الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: مَا رَوَاهُ الشَّافِعِيُّ بِإِسْنَادِهِ، أَنَّ مُعَاوِيَةَ قَدِمَ الْمَدِينَةَ فَصَلَّى بِهِمْ، وَلَمْ يَقْرَأْ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، وَلَمْ يُكَبِّرْ عِنْدَ الْخَفْضِ إِلَى الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ، فَلَمَّا سَلَّمَ نَادَاهُ الْمُهَاجِرُونَ وَالْأَنْصَارُ. يَا مُعَاوِيَةُ، سَرَقْتَ مِنَّا الصَّلَاةَ، أَيْنَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ؟ وَأَيْنَ التَّكْبِيرُ عِنْدَ الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ؟ ثُمَّ إِنَّهُ أَعَادَ الصَّلَاةَ مَعَ التَّسْمِيَةِ وَالتَّكْبِيرِ، قَالَ الشَّافِعِيُّ: إِنَّ مُعَاوِيَةَ كَانَ سُلْطَانًا عَظِيمَ الْقُوَّةِ شَدِيدَ الشَّوْكَةِ فَلَوْلَا أَنَّ الْجَهْرَ بِالتَّسْمِيَةِ كَانَ كَالْأَمْرِ الْمُتَقَرِّرِ عِنْدَ كُلِّ الصَّحَابَةِ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ وَإِلَّا لَمَا قَدَرُوا عَلَى إِظْهَارِ الْإِنْكَارِ عَلَيْهِ بِسَبَبِ تَرْكِ التَّسْمِيَةِ.
Dördüncü Hüccet: Şâfiî'nin kendi senediyle rivayet ettiğine göre Muâviye Medine'ye geldi ve onlara namaz kıldırdı; Bismillâhirrahmânirrahîm'i okumadı, rükûya ve secdeye eğilirken de tekbir almadı. Selam verince Muhâcirler ve Ensâr ona seslendiler: “Ey Muâviye, namazı bizden çaldın! Bismillâhirrahmânirrahîm nerede? Rükûda ve secdedeki tekbir nerede?” dediler. Bunun üzerine o, besmele ve tekbir ile namazı yeniden kıldırdı. Şâfiî der ki: “Muâviye büyük bir güce ve şiddetli bir nüfuza sahip bir hükümdardı. Şayet besmelenin sesli okunması Muhâcir ve Ensâr'dan bütün sahâbîlerin nezdinde yerleşmiş bir emir olmasaydı, besmeleyi terk etmesi sebebiyle ona açıkça itiraz etmeye güç yetiremezlerdi.”
الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ:
Beşinci Hüccet:
رَوَى الْبَيْهَقِيُّ فِي «السُّنَنِ الْكَبِيرِ» عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَجْهَرُ فِي الصَّلَاةِ بِبِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ،
Beyhakî es-Sünenü'l-Kebîr'de Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem namazda Bismillâhirrahmânirrahîm'i sesli okurdu.
ثُمَّ إِنَّ الشَّيْخَ الْبَيْهَقِيَّ رَوَى الْجَهْرَ عَنْ/ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَابْنِ عُمَرَ، وَابْنِ الزُّبَيْرِ، وَأَمَّا أَنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ ﵁ كَانَ يَجْهَرُ بِالتَّسْمِيَةِ فَقَدْ ثَبَتَ بِالتَّوَاتُرِ، وَمَنِ اقْتَدَى فِي دِينِهِ بِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فَقَدِ اهْتَدَى، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ
Daha sonra Şeyh Beyhakî sesli okumayı Ömer b. el-Hattâb, İbn Abbâs, İbn Ömer ve İbnü'z-Zübeyr'den rivayet etmiştir. Ali b. Ebî Tâlib'in radıyallâhu anh besmeleyi sesli okuduğu ise tevatürle sabit olmuştur. Dininde Ali b. Ebî Tâlib'e uyan kimse doğru yolu bulmuştur. Bunun delili de
قَوْلُهُ ﵇: اللَّهُمَّ أَدِرِ الْحَقَّ مَعَ عَلِيٍّ حَيْثُ دَارَ.
O'nun aleyhisselâm: “Allâhım, Ali nereye dönerse hakkı da onunla birlikte döndür” buyurmasıdır.
الْحُجَّةُ السَّادِسَةُ: أَنَّ قَوْلَهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ يَتَعَلَّقُ بِفِعْلٍ لَا بُدَّ مِنْ إِضْمَارِهِ، وَالتَّقْدِيرُ بِإِعَانَةِ اسْمِ اللَّهِ اشْرَعُوا فِي الطَّاعَاتِ، أَوْ مَا يَجْرِي مَجْرَى هَذَا الْمُضْمَرِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ اسْتِمَاعَ هَذِهِ الْكَلِمَةِ يُنَبِّهُ الْعَقْلَ عَلَى أَنَّهُ لَا حَوْلَ عَنْ مَعْصِيَةِ اللَّهِ إِلَّا بِعِصْمَةِ اللَّهِ، وَلَا قُوَّةَ عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ إِلَّا بِتَوْفِيقِ اللَّهِ، وَيُنَبِّهُ الْعَقْلَ عَلَى أَنَّهُ لَا يَتِمُّ شَيْءٌ مِنَ الْخَيْرَاتِ وَالْبَرَكَاتِ إِلَّا إِذَا وَقَعَ الِابْتِدَاءُ فِيهِ بِذِكْرِ اللَّهِ، وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ جَمِيعِ الْعِبَادَاتِ وَالطَّاعَاتِ حُصُولُ هَذِهِ الْمَعَانِي فِي الْعُقُولِ، فَإِذَا كَانَ اسْتِمَاعُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ يُفِيدُ هَذِهِ الْخَيْرَاتِ الرَّفِيعَةَ وَالْبَرَكَاتِ الْعَالِيَةَ دَخَلَ هَذَا الْقَائِلُ تَحْتَ قَوْلِهِ: كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ، [آل عمران: ١١٠] لِأَنَّ هَذَا الْقَائِلَ بِسَبَبِ إِظْهَارِ هَذِهِ الْكَلِمَةِ أَمَرَ بِمَا هُوَ أَحْسَنُ أَنْوَاعِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ، وَهُوَ الرُّجُوعُ إِلَى اللَّهِ بِالْكُلِّيَّةِ وَالِاسْتِعَانَةِ بِاللَّهِ فِي كُلِّ الْخَيْرَاتِ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَكَيْفَ يَلِيقُ بِالْعَاقِلِ أَنْ يَقُولَ إِنَّهُ بِدْعَةٌ.
Altıncı Hüccet: Bismillâhirrahmânirrahîm sözü, takdir edilmesi zorunlu olan bir fiile taalluk eder. Takdiri ise şöyledir: “Allâh'ın isminin yardımıyla taatlere başlayınız” veya bu gizli mananın yerini tutan bir ifadedir. Şüphe yoktur ki bu kelimeyi işitmek, Allâh'ın koruması olmaksızın Allâh'a isyandan dönülemeyeceğini ve Allâh'ın muvaffakiyeti olmaksızın Allâh'a taate güç yetirilemeyeceğini akla hatırlatır; yine akla, kendisinde Allâh'ın zikriyle başlanmadığı müddetçe hiçbir hayır ve bereketin tamamlanamayacağını hatırlatır. Bilinmektedir ki bütün ibadet ve taatlerden maksat, bu manaların akıllarda hâsıl olmasıdır. Bu kelimeyi işitmek bu yüce hayırları ve üstün bereketleri sağladığına göre, bu sözü söyleyen kimse { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ } “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz; iyiliği emreder, kötülükten nehyedersiniz” [Âl-i İmrân: 110] kavlinin altına girer; zira bu sözü söyleyen kişi, bu kelimeyi izhar etmek suretiyle iyiliği emretmenin en güzel türünü emretmiş olmaktadır; bu da bütünüyle Allâh'a yönelmek ve bütün hayırlarda Allâh'tan yardım dilemektir. Durum böyle olunca, akıl sahibine bunun bir bidat olduğunu söylemek nasıl yakışır?
واحتج المخالف بوجوه وحجج: الحجة الأولى:
Muhalif ise birtakım vecihler ve hüccetlerle delil getirmiştir: Birinci Hüccet:
رَوَى الْبُخَارِيُّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَنَسٍ أَنَّهُ قَالَ صَلَّيْتُ خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَخَلْفَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ، وَكَانُوا يَسْتَفْتِحُونَ الْقِرَاءَةَ بِالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَرَوَى مُسْلِمٌ هَذَا الْخَبَرَ فِي «صَحِيحِهِ» ، وَفِيهِ أَنَّهُمْ لَا يَذْكُرُونَ «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» وَفِي رِوَايَةٍ أُخْرَى «وَلَمْ أَسْمَعْ أَحَدًا مِنْهُمْ قَالَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» وَفِي رِوَايَةٍ رَابِعَةٍ «فَلَمْ يَجْهَرْ أَحَدٌ مِنْهُمْ بِبِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» .
Buhârî kendi senediyle Enes'ten rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: Resûlullâh'ın sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir'in, Ömer'in ve Osman'ın arkasında namaz kıldım; kıraate el-Hamdü lillâhi rabbi'l-âlemîn ile başlarlardı. Müslim bu haberi Sahîh'inde rivayet etmiştir; orada onların “Bismillâhirrahmânirrahîm”i zikretmedikleri yer almaktadır. Başka bir rivayette “Onlardan hiçbirinin Bismillâhirrahmânirrahîm dediğini işitmedim”, dördüncü bir rivayette ise “Onlardan hiçbiri Bismillâhirrahmânirrahîm'i sesli okumadı” şeklindedir.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: مَا
İkinci Hüccet:
رَوَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُغَفَّلِ أَنَّهُ قَالَ: سَمِعَنِي أَبِي وَأَنَا أَقُولُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ فَقَالَ:
Abdullâh b. el-Muğaffel'in rivayet ettiğidir; o şöyle demiştir: Babam beni Bismillâhirrahmânirrahîm derken işitti ve şöyle dedi:
يَا بُنَيَّ إِيَّاكَ وَالْحَدَثَ فِي الْإِسْلَامِ، فَقَدْ صَلَّيْتُ خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَخَلْفَ أَبِي بَكْرٍ، وَخَلْفَ عُمَرَ، وَعُثْمَانَ، فَابْتَدَءُوا القراءة بالحمد لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، فَإِذَا صَلَّيْتَ فَقُلِ: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ،
“Yavrucuğum! İslâm'da sonradan ortaya çıkan şeylerden sakın! Çünkü ben Resûlullâh'ın sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir'in, Ömer'in ve Osman'ın arkasında namaz kıldım; kıraate el-Hamdü lillâhi rabbi'l-âlemîn ile başladılar. Namaz kıldığın zaman: el-Hamdü lillâhi rabbi'l-âlemîn de.”
وَأَقُولُ: إِنَّ أَنَسًا وَابْنَ الْمُغَفَّلِ خَصَّصَا عَدَمَ ذِكْرِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ بِالْخُلَفَاءِ الثَّلَاثَةِ، وَلَمْ يَذْكُرَا عَلِيًّا، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى إِطْبَاقِ الْكُلِّ عَلَى أَنَّ عَلِيًّا كَانَ يَجْهَرُ بِبِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ.
Ben de derim ki: Enes ve İbnü'l-Muğaffel, Bismillâhirrahmânirrahîm'in zikredilmemesini üç halifeye tahsis etmiş, Ali'yi ise zikretmemişlerdir. Bu da Ali'nin Bismillâhirrahmânirrahîm'i sesli okuduğuna dair herkesin ittifak ettiğine delalet eder.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً، [الْأَعْرَافِ: ٥٥] وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَخِيفَةً [الْأَعْرَافِ: ٢٠٥] وبسم اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ذِكْرُ اللَّهِ، فَوَجَبَ إِخْفَاؤُهُ، وَهَذِهِ الْحُجَّةُ اسْتَنْبَطَهَا الْفُقَهَاءُ/ وَاعْتِمَادُهُمْ عَلَى الْكَلَامَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ.
Üçüncü Hüccet: Allâh Teâlâ'nın: { ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً } “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin” [el-A'râf: 55] ve { وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَخِيفَةً } “Rabbini içinden, yalvararak ve korkarak an” [el-A'râf: 205] kavlidir. Bismillâhirrahmânirrahîm de Allâh'ın bir zikridir, dolayısıyla onu gizlemek vacip olmuştur. Bu hücceti fakihler istinbat etmiştir ve onların dayanağı ilk iki sözdür.
