بِالْقُرْآنِ وَالْخَبَرِ، أَمَّا الْقُرْآنُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ/ وَأَنْصِتُوا [الْأَعْرَافِ: ٢٠٤] وَاعْلَمْ أَنَّا بَيَّنَّا فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهَا لَا تَدُلُّ عَلَى قَوْلِهِمْ، وَبَالَغْنَا، فَلْيُطَالَعْ ذَلِكَ الْمَوْضِعُ مِنْ هَذَا التَّفْسِيرِ، وَأَمَّا الْأَخْبَارُ فَقَدْ ذَكَرُوا أَخْبَارًا كَثِيرَةً وَالشَّيْخُ أَحْمَدُ الْبَيْهَقِيُّ بَيَّنَ ضَعْفَهَا، ثُمَّ نَقُولُ: هَبْ أَنَّهَا صَحِيحَةٌ، وَلَكِنَّ الْأَخْبَارَ لَمَّا تَعَارَضَتْ وَكَثُرَتْ فَلَا بُدَّ مِنَ التَّرْجِيحِ، وَهُوَ مَعَنَا مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَنَا يُوجِبُ الِاشْتِغَالَ بِقِرَاءَةِ الْقُرْآنِ، وَهُوَ مِنْ أَعْظَمِ الطَّاعَاتِ، وَقَوْلَهُمْ يُوجِبُ الْعُطْلَةَ وَالسُّكُوتَ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَلَا شَكَّ أَنَّ قَوْلَنَا أَوْلَى: الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَنَا أَحْوَطُ الثَّالِثُ: أَنَّ قَوْلَنَا يُوجِبُ شَغْلَ جَمِيعِ أَجْزَاءِ الصَّلَاةِ بِالطَّاعَاتِ وَالْأَذْكَارِ الْجَمِيلَةِ، وَقَوْلَهُمْ يُوجِبُ تَعْطِيلَ الْوَقْتِ عَنِ الطَّاعَةِ وَالذِّكْرِ.
Ebû Hanîfe Kur'ân ve haber ile delil getirmiştir. Kur'ân'a gelince Allâh Teâlâ'nın: { وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا } “Kur'ân okunduğu zaman onu dinleyin ve susun” / [el-A'râf: 204] buyruğudur. Bil ki biz bu ayetin tefsirinde onun onların görüşüne delalet etmediğini etraflıca açıkladık; bu tefsirdeki o yere bakılsın. Haberlere gelince; pek çok haber zikretmişlerdir, Şeyh Ahmed el-Beyhakî ise bunların zayıflığını ortaya koymuştur. Sonra biz deriz ki: Farz edelim ki bunlar sahihtir; ancak haberler tearuz edip (çelişip) çoğalınca tercihte bulunmak kaçınılmaz olur. Tercih ise şu yönlerden bizimle beraberdir: Birincisi: Bizim görüşümüz en büyük itaatlerden olan Kur'ân okumakla meşgul olmayı gerektirir; onların görüşü ise Allâh'ın zikrinden uzak kalıp atıl durmayı ve susmayı gerektirir. Şüphe yok ki bizim görüşümüz daha evladır. İkincisi: Bizim görüşümüz daha ihtiyatlıdır. Üçüncüsü: Bizim görüşümüz namazın bütün cüzlerini itaatler ve güzel zikirlerle doldurmayı gerektirir; onların görüşü ise vaktin itaatten ve zikirden boş kalmasını gerektirir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: قِرَاءَةُ الْفَاتِحَةِ وَاجِبَةٌ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ، فَإِنْ تَرَكَهَا فِي رَكْعَةٍ بَطَلَتْ صَلَاتُهُ، قال الشيخ أبو حامد الإسفرايني: وَهَذَا الْقَوْلُ مُجْمَعٌ عَلَيْهِ بَيْنَ الصَّحَابَةِ، قَالَ بِهِ أَبُو بَكْرٍ، وَعُمَرُ، وَعَلِيٌّ، وَابْنُ مَسْعُودٍ.
On Üçüncü Mesele: eş-Şâfiî (radıyallâhu anh) şöyle demiştir: Fâtiha'nın okunması her rekâtta vaciptir; şayet bir rekâtta onu terk ederse namazı batıl olur. Şeyh Ebû Hâmid el-İsferâyînî: 'Bu görüş sahâbe arasında icmâ edilmiş bir görüştür; bunu Ebû Bekir, Ömer, Ali ve İbn Mes'ûd söylemiştir' demiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَذَاهِبَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ سِتَّةٌ: أَحَدُهَا: قَوْلُ الْأَصَمِّ وَابْنِ عُلَيَّةَ، وَهُوَ أَنَّ الْقِرَاءَةَ غَيْرُ وَاجِبَةٍ أَصْلًا وَالثَّانِي: قَوْلُ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ وَالْحَسَنِ بْنِ صَالِحِ بْنِ جِنِّي أَنَّ الْقِرَاءَةَ إِنَّمَا تَجِبُ فِي رَكْعَةٍ وَاحِدَةٍ،
Bil ki bu meselede mezhepler (görüşler) altıdır: Birincisi: el-Esamm ve İbn Uleyye'nin görüşüdür ki o da kıraatin asla vacip olmadığıdır. İkincisi: el-Hasan el-Basrî ile el-Hasan b. Sâlih b. Cinnî'nin kıraatin sadece tek bir rekâtta vacip olduğu yönündeki görüşüdür;
لِقَوْلِهِ ﵊: «لَا صَلَاةَ إِلَّا بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ»
çünkü onun (aleyhisselâm): “Fâtihatu'l-Kitâb olmaksızın namaz yoktur” buyruğu vardır.
وَالِاسْتِثْنَاءُ مِنَ النَّفْيِ إِثْبَاتٌ، فَإِذَا حَصَلَتْ قِرَاءَةُ الْفَاتِحَةِ فِي الصَّلَاةِ مَرَّةً وَاحِدَةً وَجَبَ الْقَوْلُ بِصِحَّةِ الصَّلَاةِ بِحُكْمِ الِاسْتِثْنَاءِ وَالثَّالِثُ: قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ، وَهُوَ أَنَّ الْقِرَاءَةَ فِي
Nefiyden (olumsuzluktan) sonra gelen istisna ispattır (olumluluktur). Dolayısıyla namazda Fâtiha'nın okunması bir defa gerçekleştiğinde istisna hükmü gereğince namazın sıhhatine hükmetmek vacip olur. Üçüncüsü: Ebû Hanîfe'nin görüşüdür; o da
الركعتين الأولتين وَاجِبَةٌ، وَهُوَ فِي الْأَخِيرَتَيْنِ بِالْخِيَارِ، إِنْ شَاءَ قَرَأَ، وَإِنْ شَاءَ سَبَّحَ، وَإِنْ شَاءَ سَكَتَ، وَذُكِرَ فِي كِتَابِ «الِاسْتِحْبَابِ» أَنَّ الْقِرَاءَةَ وَاجِبَةٌ فِي الرَّكْعَتَيْنِ مِنْ غَيْرِ تَعْيِينٍ وَالرَّابِعُ: نَقَلَ ابْنُ الصَّبَّاغِ فِي كِتَابِ «الشَّامِلِ» عَنْ سُفْيَانَ أَنَّهُ قَالَ: تَجِبُ الْقِرَاءَةُ فِي الرَّكْعَتَيْنِ الْأُولَيَيْنِ وَتُكْرَهُ فِي الْأُخْرَيَيْنِ وَالْخَامِسُ: وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ أَنَّ الْقِرَاءَةَ وَاجِبَةٌ فِي أَكْثَرِ الرَّكَعَاتِ، وَلَا تَجِبُ فِي جَمِيعِهَا، فَإِنْ كَانَتِ الصَّلَاةُ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ كَفَتِ الْقِرَاءَةُ فِي ثَلَاثِ رَكَعَاتٍ، وَإِنْ كَانَتْ مَغْرِبًا كَفَتْ فِي رَكْعَتَيْنِ، وَإِنْ كَانَتْ صُبْحًا وَجَبَتِ الْقِرَاءَةُ فِيهِمَا مَعًا وَالسَّادِسُ: وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَهُوَ أَنَّ الْقِرَاءَةَ وَاجِبَةٌ فِي كُلِّ الرَّكَعَاتِ.
ilk iki rekâtta kıraatin vacip olduğu, son iki rekâtta ise kişinin muhayyer (serbest) olduğudur: Dilerse okur, dilerse tesbih çeker, dilerse susar. *Kitâbü'l-İstihbâb*da kıraatin [hangi rekâtlar olduğu] belirlenmeksizin [herhangi] iki rekâtta vacip olduğu zikredilmiştir. Dördüncüsü: İbnü's-Sabbâğ'ın *eş-Şâmil* adlı kitabında Süfyân'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: İlk iki rekâtta okumak vacip, son iki rekâtta ise mekruhtur. Beşincisi: Mâlik'in görüşüdür; o da kıraatin rekâtların çoğunda vacip olduğu, tamamında ise vacip olmadığıdır: Eğer namaz dört rekâtlı ise üç rekâtta okumak yeterlidir, akşam namazı ise iki rekâtta yeterlidir, sabah namazı ise her ikisinde de okumak vaciptir. Altıncısı: eş-Şâfiî'nin görüşüdür ki o da kıraatin bütün rekâtlarda vacip olduğudur.
وَيَدُلُّ عَلَى صِحَّتِهِ وُجُوهٌ: الْحُجَّةُ الْأُولَى: أَنَّهُ ﷺ كَانَ يَقْرَأُ فِي كُلِّ الرَّكَعَاتِ فَيَجِبُ عَلَيْنَا مِثْلُهُ، لقوله تعالى: وَاتَّبِعُوهُ. الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ:
Bunun sıhhatine birtakım deliller delalet eder: Birinci Delil: O (sallallâhu aleyhi ve sellem) bütün rekâtlarda okurdu; binaenaleyh Allâh Teâlâ'nın: { وَاتَّبِعُوهُ } “Ve ona uyun” buyruğu gereğince bizim de aynısını yapmamız vaciptir. İkinci Delil:
أَنَّ الْأَعْرَابِيَّ الَّذِي عَلَّمَهُ ﵊ الصَّلَاةَ أَمَرَهُ أَنْ يَقْرَأَ بِأُمِّ الْقُرْآنِ، ثُمَّ قَالَ: وَكَذَلِكَ فَافْعَلْ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ،
Kendisine namazı öğrettiği bedevîye onun (aleyhisselâm) Ümmü'l-Kur'ân'ı okumasını emretmesi, ardından da: “Her rekâtta da aynen böyle yap” buyurmasıdır.
وَالْأَمْرُ لِلْوُجُوبِ، فَإِنْ قَالُوا
Emir ise vücup (vacip olma) bildirir. Eğer:
قَوْلَهُ: «فَافْعَلْ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ»
Onun: “Her rekâtta da böyle yap” buyruğu
رَاجِعٌ إِلَى الْأَفْعَالِ لَا إِلَى الْأَقْوَالِ، قُلْنَا/ الْقَوْلُ فِعْلُ اللِّسَانِ فَهُوَ دَاخِلٌ فِي الْأَفْعَالِ. الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ:
sözlere değil fiillere râcidir (yöneliktir)' derlerse, biz deriz ki: / Söz dilin fiilidir, dolayısıyla fiillere dâhildir. Üçüncü Delil:
نَقَلَ الشَّيْخُ أَبُو نَصْرِ بْنُ الصَّبَّاغِ فِي كِتَابِ «الشَّامِلِ» عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَنَّهُ قَالَ: أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ نَقْرَأَ فَاتِحَةَ الْكِتَابِ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ فَرِيضَةً كَانَتْ أَوْ نَافِلَةً.
Şeyh Ebû Nasr b. es-Sabbâğ *eş-Şâmil* adlı kitabında Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayetle nakletmiştir ki o şöyle demiştir: Rasûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) farz olsun nafile olsun her rekâtta Fâtihatu'l-Kitâb'ı okumamızı bize emretti.
الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: الْقِرَاءَةُ فِي الرَّكَعَاتِ أَحْوَطُ فَوَجَبَ الْقَوْلُ بِوُجُوبِهَا. الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: أَمَرَ بِالصَّلَاةِ وَالْأَصْلُ فِي الثَّابِتِ الْبَقَاءُ، حَكَمْنَا بِالْخُرُوجِ عَنِ الْعُهْدَةِ عِنْدَ الْقِرَاءَةِ فِي كُلِّ الرَّكَعَاتِ لِأَجْلِ أَنَّ هَذِهِ الصَّلَاةَ أَكْمَلُ، فَعِنْدَ عَدَمِ الْقِرَاءَةِ فِي الْكُلِّ وَجَبَ أَنْ يَبْقَى فِي الْعُهْدَةِ.
Dördüncü Delil: [Bütün] rekâtlarda okumak daha ihtiyatlıdır, dolayısıyla onun vacip olduğunu söylemek gerekmiştir. Beşinci Delil: Namazı emretmiştir; sabit olanda ise asıl olan bekadır (devamlılıktır). Biz bu namazın daha kâmil olması sebebiyle bütün rekâtlarda okunduğunda zimmetten çıkıldığına (sorumluluğun düştüğüne) hükmettik; binaenaleyh hepsinde okunmadığı takdirde sorumluluğun zimmette kalmaya devam etmesi vacip olur.
وَاحْتَجَّ الْمُخَالِفُ بِمَا رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهَا قَالَتْ: فُرِضَتِ الصَّلَاةُ فِي الْأَصْلِ رَكْعَتَيْنِ فَأُقِرَّتْ فِي السَّفَرِ وَزِيدَتْ فِي الْحَضَرِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: الرَّكْعَتَانِ الْأُولَيَانِ أَصْلٌ وَالْأُخْرَيَانِ تَبَعٌ، وَمَدَارُ الْأَمْرِ فِي التَّبَعِ عَلَى التَّخْفِيفِ، وَلِهَذَا الْمَعْنَى فَإِنَّهُ لَا يُقْرَأُ السُّورَةَ الزَّائِدَةَ فِيهِمَا، وَلَا يُجْهَرُ بِالْقِرَاءَةِ فِيهِمَا. وَالْجَوَابُ أَنَّ دَلَائِلَنَا أَكْثَرُ وَأَقْوَى، وَمَذْهَبُنَا أَحْوَطُ، فَكَانَ أرجح.
Muhalif ise Âişe'den rivayet edilen şu sözle delil getirmiştir: Âişe: 'Namaz aslen iki rekât olarak farz kılındı; seferde olduğu gibi bırakıldı, hazarda ise artırıldı' demiştir. Bu sabit olunca biz deriz ki: İlk iki rekât asıldır, son iki rekât ise tâbidir. Tâbi olanda işin esası ise hafifletmeye dayanır. İşte bu manadan ötürü o ikisinde zamm-ı sûre okunmaz ve o ikisinde kıraat açıktan yapılmaz. Cevap [şudur]: Bizim delillerimiz daha çok ve daha güçlüdür, mezhebimiz (görüşümüz) daha ihtiyatlıdır; dolayısıyla daha râcihtir.
فروع على اشتراط الفاتحة في الصلاة:
Namazda Fâtiha'nın şart kılınmasına dair fer'î meseleler:
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ:
On Dördüncü Mesele:
إِذَا ثَبَتَ أَنَّ قِرَاءَةَ الْفَاتِحَةِ شَرْطٌ مِنْ شَرَائِطِ الصَّلَاةِ فَلَهُ فُرُوعٌ: الْفَرْعُ الْأَوَّلُ: قَدْ بَيَّنَّا أَنَّهُ لَوْ تَرَكَ قِرَاءَةَ الْفَاتِحَةِ أَوْ تَرَكَ حَرْفًا مِنْ حُرُوفِهَا عَمْدًا بَطَلَتْ صَلَاتُهُ، أَمَّا لَوْ تَرَكَهَا سَهْوًا قَالَ الشَّافِعِيُّ فِي الْقَدِيمِ لَا تَفْسُدُ صَلَاتُهُ، وَاحْتَجَّ بِمَا رَوَى أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ قَالَ: صَلَّى بِنَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁ الْمَغْرِبَ فَتَرَكَ الْقِرَاءَةَ فَلَمَّا انْقَضَتِ الصَّلَاةُ قِيلَ لَهُ: تَرَكْتَ الْقِرَاءَةَ، قَالَ: كَيْفَ كَانَ الرُّكُوعُ وَالسُّجُودُ؟ قَالُوا: حَسَنًا، قَالَ: فَلَا بَأْسَ، قَالَ الشَّافِعِيُّ: فَلَمَّا وَقَعَتْ هَذِهِ الْوَاقِعَةُ بِمَحْضَرٍ مِنَ الصَّحَابَةِ كَانَ ذَلِكَ إِجْمَاعًا، وَرَجَعَ الشَّافِعِيُّ عَنْهُ فِي الْجَدِيدِ، وَقَالَ: تَفْسُدُ صَلَاتُهُ، لِأَنَّ الدَّلَائِلَ الْمَذْكُورَةَ عَامَّةٌ فِي الْعَمْدِ وَالسَّهْوِ، ثُمَّ أَجَابَ عَنْ قِصَّةِ عُمَرَ مِنْ وَجْهَيْنِ:
Fâtiha okumanın namazın şartlarından biri olduğu sabit olunca, bunun birtakım fer'î meseleleri ortaya çıkar: Birinci Fer': Biz, Fâtiha okumayı veya onun harflerinden bir harfi kasten terk ederse namazının batıl olacağını açıklamıştık. Şayet sehven terk ederse, eş-Şâfiî *el-Kadîm*de [eski kavlinde] namazının bozulmayacağını söylemiş ve Ebû Seleme b. Abdirrahmân'ın rivayet ettiği şu hadisle delil getirmiştir: [Ebû Seleme] demiştir ki: 'Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh) bize akşam namazını kıldırdı ve okumayı terk etti. Namaz bitince kendisine: «Kıraati terk ettiniz» denildi. O da: «Rükû ve secde nasıldı?» diye sordu. «Güzeldi» dediler. O da: «O halde bir sakınca yoktur» dedi.' eş-Şâfiî demiştir ki: Bu olay sahâbenin huzurunda cereyan edince bu durum bir icmâ oldu. Fakat eş-Şâfiî *el-Cedîd*de [yeni kavlinde] bundan dönmüş ve: 'Namazı bozulur; çünkü zikredilen deliller hem kasıt hem sehiv halinde geneldir' demiştir. Ardından Ömer kıssasına iki yönden cevap vermiştir:
الْأَوَّلُ: أَنَّ الشَّعْبِيَّ رَوَى أَنَّ عُمَرَ ﵁ أَعَادَ الصَّلَاةَ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ لَعَلَّهُ تَرَكَ الْجَهْرَ بِالْقِرَاءَةِ لَا نَفْسَ الْقِرَاءَةِ، قَالَ الشَّافِعِيُّ هَذَا هُوَ الظَّنُّ بِعُمَرَ.
Birincisi: eş-Şa'bî, Ömer (radıyallâhu anh)'ın namazı iade ettiğini rivayet etmiştir. İkincisi: O belki de kıraatin kendisini değil, kıraati açıktan yapmayı terk etmiştir. eş-Şâfiî: 'Ömer'e dair zannımız budur' demiştir.
الْفَرْعُ الثَّانِي: تَجِبُ الرِّعَايَةُ فِي تَرْتِيبِ الْقِرَاءَةِ، فَلَوْ قَرَأَ النِّصْفَ الْأَخِيرَ ثُمَّ النِّصْفَ الْأَوَّلَ يُحْسَبُ له لأول دون الأخير.
İkinci Fer': Kıraatin tertibine riayet etmek vaciptir. Şayet [kişi] son yarıyı okuyup sonra ilk yarıyı okursa, sonuncusu değil ilki onun lehine hesaba katılır.