وَالْجَوَابُ عَنْ خَبَرِ أَنَسٍ مِنْ وُجُوهٍ: الأول: قال الشيخ أبو حامد الإسفرايني: رُوِيَ عَنْ أَنَسٍ فِي هَذَا الْبَابِ سِتُّ رِوَايَاتٍ، أَمَّا الْحَنَفِيَّةُ فَقَدْ رَوَوْا عَنْهُ ثَلَاثَ رِوَايَاتٍ: إِحْدَاهَا:
Enes'in haberine birkaç vecihten cevap verilir: Birincisi: Şeyh Ebû Hâmid el-İsferâyînî dedi ki: Bu babda Enes'ten altı rivayet nakledilmiştir. Hanefîlere gelince, onlar ondan üç rivayet nakletmişlerdir: Bunlardan biri:
قَوْلُهُ صَلَّيْتُ خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَخَلْفَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ، فَكَانُوا يَسْتَفْتِحُونَ الصَّلَاةَ بِالْحَمْدِ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ.
Onun: “Resûlullâh'ın sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir'in, Ömer'in ve Osman'ın arkasında namaz kıldım; namaza el-Hamdü lillâhi rabbi'l-âlemîn ile başlarlardı” sözüdür.
وَثَانِيَتُهَا:
İkincisi:
قَوْلُهُ: إِنَّهُمْ مَا كَانُوا يَذْكُرُونَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ.
Onun: “Onlar Bismillâhirrahmânirrahîm'i zikretmezlerdi” sözüdür.
وَثَالِثَتُهَا:
Üçüncüsü:
قَوْلُهُ: لَمْ أَسْمَعْ أَحَدًا مِنْهُمْ قَالَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ،
Onun: “Onlardan hiçbirinin Bismillâhirrahmânirrahîm dediğini işitmedim” sözüdür.
فَهَذِهِ الرِّوَايَاتُ الثَّلَاثُ تُقَوِّي قَوْلَ الْحَنَفِيَّةِ، وَثَلَاثٌ أُخْرَى تُنَاقِضُ قَوْلَهُمْ: إِحْدَاهَا: مَا ذَكَرْنَا أَنَّ أَنَسًا رَوَى أَنَّ مُعَاوِيَةَ لَمَّا تَرَكَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ فِي الصَّلَاةِ أَنْكَرَ عَلَيْهِ الْمُهَاجِرُونَ وَالْأَنْصَارُ، وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْجَهْرَ بِهَذِهِ الْكَلِمَاتِ كَالْأَمْرِ الْمُتَوَاتِرِ فِيمَا بَيْنَهُمْ. وَثَانِيَتُهَا:
İşte bu üç rivayet Hanefîlerin görüşünü kuvvetlendirmektedir. Diğer üç [rivayet] ise onların görüşünü nakzetmektedir: Bunlardan biri: Zikrettiğimiz üzere Enes'in, Muâviye namazda Bismillâhirrahmânirrahîm'i terk edince Muhâcirler ve Ensâr'ın ona itiraz ettiğini rivayet etmesidir; biz bunun, bu kelimelerin sesli okunmasının aralarında tevatür derecesinde bir emir gibi olduğuna delalet ettiğini açıklamıştık. İkincisi:
رَوَى أَبُو قِلَابَةَ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَأَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ كَانُوا يَجْهَرُونَ بِبِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ.
Ebû Kılâbe'nin Enes'ten rivayet ettiğine göre Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir ve Ömer Bismillâhirrahmânirrahîm'i sesli okurlardı.
وَثَالِثَتُهَا: أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْجَهْرِ بِبِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ وَالْإِسْرَارِ بِهِ فَقَالَ:
Üçüncüsü: Ona Bismillâhirrahmânirrahîm'i sesli ve gizli okumak sorulduğunda şöyle demiştir:
لَا أَدْرِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ فَثَبَتَ أَنَّ الرِّوَايَةَ عَنْ أَنَسٍ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ قَدْ عَظُمَ فِيهَا الْخَبْطُ وَالِاضْطِرَابُ، فَبَقِيَتْ مُتَعَارِضَةً فَوَجَبَ الرُّجُوعُ إِلَى سَائِرِ الدَّلَائِلِ، وَأَيْضًا فَفِيهَا تُهْمَةٌ أُخْرَى، وَهِيَ أَنْ عَلِيًّا ﵇ كَانَ يُبَالِغُ فِي الْجَهْرِ بِالتَّسْمِيَةِ، فَلَمَّا وَصَلَتِ الدَّوْلَةُ إِلَى بَنِي أُمَيَّةَ بَالَغُوا فِي الْمَنْعِ مِنَ الْجَهْرِ، سَعْيًا فِي إِبْطَالِ آثَارِ عَلِيٍّ ﵇، فَلَعَلَّ أَنَسًا خَافَ مِنْهُمْ فَلِهَذَا السَّبَبِ اضْطَرَبَتْ أَقْوَالُهُ فِيهِ، وَنَحْنُ وَإِنْ شَكَكْنَا فِي شَيْءٍ فَإِنَّا لَا نَشُكُّ أَنَّهُ مَهْمَا وَقَعَ التَّعَارُضُ بَيْنَ قَوْلِ أَنَسٍ وَابْنِ الْمُغَفَّلِ وَبَيْنَ قَوْلِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵇ الَّذِي بَقِيَ عَلَيْهِ طُولَ عُمْرِهِ فَإِنَّ الْأَخْذَ بِقَوْلِ عَلِيٍّ أَوْلَى، فَهَذَا جَوَابٌ قَاطِعٌ فِي الْمَسْأَلَةِ.
“Bu meseleyi bilmiyorum.” Böylece bu meselede Enes'ten gelen rivayette karışıklık ve ıztırabın büyük olduğu sabit olmuştur; dolayısıyla [rivayetler] tearuz halinde kalmış ve diğer delillere müracaat etmek vacip olmuştur. Ayrıca bunda başka bir töhmet daha vardır; o da Ali'nin aleyhisselâm besmeleyi sesli okumada mübalağa etmesiydi. Devlet Emevîlerin eline geçince, Ali'nin aleyhisselâm izlerini yok etmeye çalışarak sesli okumayı yasaklamakta aşırıya gittiler. Muhtemelen Enes onlardan korkmuş, bu sebepten ötürü bu konudaki sözleri ıztıraplı hale gelmiştir. Biz bir şeyden şüphe etsek bile, Enes ve İbnü'l-Muğaffel'in sözü ile Ali b. Ebî Tâlib'in aleyhisselâm ömrü boyunca üzerinde sebat ettiği sözü arasında bir tezat meydana geldiğinde Ali'nin kavlini almanın daha evlâ olduğundan şüphe etmeyiz. İşte bu, meselede kesin bir cevaptır.
ثُمَّ نَقُولُ: هَبْ أَنَّهُ حَصَلَ التَّعَارُضُ بَيْنَ دَلَائِلِكُمْ وَدَلَائِلِنَا، إِلَّا أَنَّ التَّرْجِيحَ مَعَنَا، وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ:
Sonra biz deriz ki: Farz edelim ki sizin delilleriniz ile bizim delillerimiz arasında bir tearuz meydana gelmiştir; ne var ki tercih bizim tarafımızdadır. Bunun beyanı birkaç yöndendir: Birincisi:
أَنَّ رَاوِيَ أَخْبَارِكُمْ أَنَسٌ وَابْنُ الْمُغَفَّلِ، وَرَاوِي قَوْلِنَا عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵇ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ عُمَرَ وَأَبُو هُرَيْرَةَ، وَهَؤُلَاءِ كَانُوا أَكْثَرَ عِلْمًا وَقُرْبًا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ أَنَسٍ وَابْنِ الْمُغَفَّلِ. وَالثَّانِي: أَنَّ مَذْهَبَ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّ خَبَرَ الْوَاحِدِ إِذَا وَرَدَ عَلَى خِلَافِ الْقِيَاسِ لَمْ يُقْبَلْ، وَلِهَذَا السَّبَبِ فَإِنَّهُ لَمْ يَقْبَلْ خَبَرَ الْمُصَرَّاةِ مَعَ أَنَّهُ لَفْظُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ لِأَنَّ الْقِيَاسَ يُخَالِفُهُ إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ قَدْ بَيَّنَّا أَنَّ صَرِيحَ الْعَقْلِ نَاطِقٌ بِأَنَّ إِظْهَارَ هَذِهِ الْكَلِمَةِ أَوْلَى مِنْ إِخْفَائِهَا، فَلِأَيِّ سَبَبٍ رَجُحَ قَوْلُ أَنَسٍ وَقَوْلُ ابْنِ الْمُغَفَّلِ عَلَى هَذَا الْبَيَانِ الْجَلِيِّ الْبَدِيهِيِّ؟ وَالثَّالِثُ: أَنَّ مِنَ الْمَعْلُومِ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ النَّبِيَّ/ ﵇ كَانَ يُقَدِّمُ الْأَكَابِرَ عَلَى الْأَصَاغِرِ، وَالْعُلَمَاءَ عَلَى غَيْرِ الْعُلَمَاءِ، وَالْأَشْرَافَ عَلَى الْأَعْرَابِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ عَلِيًّا وَابْنَ عَبَّاسٍ وَابْنَ عُمَرَ كَانُوا أَعْلَى حَالًا فِي الْعِلْمِ وَالشَّرَفِ وَعُلُوِّ الدَّرَجَةِ مِنْ أَنَسٍ وَابْنِ الْمُغَفَّلِ، وَالْغَالِبُ عَلَى الظَّنِّ أَنَّ عَلِيًّا وَابْنَ عَبَّاسٍ وَابْنَ عُمَرَ كَانُوا يَقِفُونَ بِالْقُرْبِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَكَانَ أنس وابن المغفل يقفان بالعبد مِنْهُ، وَأَيْضًا أَنَّهُ ﵇ مَا كَانَ يُبَالِغُ فِي الْجَهْرِ امْتِثَالًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها [الْإِسْرَاءِ: ١١٠] وَأَيْضًا فَالْإِنْسَانُ أَوَّلُ مَا يَشْرَعُ فِي الْقِرَاءَةِ إِنَّمَا يَشْرَعُ فِيهَا بِصَوْتٍ ضَعِيفٍ ثُمَّ لَا يَزَالُ يَقْوَى صَوْتُهُ سَاعَةً فَسَاعَةً، فَهَذِهِ أَسْبَابٌ ظَاهِرَةٌ فِي أَنْ يَكُونَ عَلِيٌّ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ عُمَرَ وَأَبُو هُرَيْرَةَ سَمِعُوا الْجَهْرَ بِالتَّسْمِيَةِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَإِنِ أَنَسًا وَابْنَ الْمُغَفَّلِ مَا سَمِعَاهُ. الرَّابِعُ:
Sizin haberlerinizin râvisi Enes ve İbnü'l-Muğaffel'dir; bizim kavlimizin râvisi ise Ali b. Ebî Tâlib aleyhisselâm, İbn Abbâs, İbn Ömer ve Ebû Hüreyre'dir. Bunlar ilim bakımından ve Resûlullâh'a sallallâhu aleyhi ve sellem yakınlık cihetiyle Enes ve İbnü'l-Muğaffel'den daha ileride idiler. İkincisi: Ebû Hanîfe'nin mezhebine göre haber-i vâhid kıyasa aykırı olarak geldiğinde kabul edilmez; bu sebepten ötürü o, Resûlullâh'ın sallallâhu aleyhi ve sellem lafzı olmasına rağmen musarrât haberini kabul etmemiş ve 'çünkü kıyas ona aykırıdır' demiştir. Bu sabit olduğuna göre deriz ki: Biz sarih aklın bu kelimeyi izhar etmenin onu gizlemekten daha evlâ olduğunu söylediğini beyan etmiştik. Öyleyse hangi gerekçeyle Enes'in sözü ve İbnü'l-Muğaffel'in sözü bu açık ve bedihî açıklamaya tercih edilmiştir? Üçüncüsü: Zaruret derecesinde bilinmektedir ki Peygamber aleyhisselâm büyükleri küçüklere, âlimleri âlim olmayanlara, şereflileri bedevilere takdim ederdi. Şüphe yoktur ki Ali, İbn Abbâs ve İbn Ömer; ilim, şeref ve mertebe yüceliği bakımından Enes ve İbnü'l-Muğaffel'den daha üstün bir durumdaydılar. Galip olan zanna göre Ali, İbn Abbâs ve İbn Ömer Resûlullâh'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yakınında duruyorlardı; Enes ve İbnü'l-Muğaffel ise O'ndan uzakta duruyorlardı. Ayrıca O aleyhisselâm, Allâh Teâlâ'nın: { وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها } “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma” [el-İsrâ: 110] kavline uyarak sesini pek fazla yükseltmiyordu. Yine insan kıraate ilk başladığı zaman ancak zayıf bir sesle başlar, sonra sesi anbean güçlenir. İşte bunlar, Ali, İbn Abbâs, İbn Ömer ve Ebû Hüreyre'nin besmelenin sesli okunuşunu Resûlullâh'tan sallallâhu aleyhi ve sellem işitmiş olmalarına, Enes ve İbnü'l-Muğaffel'in ise işitmemiş olmalarına dair açık sebeplerdir. Dördüncüsü:
قَالَ الشَّافِعِيُّ: لَعَلَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِ أَنَسٍ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَسْتَفْتِحُ الصَّلَاةَ بِالْحَمْدِ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ أَنَّهُ كَانَ يقدم
Şâfiî demiştir ki: Enes'in 'Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem namaza el-Hamdü lillâhi rabbi'l-âlemîn ile başlardı' sözünden murat, muhtemelen O'nun kıraatte
هَذِهِ السُّورَةَ فِي الْقِرَاءَةِ عَلَى غَيْرِهَا مِنَ السُّورِ فَقَوْلُهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ الْمُرَادُ مِنْهُ تَمَامُ هَذِهِ فَجَعَلَ هَذِهِ اللَّفْظَةَ اسْمًا لِهَذِهِ السُّورَةِ. الْخَامِسُ: لَعَلَّ الْمُرَادَ، مِنْ عَدَمِ الْجَهْرِ فِي حَدِيثِ ابْنِ الْمُغَفَّلِ عَدَمُ الْمُبَالَغَةِ فِي رَفْعِ الصَّوْتِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها [الْإِسْرَاءِ: ١١٠] . السَّادِسُ: الْجَهْرُ كَيْفِيَّةٌ ثُبُوتِيَّةٌ، وَالْإِخْفَاءُ كَيْفِيَّةٌ عَدَمِيَّةٌ، وَالرِّوَايَةُ الْمُثْبِتَةُ أَوْلَى مِنَ النَّافِيَةِ. السَّابِعُ: أَنَّ الدَّلَائِلَ الْعَقْلِيَّةَ مُوَافِقَةٌ لَنَا، وَعَمَلَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵇ مَعَنَا، وَمَنِ اتَّخَذَ عَلِيًّا إِمَامًا لِدِينِهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى فِي دِينِهِ وَنَفْسِهِ.
bu sûreyi diğer sûrelerin önüne geçirmesiydi. Dolayısıyla onun 'el-Hamdü lillâhi rabbi'l-âlemîn' sözünden murat bu [sûrenin] tamamıdır; nitekim bu lafzı bu sûre için bir isim kılmıştır. Beşincisi: İbnü'l-Muğaffel hadisindeki cehrin olmamasından murat, Allâh Teâlâ'nın { وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها } “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma” [el-İsrâ: 110] buyurduğu gibi sesi aşırı derecede yükseltmemek olabilir. Altıncısı: Cehr (sesli okuma) sübûtî bir keyfiyettir, ihfâ (gizli okuma) ise ademî bir keyfiyettir; ispat eden rivayet nefyeden rivayetten daha evlâdır. Yedincisi: Aklî deliller bizimle muvafıktır, Ali b. Ebî Tâlib'in aleyhisselâm ameli de bizimle beraberdir. Ali'yi dinine imam edinen kimse, dininde ve nefsinde en sağlam kulpa sarılmış olur.
وَأَمَّا التَّمَسُّكُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَخِيفَةً [الْأَعْرَافِ: ٢٠٥] فَالْجَوَابُ أَنَّا نَحْمِلُ ذَلِكَ عَلَى مُجَرَّدِ الذِّكْرِ، أَمَّا قَوْلُهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ فَالْمُرَادُ مِنْهُ قِرَاءَةُ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى سَبِيلِ الْعِبَادَةِ وَالْخُضُوعِ، فَكَانَ الْجَهْرُ بِهِ أَوْلَى.
Allâh Teâlâ'nın: { وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَخِيفَةً } “Rabbini içinden, yalvararak ve korkarak an” [el-A'râf: 205] kavline sarılmaya gelince; cevabı şudur: Biz bunu sırf zikre hamlederiz. Bismillâhirrahmânirrahîm sözüne gelince, ondan murat ibadet ve huzu yoluyla Allâh Teâlâ'nın kelâmını okumaktır; dolayısıyla onu sesli okumak daha evlâ olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الْعَاشِرَةُ: في تفاريع التسمية وفيه فروع: - فروع أحكام التسمية:
Onuncu Mesele: Besmelenin fer'î meseleleri hakkındadır ve bunda alt dallar vardır: - Besmele hükümlerinin fer'î meseleleri:
الْفَرْعُ الْأَوَّلُ: قَالَتِ الشِّيعَةُ: السُّنَّةُ هِيَ الْجَهْرُ بِالتَّسْمِيَةِ، سَوَاءٌ كَانَتْ فِي الصَّلَاةِ الْجَهْرِيَّةِ أَوِ السِّرِّيَّةِ، وَجُمْهُورُ الْفُقَهَاءِ يُخَالِفُونَهُمْ فِيهِ.
Birinci Fer': Şîa demiştir ki: Sünnet olan, ister sesli kılınan namazda olsun ister gizli kılınan namazda olsun, besmeleyi sesli okumaktır. Fakihlerin cumhuru ise bu hususta onlara muhalefet etmiştir.
الْفَرْعُ الثَّانِي: الَّذِينَ قَالُوا التَّسْمِيَةُ لَيْسَتْ آيَةً مِنْ أَوَائِلِ السُّوَرِ اخْتَلَفُوا فِي سَبَبِ إِثْبَاتِهَا فِي الْمُصْحَفِ فِي أَوَّلِ كُلِّ سُورَةٍ وَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ التَّسْمِيَةَ لَيْسَتْ مِنَ الْقُرْآنِ، وَهَؤُلَاءِ فَرِيقَانِ: مِنْهُمْ مَنْ قَالَ إِنَّهَا كُتِبَتْ لِلْفَصْلِ بَيْنَ السُّوَرِ، وَهَذَا الْفَصْلُ قَدْ صَارَ الْآنَ مَعْلُومًا فَلَا حَاجَةَ إِلَى إِثْبَاتِ التَّسْمِيَةِ، فَعَلَى هَذَا لَوْ لَمْ تُكْتَبْ لَجَازَ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ يَجِبُ إِثْبَاتُهَا/ فِي الْمَصَاحِفِ، وَلَا يَجُوزُ تَرْكُهَا أَبَدًا. وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهَا مِنَ الْقُرْآنِ، وَقَدْ أَنْزَلَهَا اللَّهُ تَعَالَى، وَلَكِنَّهَا آيَةٌ مُسْتَقِلَّةٌ بِنَفْسِهَا، وَلَيْسَتْ آيَةً مِنَ السُّورَةِ، وَهَؤُلَاءِ أَيْضًا فَرِيقَانِ: مِنْهُمْ مَنْ قَالَ:
İkinci Fer': Besmelenin sûrelerin başından bir ayet olmadığını söyleyenler, onun her sûrenin başında Mushaf'a yazılmasının sebebi hakkında ihtilaf etmişlerdir ve bunda iki görüş vardır: Birincisi: Besmele Kur'ân'dan değildir. Bunlar iki gruptur: Onlardan kimi 'O sûrelerin arasını ayırmak için yazılmıştır; bu ayırma işi artık bilinir hale gelmiştir, dolayısıyla besmelenin yazılmasına ihtiyaç yoktur; buna göre yazılmasaydı da caiz olurdu' demiştir. Kimi de 'Mushaflarda onun yazılması vaciptir ve asla terk edilmesi caiz değildir' demiştir. İkinci görüş: O Kur'ân'dandır ve onu Allâh Teâlâ indirmiştir; fakat o kendi başına müstakil bir ayettir, sûreden bir ayet değildir. Bunlar da iki gruptur: Onlardan kimi demiştir ki:
إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى كَانَ يُنْزِلُهَا فِي أَوَّلِ كُلِّ سُورَةٍ عَلَى حِدَةٍ وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: لَا، بَلْ أَنْزَلَهَا مَرَّةً وَاحِدَةً، وَأَمَرَ بِإِثْبَاتِهَا فِي أَوَّلِ كُلِّ سُورَةٍ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَنْزَلَهَا، وَعَلَى أَنَّهَا مِنَ الْقُرْآنِ مَا
Allâh Teâlâ onu her sûrenin başında ayrı ayrı indiriyordu. Kimi de 'Hayır, bilakis onu bir defa indirdi ve her sûrenin başında yazılmasını emretti' demiştir. Allâh Teâlâ'nın onu indirdiğine ve onun Kur'ân'dan olduğuna delalet eden rivayet şudur:
رُوِيَ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يُعِدُّ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ آيَةً فَاصِلَةً،
Ümmü Seleme'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Bismillâhirrahmânirrahîm'i [sûreleri birbirinden] ayıran bir ayet sayardı.
وَعَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ يَزِيدَ قَالَ: قُلْتُ لِعَمْرِو بْنِ دِينَارٍ: إِنَّ الْفَضْلَ الرَّقَاشِيَّ يَزْعُمُ أَنَّ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ لَيْسَ مِنَ الْقُرْآنِ، فَقَالَ: سُبْحَانَ اللَّهُ مَا أَجْرَأَ هَذَا الرَّجُلَ!
İbrâhim b. Yezîd'den [rivayet edildiğine göre] o şöyle demiştir: Amr b. Dînâr'a dedim ki: “Fazl er-Rakâşî, Bismillâhirrahmânirrahîm'in Kur'ân'dan olmadığını iddia ediyor.” Bunun üzerine o: “Sübhânallâh! Bu adam ne kadar da cüretkâr!” dedi.
سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ يَقُولُ: سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ يَقُولُ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ إِذَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ عَلِمَ أَنَّ تِلْكَ السُّورَةَ قَدْ خُتِمَتْ وَفُتِحَ غَيْرُهَا،
Saîd b. Cübeyr'in şöyle dediğini işittim: İbn Abbâs'ın şöyle dediğini duydum: “Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem Bismillâhirrahmânirrahîm indirildiği zaman o sûrenin sona erdiğini ve başka bir sûrenin başladığını anlardı.”
وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ: مَنْ تَرَكَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ فَقَدْ تَرَكَ مِائَةً وَثَلَاثَ عَشْرَةَ آيَةٍ، وَرُوِيَ مِثْلُهُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَأَبِي هُرَيْرَةَ.
Abdullâh b. el-Mübârek'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Kim Bismillâhirrahmânirrahîm'i terk ederse yüz on üç ayeti terk etmiş olur.” Bunun bir benzeri İbn Ömer ve Ebû Hüreyre'den de rivayet edilmiştir.
الْفَرْعُ الثَّالِثُ: الْقَائِلُونَ بِأَنَّ التَّسْمِيَةَ آيَةٌ مِنَ الْفَاتِحَةِ وَأَنَّ الْفَاتِحَةَ يَجِبُ قِرَاءَتُهَا فِي الصَّلَاةِ لَا شَكَّ أَنَّهُمْ يُوجِبُونَ قِرَاءَةَ التَّسْمِيَةِ أَمَّا الَّذِينَ لَا يَقُولُونَ بِهِ فَقَدِ اخْتَلَفُوا، فَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَتْبَاعُهُ وَالْحَسَنُ بْنُ صَالِحِ بْنِ جِنِّي وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ أَبِي لَيْلَى: يَقْرَأُ التَّسْمِيَةَ سِرًّا، وَقَالَ مَالِكٌ: لَا يَنْبَغِي أَنْ يَقْرَأَهَا فِي الْمَكْتُوبَةِ لَا سِرًّا وَلَا جَهْرًا، وَأَمَّا فِي النَّافِلَةِ فَإِنْ شَاءَ قَرَأَهَا وَإِنْ شَاءَ تَرَكَ.
Üçüncü Fer': Besmelenin Fâtiha'dan bir ayet olduğunu ve Fâtiha'yı namazda okumanın vacip olduğunu söyleyenler, şüphesiz ki besmelenin okunmasını da vacip kılarlar. Bunu söylemeyenler ise ihtilaf etmişlerdir. Ebû Hanîfe, tâbileri, Hasen b. Sâlih b. Cinnî, Süfyân es-Sevrî ve İbn Ebî Leylâ: 'Besmeleyi gizlice okur' dediler. Mâlik ise: 'Farz namazda ne gizli ne de sesli olarak onu okumaması gerekir; nâfilede ise dilerse okur, dilerse terk eder' dedi.
الْفَرْعُ الرَّابِعُ: مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ يَقْتَضِي وُجُوبَ قِرَاءَتِهَا فِي كُلِّ الرَّكَعَاتِ، أَمَّا أَبُو حَنِيفَةَ فَعَنْهُ رِوَايَتَانِ رَوَى يَعْلَى عَنْ أَبِي يُوسُفَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّهُ يَقْرَأُهَا فِي كُلِّ رَكْعَةٍ قَبْلَ الْفَاتِحَةِ، وَرَوَى أَبُو يُوسُفَ وَمُحَمَّدٌ وَالْحَسَنُ بْنُ
Dördüncü Fer': Şâfiî'nin mezhebi bütün rekâtlarda onun okunmasının vacip olmasını iktiza eder. Ebû Hanîfe'den ise iki rivayet vardır: Ya'lâ, Ebû Yûsuf'tan, o da Ebû Hanîfe'den her rekâtta Fâtiha'dan önce onu okuyacağını rivayet etmiştir. Ebû Yûsuf, Muhammed ve Hasen b.