الْفَرْعُ الثَّالِثُ: الرَّجُلُ الَّذِي لَا يُحْسِنُ تَمَامَ الْفَاتِحَةِ إِمَّا أَنْ يَحْفَظَ بَعْضَهَا، وَإِمَّا أَنْ لَا يَحْفَظَ شَيْئًا مِنْهَا، أَمَّا الْأَوَّلُ: فَإِنَّهُ يَقْرَأُ تِلْكَ الْآيَةَ وَيَقْرَأُ مَعَهَا سِتَّ آيَاتٍ عَلَى الْوَجْهِ الْأَقْرَبِ وَأَمَّا الثَّانِي- وَهُوَ أَنْ لا يحفظ شيئاً من الفاتحة- فههنا إِنْ حَفِظَ شَيْئًا مِنَ الْقُرْآنِ لَزِمَهُ قِرَاءَةُ ذلك المحفوظ، لقوله تعالى: فَاقْرَؤُا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ [الْمُزَّمِّلِ: ٢٠] وَإِنْ لَمْ يحفظ شيئاً من/ القرآن فههنا يَلْزَمُهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالذِّكْرِ، وَهُوَ التَّكْبِيرُ وَالتَّحْمِيدُ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ لَا يَلْزَمُهُ شَيْءٌ، حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ مَا
Üçüncü Fer': Fâtiha'nın tamamını güzelce okuyamayan kimse, ya onun bir kısmını ezbere biliyordur ya da ondan hiçbir şey bilmiyordur. Birincisine gelince: O, bildiği o ayeti okur ve en kuvvetli görüşe göre onunla beraber altı ayet [daha] okur. İkincisine—yani Fâtiha'dan hiçbir şey bilmemesine—gelince: Burada eğer Kur'ân'dan bir şey biliyorsa Allâh Teâlâ'nın: { فَاقْرَؤُا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ } “Kur'ân'dan kolayınıza geleni okuyun” [el-Müzzemmil: 20] buyruğu gereğince o ezberindekini okuması gerekir. Şayet / Kur'ân'dan hiçbir şey bilmiyorsa bu durumda zikirde bulunması yani tekbir ve tahmid getirmesi gerekir. Ebû Hanîfe ise ona hiçbir şey gerekmez demiştir. eş-Şâfiî'nin delili şu rivayettir:
رَوَى رِفَاعَةُ بْنُ مَالِكٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قال: إِذَا قَامَ أَحَدُكُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَلْيَتَوَضَّأْ كَمَا أَمَرَهُ اللَّهُ، ثُمَّ يُكَبِّرْ، فَإِنْ كَانَ مَعَهُ شَيْءٌ مِنَ الْقُرْآنِ فَلْيَقْرَأْ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مَعَهُ شَيْءٌ مِنَ الْقُرْآنِ فَلْيَحْمَدِ اللَّهَ وَلْيُكَبِّرْ،
Rifâa b. Mâlik'in rivayet ettiğine göre Rasûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Sizden biri namaza kalktığı zaman Allâh'ın kendisine emrettiği gibi abdest alsın, sonra tekbir getirsin. Eğer ezberinde Kur'ân'dan bir şey varsa okusun, şayet ezberinde Kur'ân'dan bir şey yoksa Allâh'a hamdetsin ve tekbir getirsin.”
بَقِيَ هَاهُنَا قِسْمٌ وَاحِدٌ، وَهُوَ أَنْ لَا يَحْفَظَ الْفَاتِحَةَ وَلَا يَحْفَظَ شَيْئًا مِنَ الْقُرْآنِ وَلَا يَحْفَظَ أَيْضًا شَيْئًا مِنَ الْأَذْكَارِ الْعَرَبِيَّةِ، وَعِنْدِي أَنَّهُ يُؤْمَرُ بِذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى بِأَيِّ لِسَانٍ قَدَرَ عَلَيْهِ تَمَسُّكًا
Burada geriye tek bir kısım kalmıştır ki o da [kişinin] ne Fâtiha'yı ne Kur'ân'dan bir şeyi ne de Arapça zikirlerden herhangi bir şeyi ezbere bilmemesidir. Bana göre o kimse, gücünün yettiği herhangi bir dille Allâh Teâlâ'yı zikretmekle emrolunur; zira
بِقَوْلِهِ ﵊: «إِذَا أَمَرْتُكُمْ بِأَمْرٍ فَأْتُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ» .
onun (aleyhisselâm): “Size bir şey emrettiğim zaman ondan gücünüzün yettiği kadarını yerine getirin” buyruğuna tutunulur.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ: نُقِلَ فِي الْكُتُبِ الْقَدِيمَةِ أَنَّ ابْنَ مَسْعُودٍ كَانَ يُنْكِرُ كَوْنَ سُورَةِ الْفَاتِحَةِ مِنَ الْقُرْآنِ، وَكَانَ يُنْكِرُ كَوْنَ الْمُعَوِّذَتَيْنِ مِنَ الْقُرْآنِ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا فِي غَايَةِ الصُّعُوبَةِ، لِأَنَّا إِنْ قُلْنَا إِنَّ النَّقْلَ الْمُتَوَاتِرَ كَانَ حَاصِلًا فِي عَصْرِ الصَّحَابَةِ بِكَوْنِ سُورَةِ الْفَاتِحَةِ مِنَ الْقُرْآنِ فَحِينَئِذٍ كَانَ ابْنُ مَسْعُودٍ عَالِمًا بِذَلِكَ فَإِنْكَارُهُ يُوجِبُ الْكُفْرَ أَوْ نُقْصَانَ الْعَقْلِ، وَإِنْ قُلْنَا إِنَّ النَّقْلَ الْمُتَوَاتِرَ فِي هَذَا الْمَعْنَى مَا كَانَ حَاصِلًا فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ فَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يُقَالَ إِنَّ نَقْلَ الْقُرْآنِ لَيْسَ بِمُتَوَاتِرٍ فِي الْأَصْلِ وَذَلِكَ يُخْرِجُ الْقُرْآنَ عَنْ كَوْنِهِ حُجَّةً يَقِينِيَّةً، وَالْأَغْلَبُ عَلَى الظَّنِّ أَنَّ نَقْلَ هَذَا الْمَذْهَبِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ نَقْلٌ كَاذِبٌ بَاطِلٌ، وَبِهِ يَحْصُلُ الْخَلَاصُ عَنْ هَذِهِ الْعُقْدَةِ، وَهَاهُنَا آخِرُ الْكَلَامِ فِي الْمَسَائِلِ الْفِقْهِيَّةِ الْمُفَرَّعَةِ عَلَى سُورَةِ الْفَاتِحَةِ وَاللَّهُ الْهَادِي لِلصَّوَابِ.
On Beşinci Mesele: Eski kitaplarda İbn Mes'ûd'un Fâtiha sûresinin Kur'ân'dan olduğunu inkâr ettiği, Muavvizeteyn'in (Felak ve Nâs sûrelerinin) de Kur'ân'dan olduğunu inkâr ettiği nakledilmiştir. Bil ki bu son derece zor bir meseledir. Çünkü şayet sahâbe asrında Fâtiha sûresinin Kur'ân'dan olduğuna dair mütevâtir naklin mevcut olduğunu söylersek, o vakit İbn Mes'ûd bunu biliyordu demektir; dolayısıyla onun inkârı küfrü veya akıl noksanlığını gerektirir. Şayet o dönemde bu hususta mütevâtir naklin mevcut olmadığını söylersek, bu durum Kur'ân'ın naklinin aslen mütevâtir olmadığını söylemeyi gerektirir ki bu da Kur'ân'ı kesin bir delil olmaktan çıkarır. Galip olan zanna göre bu görüşün İbn Mes'ûd'dan nakledilmesi yalan ve bâtıl bir nakildir; bu düğümden kurtuluş da ancak bununla hâsıl olur. Fâtiha sûresine dayanan fıkhî meselelere dair sözün sonu burasıdır. Doğruya ileten ancak Allâh'tır.
الْبَابُ الْخَامِسُ فِي تَفْسِيرِ سورة الفاتحة، وفيه فصول
Beşinci Bap: Fâtiha Sûresinin Tefsiri Hakkında Olup İçinde Fasıllar Vardır
الفصل الأول: تفسير «الحمد لله» :
Birinci Fasıl: “el-Hamdü lillâh”ın Tefsiri:
فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: الْحَمْدُ لِلَّهِ وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: هَاهُنَا أَلْفَاظٌ ثَلَاثَةٌ: الْحَمْدُ، وَالْمَدْحُ وَالشُّكْرُ، فَنَقُولُ: الْفَرْقُ بَيْنَ الْحَمْدِ وَالْمَدْحِ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَدْحَ قَدْ يَحْصُلُ لِلْحَيِّ وَلِغَيْرِ الْحَيِّ، أَلَا تَرَى أَنَّ مَنْ رَأَى لُؤْلُؤَةً فِي غَايَةِ الْحُسْنِ أَوْ يَاقُوتَةً فِي غَايَةِ الْحُسْنِ فَإِنَّهُ قَدْ يَمْدَحُهَا، وَيَسْتَحِيلُ أَنْ يَحْمَدَهَا، فَثَبَتَ أَنَّ الْمَدْحَ أَعَمُّ مِنَ الْحَمْدِ الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْفَرْقِ: أَنَّ الْمَدْحَ قَدْ يَكُونُ قَبْلَ الْإِحْسَانِ وَقَدْ يَكُونُ بَعْدَهُ، أَمَّا الْحَمْدُ فَإِنَّهُ لَا يَكُونُ إِلَّا بَعْدَ الْإِحْسَانِ الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي الْفَرْقِ: أَنَّ الْمَدْحَ قَدْ يَكُونُ مَنْهِيًّا عَنْهُ،
Allâh Teâlâ'nın: { الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Hamd Allâh'a mahsustur” buyruğunun tefsiri hakkındadır ve bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Burada üç lafız vardır: Hamd (الْحَمْدُ), medih (الْمَدْحُ) ve şükür (الشُّكْرُ). Deriz ki: Hamd ile medih arasındaki fark birkaç yöndendir: Birincisi: Medih hem canlı hem de cansız varlık için yapılabilir. Görmez misin ki son derece güzel bir inci veya son derece güzel bir yakut gören kimse onu medheder (över) ama ona hamdetmesi imkânsızdır. Böylece medhin hamdden daha genel olduğu sabit olmuştur. Fark konusundaki ikinci vecih: Medih ihsandan önce de sonra da olabilir; hamd ise ancak ihsandan sonra olur. Fark konusundaki üçüncü vecih: Medih bazen nehyedilmiş (yasaklanmış) olabilir;
قَالَ ﵊: «احْثُوا التُّرَابَ فِي وُجُوهِ الْمَدَّاحِينَ»
nitekim o (aleyhisselâm): “Övücülerin yüzlerine toprak saçın” buyurmuştur.
أَمَّا الْحَمْدُ فَإِنَّهُ مَأْمُورٌ بِهِ مُطْلَقًا،
Hamde gelince, o mutlak olarak emredilmiştir;
قَالَ ﷺ: «مَنْ لَمْ/ يَحْمَدِ النَّاسَ لَمْ يَحْمَدِ اللَّهَ»
nitekim O (sallallâhu aleyhi ve sellem): “İnsanlara / hamdetmeyen (teşekkür etmeyen), Allâh'a da hamdetmiş olmaz” buyurmuştur.
الْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنَّ الْمَدْحَ عِبَارَةٌ عَنِ الْقَوْلِ الدَّالِّ عَلَى كَوْنِهِ مُخْتَصًّا بِنَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ الْفَضَائِلِ، وَأَمَّا الْحَمْدُ فَهُوَ الْقَوْلُ الدَّالُّ عَلَى كَوْنِهِ مُخْتَصًّا بِفَضِيلَةٍ مُعَيَّنَةٍ، وَهِيَ فَضِيلَةُ الْإِنْعَامِ وَالْإِحْسَانِ فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ الْمَدْحَ أَعَمُّ مِنَ الْحَمْدِ.
Dördüncü vecih: Medih, bir kimsenin fazilet türlerinden bir türe sahip olduğunu gösteren sözden ibarettir. Hamd ise, belirli bir fazilete -ki o da in'âm ve ihsan faziletidir- sahip olduğunu gösteren sözdür. Böylece zikrettiğimiz şeylerle medhin hamdden daha genel olduğu sabit olmuştur.
وَأَمَّا الْفَرْقُ بَيْنَ الْحَمْدِ وَبَيْنَ الشُّكْرِ فَهُوَ أَنَّ الْحَمْدَ يَعُمُّ مَا إِذَا وَصَلَ ذَلِكَ الْإِنْعَامُ إِلَيْكَ أَوْ إِلَى غَيْرِكَ، وَأَمَّا الشُّكْرُ فَهُوَ مُخْتَصٌّ بِالْإِنْعَامِ الْوَاصِلِ إِلَيْكَ.
Hamd ile şükür arasındaki farka gelince; o da hamdin, söz konusu in'âmın sana veya senden başkasına ulaşması durumunu kapsamasıdır. Şükür ise sadece sana ulaşan in'âma mahsustur.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الْمَدْحَ حَاصِلٌ لِلْحَيِّ وَلِغَيْرِ الْحَيِّ، وَلِلْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ وَلِغَيْرِهِ فَلَوْ قَالَ الْمَدْحُ لِلَّهِ لَمْ يَدُلَّ ذَلِكَ عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى فَاعِلًا مُخْتَارًا، أَمَّا لَمَّا قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ فَهُوَ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ مُخْتَارًا، فَقَوْلُهُ:
Bunu bildiğinde deriz ki: Medhin canlı ve cansız olan için, fâil-i muhtâr (iradesiyle yapan) ve başkası için geçerli olduğunu zikretmiştik. Şayet "el-medhu lillâh" (Medih Allâh'adır) denilseydi, bu O Teâlâ'nın fâil-i muhtâr olduğuna delâlet etmezdi. Fakat "el-hamdü lillâh" (Hamd Allâh'adır) deyince bu O'nun muhtâr (irade sahibi) olduğuna delâlet eder. Dolayısıyla O'nun:
الْحَمْدُ لِلَّهِ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ هَذَا الْقَائِلِ مُقِرًّا بِأَنَّ إِلَهَ الْعَالَمِ لَيْسَ مُوجِبًا بِالذَّاتِ كَمَا تَقُولُ الْفَلَاسِفَةُ بَلْ هُوَ فَاعِلٌ مُخْتَارٌ وَأَيْضًا فَقَوْلُهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ أَوْلَى مِنْ قَوْلِهِ الشُّكْرُ لِلَّهِ لِأَنَّ قَوْلَهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ ثَنَاءٌ عَلَى اللَّهِ بِسَبَبِ كُلِّ إِنْعَامٍ صَدَرَ مِنْهُ وَوَصَلَ إِلَى غَيْرِهِ وَأَمَّا الشُّكْرُ لِلَّهِ فَهُوَ ثَنَاءٌ بِسَبَبِ إِنْعَامٍ وَصَلَ إِلَى ذَلِكَ الْقَائِلِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْأَوَّلَ أَفْضَلُ لِأَنَّ التَّقْدِيرَ كَأَنَّ الْعَبْدَ يَقُولُ: سَوَاءٌ أَعْطَيْتَنِي أَوْ لَمْ تُعْطِنِي فَإِنْعَامُكَ وَاصِلٌ إِلَى كُلِّ الْعَالَمِينَ، وَأَنْتَ مُسْتَحِقٌّ لِلْحَمْدِ الْعَظِيمِ، وَقِيلَ الْحَمْدُ عَلَى مَا دَفَعَ اللَّهُ مِنَ الْبَلَاءِ، وَالشُّكْرُ عَلَى مَا أَعْطَى مِنَ النَّعْمَاءِ.
“el-Hamdü lillâh” sözü, bu sözü söyleyenin âlemin ilâhının felsefecilerin dediği gibi bizzat mucip (zorunlu illet) olmayıp bilakis fâil-i muhtâr olduğunu ikrar ettiğine delâlet eder. Ayrıca O'nun “el-hamdü lillâh” demesi “eş-şükrü lillâh” demesinden daha evlâdır. Çünkü O'nun “el-hamdü lillâh” sözü, O'ndan sâdır olup başkasına ulaşan her in'âm sebebiyle Allâh'a yapılan bir övgüdür. “eş-Şükrü lillâh” ise o sözü söyleyene ulaşan bir in'âm sebebiyle yapılan övgüdür. Hiç şüphe yok ki birincisi daha faziletlidir. Çünkü takdiri şöyledir; sanki kul şöyle demektedir: İster bana vermiş ol ister vermemiş ol, Senin in'âmın bütün âlemlere ulaşmaktadır ve Sen o büyük hamde lâyıksın. Yine denildi ki: Hamd Allâh'ın defettiği belâya, şükür ise verdiği nimetlere karşı yapılır.
فَإِنْ قِيلَ: النِّعْمَةُ فِي الْإِعْطَاءِ أَكْثَرُ مِنَ النِّعْمَةِ فِي دَفْعِ الْبَلَاءِ فَلِمَاذَا تَرَكَ الْأَكْثَرَ وَذَكَرَ الْأَقَلَّ قُلْنَا في وُجُوهٌ:
Eğer: “Vermekle olan nimet, belâyı defetmekle olan nimetten daha çoktur; o halde niçin daha çok olanı bırakıp daha az olanı zikretti?” denilirse, deriz ki: Bunda birkaç vecih vardır:
الْأَوَّلُ: كَأَنَّهُ يَقُولُ أَنَا شَاكِرٌ لِأَدْنَى النِّعْمَتَيْنِ فَكَيْفَ لِأَعْلَاهُمَا الثَّانِي: الْمَنْعُ غَيْرُ مُتَنَاهٍ، وَالْإِعْطَاءُ مُتَنَاهٍ، فَكَانَ الِابْتِدَاءُ بِشُكْرِ دَفْعِ الْبَلَاءِ الَّذِي لَا نِهَايَةَ لَهُ أَوْلَى الثَّالِثُ: أَنَّ دَفْعَ الضَّرَرِ أَهَمُّ مِنْ جَلْبِ النَّفْعِ، فَلِهَذَا قدمه.
Birincisi: Sanki o, “Ben iki nimetten daha aşağıda olanına şükrediyorum, o halde daha üstün olanına nasıl şükretmem!” demektedir. İkincisi: [Kötülükleri] menetmek sonsuzdur, [nimet] vermek ise sonludur. Dolayısıyla sonu olmayan belâyı defetmeye şükürle başlamak daha evlâ idi. Üçüncüsü: Zararı defetmek faydayı celbetmekten daha mühimdir, işte bundan dolayı onu öne almıştır.