زِيَادٍ ثَلَاثَتُهُمْ جَمِيعًا عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ، أَنَّهُ قَالَ: إِذَا قَرَأَهَا فِي أَوَّلِ رَكْعَةٍ عِنْدَ ابْتِدَاءِ الْقِرَاءَةِ لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ أَنْ يَقْرَأَهَا فِي تِلْكَ الصَّلَاةِ حَتَّى يَفْرَغَ مِنْهَا، قَالَ: وَإِنْ قَرَأَهَا مَعَ كُلِّ سُورَةٍ فَحَسَنٌ.
Ziyâd'ın üçü birden Ebû Hanîfe'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: “Kıraate başlarken ilk rekâtta onu okuduğu zaman, o namazı bitirinceye kadar artık onu [tekrar] okumak zorunda değildir.” Şöyle de demiştir: “Her sûreyle birlikte okursa bu güzeldir.”
الْفَرْعُ الْخَامِسُ: ظَاهِرُ قَوْلِ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّهُ لَمَّا قَرَأَ التَّسْمِيَةَ فِي أَوَّلِ الْفَاتِحَةِ فَإِنَّهُ لَا يُعِيدُهَا فِي أَوَائِلِ سَائِرِ السُّوَرِ، وَعِنْدَ الشَّافِعِيِّ أَنَّ الْأَفْضَلَ إِعَادَتُهَا فِي أَوَّلِ كُلِّ سُورَةٍ،
Beşinci Fer': Ebû Hanîfe'nin kavlinin zâhiri şudur: Fâtiha'nın başında besmeleyi okuduğu zaman, diğer sûrelerin başında onu tekrar etmez. Şâfiî'ye göre ise her sûrenin başında onu tekrar etmek daha faziletlidir;
لِقَوْلِهِ ﵇ كُلُّ أَمْرٍ ذِي بَالٍ لا يبدأ فيه ببسم الله فهو أبتر.
çünkü O aleyhisselâm: “Besmele ile başlanmayan her önemli iş güdüktür (bereketsizdir)” buyurmuştur.
الْفَرْعُ السَّادِسُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ هَلْ يَجُوزُ لِلْحَائِضِ وَالْجُنُبِ قِرَاءَةُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ؟ وَالصَّحِيحُ عِنْدَنَا أَنَّهُ لَا يَجُوزُ.
Altıncı Fer': Âdet gören kadının ve cünüp kimsenin Bismillâhirrahmânirrahîm okumasının caiz olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bize göre sahih olan, bunun caiz olmadığıdır.
الْفَرْعُ السَّابِعُ: أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ تَسْمِيَةَ اللَّهِ عَلَى الْوُضُوءِ مَنْدُوبَةٌ، وَعَامَّةُ الْعُلَمَاءِ عَلَى/ أَنَّهَا غَيْرُ واجبة
Yedinci Fer': Âlimler abdest alırken Allâh'ın ismini anmanın mendup olduğu hususunda icmâ etmişlerdir; âlimlerin geneli ise onun vacip olmadığı görüşündedir;
لقول ﷺ: «تَوَضَّأْ كَمَا أَمَرَكَ اللَّهُ بِهِ» ،
çünkü sallallâhu aleyhi ve sellem: “Allâh'ın sana emrettiği gibi abdest al” buyurmuştur;
وَالتَّسْمِيَةُ غَيْرُ مَذْكُورَةٍ فِي آيَةِ الْوُضُوءِ، وَقَالَ أَهْلُ الظَّاهِرِ إِنَّهَا وَاجِبَةٌ فَلَوْ تَرَكَهَا عَمْدًا أَوْ سَهْوًا لَمْ تَصِحَّ صَلَاتُهُ، وَقَالَ إِسْحَاقُ إِنْ تَرَكَهَا عَامِدًا لَمْ يَجُزْ، وَإِنْ تَرَكَهَا سَاهِيًا جَازَ الْفَرْعُ الثَّامِنُ: مَتْرُوكُ التَّسْمِيَةِ عِنْدَ التَّذْكِيَةِ هَلْ يَحِلُّ أَكْلُهُ أَمْ لَا؟ الْمَسْأَلَةُ فِي غَايَةِ الشُّهْرَةِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:
besmele ise abdest ayetinde zikredilmemiştir. Ehl-i Zâhir ise onun vacip olduğunu söylemiştir; dolayısıyla [bir kimse] onu kasten veya sehven terk ederse namazı sahih olmaz. İshâk ise: 'Kasten terk ederse caiz olmaz, sehven terk ederse caiz olur' demiştir. Sekizinci Fer': [Hayvan] boğazlanırken besmelesi terk edilen hayvanın etini yemek helal midir, değil midir? Bu mesele son derece meşhurdur. Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur:
فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها صَوافَّ [الْحَجِّ: ٣٦] وَقَالَ تَعَالَى: وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ [الْأَنْعَامِ: ١٢١] .
{ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها صَوافَّ } “Artık onlar sıra sıra dizilmiş halde iken üzerlerine Allâh'ın ismini anın” [el-Hacc: 36]. Allâh Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: { وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } “Üzerine Allâh'ın ismi anılmayan şeylerden yemeyin” [el-En'âm: 121].
الْفَرْعُ التَّاسِعُ: أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّهُ يُسْتَحَبُّ أَنْ لَا يَشْرَعَ فِي عَمَلٍ مِنَ الْأَعْمَالِ وَإِلَّا وَيَقُولُ «بِسْمِ اللَّهِ» فَإِذَا نَامَ قَالَ: «بِسْمِ اللَّهِ» وَإِذَا قَامَ مِنْ مَقَامِهِ قَالَ: «بِسْمِ اللَّهِ» وَإِذَا قَصَدَ الْعِبَادَةَ قَالَ: «بِسْمِ اللَّهِ» وَإِذَا دَخَلَ الدَّارَ قَالَ:
Dokuzuncu Fer': Âlimler, yapılan işlerden herhangi bir işe başlarken mutlaka 'Bismillâh' denilmesinin müstehap olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Kişi uyuduğu zaman 'Bismillâh' der; oturduğu yerden kalktığı zaman 'Bismillâh' der; ibadete kastettiği zaman 'Bismillâh' der; eve girdiği zaman
«بِسْمِ اللَّهِ» أَوْ خَرَجَ مِنْهَا قَالَ: «بِسْمِ اللَّهِ» وَإِذَا أَكَلَ أَوْ شَرِبَ أَوْ أَخَذَ أَوْ أَعْطَى قَالَ: «بِسْمِ اللَّهِ» وَيُسْتَحَبُّ لِلْقَابِلَةِ إِذَا أَخَذَتِ الْوَلَدَ مِنَ الْأُمِّ أَنْ تَقُولَ: «بِسْمِ اللَّهِ» وَهَذَا أَوَّلُ أَحْوَالِهِ مِنَ الدُّنْيَا وَإِذَا مَاتَ وَأُدْخِلَ الْقَبْرَ قِيلَ: «بِسْمِ اللَّهِ» وَهَذَا آخِرُ أَحْوَالِهِ مِنَ الدُّنْيَا وَإِذَا قَامَ مِنَ الْقَبْرِ قَالَ أَيْضًا: «بِسْمِ اللَّهِ» وَإِذَا حَضَرَ الْمَوْقِفَ قَالَ: «بِسْمِ اللَّهِ» فَتَتَبَاعَدُ عَنْهُ النَّارُ بِبَرَكَةِ قَوْلِهِ: «بِسْمِ اللَّهِ» .
‘Bismillâh’ der, evden çıktığı zaman ‘Bismillâh’ der; yediği, içtiği, aldığı veya verdiği zaman ‘Bismillâh’ der. Ebe çocuğu anneden aldığı zaman ‘Bismillâh’ demesi müstehaptır ki bu onun dünyadaki hallerinin ilkidir; öldüğü ve kabre konulduğu zaman ‘Bismillâh’ denilir ki bu da onun dünyadaki hallerinin sonudur; kabirden kalktığı zaman da yine ‘Bismillâh’ der; mahşer yerine vardığında ‘Bismillâh’ der; böylece ‘Bismillâh’ sözünün bereketiyle cehennem ateşi ondan uzaklaşır.
ترجمة القرآن:
Kur'ân'ın Tercümesi:
المسألة الحادية عشرة: قال الشافعي: تَرْجَمَةُ الْقُرْآنِ لَا تَكْفِي فِي صِحَّةِ الصَّلَاةِ لَا فِي حَقِّ مَنْ يُحْسِنُ الْقِرَاءَةَ وَلَا فِي حَقِّ مَنْ لَا يُحْسِنُهَا، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِنَّهَا كَافِيَةٌ فِي حَقِّ الْقَادِرِ وَالْعَاجِزِ وَقَالَ أَبُو يُوسُفَ وَمُحَمَّدٌ:
On Birinci Mesele: Şâfiî demiştir ki: Kur'ân'ın tercümesi namazın sahih olması hususunda ne kıraati güzel yapabilen kimse hakkında ne de güzel yapamayan kimse hakkında yeterli olmaz. Ebû Hanîfe ise: 'Hem [Arapça okumaya] gücü yeten hem de aciz olan hakkında yeterlidir' demiştir. Ebû Yûsuf ve Muhammed de şöyle demiştir:
إِنَّهَا كَافِيَةٌ فِي حَقِّ الْعَاجِزِ وَغَيْرُ كَافِيَةٍ فِي حَقِّ الْقَادِرِ، وَاعْلَمْ أَنَّ مَذْهَبَ أَبِي حَنِيفَةَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ بَعِيدٌ جِدًّا وَلِهَذَا السَّبَبِ فَإِنَّ الْفَقِيهَ أَبَا اللَّيْثِ السَّمَرْقَنْدِيَّ وَالْقَاضِيَ أَبَا زَيْدٍ الدَّبُوسِيَّ صَرَّحَا بِتَرْكِهِ.
'Aciz kimse hakkında yeterli, gücü yeten kimse hakkında ise yeterli değildir' demişlerdir. Bil ki Ebû Hanîfe'nin bu meseledeki mezhebi [doğrudan] çok uzaktır; bu sebeple Fakih Ebü'l-Leys es-Semerkandî ve Kādî Ebû Zeyd ed-Debûsî onun [bu görüşü] terk ettiğini açıkça ifade etmişlerdir.
لَنَا حُجَجٌ وَوُجُوهٌ: الْحُجَّةُ الْأُولَى: أَنَّهُ ﷺ إِنَّمَا صَلَّى بِالْقُرْآنِ الْمُنَزَّلِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعَالَى بِاللَّفْظِ الْعَرَبِيِّ، وَوَاظَبَ عَلَيْهِ طُولَ عُمْرِهِ، فَوَجَبَ أَنْ يجب علينا مثله، لقوله تعالى: فَاتَّبِعُوهُ وَالْعَجَبُ أَنَّهُ احْتُجَّ بِأَنَّهُ ﵇ مَسَحَ عَلَى نَاصِيَتِهِ مَرَّةً عَلَى كَوْنِهِ شَرْطًا فِي صِحَّةِ الْوُضُوءِ وَلَمْ يَلْتَفِتْ إِلَى مُوَاظَبَتِهِ طُولَ عُمْرِهِ عَلَى قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ بِاللِّسَانِ الْعَرَبِيِّ.
Bizim [bu konuda] delillerimiz ve gerekçelerimiz vardır: Birinci Delil: Şüphesiz o (sallallâhu aleyhi ve sellem), ancak Allâh Teâlâ katından Arapça lafızla indirilen Kur'ân ile namaz kılmış ve ömrü boyunca buna devam etmiştir. Dolayısıyla Allâh Teâlâ'nın: { فَاتَّبِعُوهُ } “Ona uyun” buyruğu gereğince bizim üzerimize de benzerinin vacip olması gerekir. Şaşılacak şeydir ki [karşı taraf], abdestin sahihliğinde şart olduğuna dair onun (aleyhisselâm) bir defa alnını meshetmesini delil getirmiş, fakat ömrü boyunca Kur'ân'ı Arapça lisanla okumaya devam etmesine hiç itibar etmemiştir.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ الْخُلَفَاءَ الرَّاشِدِينَ صَلُّوا بِالْقُرْآنِ الْعَرَبِيِّ، فَوَجَبَ أَنْ يَجِبَ عَلَيْنَا ذَلِكَ،
İkinci Delil: Hulefâ-yi Râşidîn namazı Arapça Kur'ân ile kılmışlardır. Dolayısıyla bunun bizim üzerimize de vacip olması gerekir.
لِقَوْلِهِ ﵇: «اقتدوا بالذين مِنْ بَعْدِي أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ» ،
Zira o (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: “Benden sonraki iki kişiye, Ebû Bekir ve Ömer'e uyun.”
وَلِقَوْلِهِ ﵇: «عَلَيْكُمْ بِسُنَّتِي وَسُنَّةِ الْخُلَفَاءِ
Yine onun (aleyhisselâm) şu buyruğu sebebiyle: “Benim sünnetime ve benden sonraki
الرَّاشِدِينَ مِنْ بَعْدِي، عَضُّوا عَلَيْهَا بِالنَّوَاجِذِ» .
Hulefâ-yi Râşidîn'in sünnetine sarılın; onlara azı dişlerinizle sımsıkı yapışın.”
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ الرَّسُولَ وَجَمِيعَ الصَّحَابَةِ مَا قَرَءُوا فِي الصَّلَاةِ إِلَّا هَذَا الْقُرْآنَ الْعَرَبِيَّ، / فَوَجَبَ أَنْ يَجِبَ عَلَيْنَا ذَلِكَ،
Üçüncü Delil: Rasûl ve bütün sahâbe namazda ancak bu Arapça Kur'ân'ı okumuşlardır. / Dolayısıyla bunun bizim üzerimize de vacip olması gerekir.
لِقَوْلِهِ ﵇: «سَتَفْتَرِقُ أُمَّتِي عَلَى نَيِّفٍ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً كُلُّهُمْ فِي النَّارِ إِلَّا فِرْقَةً وَاحِدَةً» ، قِيلَ:
Zira o (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: “Ümmetim yetmiş küsur fırkaya ayrılacaktır; biri hariç hepsi ateştedir.” Denildi ki:
وَمَنْ هُمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: «مَا أَنَا عَلَيْهِ وَأَصْحَابِي» .
“Onlar kimlerdir ey Allâh'ın Rasûlü?” [Rasûlullah]: “Benim ve ashabımın üzerinde bulunduğu yolda olanlardır” buyurdu.
وَجْهُ الدَّلِيلِ أَنَّهُ ﵇ هُوَ وَجَمِيعُ أَصْحَابِهِ كَانُوا مُتَّفِقِينَ عَلَى الْقِرَاءَةِ فِي الصَّلَاةِ بِهَذَا الْقُرْآنِ الْعَرَبِيِّ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْقَارِئُ بِالْفَارِسِيَّةِ مِنْ أَهْلِ النَّارِ.
İstidlâl yönü şudur: O (aleyhisselâm) ve bütün ashabı, namazda bu Arapça Kur'ân ile kıraat etme hususunda ittifak halindeydiler; dolayısıyla [namazda] Farsça okuyan kimsenin cehennem ehlinden olması gerekir.
الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّ أَهْلَ دِيَارِ الْإِسْلَامِ مُطْبِقُونَ بِالْكُلِّيَّةِ عَلَى قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ فِي الصَّلَاةِ كَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى، فَمَنْ عَدَلَ عَنْ هَذَا الطَّرِيقِ دَخَلَ تَحْتَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ [النِّسَاءِ: ١١٥] .
Dördüncü Delil: İslâm diyarlarının ahalisi, namazda Kur'ân'ı Allâh Teâlâ'nın indirdiği gibi okuma hususunda bütünüyle icmâ ve ittifak etmişlerdir. Kim bu yoldan saparsa Allâh Teâlâ'nın: { وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ } “ve müminlerin yolundan başkasına uyarsa” [en-Nisâ: 115] buyruğunun kapsamına girer.
الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: أَنَّ الرَّجُلَ أُمِرَ بِقِرَاءَةِ الْقُرْآنِ فِي الصَّلَاةِ، وَمَنْ قَرَأَ بِالْفَارِسِيَّةِ لَمْ يَقْرَأِ الْقُرْآنَ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَخْرُجَ عَنِ الْعُهْدَةِ، إِنَّمَا قَوْلُنَا إِنَّهُ أُمِرَ بِقِرَاءَةِ القرآن لقوله تعالى: فَاقْرَؤُا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ [الْمُزَّمِّلِ: ٢٠]
Beşinci Delil: Kişiye namazda Kur'ân okuması emredilmiştir. Farsça okuyan kimse ise Kur'ân okumuş olmaz; dolayısıyla sorumluluktan kurtulamaması gerekir. Kur'ân okumakla emredildiğine dair sözümüzün dayanağı, Allâh Teâlâ'nın: { فَاقْرَؤُا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ } “Artık Kur'ân'dan kolayınıza geleni okuyun” [el-Müzzemmil: 20] buyruğudur.
وَلِقَوْلِهِ ﵇ لِلْأَعْرَابِيِّ: «ثُمَّ اقْرَأْ بِمَا تَيَسَّرَ مَعَكَ مِنَ الْقُرْآنِ» ،
Ve onun (aleyhisselâm) bedevîye: “Sonra Kur'ân'dan kolayına geleni oku” buyurmasıdır.
وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ الْكَلَامَ الْمُرَتَّبَ بِالْفَارِسِيَّةِ لَيْسَ بِقُرْآنٍ لِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ [الشُّعَرَاءِ: ١٩٢] إِلَى قَوْلِهِ: بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ. [الشُّعَرَاءِ: ١٩٥] الثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسانِ قَوْمِهِ، [إِبْرَاهِيمَ: ٤] الثَّالِثُ:
Farsça tertip edilen sözün Kur'ân olmadığını söylememiz ise şu gerekçelere dayanmaktadır: Birincisi: Allâh Teâlâ'nın { وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Muhakkak ki o, âlemlerin Rabbinin indirmesidir” [eş-Şuarâ: 192] ayetinden { بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ } “apaçık Arapça bir lisanla” [eş-Şuarâ: 195] ayetine kadar olan buyruğudur. İkincisi: Allâh Teâlâ'nın { وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسانِ قَوْمِهِ } “Biz hiçbir elçiyi kendi kavminin dilinden başkasıyla göndermedik” [İbrâhîm: 4] buyruğudur. Üçüncüsü:
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ جَعَلْناهُ قُرْآناً أَعْجَمِيًّا [فُصِّلَتْ: ٤٤] وَكَلِمَةُ لَوْ تُفِيدُ انْتِفَاءَ الشَّيْءِ لِانْتِفَاءِ غَيْرِهِ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى مَا جَعَلَهُ قُرْآنًا أَعْجَمِيًّا، فَيَلْزَمُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ كُلَّ مَا كَانَ أَعْجَمِيًّا فَهُوَ لَيْسَ بِقُرْآنٍ. الرَّابِعُ: قَوْلُهُ تَعَالَى:
Allâh Teâlâ'nın: { وَلَوْ جَعَلْناهُ قُرْآناً أَعْجَمِيًّا } “Eğer biz onu yabancı dilde bir Kur'ân yapsaydık” [Fussilet: 44] buyruğudur. 'Lev' (لَوْ) kelimesi, bir şeyin bulunmayışı sebebiyle diğerinin de bulunmadığını ifade eder. Bu da Allâh Teâlâ'nın onu yabancı bir dilde Kur'ân kılmadığına delalet eder. Dolayısıyla yabancı bir dilde olan her şeyin Kur'ân olmadığını söylemek gerekir. Dördüncüsü: Allâh Teâlâ'nın şu buyruğudur:
قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً [الْإِسْرَاءِ: ٨٨] فَهَذَا الْكَلَامُ الْمَنْظُومُ بِالْفَارِسِيَّةِ: إِمَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ عَيْنُ الْكَلَامِ الْعَرَبِيِّ أَوْ مِثْلُهُ، أَوْ لَا عَيْنُهُ وَلَا مِثْلُهُ، وَالْأَوَّلُ مَعْلُومُ الْبُطْلَانِ بِالضَّرُورَةِ، وَالثَّانِي بَاطِلٌ، إِذْ لَوْ كَانَ هَذَا النَّظْمُ الْفَارِسِيُّ مِثْلًا لِذَلِكَ الْكَلَامِ الْعَرَبِيِّ لَكَانَ الْآتِي بِهِ آتِيًا بِمِثْلِ الْقُرْآنِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ تَكْذِيبَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ فِي قوله: لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَمَّا ثَبَتَ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ الْمَنْظُومَ بِالْفَارِسِيَّةِ لَيْسَ عَيْنَ الْقُرْآنِ وَلَا مِثْلَهُ ثَبَتَ أَنَّ قَارِئَهُ لَمْ يَكُنْ قَارِئًا لِلْقُرْآنِ، وَهُوَ الْمَطْلُوبُ، فَثَبَتَ أَنَّ الْمُكَلَّفَ أَمَرَ بِقِرَاءَةِ الْقُرْآنِ وَلَمْ يَأْتِ بِهِ، فَوَجَبَ أَنْ يَبْقَى فِي الْعُهْدَةِ.
{ قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً } “De ki: Andolsun, insanlar ve cinler bu Kur'ân'ın bir benzerini getirmek üzere toplansalar, birbirlerine arka çıksalar bile onun benzerini getiremezler” [el-İsrâ: 88]. Farsça dizilen bu söz hakkında ya Arapça sözün bizzat kendisidir ya da onun benzeridir veya ne bizzat kendisidir ne de benzeridir denilecektir. Birincisinin bâtıl olduğu apaçık ortadadır. İkincisi de bâtıldır; zira bu Farsça nazım o Arapça sözün benzeri olsaydı, onu getiren kimse Kur'ân'ın benzerini getirmiş olurdu. Bu ise Allâh Teâlâ'yı: { لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ } “Onun benzerini getiremezler” sözünde yalanlamayı gerektirir. Farsça dizilen bu sözün ne Kur'ân'ın bizzat kendisi ne de benzeri olmadığı sabit olunca, onu okuyanın da Kur'ân okumuş olmadığı sabit olur ki aranan netice de budur. Böylece mükellefin Kur'ân okumakla emrolunduğu, fakat onu yerine getirmediği, dolayısıyla sorumluluğunun devam ettiği sabit olmuştur.
الْحُجَّةُ السَّادِسَةُ: مَا
Altıncı Delil:
رَوَاهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ لَا تُجْزِي صَلَاةٌ لَا يُقْرَأُ فِيهَا بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ،
İbnü'l-Münzir'in Ebû Hureyre'den, onun da Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den rivayet ettiğine göre o şöyle buyurmuştur: “İçinde Fâtihatu'l-Kitâb okunmayan namaz yeterli olmaz.”
فَنَقُولُ: هَذِهِ الْكَلِمَاتُ الْمَنْظُومَةُ بِالْفَارِسِيَّةِ إِمَّا أَنْ يَقُولَ أَبُو حَنِيفَةَ إِنَّهَا قُرْآنٌ أَوْ يَقُولَ إِنَّهَا لَيْسَتْ بِقُرْآنٍ، وَالْأَوَّلُ جَهْلٌ عَظِيمٌ وَخُرُوجٌ عَنِ الْإِجْمَاعِ، وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ أَحَدًا مِنَ الْعُقَلَاءِ لَا يَجُوزُ فِي عَقْلِهِ وَدِينِهِ أَنْ يَقُولَ إِنَّ قَوْلَ الْقَائِلِ دوستان در بهشت قُرْآنٌ. الثَّانِي: يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ الْقَادِرُ عَلَى تَرْجَمَةِ الْقُرْآنِ/ آتِيًا بِقُرْآنٍ مِثْلَ الْأَوَّلِ وَذَلِكَ بَاطِلٌ.
Biz de deriz ki: Farsça dizilen bu kelimeler hakkında Ebû Hanîfe ya bunların Kur'ân olduğunu ya da Kur'ân olmadığını söyleyecektir. Birincisi büyük bir cehalettir ve icmâın dışına çıkmaktır. Bunun açıklaması birkaç yöndendir: Birincisi: Akıl sahiplerinden hiçbir kimsenin aklında ve dininde, bir söyleyenin 'dûstân der bihişt' (dostlar cennettedir) sözünün Kur'ân olduğunu söylemesi caiz olmaz. İkincisi: Kur'ân'ın tercümesine güç yetiren kimsenin, / birincisinin benzeri bir Kur'ân getirmiş olması gerekir ki bu da bâtıldır.
الْحُجَّةُ السَّابِعَةُ:
Yedinci Delil:
رَوَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي أَوْفَى أَنَّ رَجُلًا قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي لَا أَسْتَطِيعُ أَنْ أَحْفَظَ الْقُرْآنَ كَمَا يَحْسُنُ فِي الصَّلَاةِ، فَقَالَ ﷺ: «قُلْ سُبْحَانَ اللَّهِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ إِلَى آخِرِ هَذَا الذِّكْرِ» ،
Abdullah b. Ebî Evfâ rivayet etmiştir ki bir adam: “Ey Allâh'ın Rasûlü! Ben namazda yetecek kadar Kur'ân ezberleyemiyorum” dedi. Bunun üzerine o (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Sübhânallâh, elhamdülillâh... de” buyurarak bu zikrin sonuna kadar [saydı].