الحمد لله أبلغ من أحمد الله:
“el-Hamdü lillâh”, “Ahmedullâh”tan daha beliğdir:
الفائدة الثانية: [الحمد لله أبلغ من أحمد الله] أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَقُلْ أَحْمَدُ اللَّهَ وَلَكِنْ قَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ وَهَذِهِ الْعِبَارَةُ الثَّانِيَةُ أَوْلَى لِوُجُوهٍ:
İkinci Fayda: [el-Hamdü lillâh, Ahmedullâh'tan daha beliğdir] Allâh Teâlâ'nın “Ahmedullâh” (Allâh'a hamdederim) demeyip “el-Hamdü lillâh” (Hamd Allâh'a mahsustur) buyurmuş olmasıdır. Bu ikinci ifade birkaç yönden daha evlâdır:
أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَوْ قَالَ أَحْمَدُ اللَّهَ أَفَادَ ذَلِكَ كَوْنَ ذَلِكَ الْقَائِلِ قَادِرًا عَلَى حَمْدِهِ أَمَّا لَمَّا قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ فَقَدْ أَفَادَ ذَلِكَ أَنَّهُ كَانَ مَحْمُودًا قَبْلَ حَمْدِ الْحَامِدِينَ وَقَبْلَ شُكْرِ الشَّاكِرِينَ، فَهَؤُلَاءِ سَوَاءٌ حَمِدُوا أَوْ لَمْ يَحْمَدُوا وَسَوَاءٌ شَكَرُوا أَوْ لَمْ يَشْكُرُوا فَهُوَ تَعَالَى مَحْمُودٌ مِنَ الْأَزَلِ إِلَى الْأَبَدِ بِحَمْدِهِ الْقَدِيمِ وَكَلَامِهِ الْقَدِيمِ وَثَانِيهَا: أَنَّ قَوْلَنَا الْحَمْدُ لِلَّهِ، مَعْنَاهُ أَنَّ الْحَمْدَ وَالثَّنَاءَ حُقٌّ لِلَّهِ وَمِلْكُهُ، فَإِنَّهُ تَعَالَى هُوَ الْمُسْتَحِقُّ لِلْحَمْدِ بِسَبَبِ كَثْرَةِ أَيَادِيهِ وَأَنْوَاعِ آلَائِهِ عَلَى الْعِبَادِ، فَقَوْلُنَا: الْحَمْدُ لِلَّهِ مَعْنَاهُ أَنَّ الْحَمْدَ لِلَّهِ حَقٌّ يَسْتَحِقُّهُ لِذَاتِهِ وَلَوْ قَالَ أَحْمَدُ اللَّهَ لَمْ يَدُلَّ ذَلِكَ عَلَى كَوْنِهِ مُسْتَحِقًّا لِلْحَمْدِ لِذَاتِهِ وَمَعْلُومٌ أَنَّ اللَّفْظَ الدَّالَّ عَلَى كَوْنِهِ مُسْتَحِقًّا لِلْحَمْدِ أَوْلَى مِنَ اللَّفْظِ الدَّالِّ على أن شخصاً واحد حَمِدَهُ وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ لَوْ قَالَ أَحْمَدُ اللَّهَ لَكَانَ قَدْ حَمِدَ لَكِنْ لَا حَمْدًا يَلِيقُ بِهِ، وَأَمَّا إِذَا قَالَ الْحَمْدُ/ لِلَّهِ فَكَأَنَّهُ قَالَ: مَنْ أَنَا حَتَّى أَحْمَدَهُ؟ لَكِنَّهُ مَحْمُودٌ بِجَمِيعِ حَمْدِ الْحَامِدِينَ، مِثَالُهُ مَا لَوْ سُئِلْتَ: هَلْ لِفُلَانٍ عَلَيْكَ نِعْمَةٌ؟ فَإِنْ قَلْتَ: نَعَمْ فَقَدْ حَمِدْتَهُ وَلَكِنْ حَمْدًا ضَعِيفًا، وَلَوْ قُلْتَ فِي الْجَوَابِ: بَلْ نِعَمُهُ عَلَى كُلِّ الْخَلَائِقِ، فَقَدْ حَمِدْتَهُ بِأَكْمَلِ الْمَحَامِدِ وَرَابِعُهَا: أَنَّ الْحَمْدَ عِبَارَةٌ عَنْ صِفَةِ الْقَلْبِ وَهِيَ اعْتِقَادُ كَوْنِ ذَلِكَ الْمَحْمُودِ مُتَفَضِّلًا مُنْعِمًا مُسْتَحِقًّا لِلتَّعْظِيمِ وَالْإِجْلَالِ، فَإِذَا تَلَفَّظَ الْإِنْسَانُ بِقَوْلِهِ أَحْمَدُ اللَّهَ مَعَ أَنَّهُ كَانَ قَلْبُهُ غَافِلًا عَنْ مَعْنَى التَّعْظِيمِ اللَّائِقِ بِجَلَالِ اللَّهِ كَانَ كَاذِبًا، لِأَنَّهُ أَخْبَرَ عَنْ نَفْسِهِ بِكَوْنِهِ حَامِدًا مَعَ أَنَّهُ لَيْسَ كَذَلِكَ، أَمَّا إِذَا قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ سَوَاءٌ كَانَ غَافِلًا أَوْ مُسْتَحْضِرًا لِمَعْنَى التَّعْظِيمِ فَإِنَّهُ يَكُونُ صَادِقًا لِأَنَّ مَعْنَاهُ أَنَّ الْحَمْدَ حَقٌّ لِلَّهِ وَمِلْكُهُ، وَهَذَا الْمَعْنَى حَاصِلٌ سَوَاءٌ كَانَ الْعَبْدُ مُشْتَغِلًا بِمَعْنَى التَّعْظِيمِ وَالْإِجْلَالِ أَوْ لَمْ يَكُنْ، فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ أَوْلَى من قوله أحمد الله، ونظيره فولنا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَإِنَّهُ لَا يَدْخُلُهُ التَّكْذِيبُ، بِخِلَافِ قَوْلِنَا أَشَهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ لِأَنَّهُ قَدْ يَكُونُ كَاذِبًا فِي قَوْلِهِ أَشَهْدُ، وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى فِي تَكْذِيبِ الْمُنَافِقِينَ وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِينَ لَكاذِبُونَ [الْمُنَافِقُونَ: ١] وَلِهَذَا السِّرِّ أُمِرَ فِي الْأَذَانِ بِقَوْلِهِ أَشْهَدُ ثُمَّ وَقَعَ الْخَتْمُ عَلَى قَوْلِهِ لَا إِلَهَ إلا الله.
Birincisi: Şayet “Ahmedullâh” deseydi, bu durum sözü söyleyenin O'na hamdetmeye güç yetirdiğini ifade ederdi. Fakat “el-Hamdü lillâh” deyince bu durum, hamdedenlerin hamdinden ve şükredenlerin şükründen önce de O'nun mahmûd (hamdedilen) olduğunu ifade etmiştir. Dolayısıyla onlar ister hamdetsinler ister hamdetmesinler, ister şükretsinler ister şükretmesinler O Teâlâ ezelden ebede kadar kendi kadîm hamdi ve kadîm kelâmı ile mahmûddur. İkincisi: “el-Hamdü lillâh” sözümüzün manası, hamd ve senânın Allâh'a ait bir hak ve O'nun mülkü olduğudur. Zira O Teâlâ, kullar üzerindeki sayısız ihsanları ve çeşitli nimetleri sebebiyle hamde lâyık olandır. Dolayısıyla “el-hamdü lillâh” sözümüz, hamdin bizzat zatı için Allâh'ın hak ettiği bir hak olduğu manasına gelir. Eğer “ahmedullâh” deseydi, bu O'nun bizzat zatı için hamde lâyık olduğuna delâlet etmezdi. Malumdur ki O'nun hamde müstahak olduğuna delâlet eden lafız, tek bir şahsın O'na hamdettiğine delâlet eden lafızdan daha evlâdır. Üçüncüsü: Şayet “ahmedullâh” deseydi hamdetmiş olurdu fakat O'na lâyık bir hamd ile değil. Oysa “el-Hamdü / lillâh” dediği zaman sanki şöyle demiştir: Ben kim oluyorum ki O'na hamdedeyim? Bilakis O, hamdedenlerin bütün hamdleriyle mahmûddur. Bunun misali sana: “Filanın senin üzerinde bir nimeti var mı?” diye sorulduğunda; eğer “Evet” dersen ona hamdetmiş olursun ama zayıf bir hamd ile. Şayet cevapta: “Bilakis onun nimetleri bütün yaratılmışlar üzerinedir” dersen, onu en kâmil hamdlerle hamdetmiş olursun. Dördüncüsü: Hamd kalbî bir sıfattan ibarettir; o da övülen o zatın lütufkâr, nimet veren, tazim ve celâle lâyık olduğuna inanmaktır. İnsan kalbi Allâh'ın celâline lâyık olan tazim manasından gafil olduğu halde diliyle “ahmedullâh” derse yalancı olur. Çünkü öyle olmadığı halde kendisinin hamdedici olduğunu haber vermiştir. Fakat “el-hamdü lillâh” dediğinde ister gafil olsun ister tazim manasını hazır bulundursun doğru sözlü olur. Çünkü bunun manası hamdin Allâh'ın hakkı ve mülkü olduğudur; bu mana ise kul tazim ve celâl manasıyla meşgul olsun veya olmasın mevcuttur. Böylece “el-hamdü lillâh” sözünün “ahmedullâh” sözünden daha evlâ olduğu sabit olmuştur. Bunun benzeri “Lâ ilâhe illallâh” sözümüzdür; zira ona yalanlama girmez. “Eşhedü enlâ ilâhe illallâh” sözümüz ise böyle değildir; çünkü “Eşhedü” (Şehadet ederim) sözünde yalancı olabilir. Nitekim Teâlâ münafıkları yalanlama hususunda şöyle buyurmuştur: { وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِينَ لَكاذِبُونَ } “Allâh da şahitlik eder ki münafıklar kesinlikle yalancıdırlar” [Münâfikûn: 1]. İşte bu sırdan dolayı ezanda “Eşhedü” sözü emredilmiş, sonra da “Lâ ilâhe illallâh” sözü üzerine nihayete erdirilmiştir.
معنى اللام في (الحمد لله) :
(el-Hamdü lillâh) İfadesindeki “Lâm”ın Manası:
الْفَائِدَةُ الثَّالِثَةُ: اللَّامُ فِي قَوْلِهِ الْحَمْدُ لِلَّهِ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا كَثِيرَةً: أَحَدُهَا: الِاخْتِصَاصُ اللَّائِقُ كَقَوْلِكَ الْجُلُّ لِلْفَرَسِ وَثَانِيهَا: الْمِلْكُ كَقَوْلِكَ الدَّارُ لِزَيْدٍ وَثَالِثُهَا: الْقُدْرَةُ وَالِاسْتِيلَاءُ كَقَوْلِكَ الْبَلَدُ لِلسُّلْطَانِ، وَاللَّامُ فِي قَوْلِكَ الْحَمْدُ لِلَّهِ يَحْتَمِلُ هَذِهِ الْوُجُوهَ الثَّلَاثَةَ فَإِنْ حَمَلْتَهُ عَلَى الِاخْتِصَاصِ اللَّائِقِ فَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّهُ لَا يَلِيقُ الْحَمْدُ إِلَّا بِهِ لِغَايَةِ جَلَالِهِ وَكَثْرَةِ فَضْلِهِ وَإِحْسَانِهِ، وَإِنْ حَمَلْتَهُ عَلَى الْمِلْكِ فَمَعْلُومٌ أَنَّهُ تَعَالَى مَالِكٌ لِلْكُلِّ فَوَجَبَ أَنْ يَمْلِكَ مِنْهُمْ كَوْنَهُمْ مُشْتَغِلِينَ بِحَمْدِهِ، وَإِنْ حَمَلْتَهُ عَلَى الِاسْتِيلَاءِ وَالْقُدْرَةِ فَالْحَقُّ ﷾ كَذَلِكَ لِأَنَّهُ وَاجِبٌ لِذَاتِهِ وَمَا سِوَاهُ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ وَالْوَاجِبُ لِذَاتِهِ مُسْتَوْلٍ عَلَى الْمُمْكِنِ لِذَاتِهِ، فَالْحَمْدُ لِلَّهِ بِمَعْنَى أَنَّ الْحَمْدَ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِهِ وَبِمَعْنَى أَنَّ الْحَمْدَ مِلْكُهُ وَمَلَكَهُ، وَبِمَعْنَى أَنَّهُ هُوَ الْمُسْتَوْلِي عَلَى الْكُلِّ وَالْمُسْتَعْلِي عَلَى الْكُلِّ.
Üçüncü Fayda: “el-Hamdü lillâh” ifadesindeki lâm harfi birçok veçhe ihtimallidir: Birincisi: “el-Cüllü li'l-feras” (Çul ata aittir) sözünde olduğu gibi lâyık olan ihtisastır (özgü kılma). İkincisi: “ed-Dâru li-Zeyd” (Ev Zeyd'e aittir) sözünde olduğu gibi mülkiyettir. Üçüncüsü: “el-Beledü li's-sultân” (Memleket sultana aittir) sözünde olduğu gibi kudret ve istilâdır (hâkimiyettir). “el-Hamdü lillâh” sözündeki lâm bu üç veçhe de ihtimallidir. Eğer onu lâyık olan ihtisasa hamledersen, celâlinin nihayeti, lütuf ve ihsanının çokluğu sebebiyle hamdin ancak O'na lâyık olduğu malumdur. Eğer onu mülkiyete hamledersen, malumdur ki O Teâlâ her şeyin mâlikidir; dolayısıyla onların kendisinin hamdiyle meşgul olmalarına da mâlik olması vacip olur. Eğer onu istilâ ve kudrete hamledersen, Hak (celle celâluhu) öyledir; çünkü O bizâtihi vaciptir (vâcibü'l-vücûd), O'nun dışındakiler ise bizâtihi mümkündür (mümkinü'l-vücûd) ve bizâtihi vacip olan, bizâtihi mümkün olana galiptir (hâkimdir). Dolayısıyla “el-hamdü lillâh”, hamdin ancak O'na lâyık olduğu manasına, hamdin O'nun mülkü olduğu manasına ve her şeye galip ve her şeyin üstünde olanın O olduğu manasına gelir.
الْفَائِدَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ ثَمَانِيَةُ أَحْرُفٍ، وَأَبْوَابُ الْجَنَّةِ ثَمَانِيَةٌ، فَمَنْ قَالَ هَذِهِ الثَّمَانِيَةَ عَنْ صَفَاءِ قَلْبِهِ اسْتَحَقَّ ثَمَانِيَةَ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ.
Dördüncü Fayda: “el-Hamdü lillâh” sözü sekiz harftir ve Cennetin kapıları da sekizdir. Kim bu sekiz [harfi] kalbinin arılığı ile söylerse Cennetin sekiz kapısına müstahak olur.
الْفَائِدَةُ الْخَامِسَةُ: الْحَمْدُ لَفْظَةٌ مُفْرَدَةٌ دَخَلَ عَلَيْهَا حَرْفُ التَّعْرِيفِ، وَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ إِنْ كَانَ مَسْبُوقًا بِمَعْهُودٍ سَابِقٍ انْصَرَفَ إِلَيْهِ، وَإِلَّا يُحْمَلُ عَلَى الِاسْتِغْرَاقِ صَوْنًا لِلْكَلَامِ عَنِ الْإِجْمَالِ وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ لَا يُفِيدُ الْعُمُومَ إِلَّا أَنَّهُ يُفِيدُ الْمَاهِيَّةَ وَالْحَقِيقَةَ فَقَطْ، إِذَا عَرَفْتَ هَذِهِ فَنَقُولُ: قَوْلُهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ إِنْ قُلْنَا بِالْقَوْلِ الْأَوَّلِ: أَفَادَ أَنَّ كُلَّ مَا كَانَ حَمَدًا وَثَنَاءً فَهُوَ لِلَّهِ وَحَقُّهُ وَمِلْكُهُ، وَحِينَئِذٍ يَلْزَمُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ مَا سِوَى اللَّهِ فَإِنَّهُ لَا يَسْتَحِقُّ الْحَمْدَ وَالثَّنَاءَ الْبَتَّةَ، وَإِنْ قُلْنَا/ بِالْقَوْلِ الثَّانِي: كَانَ معناه أن ماهية الحمد حق الله تَعَالَى وَمِلْكٌ لَهُ، وَذَلِكَ يَنْفِي كَوْنَ فَرْدٍ مِنْ أَفْرَادِ هَذِهِ الْمَاهِيَّةِ لِغَيْرِ اللَّهِ، فَثَبَتَ عَلَى الْقَوْلَيْنِ أَنَّ قَوْلَهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ يَنْفِي حُصُولَ الْحَمْدِ لِغَيْرِ اللَّهِ.
Beşinci Fayda: “el-Hamd” kelimesi, üzerine harf-i tarif (el takısı) girmiş müfret bir lafızdır ve bunda iki görüş vardır: Birincisi: Eğer önceden bilinen bir ahde dayanıyorsa ona hamledilir; aksi takdirde sözü müphemlikten korumak için istiğraka (bütün fertleri kapsamaya) hamledilir. İkinci görüş: Umûm ifade etmez, sadece mahiyet ve hakikati ifade eder. Bunu bildiğinde deriz ki: O'nun “el-hamdü lillâh” sözü hakkında birinci görüşü benimsersek; hamd ve senâ cinsinden olan her şeyin Allâh'a ait olduğunu, O'nun hakkı ve mülkü bulunduğunu ifade eder. Bu takdirde Allâh'tan başkasının asla hamd ve senâya lâyık olmadığını söylemek gerekir. Eğer / ikinci görüşü benimsersek; bunun manası, hamd mahiyetinin Allâh Teâlâ'nın hakkı ve mülkü olduğu şeklinde olur. Bu da söz konusu mahiyetin hiçbir ferdinin Allâh'tan başkasına ait olmamasını gerektirir. Böylece her iki görüşe göre de O'nun “el-hamdü lillâh” buyruğunun, hamdin Allâh'tan başkasına tahakkuk etmesini nefyettiği sabit olmuştur.
فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ أَنَّ الْمُنْعِمَ يَسْتَحِقُّ الْحَمْدَ مِنَ الْمُنْعَمِ عَلَيْهِ، وَالْأُسْتَاذُ يَسْتَحِقُّ الْحَمْدَ مِنَ التِّلْمِيذِ وَالسُّلْطَانُ الْعَادِلُ يَسْتَحِقُّ الْحَمْدَ مِنَ الرَّعِيَّةِ، وَقَالَ ﵇: مَنْ لَمْ يَحْمَدِ النَّاسَ لَمْ يَحْمَدِ اللَّهَ.
Eğer: “Nimet veren kimse nimet verilen kimseden hamd görmeye müstahak değil midir? Hoca öğrencisinden, âdil sultan tebaasından hamde müstahak değil midir? Nitekim o (aleyhisselâm): ‘İnsanlara hamdetmeyen (teşekkür etmeyen), Allâh'a da hamdetmiş olmaz’ buyurmuştur” denilirse,
قُلْنَا: إِنَّ كُلَّ مَنْ أَنْعَمَ عَلَى غَيْرِهِ بِإِنْعَامٍ فَالْمُنْعِمُ فِي الْحَقِيقَةِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، لِأَنَّهُ لَوْلَا أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ تِلْكَ الدَّاعِيَةَ فِي قَلْبِ ذَلِكَ الْمُنْعِمِ وَإِلَّا لَمْ يُقْدِمْ عَلَى ذَلِكَ الْإِنْعَامِ، وَلَوْلَا أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ تِلْكَ النِّعْمَةَ وَسَلَّطَ ذَلِكَ الْمُنْعِمَ عَلَيْهَا وَمَكَّنَ الْمُنْعَمَ عَلَيْهِ مِنَ الِانْتِفَاعِ لَمَا حَصَلَ الِانْتِفَاعُ بِتِلْكَ النِّعْمَةِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْمُنْعِمَ فِي الْحَقِيقَةِ هو الله تعالى.
Deriz ki: Başkasına bir nimetle in'âmda bulunan herkesin [bu fiilinde] hakikatte nimet veren Allâh Teâlâ'dır. Çünkü O Teâlâ o nimet verenin kalbinde o arzu ve isteği yaratmamış olsaydı o kimse o nimeti vermeye girişemezdi; yine O Teâlâ o nimeti yaratmamış, o nimet vereni ona mâlik kılmamış ve nimet verilene de ondan faydalanma imkânı vermemiş olsaydı o nimetten faydalanmak hâsıl olmazdı. Böylece hakikatte nimet verenin Allâh Teâlâ olduğu sabit olmuştur.