وَجْهُ الدَّلِيلِ أَنَّ الرَّجُلَ لَمَّا سَأَلَهُ عَمَّا يُجْزِئُهُ فِي الصَّلَاةِ عِنْدَ الْعَجْزِ عَنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ الْعَرَبِيِّ أَمَرَهُ الرَّسُولُ ﵇ بِالتَّسْبِيحِ، وَذَلِكَ يُبْطِلُ قَوْلَ مَنْ يقول إنه يكفيه أن يقول دوستان در بهشت.
İstidlâl yönü şudur: Adam Arapça Kur'ân okumaktan âciz kaldığında namazda kendisine neyin yeteceğini ona sorduğunda, Rasûl (aleyhisselâm) ona tesbih çekmesini emretmiştir. Bu da kişinin 'dûstân der bihişt' demesinin yeterli olacağını söyleyen kimsenin sözünü boşa çıkarır.
الْحُجَّةُ الثَّامِنَةُ: يُقَالُ إِنَّ أَوَّلَ الْإِنْجِيلِ هُوَ قَوْلُهُ بسم الاها رحمانا ومرحيانا وَهَذَا هُوَ عَيْنُ تَرْجَمَةِ بِسْمِ اللَّهِ
Sekizinci Delil: İncil'in başlangıcının 'Bismilâhâ rahmânâ ve merhyânâ' sözü olduğu söylenir. Bu ise bizzat 'Bismillâhi'
الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، فَلَوْ كَانَتْ تَرْجَمَةُ الْقُرْآنِ نَفْسَ الْقُرْآنِ لَقَالَتِ النَّصَارَى إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ إِنَّمَا أَخَذْتَهُ مِنْ عَيْنِ الْإِنْجِيلِ، وَلَمَّا لَمْ يَقُلْ أَحَدٌ هَذَا عَلِمْنَا أَنَّ تَرْجَمَةَ الْقُرْآنِ لَا تَكُونُ قُرْآنًا.
'r-Rahmâni'r-Rahîm'in tercümesidir. Şayet Kur'ân'ın tercümesi Kur'ân'ın kendisi olsaydı, Hristiyanlar: 'Sen bu Kur'ân'ı bizzat İncil'den aldın' derlerdi. Hiç kimse bunu söylemediğine göre anladık ki Kur'ân'ın tercümesi Kur'ân olmaz.
الْحُجَّةُ التَّاسِعَةُ: أَنَّا إِذَا تَرْجَمْنَا قَوْلَهُ تَعَالَى: فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هذِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ فَلْيَنْظُرْ أَيُّها أَزْكى طَعاماً فَلْيَأْتِكُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ [الكهف: ١٩] كان ترجمته بفرستيد يكى أز شما با نقره بشهر پس بنگرد كه كدام طعام بهترست پاره أز آن بياورد، وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ مِنْ جِنْسِ كَلَامِ النَّاسِ لَفْظًا وَمَعْنَى فَوَجَبَ أَنْ لَا تَجُوزَ الصَّلَاةُ بِهِ،
Dokuzuncu Delil: Allâh Teâlâ'nın: { فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هذِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ فَلْيَنْظُرْ أَيُّها أَزْكى طَعاماً فَلْيَأْتِكُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ } “Şimdi siz birinizi şu gümüş paranızla şehre gönderin de baksın, hangi yiyecek daha temizse ondan size bir rızık getirsin” [el-Kehf: 19] buyruğunu tercüme ettiğimizde, bunun tercümesi 'bifiristîd yekî ez şumâ bâ nukre be-şehr pes bingered ki kudâm taâm bihterest pâre ez ân biyâvered' olur. Malumdur ki bu söz lafız ve mana olarak insanların konuşması cinsindendir. Dolayısıyla bununla namaz kılmanın caiz olmaması gerekir.
لِقَوْلِهِ ﵊: «إِنَّ صَلَاتَنَا هَذِهِ لَا يَصْلُحُ فِيهَا شَيْءٌ مِنْ كَلَامِ النَّاسِ» ،
Zira o (aleyhisselâm): “Şüphesiz bizim bu namazımızda insanların sözünden hiçbir şey uygun düşmez” buyurmuştur.
وَإِذَا لَمْ تَنْعَقِدِ الصَّلَاةُ بِتَرْجَمَةِ هَذِهِ الْآيَةِ فَكَذَا بِتَرْجَمَةِ سَائِرِ الْآيَاتِ، لِأَنَّهُ لَا قَائِلَ بِالْفَرْقِ، وَأَيْضًا فَهَذِهِ الْحُجَّةُ جَارِيَةٌ فِي تَرْجَمَةِ قَوْلِهِ تَعَالَى: هَمَّازٍ مَشَّاءٍ بِنَمِيمٍ [الْقَلَمِ: ١١] إِلَى قَوْلِهِ: عُتُلٍّ بَعْدَ ذلِكَ زَنِيمٍ [القلم: ١٣] فإن ترجمتها لا تَكُونُ شَتْمًا مِنْ جِنْسِ كَلَامِ النَّاسِ فِي اللَّفْظِ وَالْمَعْنَى، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَادْعُ لَنا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِها وَقِثَّائِها [الْبَقَرَةِ: ٦١] فَإِنَّ تَرْجَمَةَ هَذِهِ الْآيَةِ تَكُونُ مِنْ جِنْسِ كَلَامِ النَّاسِ لَفْظًا وَمَعْنًى، وَهَذَا بِخِلَافِ مَا إِذَا قَرَأْنَا عَيْنَ هَذِهِ الْآيَاتِ بِهَذِهِ الْأَلْفَاظِ لِأَنَّهَا بِحَسَبِ تَرْكِيبِهَا الْمُعْجِزِ وَنَظْمِهَا الْبَدِيعِ تَمْتَازُ عَنْ كَلَامِ النَّاسِ وَالْعَجَبُ مِنَ الْخُصُومِ أَنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّهُ لَوْ ذَكَرَ فِي آخِرِ التَّشَهُّدِ دُعَاءً يَكُونُ مِنْ جِنْسِ كَلَامِ النَّاسِ فَسَدَتْ صَلَاتُهُ ثُمَّ قَالُوا: تَصِحُّ الصَّلَاةُ بِتَرْجَمَةِ هَذِهِ الْآيَاتِ مَعَ أَنَّ تَرْجَمَتَهَا عَيْنُ كَلَامِ النَّاسِ لَفْظًا وَمَعْنًى.
Bu ayetin tercümesiyle namaz geçerli olmadığına göre diğer ayetlerin tercümesiyle de geçerli olmaz; zira [aralarında] fark olduğunu söyleyen kimse yoktur. Ayrıca bu delil, Allâh Teâlâ'nın { هَمَّازٍ مَشَّاءٍ بِنَمِيمٍ } “Daima kusur arayan, laf taşıyan” [el-Kalem: 11] buyruğundan { عُتُلٍّ بَعْدَ ذلِكَ زَنِيمٍ } “kaba, üstelik soysuz kimseye” [el-Kalem: 13] buyruğuna kadar olan kısmının tercümesinde de geçerlidir; zira bunun tercümesi lafız ve mana olarak insanların konuşması cinsinden bir sövgü olur. Aynı şekilde Allâh Teâlâ'nın: { فَادْعُ لَنا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِها وَقِثَّائِها } “Bizim için Rabbine dua et de yerin bitirdiği sebzesinden, acurundan bize çıkarsın” [el-Bakara: 61] buyruğunda da böyledir; zira bu ayetin tercümesi lafız ve mana olarak insanların konuşması cinsindendir. Bu ayetlerin bizzat kendilerini bu lafızlarla okuduğumuz durum ise böyle değildir; çünkü bunlar mucizevî tertipleri ve eşsiz nazımları sebebiyle insanların sözlerinden ayrışırlar. Muhaliflerin şaşılacak yönü şudur ki onlar: 'Teşehhüdün sonunda insanların konuşması cinsinden olan bir dua yaparsa namazı bozulur' demişler, sonra da tercümeleri lafız ve mana olarak bizzat insanların konuşması olduğu halde 'Bu ayetlerin tercümesiyle namaz sahih olur' demişlerdir.
الْحُجَّةُ الْعَاشِرَةُ:
Onuncu Delil:
قَوْلُهُ ﵊: «أُنْزِلَ الْقُرْآنُ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ كُلُّهَا شافٍ كافٍ،
Onun (aleyhisselâm) şu buyruğudur: “Kur'ân yedi harf üzere indirilmiştir; hepsi şifadır, yeterlidir.
وَلَوْ كَانَتْ تَرْجَمَةُ الْقُرْآنِ بِحَسَبِ كُلِّ لُغَةٍ قُرْآنًا لَكَانَ قَدْ أُنْزِلَ الْقُرْآنُ عَلَى أَكْثَرِ مِنْ سَبْعَةِ أَحْرُفٍ، لِأَنَّ عَلَى مَذْهَبِهِمْ قَدْ حَصَلَ بِحَسَبِ كُلِّ لُغَةٍ قُرْآنٌ عَلَى حِدَةٍ، وَحِينَئِذٍ لَا يَصِحُّ حَصْرُ حُرُوفِ الْقُرْآنِ فِي السَّبْعَةِ» .
Şayet her dile göre Kur'ân'ın tercümesi Kur'ân olsaydı, Kur'ân yedi harften daha fazlası üzere indirilmiş olurdu; çünkü onların mezhebine göre her dile nispetle müstakil bir Kur'ân ortaya çıkmış olur. Bu durumda ise Kur'ân'ın harflerini yediye hasretmek sahih olmaz.”
الْحُجَّةُ الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ: أَنَّ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ تَصِحُّ الصَّلَاةُ بِجَمِيعِ الْآيَاتِ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ قَدْ حَصَلَ فِي التَّوْرَاةِ آيَاتٌ كَثِيرَةٌ مُطَابِقَةٌ لِمَا فِي الْقُرْآنِ مِنَ الثَّنَاءِ عَلَى اللَّهِ وَمِنْ تَعْظِيمِ أَمْرِ/ الْآخِرَةِ وَتَقْبِيحِ الدُّنْيَا. فَعَلَى قَوْلِ الْخَصْمِ تَكُونُ الصَّلَاةُ صَحِيحَةٌ بِقِرَاءَةِ الْإِنْجِيلِ وَالتَّوْرَاةِ، وَبِقِرَاءَةِ زَيْدٍ وَإِنْسَانٍ، وَلَوْ أَنَّهُ دَخَلَ الدُّنْيَا وَعَاشَ مِائَةَ سَنَةٍ وَلَمْ يَقْرَأْ حَرْفًا مِنَ الْقُرْآنِ بَلْ كَانَ مُوَاظِبًا عَلَى قِرَاءَةِ زَيْدٍ وَإِنْسَانٍ فَإِنَّهُ يَلْقَى اللَّهَ تَعَالَى مُطِيعًا وَمَعْلُومٌ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ لَا يَلِيقُ بِدِينِ الْمُسْلِمِينَ.
On Birinci Delil: Ebû Hanîfe'ye göre bütün ayetlerle namaz sahihtir. Şüphe yok ki Tevrat'ta, Kur'ân'da bulunan Allâh'a övgü, ahiret işini / yüceltme ve dünyayı yerme hususlarına mutabık pek çok ayet bulunmaktadır. O halde hasmın sözüne göre İncil ve Tevrat kıraatiyle, Zeyd ve [herhangi bir] insanın kıraatiyle namaz kılmak sahih olur. [Buna göre bir kimse] dünyaya gelip yüz sene yaşasa ve Kur'ân'dan tek bir harf okumayıp bilakis sürekli Zeyd ve [falanca] insanın kıraatini okumaya devam etse bile Allâh Teâlâ'nın huzuruna itaatkâr olarak varacaktır! Bu sözün Müslümanların dinine yakışmadığı ise zaruri olarak bilinmektedir.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ: أَنَّهُ لَا تَرْجَمَةَ لِلْفَاتِحَةِ إِلَّا نَقُولَ الثَّنَاءُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَرَحْمَانِ الْمُحْتَاجِينَ وَالْقَادِرِ عَلَى يَوْمِ الدِّينِ أَنْتَ الْمَعْبُودُ وَأَنْتَ الْمُسْتَعَانُ اهْدِنَا إِلَى طَرِيقِ أَهْلِ الْعِرْفَانِ لَا إِلَى طَرِيقِ أَهْلِ الْخِذْلَانِ، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ تَرْجَمَةَ الْفَاتِحَةِ لَيْسَتْ إِلَّا هَذَا الْقَدْرَ أَوْ مَا يَقْرُبُ مِنْهُ فَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَا خُطْبَةَ إِلَّا وَقَدْ حَصَلَ فِيهَا هَذَا الْقَدْرُ فَوَجَبَ أَنْ يُقَالَ الصَّلَاةُ صَحِيحَةٌ بِقِرَاءَةِ جَمِيعِ الْخُطَبِ، وَلَمَّا كَانَ بَاطِلًا عَلِمْنَا فَسَادَ هَذَا الْقَوْلِ.