الْفَائِدَةُ السَّادِسَةُ: أَنَّ قَوْلَهَ الْحَمْدُ لِلَّهِ كَمَا دَلَّ عَلَى أَنَّهُ لَا مَحْمُودَ إِلَّا اللَّهُ، فَكَذَلِكَ الْعَقْلُ دَلَّ عَلَيْهِ، وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ لَمْ يَخْلُقْ دَاعِيَةَ الْإِنْعَامِ فِي قَلْبِ الْمُنْعِمِ لَمْ يُنْعِمْ فَيَكُونُ الْمُنْعِمُ فِي الْحَقِيقَةِ هُوَ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ تِلْكَ الدَّاعِيَةَ وَثَانِيهَا: أَنَّ كُلَّ مَنْ أَنْعَمَ عَلَى الْغَيْرِ فَإِنَّهُ يَطْلُبُ بِذَلِكَ الْإِنْعَامِ عِوَضًا إما ثواباً أو ثناء أو تحصيل حَقٍّ أَوْ تَخْلِيصًا لِلنَّفْسِ مِنْ خُلُقِ الْبُخْلِ، وَطَالِبُ الْعِوَضِ لَا يَكُونُ مُنْعِمًا، فَلَا يَكُونُ مُسْتَحِقًّا لِلْحَمْدِ فِي الْحَقِيقَةِ، أَمَّا اللَّهُ ﷾ فَإِنَّهُ كَامِلٌ لِذَاتِهِ، وَالْكَامِلُ لِذَاتِهِ لَا يَطْلُبُ الْكَمَالَ، لِأَنَّ تَحْصِيلَ الْحَاصِلِ مُحَالٌ، فَكَانَتْ عَطَايَاهُ جُودًا مَحْضًا وَإِحْسَانًا مَحْضًا، فَلَا جَرَمَ كَانَ مُسْتَحِقًّا لِلْحَمْدِ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا يَسْتَحِقُّ الْحَمْدَ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى وَثَالِثُهَا: أَنَّ كُلَّ نِعْمَةٍ فَهِيَ مِنَ الْمَوْجُودَاتِ الْمُمْكِنَةِ الْوُجُودِ، وَكُلُّ مُمْكِنِ الْوُجُودِ فَإِنَّهُ وُجِدَ بِإِيجَادِ الْحَقِّ إِمَّا ابْتِدَاءً وَإِمَّا بِوَاسِطَةٍ، يَنْتُجُ أَنَّ كُلَّ نِعْمَةٍ فَهِيَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَيُؤَكِّدُ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ
Altıncı Fayda: “el-Hamdü lillâh” sözü Allâh'tan başka mahmûdun olmadığına delâlet ettiği gibi, akıl da buna delâlet etmiştir. Bunun beyanı birkaç yöndendir: Birincisi: O Teâlâ nimet verenin kalbinde in'âm etme arzusunu yaratmasaydı o nimet veremezdi; öyleyse hakikatte nimet veren o arzuyu yaratan Allâh'tır. İkincisi: Başkasına in'âm eden herkes o in'âmı ile bir karşılık ister; bu ya sevaptır, ya övgüdür, ya bir hakkı elde etmektir yahut nefsi cimrilik huyundan kurtarmaktır. Karşılık arayan ise nimet veren (mün'im) olamaz; dolayısıyla hakikatte hamde lâyık olamaz. Allâh (celle celâluhu) ise zatı gereği kâmildir. Zatı gereği kâmil olan ise kemal arayışında olmaz, çünkü hâsıl olanı tahsil etmek imkânsızdır. Dolayısıyla O'nun ihsanları sırf cömertlik ve sırf lütuftur. Hiç şüphesiz hamde lâyık olan da O'dur. Böylece Allâh Teâlâ'dan başka hiç kimsenin hamde lâyık olmadığı sabit olmuştur. Üçüncüsü: Her nimet mümkün olan varlıklardandır. Varlığı mümkün olan her şey ise ya doğrudan doğruya yahut bir vasıta ile Hakk'ın var etmesiyle var olmuştur. Buradan her nimetin Allâh Teâlâ'dan olduğu neticesi çıkar. Allâh Teâlâ'nın şu buyruğu da bunu teyit etmektedir: { وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ }
[النَّحْلِ: ٥٣] وَالْحَمْدُ لَا مَعْنًى لَهُ إِلَّا الثَّنَاءُ عَلَى الْإِنْعَامِ فَلَمَّا كَانَ لَا إِنْعَامَ إِلَّا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَجَبَ الْقَطْعُ بِأَنَّ أَحَدًا لَا يَسْتَحِقُّ الْحَمْدَ إِلَّا اللَّهَ تَعَالَى وَرَابِعُهَا: النِّعْمَةُ لَا تَكُونُ كَامِلَةً إِلَّا عِنْدَ اجْتِمَاعِ أُمُورٍ ثَلَاثَةٍ: أَحَدُهَا: أَنْ تَكُونَ مَنْفَعَةً، وَالِانْتِفَاعُ بِالشَّيْءِ مَشْرُوطٌ بِكَوْنِهِ حَيًّا مُدْرِكًا، وَكَوْنُهُ حَيًّا مُدْرِكًا لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِإِيجَادِ اللَّهِ تَعَالَى وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمَنْفَعَةَ لَا تَكُونُ نِعْمَةً كَامِلَةً إِلَّا إِذَا كَانَتْ خَالِيَةً عَنْ شَوَائِبِ الضَّرَرِ وَالْغَمِّ، وَإِخْلَاءُ الْمَنَافِعِ عَنْ شَوَائِبِ الضَّرَرِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْمَنْفَعَةَ لَا تَكُونُ نِعْمَةً كَامِلَةً إِلَّا إِذَا كَانَتْ آمِنَةً مِنْ خَوْفِ الِانْقِطَاعِ، وَهَذَا الْأَمْرُ لَا يَحْصُلُ إِلَّا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَالنِّعْمَةُ الْكَامِلَةُ لَا تَحْصُلُ إِلَّا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَسْتَحِقَّ الْحَمْدَ الْكَامِلَ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى، فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْبَرَاهِينِ صِحَّةُ قَوْلِهِ تَعَالَى الْحَمْدُ لِلَّهِ.
“Nimet olarak size ulaşan ne varsa Allâh'tandır” [Nahl: 53]. Hamdin in'âma karşı övgüden başka bir manası yoktur. Allâh Teâlâ'dan başka in'âm eden olmadığına göre, Allâh Teâlâ'dan başka hiç kimsenin hamde lâyık olmadığına kesin olarak hükmetmek vacip olmuştur. Dördüncüsü: Bir nimet ancak üç hususun bir araya gelmesiyle tam bir nimet olur: Birincisi bir menfaat olmasıdır; bir şeyden menfaat elde etmek ise o şeyin diri ve idrak sahibi olmasıyla şart kılınmıştır. Onun diri ve idrak sahibi olması ise ancak Allâh Teâlâ'nın var etmesiyle hâsıl olur. İkincisi, menfaatin zarar ve keder şaibelerinden arınmış olmadıkça tam bir nimet olmamasıdır; menfaatleri zarar şaibelerinden arındırmak ise ancak Allâh Teâlâ tarafından olur. Üçüncüsü, menfaatin kesilme korkusundan emin olmadıkça tam bir nimet olmamasıdır; bu husus da ancak Allâh Teâlâ tarafından hâsıl olur. Bu sabit olduğuna göre, tam nimet ancak Allâh Teâlâ'dan hâsıl olur; dolayısıyla kâmil hamde ancak Allâh Teâlâ'nın lâyık olması vacip olur. Bu delillerle Allâh Teâlâ'nın { الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Hamd Allâh'a mahsustur” buyruğunun doğruluğu sabit olmuştur.
الْفَائِدَةُ السَّابِعَةُ: قَدْ عَرَفْتَ أَنَّ الْحَمْدَ عِبَارَةٌ عَنْ مَدْحِ الْغَيْرِ بِسَبَبِ كَوْنِهِ مُنْعِمًا مُتَفَضِّلًا، وَمَا لَمْ يَحْصُلْ شُعُورُ الْإِنْسَانِ بِوُصُولِ النِّعْمَةِ إِلَيْهِ امْتَنَعَ تَكْلِيفُهُ بِالْحَمْدِ وَالشُّكْرِ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: وَجَبَ كَوْنُ الْإِنْسَانِ عَاجِزًا عَنْ حَمْدِ اللَّهِ وَشُكْرِهِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: - الْأَوَّلُ: أَنَّ نِعَمَ اللَّهِ عَلَى الْإِنْسَانِ كَثِيرَةٌ لَا يَقْوَى عَقْلُ الْإِنْسَانِ عَلَى الْوُقُوفِ عَلَيْهَا، كَمَا قَالَ تعالى: إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها [إبراهيم: ٣٤ النحل: ١٨] إذا امْتَنَعَ وُقُوفُ الْإِنْسَانِ عَلَيْهَا امْتَنَعَ اقْتِدَارُهُ عَلَى الْحَمْدِ وَالشُّكْرِ وَالثَّنَاءِ اللَّائِقِ بِهَا.
Yedinci Fayda: Hamdin, nimet veren ve lütfeden olmasından ötürü başkasını övmekten ibaret olduğunu ve insanda nimetin kendisine ulaştığı şuuru hâsıl olmadıkça hamd ve şükürle mükellef tutulmasının imkânsız olduğunu bilmiş oldun. Bunu bildiğinde deriz ki: İnsanın Allâh'a hamd ve şükretmekten âciz olması vaciptir. Buna birkaç vecih delâlet eder: Birincisi: Allâh'ın insan üzerindeki nimetleri, insanın aklının onları kavramaya güç yetiremeyeceği kadar çoktur; nitekim Teâlâ: { إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها } “Allâh'ın nimetini sayacak olsanız sayamazsınız” [İbrâhîm: 34; Nahl: 18] buyurmuştur. İnsanın onları kavraması imkânsız olunca, onlara lâyık olan hamd, şükür ve senâyı yerine getirmeye güç yetirmesi de imkânsız olur.
الثَّانِي: أَنَّ الْإِنْسَانَ إِنَّمَا يُمْكِنُهُ الْقِيَامُ بِحَمْدِ اللَّهِ وَشُكْرِهِ إِذَا أَقْدَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى ذَلِكَ الْحَمْدِ وَالشُّكْرِ وَإِذَا خَلَقَ فِي قَلْبِهِ دَاعِيَةً إِلَى فِعْلِ ذَلِكَ الْحَمْدِ، وَالشُّكْرِ، وَإِذَا زَالَ عَنْهُ الْعَوَائِقُ وَالْحَوَائِلُ، فَكُلُّ ذَلِكَ إِنْعَامٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، فَعَلَى هَذَا لَا يُمْكِنُهُ الْقِيَامُ بِشُكْرِ اللَّهِ تَعَالَى إِلَّا بِوَاسِطَةِ نِعَمٍ عَظِيمَةٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِ، وَتِلْكَ النِّعَمُ أَيْضًا تُوجِبُ الشُّكْرَ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: فَالْعَبْدُ لَا يُمْكِنُهُ الْإِتْيَانُ بِالشُّكْرِ وَالْحَمْدِ إِلَّا عِنْدَ الْإِتْيَانِ بِهِ مِرَارًا لَا نِهَايَةَ لَهَا، وَذَلِكَ مُحَالٌ، وَالْمَوْقُوفُ عَلَى الْمُحَالِ مُحَالٌ، فَكَانَ الْإِنْسَانُ يَمْتَنِعُ مِنْهُ الْإِتْيَانُ بِحَمْدِ اللَّهِ وَبِشُكْرِهِ عَلَى مَا يَلِيقُ بِهِ، الثَّالِثُ: أَنَّ الْحَمْدَ وَالشُّكْرَ لَيْسَ مَعْنَاهُ مُجَرَّدَ قَوْلِ الْقَائِلِ بِلِسَانِهِ الْحَمْدُ لِلَّهِ، بَلْ مَعْنَاهُ عِلْمُ الْمُنْعَمِ عَلَيْهِ بِكَوْنِ الْمُنْعِمِ مَوْصُوفًا بِصِفَاتِ الْكَمَالِ وَالْجَلَالِ وَكُلُّ مَا خَطَرَ بِبَالِ الْإِنْسَانِ مِنْ صِفَاتِ الْكَمَالِ وَالْجَلَالِ فَكَمَالُ اللَّهِ وَجَلَالُهُ أَعْلَى وَأَعْظَمُ مِنْ ذَلِكَ الْمُتَخَيَّلِ وَالْمُتَصَوَّرِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ امْتَنَعَ كَوْنُ الْإِنْسَانِ آتِيًا بِحَمْدِ اللَّهِ وَشُكْرِهِ وَبِالثَّنَاءِ عَلَيْهِ. الرَّابِعُ: أَنَّ الِاشْتِغَالَ بِالْحَمْدِ وَالشُّكْرِ مَعْنَاهُ أَنَّ الْمُنْعَمَ عَلَيْهِ يُقَابِلُ الْإِنْعَامَ الصَّادِرَ مِنَ الْمُنْعِمِ بِشُكْرِ نَفْسِهِ وَبِحَمْدِ نَفْسِهِ وَذَلِكَ بِعِيدٌ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ نِعَمَ اللَّهِ كَثِيرَةٌ لَا حَدَّ لَهَا فَمُقَابَلَتُهَا بِهَذَا الِاعْتِقَادِ الْوَاحِدِ وَبِهَذِهِ اللَّفْظَةِ الْوَاحِدَةِ فِي غَايَةِ الْبُعْدِ، وَثَانِيهَا: أَنَّ مَنِ اعْتَقَدَ أَنَّ حَمْدَهُ وَشُكْرَهُ يُسَاوِي نِعَمَ اللَّهِ تَعَالَى فَقَدْ أَشْرَكَ، وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِ الْوَاسِطِيِّ الشُّكْرُ شِرْكٌ، وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْإِنْسَانَ مُحْتَاجٌ إِلَى إِنْعَامِ اللَّهِ فِي ذَاتِهِ وَفِي صِفَاتِهِ وَفِي أَحْوَالِهِ، وَاللَّهُ تَعَالَى غَنِيٌّ عَنْ شُكْرِ الشَّاكِرِينَ وَحَمْدِ الْحَامِدِينَ، فَكَيْفَ يُمْكِنُ مُقَابَلَةُ نِعَمِ اللَّهِ بِهَذَا الشُّكْرِ وَبِهَذَا الْحَمْدِ، فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ أَنَّ الْعَبْدَ عَاجِزٌ عَنِ الْإِتْيَانِ بِحَمْدِ اللَّهِ وَبِشُكْرِهِ فَلِهَذِهِ الدَّقِيقَةِ لَمْ يَقُلِ احْمَدُوا اللَّهَ، بَلْ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ لِأَنَّهُ لَوْ قَالَ احْمَدُوا اللَّهَ فَقَدْ كَلَّفَهُمْ مَا لَا طَاقَةَ لَهُمْ بِهِ، أَمَّا لَمَّا قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ كَانَ الْمَعْنَى أَنَّ كَمَالَ الْحَمْدِ حَقُّهُ وَمِلْكُهُ، سَوَاءٌ قَدَرَ الْخَلْقُ عَلَى الْإِتْيَانِ بِهِ أَوْ لَمْ يَقْدِرُوا عَلَيْهِ،
İkincisi: İnsanın Allâh'a hamd ve şükretmeyi yerine getirmesi, ancak Allâh Teâlâ'nın onu bu hamd ve şükre muktedir kılmasıyla, kalbinde bu hamd ve şükrü yapmaya bir istek yaratmasıyla ve ondan engeller ile manileri gidermesiyle mümkündür. Bütün bunlar ise Allâh Teâlâ'dan bir in'âmdır. Buna göre o, Allâh Teâlâ'nın kendi üzerindeki büyük nimetleri vasıtası olmaksızın Allâh Teâlâ'ya şükretmeyi yerine getiremez. O nimetler de ayrıca şükrü gerektirir. Bu takdire göre kul, nihayetsiz defalarca yerine getirmedikçe şükür ve hamdi eda edemez. Bu ise muhaldir (imkânsızdır); muhale dayalı olan şey de muhaldir. Dolayısıyla insanın Allâh'a lâyık olduğu şekilde hamd ve şükrünü yerine getirmesi imkânsız olmuştur. Üçüncüsü: Hamd ve şükrün manası sadece söyleyenin diliyle “el-Hamdü lillâh” demesi değildir; bilakis onun manası, nimet verilenin o nimet vericinin kemal ve celâl sıfatlarıyla mevsuf olduğunu bilmesidir. İnsanın aklına kemal ve celâl sıfatlarından gelen her şeyden Allâh'ın kemali ve celâli o hayal edilen ve tasavvur edilenden daha yüce ve daha büyüktür. Durum böyle olunca insanın Allâh'a lâyıkıyla hamd, şükür ve senâda bulunabilmesi imkânsız olmuştur. Dördüncüsü: Hamd ve şükürle meşgul olmanın manası, nimet verilen kimsenin, nimet verenden sâdır olan in'âma kendi şükrü ve kendi hamdiyle mukabelede bulunmasıdır. Bu ise birkaç yönden uzaktır: Birincisi: Allâh'ın nimetleri sonsuz denecek kadar çoktur; onlara bu tek bir inanç ve bu tek bir lafızla mukabelede bulunmak son derece uzaktır. İkincisi: Kendi hamd ve şükrünün Allâh Teâlâ'nın nimetlerine denk olduğunu düşünen kimse şirk koşmuş olur. Vâsıtî'nin “Şükür şirktir” sözünün manası da budur. Üçüncüsü: İnsan zatında, sıfatlarında ve hallerinde Allâh'ın in'âmına muhtaçtır; Allâh Teâlâ ise şükredenlerin şükründen ve hamdedenlerin hamdinden müstağnidir. O halde Allâh'ın nimetlerine bu şükürle ve bu hamdle nasıl mukabele edilebilir? Bu vecihlerle sabit olmuştur ki kul, Allâh'a hamd ve şükrü yerine getirmekten âcizdir. İşte bu incelikten dolayı “Ihmedullâh” (Allâh'a hamdedin) dememiş, bilakis “el-Hamdü lillâh” demiştir. Çünkü “Ihmedullâh” deseydi onları güçlerinin yetmeyeceği şeyle mükellef kılmış olurdu. Fakat “el-Hamdü lillâh” deyince mana; mahlûkat onu getirmeye güç yetirsin veya yetirmesin kâmil hamdin O'nun hakkı ve mülkü olduğu şeklinde olmuştur.
وَنُقِلَ أَنَّ دَاوُدَ ﵇ قَالَ: يَا رَبِّ كَيْفَ أَشْكُرُكَ وَشُكْرِي لَكَ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِإِنْعَامِكَ عَلَيَّ وَهُوَ أَنْ تُوَفِّقَنِي لِذَلِكَ الشُّكْرِ؟ فَقَالَ: يَا دَاوُدُ لَمَّا عَلِمْتَ عَجْزَكَ عَنْ شُكْرِي/ فَقَدْ شَكَرْتَنِي بِحَسَبِ قُدْرَتِكَ وطاقتك.
Rivayet edildiğine göre Dâvûd (aleyhisselâm) şöyle demiştir: “Ey Rabbim! Sana şükrüm ancak Senin bana bir in'âmınla -ki o da beni o şükre muvaffak kılmandır- tamam olabiliyorken Sana nasıl şükredebilirim?” Bunun üzerine [Allâh Teâlâ]: “Ey Dâvûd! Bana şükretmekten âciz olduğunu bildiğinde / Bana gücün ve takatin nispetinde şükretmiş oldun” buyurmuştur.
الفائدة الثامنة: [قول النبي ص في فضيلة التحميد]
Sekizinci Fayda: [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in tahmîdin fazileti hakkındaki hadisi]
عَنِ النَّبِيِّ ﵊، أَنَّهُ قَالَ إِذَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَى عَبْدِهِ نِعْمَةً فَيَقُولُ الْعَبْدُ الْحَمْدُ لِلَّهِ فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: «انْظُرُوا إِلَى عَبْدِي أَعْطَيْتُهُ مَا لَا قَدْرَ لَهُ فَأَعْطَانِي مَا لَا قِيمَةَ لَهُ» ،
Peygamber (aleyhisselâm)'dan rivayet edildiğine göre o şöyle buyurmuştur: “Allâh kuluna bir nimet verdiğinde kul ‘el-Hamdü lillâh’ derse, Allâh Teâlâ şöyle buyurur: ‘Kuluma bakın; Ben ona [Benim nezdimde] kıymeti olmayan bir şey verdim, o ise Bana paha biçilmez bir şey verdi.’”
وَتَفْسِيرُهُ أَنَّ اللَّهَ إِذَا أَنْعَمَ عَلَى الْعَبْدِ كَانَ ذَلِكَ الْإِنْعَامُ أَحَدَ الْأَشْيَاءِ الْمُعْتَادَةِ مِثْلَ أَنَّهُ كَانَ جَائِعًا فَأَطْعَمَهُ، أَوْ كَانَ عَطْشَانًا فَأَرْوَاهُ، أَوْ كَانَ عُرْيَانًا فَكَسَاهُ، أَمَّا إِذَا قَالَ الْعَبْدُ الْحَمْدُ لِلَّهِ كَانَ مَعْنَاهُ أَنَّ كُلَّ حَمْدٍ أَتَى بِهِ أَحَدٌ مِنَ الْحَامِدِينَ فَهُوَ لِلَّهِ، وَكُلَّ حَمْدٍ لَمْ يَأْتِ بِهِ أَحَدٌ مِنَ الْحَامِدِينَ وَأَمْكَنَ فِي حُكْمِ الْعَقْلِ دُخُولُهُ فِي الْوُجُودِ فَهُوَ لِلَّهِ، وَذَلِكَ يَدْخُلُ فِيهِ جَمِيعُ الْمَحَامِدِ الَّتِي ذَكَرَهَا مَلَائِكَةُ الْعَرْشِ وَالْكُرْسِيِّ وَسَاكِنُو أطباق السموات وَجَمِيعُ الْمَحَامِدِ الَّتِي ذَكَرَهَا جَمِيعُ الْأَنْبِيَاءِ مِنْ آدَمَ إِلَى مُحَمَّدٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ وَجَمِيعُ الْمَحَامِدِ الَّتِي ذَكَرَهَا جَمِيعُ الْأَوْلِيَاءِ وَالْعُلَمَاءِ وَجَمِيعُ الْخَلْقِ وَجَمِيعُ الْمَحَامِدِ الَّتِي سَيَذْكُرُونَهَا إِلَى وَقْتِ قَوْلِهِمْ: دَعْواهُمْ فِيها سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ وَتَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ وَآخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ [يُونُسَ: ١٠] ثُمَّ جَمِيعُ هَذِهِ الْمَحَامِدِ مُتَنَاهِيَةٌ، وَأَمَّا الْمَحَامِدُ الَّتِي لَا نِهَايَةَ لَهَا هِيَ الَّتِي سَيَأْتُونَ بِهَا أَبَدَ الْآبَادِ وَدَهْرَ الدَّاهِرِينَ، فَكُلُّ هَذِهِ الْأَقْسَامِ الَّتِي لَا نِهَايَةَ لَهَا دَاخِلَةٌ تَحْتَ قَوْلِ الْعَبْدِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ تَعَالَى: «انْظُرُوا إِلَى عَبْدِي قَدْ أَعْطَيْتُهُ نِعْمَةً وَاحِدَةً لَا قَدْرَ لَهَا فَأَعْطَانِي مِنَ الشُّكْرِ مَا لَا حَدَّ لَهُ وَلَا نِهَايَةَ لَهُ» .
Bunun tefsiri şudur: Allâh kula bir nimette bulunduğunda bu in'âm; aç iken onu doyurması, susuz iken suya kandırması yahut çıplak iken onu giydirmesi gibi alışılagelmiş şeylerden biri olur. Kul “el-Hamdü lillâh” dediği zaman ise bunun manası; hamdedenlerden birinin yaptığı her hamdin Allâh'a ait olduğu ve hamdedenlerden hiçbirinin yapmadığı fakat aklen varlığa girmesi mümkün olan her hamdin de Allâh'a ait olduğudur. Buna Arş'ın ve Kürsî'nin meleklerinin, gök tabakaları sakinlerinin zikrettiği bütün hamdler, Âdem'den Muhammed'e (salavâtullâhi aleyhim) kadar bütün peygamberlerin zikrettiği bütün hamdler, bütün velîlerin, âlimlerin ve bütün mahlûkatın zikrettiği hamdler ile onların şu sözlerine kadar ileride zikredecekleri bütün hamdler dâhildir: { دَعْواهُمْ فِيها سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ وَتَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ وَآخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Oradaki duaları: ‘Sübhânekallâhümme’ (Allâh'ım! Sen her türlü eksiklikten münezzehsin), oradaki esenleşmeleri ‘Selâm’ ve dualarının sonu da: ‘el-Hamdü lillâhi Rabbi'l-âlemîn’ (Hamd âlemlerin Rabbi olan Allâh'a mahsustur) sözüdür” [Yûnus: 10]. Sonra bütün bu hamdler sonludur; sonu olmayan hamdler ise ebedü'l-âbâd ve dehru'd-dâhirîn boyunca getirecekleri hamdlerdir. Sonu olmayan bu kısımların hepsi kulun “el-Hamdü lillâhi Rabbi'l-âlemîn” sözünün altına dâhildir. İşte bu sebepten dolayı Teâlâ: “Kuluma bakın; Ben ona [büyük bir] kıymeti olmayan tek bir nimet verdim, o ise Bana haddi ve sonu olmayan bir şükür verdi” buyurmuştur.
أَقُولُ: هَاهُنَا دَقِيقَةٌ أُخْرَى، وَهِيَ أَنَّ نِعَمَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى الْعَبْدِ فِي الدُّنْيَا مُتَنَاهِيَةٌ، وَقَوْلَهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ حَمْدٌ غَيْرُ مُتَنَاهٍ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ غَيْرَ الْمُتَنَاهِي إِذَا سَقَطَ مِنْهُ الْمُتَنَاهِي بَقِيَ الْبَاقِي غَيْرَ مُتَنَاهٍ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: عَبْدِي، إِذَا قُلْتَ الْحَمْدُ لِلَّهِ فِي مُقَابَلَةِ تِلْكَ النِّعْمَةِ فَالَّذِي بَقِيَ لَكَ مِنْ تِلْكَ الْكَلِمَةِ طَاعَاتٌ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ، فَلَا بُدَّ مِنْ مُقَابَلَتِهَا بِنِعْمَةٍ غَيْرِ مُتَنَاهِيَةٍ، فَلِهَذَا السَّبَبِ يَسْتَحِقُّ الْعَبْدُ الثَّوَابَ الْأَبَدِيَّ والخير السرمدي، فثبت أن قول العبد الحمد لِلَّهِ يُوجِبُ سَعَادَاتٍ لَا آخِرَ لَهَا وَخَيْرَاتٍ لَا نِهَايَةَ لَهَا.
Derim ki: Burada başka bir incelik daha vardır; o da Allâh Teâlâ'nın dünyada kuluna olan nimetlerinin sonlu, [kulun] “el-Hamdü lillâh” sözünün ise sonsuz bir hamd olmasıdır. Malumdur ki sonsuz olandan sonlu olan düştüğünde geriye kalan yine sonsuz olarak kalır. Sanki O Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Kulum! Sen o nimete mukabil “el-Hamdü lillâh” dediğinde, o kelimeden senin için geriye kalan sonsuz itaatlerdir; öyleyse ona sonsuz bir nimetle mukabelede bulunmak gerekir. İşte bu sebepten dolayı kul ebedî sevaba ve sermedî hayra müstahak olur. Böylece kulun “el-Hamdü lillâh” sözünün sonu olmayan saadetleri ve nihayeti bulunmayan hayırları gerektirdiği sabit olmuştur.
الْفَائِدَةُ التَّاسِعَةُ: لَا شَكَّ أَنَّ الْوُجُودَ خَيْرٌ مِنَ الْعَدَمِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ كُلَّ مَوْجُودٍ حَيٌّ فَإِنَّهُ يَكْرَهُ عَدَمَ نَفْسِهِ، وَلَوْلَا أَنَّ الْوُجُودَ خَيْرٌ مِنَ الْعَدَمِ وَإِلَّا لَمَا كَانَ كَذَلِكَ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ وُجُودُ كُلِّ شَيْءٍ مَا سِوَى اللَّهِ تَعَالَى فَإِنَّهُ حَصَلَ بِإِيجَادِ اللَّهِ وَجُودِهِ وَفَضْلِهِ وَإِحْسَانِهِ، وَقَدْ ثَبَتَ أَنَّ الْوُجُودَ نِعْمَةٌ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا مَوْجُودَ فِي عَالَمِ الْأَرْوَاحِ وَالْأَجْسَامِ وَالْعُلْوِيَّاتِ وَالسُّفْلِيَّاتِ إِلَّا وَلِلَّهِ عَلَيْهِ نِعْمَةٌ وَرَحْمَةٌ وَإِحْسَانٌ، وَالنِّعْمَةُ وَالرَّحْمَةُ وَالْإِحْسَانُ مُوجِبَةٌ لِلْحَمْدِ وَالشُّكْرِ، فَإِذَا قَالَ الْعَبْدُ الْحَمْدُ لِلَّهِ فَلَيْسَ مُرَادُهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى النِّعَمِ الْوَاصِلَةِ إِلَيَّ بَلِ الْمُرَادُ، الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى النِّعَمِ الصَّادِرَةِ مِنْهُ وقد بينا أن إنعامه/ واصل إلى ما كل سِوَاهُ، فَإِذَا قَالَ الْعَبْدُ الْحَمْدُ لِلَّهِ كَانَ مَعْنَاهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى إِنْعَامِهِ عَلَى كُلِّ مَخْلُوقٍ خَلَقَهُ وَعَلَى كُلِّ مُحْدَثٍ أَحْدَثَهُ مِنْ نُورٍ وَظُلْمَةٍ وَسُكُونٍ وَحَرَكَةٍ وَعَرْشٍ وَكُرْسِيٍّ وَجِنِّيٍّ وَإِنْسِيٍّ وَذَاتٍ وَصِفَةٍ وَجِسْمٍ وَعَرَضٍ إِلَى أَبَدِ الْآبَادِ وَدَهْرِ الدَّاهِرِينَ، وَأَنَا أَشْهَدُ أَنَّهَا بِأَسْرِهَا حَقُّكَ وَمِلْكُكَ وَلَيْسَ لِأَحَدٍ مَعَكَ فِيهَا شَرِكَةٌ وَمُنَازَعَةٌ.
Dokuzuncu Fayda: Şüphe yok ki varlık yokluktan daha hayırlıdır. Bunun delili, yaşayan her varlığın kendi yokluğundan hoşlanmamasıdır. Varlık yokluktan hayırlı olmasaydı durum böyle olmazdı. Bu sabit olunca deriz ki: Allâh Teâlâ'dan başka her şeyin varlığı, Allâh'ın var etmesi, cömertliği, lütfu ve ihsanı ile hâsıl olmuştur. Varlığın nimet olduğu da sabit olmuştur. Böylece ruhlar, cisimler, ulvî ve süflî âlemlerde hiçbir varlık yoktur ki üzerinde Allâh'ın bir nimeti, rahmeti ve ihsanı bulunmasın. Nimet, rahmet ve ihsan ise hamd ve şükrü gerektirir. Kul “el-Hamdü lillâh” dediği zaman muradı “Bana ulaşan nimetlerden ötürü Allâh'a hamdolsun” demek değildir; bilakis murat, “O'ndan sâdır olan nimetlerden ötürü Allâh'a hamdolsun” demektir. Biz O'nun in'âmının / Kendisinden başka her şeye ulaştığını açıklamıştık. Dolayısıyla kul “el-Hamdü lillâh” dediğinde bunun manası: Yarattığı her mahlûka, nur, karanlık, sükûn, hareket, Arş, Kürsî, cin, insan, zat, sıfat, cisim ve arazdan ebedü'l-âbâd ve dehru'd-dâhirîne kadar meydana getirdiği her muhdese (sonradan var olana) yaptığı in'âmdan ötürü Allâh'a hamdolsun; ben şehadet ederim ki bunların hepsi bütünüyle Senin hakkın ve mülkündür, onlarda Seninle birlikte hiç kimsenin bir ortaklığı ve çekişmesi yoktur, demek olur.
الْفَائِدَةُ الْعَاشِرَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: التَّسْبِيحُ مُقَدَّمٌ عَلَى التَّحْمِيدِ، لِأَنَّهُ يُقَالُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ فَمَا السَّبَبُ هَاهُنَا فِي وُقُوعِ الْبِدَايَةِ بِالتَّحْمِيدِ؟ وَالْجَوَابُ أَنَّ التَّحْمِيدَ يَدُلُّ عَلَى التَّسْبِيحِ دَلَالَةَ التَّضَمُّنِ، فَإِنَّ التَّسْبِيحَ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ مُبَرَّأٌ فِي ذَاتِهِ وَصِفَاتِهِ عَنِ النَّقَائِصِ وَالْآفَاتِ، وَالتَّحْمِيدُ يَدُلُّ مَعَ حُصُولِ تِلْكَ الصِّفَةِ عَلَى كَوْنِهِ مُحْسِنًا إِلَى الْخَلْقِ مُنْعِمًا عَلَيْهِمْ رَحِيمًا بِهِمْ، فَالتَّسْبِيحُ إِشَارَةٌ إِلَى كَوْنِهِ تَعَالَى تَامًّا وَالتَّحْمِيدُ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى فَوْقَ التَّمَامِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ كَانَ الِابْتِدَاءُ بِالتَّحْمِيدِ أَوْلَى، وَهَذَا الْوَجْهُ مُسْتَفَادٌ مِنَ الْقَوَانِينِ الْحِكَمِيَّةِ، وَأَمَّا الوجه اللائق
Onuncu Fayda: Birisi şöyle diyebilir: “Sübhânallâh ve'l-hamdü lillâh” denildiği için tesbih tahmîdden öncedir; öyleyse burada tahmîd ile başlanmasının sebebi nedir? Cevap şudur: Tahmîd, tazammun delâletiyle tesbihe delâlet eder. Çünkü tesbih, O'nun zatında ve sıfatlarında noksanlıklardan ve kusurlardan münezzeh olduğuna delâlet eder; tahmîd ise bu sıfatın mevcudiyeti ile birlikte mahlûkata ihsanda bulunan, onlara nimet veren ve onlara merhamet eden olduğuna delâlet eder. Tesbih O Teâlâ'nın “tâm” olduğuna, tahmîd ise O Teâlâ'nın “tamamın üstünde” olduğuna delâlet eder. İşte bu sebepten dolayı tahmîd ile başlamak daha evlâ olmuştur. Bu vecih hikemî (felsefî) kurallardan istifade edilmiştir. Usûl kurallarına lâyık olan veche
بِالْقَوَانِينِ الْأُصُولِيَّةِ فَهُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَكُونُ مُحْسِنًا بِالْعِبَادِ إِلَّا إِذَا كَانَ عَالِمًا بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ لِيَعْلَمَ أَصْنَافَ حَاجَاتِ الْعِبَادِ، وَإِلَّا إِذَا كَانَ قَادِرًا عَلَى كُلِّ الْمَقْدُورَاتِ لِيَقْدِرَ عَلَى تَحْصِيلِ مَا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ، وَإِلَّا إِذَا كان غنياً عن كل الحاجات، إذا لَوْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ لَكَانَ اشْتِغَالُهُ بِدَفْعِ الْحَاجَةِ عَنْ نَفْسِهِ يَمْنَعُهُ عَنْ دَفْعِ حَاجَةِ الْعَبْدِ فَثَبَتَ أَنَّ كَوْنَهُ مُحْسِنًا لَا يَتِمُّ إلا بعد كونه منزهاً عن النقائض وَالْآفَاتِ، فَثَبَتَ أَنَّ الِابْتِدَاءَ بِقَوْلِهِ الْحَمْدُ لِلَّهِ أَوْلَى مِنَ الِابْتِدَاءِ بِقَوْلِهِ سُبْحَانَ اللَّهِ.
gelince; o da şudur: Allâh Teâlâ kulların çeşitli ihtiyaçlarını bilmek için bütün malumatı bilen olmadıkça, muhtaç oldukları şeyleri gerçekleştirmeye muktedir olmak için bütün makdurata kâdir olmadıkça ve bütün ihtiyaçlardan müstağni olmadıkça kullara ihsanda bulunamaz. Çünkü şayet böyle olmasaydı, Kendisinden ihtiyacı defetmekle meşgul olması O'nu kulun ihtiyacını defetmekten alıkoyardı. Böylece O'nun ihsan edici olmasının ancak noksanlıklardan ve afetlerden münezzeh olmasından sonra tamam olacağı sabit olmuştur. Dolayısıyla “el-Hamdü lillâh” sözüyle başlamanın “Sübhânallâh” sözüyle başlamaktan daha evlâ olduğu sabit olmuştur.
الْفَائِدَةُ الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ لَهُ تَعَلُّقٌ بِالْمَاضِي وَتَعَلُّقٌ بِالْمُسْتَقْبَلِ، أَمَّا تَعَلُّقُهُ بِالْمَاضِي فَهُوَ أَنَّهُ يَقَعُ شُكْرًا عَلَى النِّعَمِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَأَمَّا تَعَلُّقُهُ بِالْمُسْتَقْبَلِ فَهُوَ أَنَّهُ يُوجِبُ تَجَدُّدَ النِّعَمِ فِي الزَّمَانِ الْمُسْتَقْبَلِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ [إِبْرَاهِيمَ: ٧] وَالْعَقْلُ أَيْضًا يَدُلُّ عَلَيْهِ، وَهُوَ أَنَّ النِّعَمَ السَّابِقَةَ تُوجِبُ الْإِقْدَامَ عَلَى الْخِدْمَةِ، وَالْقِيَامِ بِالطَّاعَةِ، ثُمَّ إِذَا اشْتَغَلَ بِالشُّكْرِ انْفَتَحَتْ عَلَى الْعَقْلِ وَالْقَلْبِ أَبْوَابُ نِعَمِ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَبْوَابُ مَعْرِفَتِهِ وَمَحَبَّتِهِ، وَذَلِكَ مِنْ أَعْظَمِ النِّعَمِ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى كَانَ الْحَمْدُ بِسَبَبِ تَعَلُّقِهِ بِالْمَاضِي يُغْلِقُ عَنْكَ أَبْوَابَ النِّيرَانِ، وَبِسَبَبِ تَعَلُّقِهِ بِالْمُسْتَقْبَلِ يَفْتَحُ لَكَ أَبْوَابَ الْجِنَانِ، فَتَأْثِيرُهُ فِي الْمَاضِي سَدَّ أَبْوَابَ الْحِجَابِ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى، وَتَأْثِيرُهُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ فَتَحَ أَبْوَابَ مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَلَمَّا كان لا نهاية لدرجات جلال اللَّهِ فَكَذَلِكَ لَا نِهَايَةَ لِلْعَبْدِ فِي مَعَارِجِ مَعْرِفَةِ اللَّهِ، وَلَا مِفْتَاحَ لَهَا إِلَّا قَوْلُنَا الْحَمْدُ لِلَّهِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ سُمِّيَتْ سُورَةُ الْحَمْدِ بِسُورَةِ الْفَاتِحَةِ.
On Birinci Fayda: “el-Hamdü lillâh” ifadesinin geçmişle bir taalluku ve gelecekle bir taalluku vardır. Geçmişle olan taallukuna gelince; geçmiş nimetlere bir şükür olarak vaki olmasıdır. Gelecekle olan taallukuna gelince; Teâlâ'nın: { لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ } “Andolsun, eğer şükrederseniz elbette size [nimetimi] artırırım” [İbrâhîm: 7] buyruğundan ötürü gelecek zamanda nimetlerin yenilenmesini gerektirmesidir. Akıl da buna delâlet eder; o da şudur: Geçmiş nimetler hizmete girişmeyi ve itaati yerine getirmeyi gerektirir. Sonra kul şükürle meşgul olunca aklın ve kalbin üzerine Allâh Teâlâ'nın nimet kapıları, O'nun marifet ve muhabbet kapıları açılır; bu ise en büyük nimetlerdendir. İşte bu manadan dolayı hamd, geçmişle olan taalluku sebebiyle senin üzerinden cehennem kapılarını kapatır; gelecekle olan taalluku sebebiyle de sana cennet kapılarını açar. Onun geçmişteki tesiri Allâh Teâlâ'dan perdelenme kapılarını kapamak, gelecekteki tesiri ise Allâh Teâlâ'nın marifet kapılarını açmaktır. Allâh'ın celâl mertebelerinin sonu olmadığı gibi, kul için de Allâh'ın marifet merdivenlerinde [yükselmenin] bir sonu yoktur; bunun anahtarı ise ancak “el-Hamdü lillâh” sözümüzdür. İşte bu sebepten dolayı Hamd sûresine Fâtiha sûresi adı verilmiştir.
الْفَائِدَةُ الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ كَلِمَةٌ شَرِيفَةٌ جَلِيلَةٌ لَكِنْ لَا بُدَّ مِنْ ذِكْرِهَا فِي مَوْضِعِهَا وَإِلَّا لَمْ يَحْصُلِ الْمَقْصُودُ مِنْهَا، قِيلَ لِلسَّرِيِّ السَّقَطِيِّ: كَيْفَ يَجِبُ الْإِتْيَانُ بِالطَّاعَةِ؟ قَالَ: أَنَا مُنْذُ ثَلَاثِينَ سَنَةً أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ عَنْ قَوْلِي مَرَّةً وَاحِدَةً الْحَمْدُ لِلَّهِ، فَقِيلَ كَيْفَ ذَلِكَ؟ قَالَ: وَقَعَ الْحَرِيقُ فِي بَغْدَادَ وَاحْتَرَقَتِ الدَّكَاكِينُ وَالدُّورُ فَأَخْبَرُونِي أَنَّ دُكَّانِي لَمْ يَحْتَرِقْ فَقُلْتُ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَكَانَ مَعْنَاهُ أَنِّي فَرِحْتُ/ بِبَقَاءِ دُكَّانِي حَالَ احْتِرَاقِ دَكَاكِينِ النَّاسِ وَكَانَ حَقُّ الدِّينِ وَالْمُرُوءَةِ أَنْ لَا أَفْرَحَ بِذَلِكَ فَأَنَا فِي الِاسْتِغْفَارِ مُنْذُ ثَلَاثِينَ سَنَةً عَنْ قَوْلِي الْحَمْدُ لِلَّهِ، فَثَبَتَ بِهَذَا أَنَّ هَذِهِ الْكَلِمَةَ وَإِنْ كَانَتْ جَلِيلَةَ الْقَدْرِ إِلَّا أَنَّهُ يَجِبُ رِعَايَةُ مَوْضِعِهَا، ثُمَّ إِنَّ نِعَمَ اللَّهِ عَلَى الْعَبْدِ كَثِيرَةٌ، إِلَّا أَنَّهَا بِحَسَبِ الْقِسْمَةِ الْأُولَى مَحْصُورَةٌ فِي نَوْعَيْنِ: نِعَمُ الدُّنْيَا، وَنِعَمُ الدِّينِ، وَنِعَمُ الدِّينِ أَفْضَلُ مِنْ نِعَمِ الدُّنْيَا لِوُجُوهٍ كَثِيرَةٍ، وَقَوْلُنَا الْحَمْدُ لِلَّهِ كَلِمَةٌ جَلِيلَةٌ شَرِيفَةٌ فَيَجِبُ عَلَى الْعَاقِلِ إِجْلَالُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ مِنْ أَنْ يَذْكُرَهَا فِي مُقَابَلَةِ نِعَمِ الدُّنْيَا، بَلْ يَجِبُ أَنْ لَا يَذْكُرَهَا إِلَّا عِنْدَ الْفَوْزِ بِنِعَمِ الدِّينِ، ثُمَّ نِعَمُ الدِّينِ قِسْمَانِ: أَعْمَالُ الْجَوَارِحِ، وَأَعْمَالُ الْقُلُوبِ، وَالْقِسْمُ الثَّانِي أَشْرَفُ، ثُمَّ نِعَمُ الدُّنْيَا قِسْمَانِ: تَارَةً تُعْتَبَرُ تِلْكَ النِّعَمُ مِنْ حَيْثُ هِيَ نِعَمٌ، وَتَارَةً تُعْتَبَرُ مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا عَطِيَّةُ الْمُنْعِمِ، وَالْقِسْمُ الثَّانِي أَشْرَفُ، فَهَذِهِ مَقَامَاتٌ يَجِبُ اعْتِبَارُهَا حَتَّى يَكُونَ ذِكْرُ قَوْلِنَا الْحَمْدُ لِلَّهِ مُوَافِقًا لِمَوْضِعِهِ لَائِقًا بِسَبَبِهِ.