On İkinci Delil: Fâtiha'nın tercümesi şundan ibarettir: 'Övgü âlemlerin Rabbi, muhtaçların Rahmânı ve din gününün kādîri olan Allâh'adır; ibadet edilen Sen'sin ve yardım istenen Sen'sin, bizi hüsran ehlinin yoluna değil irfan ehlinin yoluna ilet.' Fâtiha'nın tercümesinin bu kadardan veya buna yakın bir şeyden ibaret olduğu sabit olduğuna göre, hiçbir hutbe yoktur ki içinde bu kadarı bulunmasın. Dolayısıyla bütün hutbelerin okunmasıyla namazın sahih olacağını söylemek gerekirdi. Bu ise bâtıl olduğuna göre mezkûr görüşün de fesadını anlamış olduk.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ: لَوْ كَانَ هَذَا جَائِزًا لَكَانَ قَدْ أَذِنَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِسَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ فِي أَنْ يَقْرَأَ الْقُرْآنَ بِالْفَارِسِيَّةِ وَيُصَلِّيَ بِهَا، وَلَكَانَ قَدْ أَذِنَ لِصُهَيْبٍ فِي أَنْ يَقْرَأَ بِالرُّومِيَّةِ، وَلِبِلَالٍ فِي أَنْ يَقْرَأَ بِالْحَبَشِيَّةِ، وَلَوْ كَانَ هَذَا الْأَمْرُ مَشْرُوعًا لَاشْتَهَرَ جَوَازُهُ فِي الْخَلْقِ فَإِنَّهُ يُعَظَّمُ فِي أَسْمَاعِ أَرْبَابِ اللُّغَاتِ بِهَذَا الطَّرِيقِ، لِأَنَّ ذَلِكَ يُزِيلُ عَنْهُمْ إِتْعَابَ النَّفْسِ فِي تَعَلُّمِ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ، وَيَحْصُلُ لِكُلِّ قَوْمٍ فَخْرٌ عَظِيمٌ فِي أَنْ يَحْصُلَ لَهُمْ قُرْآنٌ بلغتهم الخاصة، ومعلوم أن تجويز يُفْضِي إِلَى انْدِرَاسِ الْقُرْآنِ بِالْكُلِّيَّةِ، وَذَلِكَ لَا يقوله مسلم.
On Üçüncü Delil: Eğer bu caiz olsaydı, Rasûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Selmân-ı Fârisî'ye Kur'ân'ı Farsça okuması ve onunla namaz kılması için izin verirdi; Suheyb'e Rumca okuması, Bilâl'e de Habeşçe okuması için izin verirdi. Şayet bu meşru olsaydı, caiz olduğu insanlar arasında yayılırdı; zira bu yolla farklı dillerin sahiplerinin nazarında [bu durum] pek büyük karşılanırdı; çünkü bu durum Arap dilini öğrenmek için nefislerini yorma zahmetini onlardan kaldırırdı ve her kavim için kendi özel dillerinde bir Kur'ân'ın bulunması büyük bir iftihar vesilesi olurdu. Malumdur ki buna cevaz vermek Kur'ân'ın bütünüyle silinip yok olmasına yol açar; bunu ise hiçbir Müslüman söyleyemez.
الْحُجَّةُ الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ: لَوْ جَازَتِ الصَّلَاةُ بِالْقِرَاءَةِ بِالْفَارِسِيَّةِ لَمَا جَازَتْ بِالْقِرَاءَةِ بِالْعَرَبِيَّةِ، وَهَذَا جَائِزٌ وذاك غير جائز، وبيان الْمُلَازَمَةِ أَنَّ الْفَارِسِيَّ الَّذِي لَا يَفْهَمُ مِنَ الْعَرَبِيَّةِ شَيْئًا لَمْ يَفْهَمْ مِنَ الْقُرْآنِ شَيْئًا الْبَتَّةَ، أَمَّا إِذَا قَرَأَ الْقُرْآنَ بِالْفَارِسِيَّةِ فَهِمَ الْمَعْنَى وَأَحَاطَ بِالْمَقْصُودِ وَعَرَفَ مَا فِيهِ مِنَ الثَّنَاءِ عَلَى اللَّهِ وَمِنَ التَّرْغِيبِ فِي الْآخِرَةِ وَالتَّنْفِيرِ عَنِ الدُّنْيَا، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْمَقْصِدَ الْأَقْصَى مِنْ إِقَامَةِ الصَّلَوَاتِ حُصُولُ هَذِهِ الْمَعَانِي، قَالَ تَعَالَى: وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي [طه: ١٤] وَقَالَ تَعَالَى: أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها [مُحَمَّدٍ: ٢٤] فَثَبَتَ أَنَّ قِرَاءَةَ التَّرْجَمَةِ تُفِيدُ هَذِهِ الْفَوَائِدَ الْعَظِيمَةَ، وَقِرَاءَةُ الْقُرْآنِ بِاللَّفْظِ الْعَرَبِيِّ تَمْنَعُ مِنْ حُصُولِ هَذِهِ الْفَوَائِدِ، فَلَوْ كَانَتِ الْقِرَاءَةُ بِالْفَارِسِيَّةِ قَائِمَةٌ مَقَامَ الْقِرَاءَةِ بِالْعَرَبِيَّةِ فِي الصِّحَّةِ ثُمَّ إِنَّ الْقِرَاءَةَ بِالْفَارِسِيَّةِ تُفِيدُ هَذِهِ الْفَوَائِدَ الْعَظِيمَةَ وَالْقِرَاءَةُ بِالْعَرَبِيَّةِ مَانِعَةٌ مِنْهَا لَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ الْقِرَاءَةُ بِالْعَرَبِيَّةِ مُحَرَّمَةً، وَحَيْثُ لَمْ يَكُنِ الْأَمْرُ كَذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّ الْقِرَاءَةَ بِالْفَارِسِيَّةِ غَيْرُ جَائِزَةٍ.
On Dördüncü Delil: Eğer Farsça kıraatle namaz caiz olsaydı, Arapça kıraatle caiz olmazdı. Halbuki bu [Arapça] caizdir, diğeri ise caiz değildir. Bu gerekliliğin açıklaması şudur: Arapçadan hiçbir şey anlamayan bir Farslı, Kur'ân'dan da kesinlikle hiçbir şey anlamaz. Kur'ân'ı Farsça okuduğunda ise manayı anlar, maksadı kavrar; içindeki Allâh'a övgüyü, ahirete teşviki ve dünyadan sakındırmayı bilir. Malumdur ki namazları ikame etmenin nihai gayesi bu manaların gerçekleşmesidir. Allâh Teâlâ: { وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي } “Beni anmak için namaz kıl” [Tâhâ: 14] buyurmuştur. Yine Allâh Teâlâ: { أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها } “Onlar Kur'ân'ı derinlemesine düşünmüyorlar mı, yoksa kalpler üzerinde kilitleri mi var?” [Muhammed: 24] buyurmuştur. Böylece tercüme okumanın bu büyük faydaları sağladığı, Kur'ân'ı Arapça lafızla okumanın ise [anlamayan kimse için] bu faydaların hasıl olmasına engel olduğu sabit olmuştur. Eğer Farsça okumak namazın sahihliğinde Arapça okumanın yerine geçseydi ve üstelik Farsça okumak bu büyük faydaları sağlarken Arapça okumak buna engel olsaydı, Arapça okumanın haram olması gerekirdi. Durum böyle olmadığına göre anladık ki Farsça okumak caiz değildir.
الْحُجَّةُ الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ: الْمُقْتَضَى لِبَقَاءِ الْأَمْرِ بِالصَّلَاةِ قَائِمٌ، وَالْفَارِقُ ظَاهِرٌ، أَمَّا الْمُقْتَضَى/ فَلِأَنَّ التَّكْلِيفَ كَانَ ثَابِتًا، وَالْأَصْلُ فِي الثَّابِتِ الْبَقَاءُ، وَأَمَّا الْفَارِقُ فَهُوَ أَنَّ الْقُرْآنَ الْعَرَبِيَّ كَمَا أَنَّهُ يَطْلُبُ قِرَاءَةً لِمَعْنَاهُ كَذَلِكَ تُطْلَبُ قِرَاءَتُهُ لِأَجْلِ لَفْظِهِ، وَذَلِكَ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْإِعْجَازَ فِي فَصَاحَتِهِ، وَفَصَاحَتَهُ فِي لَفْظِهِ وَالثَّانِي: أَنَّ تَوْقِيفَ صِحَّةِ الصَّلَاةِ عَلَى قِرَاءَةِ لَفْظِهِ يُوجِبُ حِفْظَ تِلْكَ الْأَلْفَاظِ، وَكَثْرَةُ الْحِفْظِ مِنَ الْخَلْقِ الْعَظِيمِ يُوجِبُ بَقَاءَهُ عَلَى وَجْهِ الدَّهْرِ مَصُونًا عَنِ التَّحْرِيفِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ تَحْقِيقُ مَا وَعَدَ اللَّهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ [الْحِجْرِ: ٩] أَمَّا إِذَا قُلْنَا إِنَّهُ لَا يَتَوَقَّفُ صِحَّةُ الصَّلَاةِ عَلَى قِرَاءَةِ هَذَا النَّظْمِ الْعَرَبِيِّ فَإِنَّهُ يَخْتَلُّ هَذَا الْمَقْصُودُ، فَثَبَتَ أَنَّ الْمُقْتَضَى قَائِمٌ وَالْفَارِقُ ظَاهِرٌ.
On Beşinci Delil: Namaz emrinin devamını gerektiren sebep mevcuttur; aradaki fark ise açıktır. Gerektiren sebebe gelince: / Mükellefiyet sabit idi ve sabit olan şeyde asıl olan devamlılıktır. Aradaki farka gelince: Arapça Kur'ân, manası için okunması istendiği gibi lafzı sebebiyle de okunması istenir. Bu da iki yöndendir: Birincisi: İcaz onun fesahatindedir; fesahati ise lafzındadır. İkincisi: Namazın sahih olmasının onun lafzını okumaya bağlanması, o lafızların ezberlenip korunmasını gerektirir. Pek çok insanın çokça ezberlemesi ise onun tahriften korunmuş olarak çağlar boyu baki kalmasını gerektirir. Bu da Allâh Teâlâ'nın: { إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ } “Şüphesiz o zikri biz indirdik ve muhakkak onun koruyucusu da biziz” [el-Hicr: 9] buyruğundaki vaadinin gerçekleşmesini sağlar. Namazın sahih olmasının bu Arapça nazmı okumaya bağlı olmadığını söylediğimiz takdirde ise bu maksat bozulur. Böylece gerektirici sebebin mevcut, aradaki farkın da açık olduğu sabit olmuştur.