On İkinci Fayda: “el-Hamdü lillâh” şerefli ve yüce bir kelimedir; fakat onun yerli yerinde zikredilmesi şarttır, aksi takdirde ondan maksat hâsıl olmaz. Seriyy es-Sakatî'ye: “İtaat nasıl yerine getirilmelidir?” diye sorulduğunda şöyle demiştir: “Ben otuz yıldır bir defa ‘el-Hamdü lillâh’ dediğim için Allâh'tan mağfiret diliyorum.” “Bu nasıl oldu?” diye sorulunca dedi ki: “Bağdat'ta yangın çıktı; dükkânlar ve evler yandı. Bana dükkânımın yanmadığını haber verdiler, ben de ‘el-Hamdü lillâh’ dedim. Bunun manası, insanların dükkânları yanarken benim dükkânımın kalmasına sevinmem / demekti. Oysa dinin ve mürüvvetin gereği buna sevinmemekti. İşte ben otuz yıldır ‘el-Hamdü lillâh’ dediğim için istiğfar etmekteyim.” Böylece bununla sabit olmuştur ki bu kelime her ne kadar kadr-i celîl (pek yüce) olsa da onun yerini gözetmek vaciptir. Sonra, Allâh'ın kul üzerindeki nimetleri pek çoktur; ancak bunlar ilk taksime göre iki türde toplanır: Dünya nimetleri ve din nimetleri. Din nimetleri birçok yönden dünya nimetlerinden daha üstündür. “el-Hamdü lillâh” sözümüz ise yüce ve şerefli bir kelimedir; akıl sahibine düşen, bu kelimeyi dünya nimetlerine mukabil zikretmekten tenzih edip yüceltmektir; bilakis onu ancak din nimetlerine kavuşulduğunda zikretmek gerekir. Sonra din nimetleri iki kısımdır: Organların amelleri ve kalplerin amelleri. İkinci kısım daha şereflidir. Sonra dünya nimetleri de iki kısımdır: Bazen o nimetler sırf nimet olmaları bakımından itibar edilir, bazen de Nimet Veren'in bir bağışı olması bakımından itibar edilir; ikinci kısım daha şereflidir. İşte bunlar, “el-hamdü lillâh” sözümüzün zikrinin yerine muvafık ve sebebine lâyık olması için gözetilmesi gereken makamlardır.
الْفَائِدَةُ الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ: أَوَّلُ كَلِمَةٍ ذَكَرَهَا أَبُونَا آدَمُ هُوَ قَوْلُهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ، وَآخِرُ كَلِمَةٍ يَذْكُرُهَا أَهْلُ الْجَنَّةِ هُوَ قَوْلُنَا الْحَمْدُ لِلَّهِ، أَمَّا الْأَوَّلُ: فَلِأَنَّهُ لَمَّا بَلَغَ الرُّوحَ إِلَى سُرَّتِهِ عَطَسَ فَقَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَأَمَّا الثَّانِي: فَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَآخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ [يُونُسَ: ١٠] فَفَاتِحَةُ الْعَالَمِ مَبْنِيَّةٌ عَلَى الْحَمْدِ وَخَاتِمَتُهُ مَبْنِيَّةٌ عَلَى الْحَمْدِ، فَاجْتَهِدْ حَتَّى يَكُونَ أَوَّلُ أَعْمَالِكَ وَآخِرُهَا مَقْرُونًا بِهَذِهِ الْكَلِمَةِ فَإِنَّ الْإِنْسَانَ عَالَمٌ صَغِيرٌ فَيَجِبُ أَنْ تَكُونَ أَحْوَالُهُ مُوَافِقَةً لِأَحْوَالِ الْعَالَمِ الْكَبِيرِ.
On Üçüncü Fayda: Babamız Âdem'in zikrettiği ilk kelime “el-Hamdü lillâh” sözüdür; Cennet ehlinin zikredeceği son kelime de “el-Hamdü lillâh” sözümüzdür. İlki şöyledir: Zira ruh göbeğine ulaştığında aksırdı ve “el-Hamdü lillâhi Rabbi'l-âlemîn” dedi. İkincisi ise Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَآخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Onların dualarının sonu da: ‘el-Hamdü lillâhi Rabbi'l-âlemîn’ (Hamd âlemlerin Rabbi olan Allâh'a mahsustur) sözüdür” [Yûnus: 10]. Âlemin başlangıcı hamd üzerine kurulduğu gibi sonucu da hamd üzerine kurulmuştur. O halde amellerinin başının ve sonunun bu kelimeyle bitişik olması için gayret et; zira insan küçük bir âlemdir ve onun hallerinin büyük âlemin hallerine uygun olması gerekir.
الْفَائِدَةُ الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ: مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: تَقْدِيرُ الْكَلَامِ قُولُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ، وَهَذَا عِنْدِي ضَعِيفٌ، لِأَنَّ
On Dördüncü Fayda: İnsanlardan bazıları: “Sözün takdiri ‘Kûlû: el-Hamdü lillâh’ (Deyin ki: Hamd Allâh'a mahsustur) şeklindedir” demiştir. Bu [görüş] bana göre zayıftır; çünkü
الْإِضْمَارَ إِنَّمَا يُصَارُ إِلَيْهِ لِيَصِحَّ الْكَلَامُ، وَهَذَا الْإِضْمَارُ يُوجِبُ فَسَادَ الْكَلَامِ وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ إِخْبَارٌ عَنْ كَوْنِ الْحَمْدِ حَقًّا لَهُ وَمِلْكًا لَهُ، وَهَذَا كَلَامٌ تَامٌّ فِي نَفْسِهِ، فَلَا حَاجَةَ إِلَى الْإِضْمَارِ.
İzmâra (gizli kelime takdirine) ancak kelâmın sahih olması için başvurulur; bu izmâr ise kelâmın bozulmasını gerektirir. Buna delâlet eden vecihler şunlardır: Birincisi: O'nun “el-Hamdü lillâh” buyruğu, hamdin O'nun hakkı ve mülkü olduğunu haber vermektir; bu ise kendi içinde tam bir kelâmdır, dolayısıyla izmâra ihtiyaç yoktur.
الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى مُسْتَحِقًّا لِلْحَمْدِ بِحَسَبِ ذَاتِهِ وَبِحَسَبِ أَفْعَالِهِ سَوَاءٌ حَمِدُوهُ أَوْ لَمْ يَحْمَدُوهُ، لِأَنَّ مَا بِالذَّاتِ أَعْلَى وَأَجَلُّ مِمَّا بِالْغَيْرِ. الثَّالِثُ: ذَكَرُوا مَسْأَلَةً فِي الْوَاقِعَاتِ وَهِيَ أَنَّهُ لَا يَنْبَغِي لِلْوَالِدِ أَنْ يَقُولَ لِوَلَدِهِ اعْمَلْ كَذَا وَكَذَا، لِأَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ لَا يَمْتَثِلَ أَمْرَهُ فَيَأْثَمَ، بَلْ يَقُولُ إِنَّ كَذَا وَكَذَا يَجِبُ أَنْ يُفْعَلَ، ثُمَّ إِذَا كَانَ الولد كريماً فإنه يجيبه وَيُطِيعُهُ، وَإِنْ كَانَ عَاقًّا لَمْ يُشَافِهْهُ بِالرَّدِّ، فَيَكُونُ إِثْمُهُ أَقَلَّ، فَكَذَلِكَ هَاهُنَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى الْحَمْدُ لِلَّهِ فَمَنْ كَانَ مُطِيعًا حَمِدَهُ، ومن كان عاصياً كان إثمه أقل.
İkincisi: O'nun “el-Hamdü lillâh” buyruğu, kullar O'na hamdetsinler veya etmesinler, O Teâlâ'nın zatı ve fiilleri bakımından hamde müstahak olduğuna delâlet eder. Çünkü bizâtihi olan şey, başkası sebebiyle olandan daha üstün ve daha yücedir. Üçüncüsü: Fetva kitaplarında bir mesele zikretmişlerdir ki o da şudur: Bir babanın çocuğuna “Şöyle şöyle yap” demesi uygun olmaz; zira emrine uymaması ve günaha girmesi mümkündür. Bilakis “Şöyle şöyle yapılması gerekir” demelidir. Sonra şayet çocuk kerim (hayırlı) biri ise ona icabet eder ve itaat eder; şayet âsi biri ise babasına doğrudan ret cevabı vermemiş olur ve böylece günahı daha az olur. İşte burada da Allâh Teâlâ “el-Hamdü lillâh” buyurmuştur; böylece itaatkâr olan O'na hamdeder, âsi olanın ise günahı daha az olur.
الفائدة الخامسة عشرة: تمسك الْجَبْرِيَّةُ وَالْقَدَرِيَّةُ بِقَوْلِهِ الْحَمْدُ لِلَّهِ: أَمَّا الْجَبْرِيَّةُ فَقَدْ تَمَسَّكُوا بِهِ مِنْ وُجُوهٍ:
On Beşinci Fayda: Cebriyye ve Kaderiyye'nin “el-Hamdü lillâh” sözüne tutunması: Cebriyye'ye gelince, onlar buna birkaç yönden tutunmuşlardır:
الْأَوَّلُ: أَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ فِعْلُهُ أَشْرَفَ وَأَكْمَلَ وَكَانَتِ النِّعْمَةُ الصَّادِرَةُ عَنْهُ أَعْلَى/ وَأَفْضَلَ كَانَ اسْتِحْقَاقُهُ لِلْحَمْدِ أَكْثَرَ، وَلَا شَكَّ أَنَّ أَشْرَفَ الْمَخْلُوقَاتِ هُوَ الْإِيمَانُ، فَلَوْ كَانَ الْإِيمَانُ فِعْلًا لِلْعَبْدِ لَكَانَ اسْتِحْقَاقُ الْعَبْدِ لِلْحَمْدِ أَوْلَى وَأَجَلَّ مِنِ اسْتِحْقَاقِ اللَّهِ لَهُ وَلَمَّا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّ الْإِيمَانَ حَصَلَ بِخَلْقِ اللَّهِ لَا بِخَلْقِ الْعَبْدِ، الثَّانِي: أَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى قَوْلِهِمْ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى نِعْمَةِ الْإِيمَانِ لَوْ كَانَ الْإِيمَانُ فِعْلًا لِلْعَبْدِ وَمَا كَانَ فِعْلًا لِلَّهِ لَكَانَ قَوْلُهُمُ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى نِعْمَةِ الْإِيمَانِ بَاطِلًا فَإِنَّ حَمْدَ الْفَاعِلِ عَلَى مَا لَا يكون فعلًا له باطن قَبِيحٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا [آلِ عِمْرَانَ: ١٨٨] الثَّالِثُ: أَنَّا قَدْ دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ يَدُلُّ ظَاهِرُهُ عَلَى أَنَّ كُلَّ الْحَمْدِ لِلَّهِ وَأَنَّهُ لَيْسَ لِغَيْرِ اللَّهِ حَمْدٌ أَصْلًا وَإِنَّمَا يَكُونُ كُلُّ الْحَمْدِ لِلَّهِ لَوْ كَانَ كُلُّ النِّعَمِ مِنَ اللَّهِ وَالْإِيمَانُ أَفْضَلُ النِّعَمِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْإِيمَانُ مِنَ اللَّهِ، الرَّابِعُ: أَنَّ قَوْلَهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ مَدْحٌ مِنْهُ لِنَفْسِهِ وَمَدْحُ النَّفْسِ مُسْتَقْبَحٌ فِيمَا بَيْنَ الْخَلْقِ، فَلَمَّا بَدَأَ كِتَابَهُ بِمَدْحِ النَّفْسِ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ حَالَهُ بِخِلَافِ حَالِ الْخَلْقِ وَأَنَّهُ يَحْسُنُ مِنَ اللَّهِ مَا يَقْبُحُ مِنَ الْخَلْقِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى مُقَدَّسٌ عَنْ أَنْ تُقَاسَ أَفْعَالُهُ عَلَى أَفْعَالِ الْخَلْقِ، فَقَدْ تَقْبُحُ أَشْيَاءُ مِنَ الْعِبَادِ وَلَا تَقْبُحُ تِلْكَ الْأَشْيَاءُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَهَذَا يَهْدِمُ أُصُولَ الِاعْتِزَالِ بِالْكُلِّيَّةِ. وَالْخَامِسُ: أَنَّ عِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ أَفْعَالَهُ تَعَالَى يَجِبُ أَنْ تَكُونَ حَسَنَةً وَيَجِبُ أَنْ تَكُونَ لَهَا صِفَةٌ زَائِدَةٌ عَلَى الْحُسْنِ، وَإِلَّا كَانَتْ عَبَثًا، وَذَلِكَ فِي حَقِّهِ مُحَالٌ، وَالزَّائِدَةُ عَلَى الْحُسْنِ إِمَّا أَنْ تَكُونَ وَاجِبَةً، وَإِمَّا أَنْ تَكُونَ مِنْ بَابِ التَّفَضُّلِ: أَمَّا الْوَاجِبُ فَهُوَ مِثْلُ إِيصَالِ الثَّوَابِ وَالْعِوَضِ إِلَى الْمُكَلَّفِينَ، وَأَمَّا الَّذِي يَكُونُ مِنْ بَابِ التَّفَضُّلِ فَهُوَ مِثْلُ أَنَّهُ يَزِيدُ عَلَى قَدْرِ الْوَاجِبِ عَلَى سَبِيلِ الْإِحْسَانِ، فَنَقُولُ: هَذَا يَقْدَحُ فِي كَوْنِهِ تَعَالَى مُسْتَحِقًّا لِلْحَمْدِ، وَيُبْطِلُ صِحَّةَ قَوْلِنَا الْحَمْدُ لِلَّهِ، وَتَقْرِيرُهُ أَنْ نَقُولَ: أَمَّا أَدَاءُ الْوَاجِبَاتِ فَإِنَّهُ لَا يُفِيدُ اسْتِحْقَاقَ الْحَمْدِ أَلَا تَرَى أَنَّ مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى غَيْرِهِ دَيْنُ دِينَارٍ فَأَدَّاهُ فَإِنَّهُ لَا يَسْتَحِقُّ الْحَمْدَ، فَلَوْ وَجَبَ عَلَى اللَّهِ فِعْلٌ لَكَانَ ذَلِكَ الْفِعْلُ مُخَلِّصًا لَهُ عَنِ الذَّمِّ وَلَا يُوجِبُ اسْتِحْقَاقَهُ لِلْحَمْدِ، وَأَمَّا فِعْلُ التَّفَضُّلِ فَعِنْدَ الْخَصْمِ أَنَّهُ يَسْتَفِيدُ بِذَلِكَ مَزِيدَ حَمْدٍ لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يَصْدُرْ عَنْهُ ذَلِكَ الْفِعْلُ لَمَا حَصَلَ لَهُ ذَلِكَ الْحَمْدُ، وَإِذَا كان كذلك كانا نَاقِصًا لِذَاتِهِ مُسْتَكْمِلًا بِغَيْرِهِ، وَذَلِكَ يَمْنَعُ مِنْ كَوْنِهِ تَعَالَى مُسْتَحِقًّا لِلْحَمْدِ وَالْمَدْحِ. السَّادِسُ: قَوْلُهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى مَحْمُودٌ، فَنَقُولُ: اسْتِحْقَاقُهُ الْحَمْدَ وَالْمَدْحَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ أَمْرًا ثَابِتًا لَهُ لِذَاتِهِ أَوْ لَيْسَ ثَابِتًا له لِذَاتِهِ، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ امْتَنَعَ أَنْ يَكُونَ شَيْءٌ مِنَ الْأَفْعَالِ مُوجِبًا لَهُ اسْتِحْقَاقَ الْمَدْحِ، لِأَنَّ مَا ثَبَتَ لِذَاتِهِ امْتَنَعَ ثُبُوتُهُ لِغَيْرِهِ، وَامْتَنَعَ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ شَيْءٌ مِنَ الْأَفْعَالِ مُوجِبًا لَهُ اسْتِحْقَاقَ الذَّمِّ، لِأَنَّ مَا ثَبَتَ لِذَاتِهِ امْتَنَعَ ارْتِفَاعُهُ بِسَبَبِ غَيْرِهِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَتَقَرَّرْ فِي حَقِّهِ تَعَالَى وُجُوبُ شَيْءٍ عَلَيْهِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَجِبَ لِلْعِبَادِ عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنَ الْأَعْوَاضِ
Birincisi: Fiili daha şerefli ve daha kâmil olan, kendisinden sâdır olan nimet daha yüce / ve daha üstün olan herkesin hamde müstahak oluşu daha çoktur. Şüphe yok ki mahlûkatın en şereflisi imandır. Şayet iman kulun fiili olsaydı, kulun hamde müstahak oluşu Allâh'ın ona müstahak oluşundan daha evlâ ve daha yüce olurdu. Durum böyle olmadığına göre bildik ki iman kulun yaratmasıyla değil Allâh'ın yaratmasıyla hâsıl olmuştur. İkincisi: Ümmet “İman nimetinden ötürü Allâh'a hamdolsun” deme hususunda icmâ etmiştir. Şayet iman kulun fiili olup Allâh'ın fiili olmasaydı, onların “İman nimetinden ötürü Allâh'a hamdolsun” sözü bâtıl olurdu. Zira fâili, kendi fiili olmayan bir şeyden ötürü hamdetmek bâtıl ve çirkindir; nitekim Teâlâ: { وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا } “Yapmadıkları şeylerle övülmeyi severler” [Âl-i İmrân: 188] buyurmuştur. Üçüncüsü: Biz, O'nun “el-Hamdü lillâh” buyruğunun zahirinin bütün hamdin Allâh'a ait olduğuna ve Allâh'tan başkası için asla bir hamd bulunmadığına delâlet ettiğini ispatlamıştık. Bütün hamdin Allâh'a ait olması ise ancak bütün nimetlerin Allâh'tan olması durumunda mümkündür; iman da nimetlerin en faziletlisidir, dolayısıyla imanın Allâh'tan olması vacip olmuştur. Dördüncüsü: O'nun “el-Hamdü lillâh” buyruğu Kendisinin Kendi zatını övmesidir; mahlûkat arasında ise kişinin kendi nefsini övmesi çirkin görülür. Kitabına Kendi nefsini övgü ile başlaması, O'nun halinin mahlûkatın halinden farklı olduğuna ve mahlûkattan çirkin olan şeyin Allâh'tan güzel olduğuna delâlet etmiştir. Bu da O Teâlâ'nın fiillerinin mahlûkatın fiillerine kıyas edilmekten münezzeh olduğuna delâlet eder. Zira bazı şeyler kullardan sâdır olduğunda çirkin olabilir ama o şeyler Allâh Teâlâ'dan sâdır olduğunda çirkin olmaz. Bu ise İ'tizâl mezhebinin esaslarını tamamen yıkar. Beşincisi: Mu'tezile'ye göre O Teâlâ'nın fiillerinin güzel olması ve güzelliğe zâit bir sıfatının bulunması vaciptir; aksi takdirde abes olurdu ki bu O'nun hakkında muhaldir. Güzelliğe zâit olan bu durum ya vaciptir ya da lütuf kabilindendir: Vacip olan, mükelleflere sevap ve ivazı ulaştırmak gibidir. Lütuf kabilinden olan ise ihsan yoluyla vacip miktarının üzerine artırması gibidir. Deriz ki: Bu durum O Teâlâ'nın hamde müstahak oluşunu zedeler ve “el-hamdü lillâh” sözümüzün sıhhatini iptal eder. Bunun açıklaması şöyledir: Vaciplerin eda edilmesi hamde müstahak olmayı ifade etmez. Görmez misin ki bir başkasına bir dinar borcu olan kimse onu ödediğinde hamde müstahak olmaz. Şayet Allâh üzerine bir fiil vacip olsaydı, o fiil O'nu yerilmekten kurtarır fakat hamde müstahak olmasını gerektirmezdi. Lütuf fiiline gelince; hasma (Mu'tezile'ye) göre O bununla fazla bir hamd kazanır; çünkü şayet O'ndan bu fiil sâdır olmasaydı O'na bu hamd hâsıl olmazdı. Durum böyle olunca O, zatı bakımından noksan olup başkasıyla kemal bulan biri olurdu ki bu da O Teâlâ'nın hamd ve medhe müstahak olmasına engel olur. Altıncısı: O'nun “el-Hamdü lillâh” buyruğu O Teâlâ'nın mahmûd olduğuna delâlet eder. Deriz ki: O'nun hamd ve medhe müstahak oluşu ya zatı gereği O'na sabit olan bir husustur yahut zatı gereği O'na sabit değildir. Eğer birincisi ise fiillerden hiçbir şeyin O'na medhe müstahak olmayı gerektirmesi imkânsız olur; zira zatı gereği sabit olan şeyin başkası için sabit olması imkânsızdır. Yine fiillerden hiçbir şeyin O'na yerilmeye müstahak olmayı gerektirmesi de imkânsız olur; zira zatı gereği sabit olan şeyin başkası sebebiyle kalkması imkânsızdır. Durum böyle olunca O Teâlâ hakkında Kendisine bir şeyin vacip olması sabit olmaz; dolayısıyla kullar için O'nun üzerine ivazlardan
/ وَالثَّوَابِ، وَذَلِكَ يَهْدِمُ أُصُولَ الْمُعْتَزِلَةِ، وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: - وَهُوَ أَنْ يَكُونَ اسْتِحْقَاقُ الْحَمْدِ لِلَّهِ لَيْسَ ثَابِتًا لَهُ لِذَاتِهِ- فَنَقُولُ: فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ نَاقِصًا لِذَاتِهِ مُسْتَكْمِلًا بِغَيْرِهِ، وَذَلِكَ عَلَى اللَّهِ مُحَالٌ أَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَقَالُوا: إِنَّ قَوْلَهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ لَا يَتِمُّ إِلَّا عَلَى قَوْلِنَا لِأَنَّ الْمُسْتَحِقَّ لِلْحَمْدِ عَلَى الْإِطْلَاقِ هُوَ الَّذِي لَا قَبِيحَ فِي فِعْلِهِ، وَلَا جَوْرَ فِي أَقْضِيَتِهِ، وَلَا ظُلْمَ فِي أَحْكَامِهِ، وَعِنْدَنَا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى كَذَلِكَ، فَكَانَ مُسْتَحِقًّا لِأَعْظَمِ الْمَحَامِدِ وَالْمَدَائِحِ، أَمَّا عَلَى مَذْهَبِ الْجَبْرِيَّةِ لَا قَبِيحَ إِلَّا وَهُوَ فِعْلُهُ، وَلَا جَوْرَ إِلَّا وَهُوَ حُكْمُهُ، وَلَا عَبَثَ إِلَّا وَهُوَ صُنْعُهُ، لِأَنَّهُ يَخْلُقُ الْكُفْرَ فِي الْكَافِرِ ثُمَّ يُعَذِّبُهُ عَلَيْهِ، وَيُؤْلِمُ الْحَيَوَانَاتِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُعَوِّضَهَا، فَكَيْفَ يُعْقَلُ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ كَوْنُهُ مُسْتَحِقًّا لِلْحَمْدِ؟ وَأَيْضًا فَذَلِكَ الْحَمْدُ الَّذِي يَسْتَحِقُّهُ اللَّهُ تَعَالَى بِسَبَبِ الْإِلَهِيَّةِ إِمَّا أَنْ يَسْتَحِقَّهُ عَلَى الْعَبْدِ، أَوْ عَلَى نَفْسِهِ، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ وَجَبَ كَوْنُ الْعَبْدِ قَادِرًا عَلَى الْفِعْلِ، وَذَلِكَ يُبْطِلُ الْقَوْلَ بِالْجَبْرِ وَإِنْ كَانَ الثَّانِي كَانَ مَعْنَاهُ أَنَّ اللَّهَ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَحْمَدَ نَفْسَهُ، وَذَلِكَ بَاطِلٌ، قَالُوا: فَثَبَتَ أَنَّ الْقَوْلَ بِالْحَمْدِ لله لا يصح إلا على قولنا.
/ ve sevaptan hiçbir şeyin vacip olmaması gerekir; bu ise Mu'tezile'nin esaslarını yıkar. İkinci kısma -yani hamde müstahak olmanın Allâh için zatı gereği sabit olmaması kısmına- gelince; deriz ki: O vakit O'nun zatı gereği noksan olup başkasıyla kemal bulan olması gerekir ki bu Allâh hakkında muhaldir. Mu'tezile ise şöyle demiştir: “el-Hamdü lillâh” sözü ancak bizim görüşümüz üzerine tam olur. Çünkü mutlak olarak hamde lâyık olan zat; fiilinde çirkinlik, kazalarında haksızlık ve hükümlerinde zulüm bulunmayan kimsedir. Bize göre Allâh Teâlâ böyledir; dolayısıyla en büyük hamdlere ve övgülere lâyıktır. Cebriyye mezhebine göre ise O'nun fiili olmayan hiçbir çirkinlik, O'nun hükmü olmayan hiçbir haksızlık ve O'nun sanatı olmayan hiçbir abes fiil yoktur; zira O kâfirde küfrü yaratır, sonra da bundan dolayı ona azap eder ve hayvanlara bir ivaz vermeksizin acı çektirir. Bu takdire göre O'nun hamde müstahak oluşu nasıl akledilebilir? Ayrıca Allâh Teâlâ'nın ilâhlık sebebiyle hak ettiği o hamdi O ya kulun üzerinden hak eder ya da Kendi zatı üzerinden hak eder. Eğer birincisi ise kulun fiile kâdir olması vacip olur ki bu cebr görüşünü iptal eder. Eğer ikincisi ise bunun manası Allâh'ın Kendi nefsine hamdetmesinin Kendisine vacip olmasıdır ki bu bâtıldır. Dediler ki: Böylece “el-Hamdü lillâh” sözünün ancak bizim görüşümüz üzerine sahih olacağı sabit olmuştur.
شكر المنعم:
Nimet Verene Şükretmek:
الْفَائِدَةُ السَّادِسَةَ عَشْرَةَ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ وُجُوبَ الشُّكْرِ ثَابِتٌ بِالْعَقْلِ أَوْ بِالسَّمْعِ: مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ ثَابِتٌ بِالسَّمْعِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا [الْإِسْرَاءِ: ١٥] وَلِقَوْلِهِ تَعَالَى: رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ [النِّسَاءِ: ١٦٥] وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ إِنَّهُ ثَابِتٌ قَبْلَ مَجِيءِ الشَّرْعِ وَبَعْدَ مَجِيئِهِ عَلَى الْإِطْلَاقِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: الْحَمْدُ لِلَّهِ وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ يَدُلُّ أَنَّ هَذَا الْحَمْدَ حَقُّهُ وَمِلْكُهُ عَلَى الْإِطْلَاقِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى ثُبُوتِ هَذَا الِاسْتِحْقَاقِ قَبْلَ مَجِيءِ الشَّرْعِ. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ [الفاتحة: ٢] وَقَدْ ثَبَتَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ تَرْتِيبَ الْحُكْمِ عَلَى الْوَصْفِ الْمُنَاسِبِ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ ذَلِكَ الْحُكْمِ مُعَلَّلًا بِذَلِكَ الوصف، فههنا أَثْبَتَ الْحَمْدَ لِنَفْسِهِ وَوَصَفَ نَفْسَهُ بِكَوْنِهِ تَعَالَى رَبًّا لِلْعَالَمِينَ رَحْمَانًا رَحِيمًا بِهِمْ، مَالِكًا لِعَاقِبَةِ أَمْرِهِمْ فِي الْقِيَامَةِ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اسْتِحْقَاقَ الْحَمْدِ إِنَّمَا يَحْصُلُ لِكَوْنِهِ تَعَالَى مُرَبِّيًا لَهُمْ رَحْمَانًا رَحِيمًا بِهِمْ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ ثَبَتَ أَنَّ اسْتِحْقَاقَ الْحَمْدِ ثَابِتٌ لِلَّهِ تَعَالَى فِي كُلِّ الْأَوْقَاتِ سَوَاءٌ كَانَ قَبْلَ مَجِيءِ النبي أو بعده.
On Altıncı Fayda: Şükrün vacip oluşunun akılla mı yoksa nakille mi sabit olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: İnsanlardan bazıları: Teâlâ'nın: { وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا } “Biz bir peygamber göndermedikçe azap edici değiliz” [İsrâ: 15] ve Teâlâ'nın: { رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ } “Peygamberlerden sonra insanların Allâh'a karşı bir hücceti olmasın diye müjdeleyici ve uyarıcı peygamberler [gönderdik]” [Nisâ: 165] buyruklarından ötürü nakille sabit olduğunu söylemiştir. Onlardan bazıları ise şeriat gelmeden önce de geldikten sonra da mutlak olarak sabit olduğunu söylemiştir. Bunun delili Teâlâ'nın: { الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Hamd Allâh'a mahsustur” buyruğudur. Bunun beyanı birkaç yöndendir: Birincisi: O'nun “el-Hamdü lillâh” buyruğu, bu hamdin mutlak olarak O'nun hakkı ve mülkü olduğuna delâlet eder; bu da söz konusu liyakatin şeriat gelmeden önce de sabit olduğuna delâlet eder. İkincisi: O Teâlâ: { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Hamd âlemlerin Rabbi olan Allâh'a mahsustur” [Fâtiha: 2] buyurmuştur. Fıkıh usûlünde hükmün münasip bir vasfa bağlanmasının o hükmün söz konusu vasıfla illetli olduğuna delâlet ettiği sabit olmuştur. Burada hamdi Kendi zatına isnat etmiş ve Kendisini âlemlerin Rabbi, onlara Rahmân ve Rahîm, kıyamette işlerinin akıbetinin mâliki olarak tavsif etmiştir. Bu durum hamde müstahak oluşun ancak O Teâlâ'nın onları terbiye edici, onlara Rahmân ve Rahîm olması sebebiyle hâsıl olduğuna delâlet eder. Durum böyle olunca, hamde müstahak oluşun ister peygamber gelmeden önce ister geldikten sonra olsun her vakitte Allâh Teâlâ için sabit olduğu kesinleşmiştir.
معنى الحمد:
Hamdin Manası:
الْفَائِدَةُ السَّابِعَةَ عَشْرَةَ: يَجِبُ عَلَيْنَا أَنْ نَبْحَثَ عَنْ حَقِيقَةِ الْحَمْدِ وَمَاهِيَّتِهِ فَنَقُولُ: تَحْمِيدُ اللَّهِ تَعَالَى لَيْسَ عِبَارَةً عَنْ قَوْلِنَا الْحَمْدُ لِلَّهِ، لِأَنَّ قَوْلَنَا الْحَمْدُ لِلَّهِ إِخْبَارٌ عَنْ حُصُولِ الْحَمْدِ، وَالْإِخْبَارُ عَنِ الشَّيْءِ مُغَايِرٌ لِلْمُخْبَرِ عَنْهُ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ تَحْمِيدُ اللَّهِ مُغَايِرًا لِقَوْلِنَا الْحَمْدُ لِلَّهِ، فَنَقُولُ: حَمْدُ الْمُنْعِمِ عِبَارَةٌ عَنْ كُلِّ فِعْلٍ يُشْعِرُ بِتَعْظِيمِ الْمُنْعِمِ بِسَبَبِ كَوْنِهِ مُنْعِمًا. وَذَلِكَ الْفِعْلُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ/ فِعْلُ الْقَلْبِ، أَوْ فِعْلُ اللِّسَانِ، أَوْ فِعْلُ الْجَوَارِحِ، أَمَّا فِعْلُ الْقَلْبِ فَهُوَ أَنْ يَعْتَقِدَ فِيهِ كَوْنَهُ مَوْصُوفًا بِصِفَاتِ الْكَمَالِ وَالْإِجْلَالِ، وَأَمَّا فِعْلُ اللِّسَانِ فَهُوَ أَنْ يَذْكُرَ أَلْفَاظًا دَالَّةً عَلَى كَوْنِهِ مَوْصُوفًا بِصِفَاتِ الْكَمَالِ. وَأَمَّا فِعْلُ الْجَوَارِحِ فَهُوَ أَنْ يَأْتِيَ بِأَفْعَالٍ دَالَّةٍ عَلَى كَوْنِ ذَلِكَ الْمُنْعِمِ مَوْصُوفًا بِصِفَاتِ الْكَمَالِ وَالْإِجْلَالِ، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنَ الْحَمْدِ، وَاعْلَمْ أَنَّ أَهْلَ الْعِلْمِ افْتَرَقُوا فِي هَذَا الْمَقَامِ فَرِيقَيْنِ: الْفَرِيقُ الْأَوَّلُ: الَّذِينَ قَالُوا إِنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَأْمُرَ اللَّهُ عَبِيدَهُ بِأَنْ يَحْمَدُوهُ، وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ ذَلِكَ التَّحْمِيدَ إِمَّا أَنْ يكون بناءً على إنعام وصل إليهم أولًا وَبِنَاءً عَلَيْهِ، فَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ، لِأَنَّ هَذَا يَقْتَضِي أَنَّهُ تَعَالَى طَلَبَ مِنْهُمْ عَلَى إِنْعَامِهِ جَزَاءً وَمُكَافَأَةً، وَذَلِكَ يَقْدَحُ فِي كَمَالِ الْكَرَمِ، فَإِنَّ الْكَرِيمَ إِذَا أَنْعَمَ لَمْ يَطْلُبِ الْمُكَافَأَةَ، وَأَمَّا الثاني فهو
On Yedinci Fayda: Hamdin hakikati ve mahiyeti hakkında inceleme yapmamız gerekir. Deriz ki: Allâh Teâlâ'yı tahmîd etmek “el-Hamdü lillâh” sözümüzden ibaret değildir. Çünkü “el-Hamdü lillâh” sözümüz hamdin meydana geldiğini haber vermektir; bir şeyi haber vermek ise haber verilen şeyden başkadır. Dolayısıyla Allâh'ı tahmîd etmenin “el-Hamdü lillâh” sözümüzden farklı olması vacip olmuştur. Deriz ki: Nimet verene hamdetmek, nimet veren olması sebebiyle nimet vereni tazim ettiğini hissettiren her fiilden ibarettir. Bu fiil ise ya / kalbin fiilidir yahut dilin fiilidir yahut organların fiilidir. Kalbin fiili, onun kemal ve celâl sıfatlarıyla mevsuf olduğuna inanmaktır. Dilin fiili, onun kemal sıfatlarıyla mevsuf olduğuna delâlet eden lafızları zikretmektir. Organların fiili ise o nimet verenin kemal ve celâl sıfatlarıyla mevsuf olduğuna delâlet eden fiilleri yapmaktır. İşte hamdden murat edilen budur. Bil ki ilim ehli bu makamda iki fırkaya ayrılmıştır: Birinci fırka: Allâh'ın kullarına Kendisine hamdetmelerini emretmesinin câiz olmadığını söyleyenlerdir. Buna karşı birkaç vecihle delil getirmişlerdir: Birincisi: Bu tahmîd ya kendilerine ulaşan bir in'âma binaendir veya öyle değildir. İlki bâtıldır; zira bu durum O Teâlâ'nın in'âmı karşılığında onlardan bir mükâfat ve karşılık talep ettiğini gerektirir ki bu da cömertliğin kemaline gölge düşürür. Zira cömert olan kimse in'âmda bulunduğunda karşılık istemez. İkincisi ise
إِتْعَابٌ لِلْغَيْرِ ابْتِدَاءً، وَذَلِكَ يُوجِبُ الظُّلْمَ. الثَّانِي: قَالُوا الِاشْتِغَالُ بِهَذَا الْحَمْدِ مُتْعِبٌ لِلْحَامِدِ وَغَيْرُ نَافِعٍ لِلْمَحْمُودِ، لِأَنَّهُ كَامِلٌ لِذَاتِهِ، وَالْكَامِلُ لِذَاتِهِ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَسْتَكْمِلَ بِغَيْرِهِ، فَثَبَتَ أَنَّ الِاشْتِغَالَ بِهَذَا التَّحْمِيدِ عَبَثٌ وَضَرَرٌ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ مَشْرُوعًا. الثَّالِثُ: أَنَّ مَعْنَى الْإِيجَابِ هُوَ أَنَّهُ لَوْ لَمْ يَفْعَلْ لَاسْتَحَقَّ الْعِقَابَ، فَإِيجَابُ حَمْدِ اللَّهِ تَعَالَى مَعْنَاهُ أَنَّهُ قَالَ لَوْ لَمْ تَشْتَغِلْ بِهَذَا الْحَمْدِ لَعَاقَبْتُكَ، وَهَذَا الْحَمْدُ لَا نَفْعَ لَهُ فِي حَقِّ اللَّهِ، فَكَانَ مَعْنَاهُ أَنَّ هَذَا الْفِعْلَ لَا فَائِدَةَ فِيهِ لِأَحَدٍ، وَلَوْ تَرَكْتَهُ لَعَاقَبْتُكَ أَبَدَ الْآبَادِ، وَهَذَا لَا يَلِيقُ بِالْحَكَمِ الْكَرِيمِ. الْفَرِيقُ الثَّانِي:
başkasına sebepsiz yere zahmet vermektir ki bu da zulmü gerektirir. İkincisi: Şöyle dediler: Bu hamd ile meşgul olmak hamdedene zahmet verir, hamdedilene ise fayda sağlamaz; çünkü O bizâtihi kâmildir, bizâtihi kâmil olanın ise başkasıyla kemal bulması imkânsızdır. Böylece bu tahmîd ile meşgul olmanın abes ve zarar olduğu sabit olmuştur; dolayısıyla meşru olmaması vacip olur. Üçüncüsü: Vücûbun (farz kılmanın) manası, şayet yapmazsa cezayı hak etmesidir. Dolayısıyla Allâh Teâlâ'ya hamdin vacip kılınmasının manası: “Şayet bu hamd ile meşgul olmazsan seni cezalandırırım” buyurmuş olmasıdır. Oysa bu hamdin Allâh hakkında bir faydası yoktur. Dolayısıyla bunun manası; bu fiilin hiç kimseye bir faydası yoktur, şayet onu terk edersen seni ebediyen cezalandırırım, demek olur ki bu da Kerîm olan Hâkim'e lâyık değildir. İkinci Fırka:
قَالُوا الِاشْتِغَالُ بِحَمْدِ اللَّهِ سُوءُ أَدَبٍ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ يَجْرِي مَجْرَى مُقَابَلَةِ إِحْسَانِ اللَّهِ بِذَلِكَ الشُّكْرِ الْقَلِيلِ، وَالثَّانِي: أَنَّ الِاشْتِغَالَ بِالشُّكْرِ لَا يَتَأَتَّى إِلَّا مَعَ اسْتِحْضَارِ تِلْكَ النِّعَمِ فِي الْقَلْبِ، وَاشْتِغَالَ الْقَلْبِ بِالنِّعَمِ يَمْنَعُهُ مِنَ الِاسْتِغْرَاقِ فِي مَعْرِفَةِ الْمُنْعِمِ. الثَّالِثُ: أَنَّ الثَّنَاءَ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى عِنْدَ وِجْدَانِ النِّعْمَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ إِنَّمَا أَثْنَى عَلَيْهِ لِأَجْلِ الْفَوْزِ بِتِلْكَ النِّعَمِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَقْصُودَهُ مِنَ الْعِبَادَةِ وَالْحَمْدِ وَالثَّنَاءِ الْفَوْزُ بِتِلْكَ النِّعَمِ، وَهَذَا الرَّجُلُ فِي الْحَقِيقَةِ مَعْبُودُهُ وَمَطْلُوبُهُ إِنَّمَا هُوَ تِلْكَ النِّعْمَةُ وَحَظُّ النَّفْسِ، وَذَلِكَ مَقَامٌ نَازِلٌ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Şöyle dediler: Allâh'a hamd ile meşgul olmak birkaç yönden edep dışıdır: Birincisi: Allâh'ın ihsanına o azıcık şükürle karşılık verme konumuna geçer. İkincisi: Şükür ile meşgul olmak ancak o nimetleri kalpte hazır bulundurmakla mümkün olur; kalbin nimetlerle meşgul olması ise onu Nimet Veren'in marifetine dalmaktan alıkoyar. Üçüncüsü: Nimeti bulduğu anda Allâh Teâlâ'yı övmek, O'nu sırf o nimetlere kavuşmak için övdüğüne delâlet eder. Bu da onun ibadetten, hamdden ve senâdan maksadının o nimetlere nail olmak olduğunu gösterir. Bu adamın hakikatte mabudu ve aradığı şey sırf o nimet ve nefsin hazzıdır; bu ise aşağı bir mertebedir. Doğrusunu en iyi Allâh bilir.