وَاحْتَجَّ الْمُخَالِفُ عَلَى صِحَّةِ مَذْهَبِهِ بِأَنَّهُ أَمَرَ بِقِرَاءَةِ الْقُرْآنِ، وَقِرَاءَةُ التَّرْجَمَةِ قِرَاءَةُ الْقُرْآنِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: رُوِيَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ كَانَ يُعَلِّمُ رَجُلًا الْقُرْآنَ فَقَالَ: إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعامُ الْأَثِيمِ [الدُّخَانِ: ٤٣، ٤٤] وَكَانَ الرَّجُلُ عَجَمِيًّا فَكَانَ يَقُولُ: طَعَامُ الْيَتِيمِ: فَقَالَ: قُلْ طَعَامُ الْفَاجِرِ، ثُمَّ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ إِنَّهُ لَيْسَ الْخَطَأُ فِي الْقُرْآنِ أَنْ يُقْرَأَ مَكَانَ الْعَلِيمِ الْحَكِيمُ بَلْ أَنْ يَضَعَ آيَةَ الرَّحْمَةِ مَكَانَ آيَةِ الْعَذَابِ الثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى:
Muhalif ise kendi mezhebinin sıhhatine [şöyle] delil getirmiştir: [Kişi] Kur'ân okumakla emredilmiştir ve tercümeyi okumak da Kur'ân okumaktır. Buna birkaç vecih delalet eder: Birincisi: Rivayet edildiğine göre Abdullah b. Mes'ûd bir adama Kur'ân öğretiyordu; { إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعامُ الْأَثِيمِ } “Şüphesiz zakkum ağacı, günahkârın yiyeceğidir” [ed-Duhân: 43-44] ayetini okudu. Adam ise Arap olmayan biriydi ve [lafzı telaffuz edemeyip] 'taâmü'l-yetîm' (yetimin yiyeceği) diyordu. Bunun üzerine [İbn Mes'ûd]: 'taâmü'l-fâcir' (günahkârın yiyeceği) de' dedi. Sonra Abdullah şöyle dedi: 'Kur'ân'daki hata, el-Alîm yerine el-Hakîm okunması değildir; asıl hata rahmet ayetinin azap ayetinin yerine konulmasıdır.' İkincisi: Allâh Teâlâ'nın şu buyruğudur:
وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ [الشُّعَرَاءِ: ١٩٦] فَأَخْبَرَ أَنَّ الْقُرْآنَ فِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ وَقَالَ تَعَالَى: إِنَّ هَذَا لَفِي الصُّحُفِ الْأُولى صُحُفِ إِبْراهِيمَ وَمُوسى [الْأَعْلَى: ١٨، ١٩] ثُمَّ أَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّهُ مَا كَانَ الْقُرْآنُ فِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ بِهَذَا اللَّفْظِ لَكِنْ كَانَ بِالْعِبْرَانِيَّةِ وَالسُّرْيَانِيَّةِ الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَأُوحِيَ إِلَيَّ هذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ [الْأَنْعَامِ: ١٩] ثُمَّ إِنَّ الْعَجَمَ لَا يَفْهَمُونَ اللَّفْظَ الْعَرَبِيَّ إِلَّا إِذَا ذَكَرَ تِلْكَ الْمَعَانِي لَهُمْ بِلِسَانِهِمْ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى سَمَّاهُ قُرْآنًا، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا الْمَنْظُومَ بِالْفَارِسِيَّةِ قُرْآنٌ.
{ وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ } “Şüphesiz o, öncekilerin kitaplarında da vardır” [eş-Şuarâ: 196]. Allâh Teâlâ Kur'ân'ın öncekilerin kitaplarında olduğunu haber vermiştir. Yine Allâh Teâlâ: { إِنَّ هَذَا لَفِي الصُّحُفِ الْأُولى صُحُفِ إِبْراهِيمَ وَمُوسى } “Şüphesiz bu, ilk sayfalarda, İbrâhim'in ve Mûsâ'nın sayfalarında da vardır” [el-A'lâ: 18-19] buyurmuştur. Sonra icmâ etmişizdir ki Kur'ân, öncekilerin kitaplarında bu lafızla değil bilakis İbranice ve Süryanice olarak yer almaktaydı. Üçüncüsü: Allâh Teâlâ: { وَأُوحِيَ إِلَيَّ هذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ } “Bu Kur'ân bana, onunla sizi uyarayım diye vahyolundu” [el-En'âm: 19] buyurmuştur. Arap olmayanlar ise o manalar kendilerine kendi lisanlarıyla zikredilmedikçe Arapça lafzı anlamazlar. Ayrıca Allâh Teâlâ onu Kur'ân olarak isimlendirmiştir; dolayısıyla Farsça dizilen bu sözün de Kur'ân olduğu sabit olmuştur.
وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ أَنْ نَقُولَ: إِنَّ أَحْوَالَ هَؤُلَاءِ عَجِيبَةٌ جِدًّا، فَإِنَّ ابْنَ مَسْعُودٍ نُقِلَ عَنْهُ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ: أَنَا مُؤْمِنٌ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، وَلَمْ يُنْقَلْ عَنْ أَحَدٍ مِنَ الصَّحَابَةِ الْمُبَالَغَةُ فِي نُصْرَةِ هَذَا الْمَذْهَبِ كَمَا نُقِلَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، ثُمَّ إِنَّ الْحَنَفِيَّةَ لَا تَلْتَفِتُ إِلَى هذا، بل نقول: إِنَّ الْقَائِلَ بِهِ شَاكٌّ فِي دِينِهِ، وَالشَّاكُّ لَا يَكُونُ مُؤْمِنًا، فَإِنْ كَانَ قَوْلُ ابْنِ مَسْعُودٍ حُجَّةً فَلِمَ لَمْ يَقْبَلُوا قَوْلَهُ فِي تِلْكَ الْمَسْأَلَةِ؟ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ حُجَّةً فَلِمَ عُوِّلَ عَلَيْهِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ؟ وَلَعَمْرِي هَذِهِ الْمُنَاقَضَاتُ عَجِيبَةٌ، وَأَيْضًا فَقَدْ نُقِلَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ حَذْفُ الْمُعَوِّذَتَيْنِ وَحَذْفُ الْفَاتِحَةِ عَنِ الْقُرْآنِ وَيَجِبُ عَلَيْنَا إِحْسَانُ الظَّنِّ بِهِ، وَأَنْ نَقُولَ: إِنَّهُ رَجَعَ عَنْ هَذِهِ الْمَذَاهِبِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ
Birinciye cevap olarak deriz ki: Bunların halleri gerçekten pek şaşırtıcıdır! Çünkü İbn Mes'ûd'dan 'İnşâallâh ben müminim' dediği nakledilmiştir; sahâbeden hiç kimseden bu mezhebi savunmada İbn Mes'ûd'dan nakledildiği kadar mübalağalı bir nakil gelmemiştir. Buna rağmen Hanefîler buna itibar etmezler, bilakis: 'Bunu söyleyen dininde şüphe içindedir, şüphe eden ise mümin olamaz' derler. Eğer İbn Mes'ûd'un sözü delil ise o meselede onun sözünü niçin kabul etmediler? Eğer delil değilse bu meselede ona niçin dayandılar? Ömrüme yemin olsun ki bu tenakuzlar pek şaşırtıcıdır! Ayrıca İbn Mes'ûd'dan Muavvizeteyn'i (Felak ve Nâs surelerini) ve Fâtiha'yı Mushaf'tan çıkardığı nakledilmiştir; bizim ona hüsnüzan etmemiz ve onun bu görüşlerden döndüğünü söylememiz vaciptir. Allâh Teâlâ'nın: { وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ }
[الشُّعَرَاءِ: ١٩٦] فَالْمَعْنَى أَنَّ هَذِهِ الْقِصَصَ مَوْجُودَةٌ فِي زبر الأولين، وقوله تعالى: لِأُنْذِرَكُمْ فَالْمَعْنَى لِأُنْذِرَكُمْ مَعْنَاهُ، وَهَذَا الْقَدْرُ الْقَلِيلُ مِنَ الْمَجَازِ يَجُوزُ تَحَمُّلُهُ لِأَجْلِ الدَّلَائِلِ الْقَاهِرَةِ الْقَاطِعَةِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا.
“Şüphesiz o, öncekilerin kitaplarında da vardır” [eş-Şuarâ: 196] buyruğuna gelince: Bunun manası, bu kıssaların öncekilerin kitaplarında mevcut olduğudur. Allâh Teâlâ'nın: { لِأُنْذِرَكُمْ } “sizi uyarayım” buyruğunun manası ise 'onun manasıyla sizi uyarayım' demektir. Mecazın bu kadarcık az olanına, zikrettiğimiz ezici ve kesin deliller sebebiyle katlanmak caizdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ: قَالَ الشَّافِعِيُّ فِي الْقَوْلِ الْجَدِيدِ تَجِبُ الْقِرَاءَةُ عَلَى الْمُقْتَدِي، سَوَاءٌ أَسَرَّ الْإِمَامُ بِالْقِرَاءَةِ أَوْ جَهَرَ بِهَا، وَقَالَ فِي «الْقَدِيمِ» : تَجِبُ الْقِرَاءَةُ إِذَا أَسَرَّ الْإِمَامُ، وَلَا تَجِبُ إِذَا جَهَرَ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ تُكْرَهُ الْقِرَاءَةُ خَلْفَ الْإِمَامِ بِكُلِّ حَالٍ، وَلَنَا وُجُوهٌ: - الحجة الأولى: قوله تعالى: فَاقْرَؤُا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ [الْمُزَّمِّلِ: ٢٠] وَهَذَا الْأَمْرُ يَتَنَاوَلُ الْمُنْفَرِدَ وَالْمَأْمُومَ.
On İkinci Mesele: Şâfiî 'yeni kavlinde' (el-kavlü'l-cedîd), imam kıraati ister gizli yapsın ister aşikâre yapsın, imama uyan kimseye kıraatin vacip olduğunu söylemiştir. 'Eski kavlinde' (el-kavlü'l-kadîm) ise: 'İmam gizli okuduğunda kıraat vaciptir, aşikâre okuduğunda vacip değildir' demiştir ki bu, Mâlik ve İbnü'l-Mübârek'in de görüşüdür. Ebû Hanîfe ise: 'İmamın arkasında kıraat her halükârda mekruhtur' demiştir. Bizim [kavlimize] dair deliller şunlardır: - Birinci Delil: Allâh Teâlâ'nın: { فَاقْرَؤُا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ } “Artık Kur'ân'dan kolayınıza geleni okuyun” [el-Müzzemmil: 20] buyruğudur. Bu emir hem tek başına namaz kılanı hem de imama uyanı kapsamaktadır.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ ﷺ كَانَ يَقْرَأُ فِي الصَّلَاةِ فيجب علينا ذلك لقوله تعالى: فَاتَّبِعُوهُ إِلَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّ كَوْنَهُ مَأْمُومًا يَمْنَعُ مِنْهُ إِلَّا أَنَّهُ مُعَارَضَةٌ.
İkinci Delil: O (sallallâhu aleyhi ve sellem) namazda okurdu; dolayısıyla Allâh Teâlâ'nın: { فَاتَّبِعُوهُ } “Ona uyun” buyruğu gereğince bunun bizim üzerimize de vacip olması gerekir; meğerki [biri çıkıp]: 'Kişinin imama uyan olması buna engeldir' desin, ancak bu [delilsiz bir] itirazdır.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّا بينا أن قوله تعالى: وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ أَمْرٌ بِمَجْمُوعِ الْأَفْعَالِ الَّتِي كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَفْعَلُهَا، وَمِنْ جُمْلَةِ تِلْكَ الْأَفْعَالِ قِرَاءَةُ الْفَاتِحَةِ، فَكَانَ قَوْلُهُ: أَقِيمُوا الصَّلاةَ يَدْخُلُ فِيهِ الْأَمْرُ بِقِرَاءَةِ الْفَاتِحَةِ.
Üçüncü Delil: Biz Allâh Teâlâ'nın: { وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } “Namazı dosdoğru kılın” buyruğunun, Rasûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in yaptığı fiillerin bütününe yönelik bir emir olduğunu açıklamıştık. O fiillerin cümlesinden biri de Fâtiha'nın okunmasıdır. Dolayısıyla O'nun: { أَقِيمُوا الصَّلاةَ } “Namazı dosdoğru kılın” buyruğunun içine Fâtiha'yı okuma emri de dâhil olur.
الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ:
Dördüncü Delil:
قَوْلُهُ ﵇: «لَا صَلَاةَ إِلَّا بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ»
Onun (aleyhisselâm): “Fâtihatu'l-Kitâb olmaksızın namaz yoktur” buyruğudur.
وَقَدْ ثَبَتَ تَقْرِيرُ وَجْهِ الدَّلِيلِ.
İstidlâl yönünün tespiti daha önce sabit olmuştu.
فَإِنْ قَالُوا: هَذَا الْخَبَرُ مَخْصُوصٌ بِحَالِ الِانْفِرَادِ لِأَنَّهُ
Eğer: 'Bu haber tek başına namaz kılma haline mahsustur; çünkü
رَوَى جَابِرٌ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ مَنْ صَلَّى صَلَاةً لَمْ يَقْرَأْ فِيهَا بِأُمِّ الْقُرْآنِ فَلَمْ يُصَلِّ، إِلَّا أَنْ يَكُونَ وَرَاءَ الْإِمَامِ،
Câbir, Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in: “Kim içinde Ümmü'l-Kur'ân'ı (Fâtiha'yı) okumadığı bir namaz kılarsa namaz kılmamış olur; meğerki imamın arkasında olsun” buyurduğunu rivayet etmiştir' derlerse,
قُلْنَا: هَذَا الْحَدِيثُ طَعَنُوا فِيهِ.
Biz deriz ki: Bu hadisi [hadis âlimleri] tenkit etmişlerdir.
الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ:
Beşinci Delil:
قَوْلَهُ ﵊ لِلْأَعْرَابِيِّ الَّذِي عَلَّمَهُ أَعْمَالَ الصَّلَاةِ: «ثُمَّ اقْرَأْ بِمَا تَيَسَّرَ مَعَكَ مِنَ الْقُرْآنِ»
Kendisine namazın amellerini öğrettiği bedevîye onun (aleyhisselâm): “Sonra Kur'ân'dan kolayına geleni oku” buyurmasıdır.