الْفَصْلُ الثَّانِي فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ رب العالمين،
İkinci Fasıl: “Rabbi'l-âlemîn” Buyruğunun Tefsiri Hakkında,
وفيه فوائد أقسام العالم وأنواع كل قسم:
ve bunda faydalar vardır. Âlemin kısımları ve her kısmın türleri:
الفائدة الأولى: [أقسام العالم وأنواع كل قسم] اعْلَمْ أَنَّ الْمَوْجُودَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ وَاجِبًا لِذَاتِهِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مُمْكِنًا لِذَاتِهِ، أَمَّا الْوَاجِبُ لِذَاتِهِ فَهُوَ اللَّهُ تَعَالَى فَقَطْ، وَأَمَّا الْمُمْكِنُ لِذَاتِهِ فَهُوَ كُلُّ مَا سِوَى اللَّهِ تَعَالَى وَهُوَ الْعَالَمُ، / لِأَنَّ الْمُتَكَلِّمِينَ قَالُوا: الْعَالَمُ كُلُّ مَوْجُودٍ سِوَى اللَّهِ، وَسَبَبُ تَسْمِيَةِ هَذَا الْقِسْمِ بِالْعَالَمِ أَنَّ وُجُودَ كُلِّ شَيْءٍ سِوَى اللَّهِ يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ اللَّهِ تَعَالَى، فَلِهَذَا السَّبَبِ سُمِّيَ كُلُّ مَوْجُودٍ سِوَى اللَّهِ بِأَنَّهُ عَالَمٌ. إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: كُلُّ مَا سِوَى اللَّهِ تَعَالَى إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُتَحَيِّزًا، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ صِفَةً لِلْمُتَحَيِّزِ، وَإِمَّا أَنْ لَا يَكُونَ مُتَحَيِّزًا وَلَا صِفَةَ لِلْمُتَحَيِّزِ، فَهَذِهِ أَقْسَامٌ ثَلَاثَةٌ: الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: الْمُتَحَيِّزُ: وَهُوَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ قَابِلًا لِلْقِسْمَةِ، أَوْ لَا يَكُونَ، فَإِنْ كَانَ قَابِلًا لِلْقِسْمَةِ فَهُوَ الْجِسْمُ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ فَهُوَ الْجَوْهَرُ الْفَرْدُ، أَمَّا الْجِسْمُ فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مِنَ الْأَجْسَامِ الْعُلْوِيَّةِ أَوْ مِنَ الْأَجْسَامِ السُّفْلِيَّةِ، أَمَّا الْأَجْسَامُ الْعُلْوِيَّةُ فَهِيَ الْأَفْلَاكُ وَالْكَوَاكِبُ، وَقَدْ ثَبَتَ بِالشَّرْعِ أَشْيَاءُ أُخَرُ سِوَى هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ، مِثْلُ الْعَرْشِ وَالْكُرْسِيِّ وَسِدْرَةِ الْمُنْتَهَى وَاللَّوْحِ وَالْقَلَمِ وَالْجَنَّةِ، وَأَمَّا الْأَجْسَامُ السُّفْلِيَّةُ فَهِيَ إِمَّا بَسِيطَةٌ أَوْ مُرَكَّبَةٌ: أَمَّا الْبَسِيطَةُ فَهِيَ الْعَنَاصِرُ الْأَرْبَعَةُ: وَأَحَدُهَا: كُرَةُ الْأَرْضِ بِمَا فِيهَا مِنَ الْمَفَاوِزِ وَالْجِبَالِ وَالْبِلَادِ الْمَعْمُورَةِ، وَثَانِيهَا: كُرَةُ الْمَاءِ وَهِيَ الْبَحْرُ الْمُحِيطُ وَهَذِهِ الْأَبْحُرُ الْكَبِيرَةُ الْمَوْجُودَةُ فِي هَذَا الرُّبْعِ الْمَعْمُورِ وَمَا فِيهِ مِنَ الْأَوْدِيَةِ الْعَظِيمَةِ الَّتِي لَا يَعْلَمُ عَدَدَهَا إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى، وَثَالِثُهَا: كُرَةُ الْهَوَاءِ، وَرَابِعُهَا: كُرَةُ النَّارِ. وَأَمَّا الْأَجْسَامُ الْمُرَكَّبَةُ فَهِيَ النَّبَاتُ، وَالْمَعَادِنُ، وَالْحَيَوَانُ، عَلَى كَثْرَةِ أَقْسَامِهَا وَتَبَايُنِ أَنْوَاعِهَا، وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: - وَهُوَ الْمُمْكِنُ الَّذِي يَكُونُ صِفَةً لِلْمُتَحَيِّزَاتِ- فَهِيَ الْأَعْرَاضُ، وَالْمُتَكَلِّمُونَ ذَكَرُوا مَا يَقْرُبُ مِنْ أَرْبَعِينَ جِنْسًا مِنْ أَجْنَاسِ الْأَعْرَاضِ. أَمَّا الثَّالِثُ- وَهُوَ الْمُمْكِنُ الَّذِي لَا يَكُونُ مُتَحَيِّزًا وَلَا صِفَةً لِلْمُتَحَيِّزِ- فَهُوَ الْأَرْوَاحُ، وَهِيَ إِمَّا سُفْلِيَّةٌ، وَإِمَّا عُلْوِيَّةٌ: أَمَّا السُّفْلِيَّةُ فَهِيَ إِمَّا خَيِّرَةٌ، وَهُمْ صَالِحُو الْجِنِّ، وَإِمَّا شِرِّيرَةٌ خَبِيثَةٌ وَهِيَ مَرَدَةُ الشَّيَاطِينِ. وَالْأَرْوَاحُ الْعُلْوِيَّةُ إِمَّا مُتَعَلِّقَةٌ بِالْأَجْسَامِ وَهِيَ الْأَرْوَاحُ
Birinci Fayda: [Âlemin kısımları ve her kısmın türleri] Bil ki var olan şey (mevcûd) ya bizâtihi vaciptir (vâcibü'l-vücûd) yahut bizâtihi mümkündür (mümkinü'l-vücûd). Bizâtihi vacip olan sadece Allâh Teâlâ'dır. Bizâtihi mümkün olan ise Allâh Teâlâ'nın dışındaki her şeydir ve o da âlemdir. / Zira kelâmcılar şöyle demişlerdir: Âlem, Allâh'ın dışındaki her mevcuttur. Bu kısmın âlem olarak isimlendirilmesinin sebebi, Allâh'ın dışındaki her şeyin varlığının Allâh Teâlâ'nın varlığına delâlet etmesidir; işte bu sebepten dolayı Allâh'ın dışındaki her mevcuda âlem adı verilmiştir. Bunu bildiğinde deriz ki: Allâh Teâlâ'nın dışındaki her şey ya mütehayyizdir (yer kaplayandır) yahut mütehayyizin sıfatıdır yahut da ne mütehayyizdir ne de mütehayyizin sıfatıdır. İşte bunlar üç kısımdır: Birinci kısım: Mütehayyiz olan: Bu ya bölünmeyi kabul eder yahut etmez. Şayet bölünmeyi kabul ederse cisimdir, şayet böyle değilse cevher-i ferddir (bölünemeyen atomdur). Cisme gelince; o ya ulvî (yüce) cisimlerdendir yahut süflî (aşağı) cisimlerdendir. Ulvî cisimler felekler ve yıldızlardır; şeriatla bu iki kısmın dışında Arş, Kürsî, Sidretü'l-Müntehâ, Levh, Kalem ve Cennet gibi başka şeylerin varlığı da sabit olmuştur. Süflî cisimlere gelince; bunlar ya basittir (yalındır) yahut mürekkeptir (bileşiktir): Basit olanlar dört unsurdur (anâsır-ı erbaa): Birincisi çöller, dağlar ve mâmur beldelerle birlikte yerküredir. İkincisi su küresidir ki o da Muhit Denizi, bu mâmur dörtte birde (rub'-i meskûn) bulunan büyük denizler ve Allâh Teâlâ'dan başkasının sayısını bilmediği içindeki büyük nehirlerdir. Üçüncüsü hava küresi, dördüncüsü ise ateş küresidir. Mürekkep cisimler ise çok sayıdaki kısımları ve birbirinden farklı türleriyle bitkiler, madenler ve hayvanlardır. İkinci kısım: -ki o mütehayyizlerin sıfatı olan mümkündür- bunlar arazlardır; kelâmcılar kırka yakın araz cinsi zikretmişlerdir. Üçüncüsü: -ki o ne mütehayyiz ne de mütehayyizin sıfatı olan mümkündür- bunlar ruhlardır; ruhlar da ya süflîdir yahut ulvîdir: Süflî olanlar ya hayırlıdır ki onlar cinlerin salihleridir yahut şerli ve habistir ki onlar azgın şeytanlardır. Ulvî ruhlar ise ya cisimlere taalluk etmiştir ki bunlar feleklere
الْفَلَكِيَّةُ، وَإِمَّا غَيْرُ مُتَعَلِّقَةٍ بِالْأَجْسَامِ وَهِيَ الْأَرْوَاحُ الْمُطَهَّرَةُ الْمُقَدَّسَةُ، فَهَذَا هُوَ الْإِشَارَةُ إِلَى تَقْسِيمِ مَوْجُودَاتِ الْعَالَمِ، وَلَوْ أَنَّ الْإِنْسَانَ كَتَبَ أَلْفَ أَلْفِ مُجَلَّدٍ فِي شَرْحِ هَذِهِ الْأَقْسَامِ لَمَا وَصَلَ إِلَى أَقَلِّ مَرْتَبَةٍ مِنْ مَرَاتِبِ هَذِهِ الْأَقْسَامِ، إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا ثَبَتَ أَنَّ وَاجِبَ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ وَاحِدٌ، ثَبَتَ أَنَّ كُلَّ مَا سِوَاهُ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ، فَيَكُونُ مُحْتَاجًا فِي وُجُودِهِ إِلَى إِيجَادِ الْوَاجِبِ لِذَاتِهِ، وَأَيْضًا ثَبَتَ أَنَّ الْمُمْكِنَ حَالَ بَقَائِهِ لَا يَسْتَغْنِي عَنِ الْمُبْقِي، وَاللَّهُ تَعَالَى إِلَهُ الْعَالَمِينَ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ هُوَ الَّذِي أَخْرَجَهَا مِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ، وَهُوَ رَبُّ الْعَالَمِينَ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ هُوَ الَّذِي يُبْقِيهَا حَالَ دَوَامِهَا وَاسْتِقْرَارِهَا. وَإِذَا عَرَفْتَ ذَلِكَ ظَهَرَ عِنْدَكَ شَيْءٌ قَلِيلٌ مِنْ تَفْسِيرِ قَوْلِهِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَكُلُّ مَنْ كَانَ أَكْثَرَ إِحَاطَةٍ بِأَحْوَالِ هَذِهِ الْأَقْسَامِ الثَّلَاثَةِ كَانَ أَكْثَرَ وُقُوفًا عَلَى تَفْسِيرِ قَوْلِهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ.
ait ruhlardır, yahut cisimlere taalluk etmemiştir ki bunlar da tertemiz, mukaddes ruhlardır. İşte bu, âlemin varlıklarının taksimine bir işarettir. Şayet bir insan bu kısımların şerhinde bin kere bin (bir milyon) cilt kitap yazsa yine de bu kısımların mertebelerinden en küçük bir mertebeye dahi ulaşamazdı. Ne var ki bizâtihi vacibü'l-vücûdun tek olduğu sabit olunca, O'nun dışındaki her şeyin bizâtihi mümkinü'l-vücûd olduğu sabit olmuştur; dolayısıyla o, varlığında bizâtihi Vacip olanın var etmesine muhtaçtır. Ayrıca mümkünün devam ettiği halde de devam ettiriciden müstağni olamayacağı sabit olmuştur. Allâh Teâlâ onları yokluktan varlığa çıkardığı cihetle âlemlerin ilâhıdır; devam ve karar kıldıkları halde onları varlıkta tuttuğu cihetle de âlemlerin Rabbidir. Bunu bildiğin zaman { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } buyruğunun tefsirinden sana az bir şey açığa çıkmış olur. Bu üç kısmın hallerini daha çok ihata eden kimse, O'nun { رَبِّ الْعالَمِينَ } buyruğunun tefsirine daha çok vâkıf olur.
الْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُرَبِّي عَلَى قِسْمَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يُرَبِّيَ شَيْئًا لِيَرْبَحَ عَلَيْهِ الْمُرَبِّي، وَالثَّانِي: أَنْ يُرَبِّيَهُ لِيَرْبَحَ الْمُرَبِّي، وَتَرْبِيَةُ كُلِّ الْخَلْقِ عَلَى الْقِسْمِ الْأَوَّلِ، لِأَنَّهُمْ إِنَّمَا يُرَبُّونَ غَيْرَهُمْ لِيَرْبَحُوا عَلَيْهِ إِمَّا ثَوَابًا أَوْ ثَنَاءً، وَالْقِسْمُ الثَّانِي: هُوَ الْحَقُّ سُبْحَانَهُ، كَمَا قَالَ: خَلَقْتُكُمْ لِتَرْبَحُوا عَلَيَّ لَا لِأَرْبَحَ عَلَيْكُمْ فَهُوَ تَعَالَى يُرَبِّي وَيُحْسِنُ، وَهُوَ بِخِلَافِ سَائِرِ الْمُرَبِّينَ وَبِخِلَافِ سَائِرِ الْمُحْسِنِينَ.
İkinci Fayda: Terbiye eden iki kısımdır: Birincisi: Terbiye edenin (mürebbînin) kendisinin kazanması için bir şeyi terbiye etmesidir. İkincisi: Terbiye edilenin kazanması için onu terbiye etmesidir. Bütün mahlûkatın terbiyesi birinci kısım üzeredir; çünkü onlar başkalarını ya sevap yahut övgü kazanmak için terbiye ederler. İkinci kısım ise Hak Sübhânehu'dur; nitekim: “Ben sizi Kendim kazanayım diye değil, siz Bana karşı kazanasınız diye yarattım” buyurmuştur. Dolayısıyla O Teâlâ terbiye eder ve ihsanda bulunur; O diğer bütün terbiye edenlerden farklı ve diğer bütün ihsan edicilerden başkadır.
وَاعْلَمْ أَنَّ تَرْبِيَتَهُ تَعَالَى مُخَالِفَةٌ لِتَرْبِيَةِ غَيْرِهِ، وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: مَا ذَكَرْنَاهُ أَنَّهُ تَعَالَى يُرَبِّي عَبِيدَهُ لَا لِغَرَضِ نَفْسِهِ بَلْ لِغَرَضِهِمْ وَغَيْرُهُ يُرَبُّونَ لِغَرَضِ أَنْفُسِهِمْ لَا لِغَرَضِ غَيْرِهِمْ، الثَّانِي: أَنَّ غَيْرَهُ إِذَا رَبَّى فَبِقَدْرِ تِلْكَ التَّرْبِيَةِ يَظْهَرُ النُّقْصَانُ فِي خَزَائِنِهِ وَفِي مَالِهِ وَهُوَ تَعَالَى مُتَعَالٍ عَنِ النُّقْصَانِ وَالضَّرَرِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ. [الْحِجْرِ: ٢١] الثَّالِثُ: أَنَّ غَيْرَهُ مِنَ الْمُحْسِنِينَ إِذَا أَلَحَّ الْفَقِيرُ عَلَيْهِ أَبْغَضَهُ وَحَرَمَهُ وَمَنَعَهُ، وَالْحَقُّ تَعَالَى بِخِلَافِ ذَلِكَ، كَمَا
Bil ki O Teâlâ'nın terbiyesi başkasının terbiyesine benzemez; bunun beyanı birkaç yöndendir: Birincisi zikrettiğimiz husustur: O Teâlâ kullarını Kendi maksadı için değil bilakis onların menfaati için terbiye eder; başkaları ise başkalarının maksadı için değil kendi nefislerinin maksadı için terbiye ederler. İkincisi: Başkası terbiye ettiği zaman o terbiye nispetinde hazinelerinde ve malında eksilme görülür; O Teâlâ ise noksanlıktan ve zarardan münezzehtir. Nitekim Teâlâ: { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ } “Hazineleri katımızda olmayan hiçbir şey yoktur; biz onu ancak belirli bir ölçüyle indiririz” [Hicr: 21] buyurmuştur. Üçüncüsü: İhsan sahiplerinden başkası fakir kendisine ısrar ettiği zaman ona buğzeder, mahrum bırakır ve meneder. Hak Teâlâ ise böyle değildir; nitekim
قَالَ ﵊ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُحِبُّ الْمُلِحِّينَ فِي الدُّعَاءِ.
O (aleyhisselâm): “Şüphesiz Allâh Teâlâ duada ısrar edenleri sever” buyurmuştur.
الرَّابِعُ: أَنَّ غَيْرَهُ مِنَ الْمُحْسِنِينَ مَا لَمْ يُطْلَبْ مِنْهُ الْإِحْسَانُ لَمْ يُعْطِ، أَمَّا الْحَقُّ تَعَالَى فَأَنَّهُ يُعْطِي قَبْلَ السؤال، ألا تَرَى أَنَّهُ رَبَّاكَ حَالَ مَا كُنْتَ جَنِينًا فِي رَحِمِ الْأُمِّ، وَحَالَ مَا كُنْتَ جَاهِلًا غَيْرَ عَاقِلٍ، لَا تُحْسِنُ أَنْ تَسْأَلَ مِنْهُ وَوَقَاكَ وَأَحْسَنَ إِلَيْكَ مَعَ أَنَّكَ مَا سَأَلْتَهُ وَمَا كَانَ لَكَ عَقْلٌ وَلَا هِدَايَةٌ. الْخَامِسُ: أَنَّ غَيْرَهُ مِنَ الْمُحْسِنِينَ يَنْقَطِعُ إِحْسَانُهُ إِمَّا بِسَبَبِ الْفَقْرِ أَوِ الْغَيْبَةِ أَوِ الْمَوْتِ، وَالْحَقُّ تَعَالَى لَا يَنْقَطِعُ إِحْسَانُهُ الْبَتَّةَ. السَّادِسُ: أَنَّ غَيْرَهُ مِنَ الْمُحْسِنِينَ يَخْتَصُّ إِحْسَانُهُ بِقَوْمٍ دُونَ قَوْمٍ وَلَا يُمْكِنُهُ التَّعْمِيمُ أَمَّا الْحَقُّ تَعَالَى فَقَدْ وَصَلَ تَرْبِيَتُهُ وَإِحْسَانُهُ إِلَى الْكُلِّ كَمَا قَالَ: وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ [الْأَعْرَافِ: ١٥٦] فَثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى رَبُّ الْعَالَمِينَ وَمُحْسِنٌ إِلَى الْخَلَائِقِ أَجْمَعِينَ، فَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى فِي حَقِّ نَفْسِهِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ.
Dördüncüsü: İhsan sahiplerinden başkası, kendisinden ihsan istenmedikçe vermez; Hak Teâlâ ise istemeden önce verir. Görmez misin ki sen anne karnında bir cenin iken, hiçbir şey bilmeyen ve aklı ermeyen, O'ndan istemeyi beceremeyen bir halde iken seni terbiye etmiş; sen O'ndan istemediğin, aklın ve hidayetin bulunmadığı halde seni korumuş ve sana ihsanda bulunmuştur. Beşincisi: İhsan sahiplerinden başkasının ihsanı ya fakirlik ya bulunmama ya da ölüm sebebiyle kesilir; Hak Teâlâ'nın ihsanı ise asla kesilmez. Altıncısı: İhsan sahiplerinden başkasının ihsanı bazı kimselere mahsus olup bazılarına olmaz ve bunu genelleştirmeye gücü yetmez; Hak Teâlâ'nın terbiyesi ve ihsanı ise herkese ulaşmıştır; nitekim: { وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ } “Rahmetim her şeyi kuşatmıştır” [A'râf: 156] buyurmuştur. Böylece O Teâlâ'nın âlemlerin Rabbi ve bütün mahlûkata ihsan edici olduğu sabit olmuştur. İşte bundan dolayı Teâlâ Kendi zatı hakkında { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ } “Hamd âlemlerin Rabbi olan Allâh'a mahsustur” buyurmuştur.